General Telugu — వ్యాకరణం (Grammar) and Comprehension
Free study material · concepts, shortcuts & solved questions
ఈ అధ్యాయం ఎందుకు ముఖ్యమైనది
VRO/VRA పరీక్షలో తెలుగు వ్యాకరణం విభాగం చాలామంది అభ్యర్థులకు అత్యంత సౌకర్యవంతమైన విభాగంగా అనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇది వారి మాతృభాష. కానీ ఇదే అతిపెద్ద పొరపాటు కూడా కావచ్చు — మాట్లాడే భాషకు, పరీక్షలో అడిగే వ్యాకరణ నియమాలకు మధ్య చాలా వ్యత్యాసం ఉంటుంది. మనం రోజువారీ జీవితంలో సంధులు, సమాసాలు, విభక్తులు అనే పదాలను స్పృహతో వాడకుండానే సరిగ్గా మాట్లాడతాం, కానీ పరీక్షలో "ఈ పదం ఏ సంధికి ఉదాహరణ?" అని అడిగినప్పుడు, ఆ నియమాన్ని పేరుతో గుర్తించి, సరైన కారణాన్ని వివరించగలగాలి. ఇదొక వేరే నైపుణ్యం — భాష మాట్లాడే నైపుణ్యం కాదు, భాషను విశ్లేషించే నైపుణ్యం.
గ్రామ రెవెన్యూ అధికారిగా లేదా సహాయకుడిగా పనిచేసేటప్పుడు, రైతులతో, గ్రామస్తులతో తెలుగులోనే వ్యవహారం జరుగుతుంది. పహాణీ వివరణలు, రికార్డుల నమోదు, ప్రజలతో సంభాషణ — ఇవన్నీ స్పష్టమైన, సరైన తెలుగు భాషా పరిజ్ఞానాన్ని కోరతాయి. కాబట్టి ఈ అధ్యాయం కేవలం పరీక్ష మార్కుల కోసమే కాదు, భవిష్యత్తు ఉద్యోగ బాధ్యతలకు కూడా పునాది వేస్తుంది. ఈ అధ్యాయంలో సంధులు, సమాసాలు, విభక్తులు, అలంకారాలు, పర్యాయపదాలు అనే ఐదు ప్రధాన అంశాలను లోతుగా, ఉదాహరణలతో సహా చర్చిస్తాము.
సంధులు (Sandhis)
సంధి అంటే రెండు పదాలు (పూర్వపదం, పరపదం) కలిసినప్పుడు వాటి మధ్య అక్షరాలలో జరిగే మార్పు. తెలుగు వ్యాకరణంలో సంధులను స్థూలంగా రెండు రకాలుగా విభజించవచ్చు — అచ్ సంధులు (అచ్చులతో కూడిన సంధులు) మరియు హల్లు సంధులు, అలాగే తత్సమ సంధులు (సంస్కృత పదాల మధ్య జరిగేవి) మరియు తెలుగు (దేశ్య) సంధులు.
తెలుగు సంధులు
అకారసంధి: అ-కారాంతమైన పదానికి అచ్చుతో మొదలయ్యే పదం చేరినప్పుడు, ఆ 'అ' లోపించి రెండు పదాలు కలుస్తాయి. ఉదాహరణ: రామ + అయ్య = రామయ్య; వెల + అరుగు... వంటి సందర్భాలలో లోపసంధి సూత్రం అనుసరించబడుతుంది.
ఇకారసంధి: ఇ-కారాంత పదానికి అచ్చుతో మొదలయ్యే పదం చేరినప్పుడు జరిగే సంధి. ఉదాహరణ: వచ్చిరి + ఇక్కడ వంటి రూపాలు, లేదా మేము + ఇచ్చాము వంటి సందర్భాలలో 'ఇ' లోపించడం లేదా యడాగమం రావడం జరుగుతుంది — ఉదా: రాజు + ఇల్లు = రాజిల్లు కాకుండా, సందర్భాన్ని బట్టి యడాగమ సంధి కూడా వర్తించవచ్చు (వాడు + ఇల్లు = వాడియిల్లు వంటి రూపాల్లో 'య' ఆగమంగా వస్తుంది).
ఉకారసంధి: ఉ-కారాంతమైన పదానికి అచ్చు పరమైనప్పుడు జరిగే సంధి. ఉదాహరణ: మనసు + అది = మనసది. ఇక్కడ 'ఉ' కారం లోపించి రెండు పదాలు ఏకమవుతాయి.
యడాగమ సంధి: అచ్చు తర్వాత అచ్చు వచ్చినప్పుడు, సంధి చేయకుండా వాటి మధ్య 'య' అనే వర్ణం ఆగమంగా చేరడాన్ని యడాగమ సంధి అంటారు. ఉదాహరణ: పాప + అది = పాపయది. ఇది సంధి లేకుండా ఉండవలసిన చోట ఉచ్చారణ సౌలభ్యం కోసం వచ్చే ఆగమం.
రుగాగమ సంధి, అమ్రేడిత సంధి, ద్విరుక్తటకార సంధి వంటి మరికొన్ని దేశ్య సంధులు కూడా ఉన్నాయి. అమ్రేడిత సంధిలో ఒకే పదాన్ని రెండుసార్లు ఉచ్చరించినప్పుడు (పదాన్ని ద్విరుక్తం చేసినప్పుడు) ప్రత్యేక సంధి నియమాలు వర్తిస్తాయి — ఉదాహరణకు 'ఏమేమి' వంటి ప్రశ్నార్థక ద్విరుక్త పదాలు.
సంస్కృత (తత్సమ) సంధులు
సవర్ణదీర్ఘ సంధి: అ, ఇ, ఉ, ఋ అనే హ్రస్వ లేదా దీర్ఘ అచ్చులకు అదే జాతి అచ్చు పరమైనప్పుడు, ఆ రెండు అచ్చుల స్థానంలో ఆ జాతికి చెందిన దీర్ఘాక్షరం ఏర్పడుతుంది. ఉదాహరణ: సూర్య + అస్తమయం = సూర్యాస్తమయం (అ+అ=ఆ); విద్య + అర్థి = విద్యార్థి; దేవ + ఆలయం = దేవాలయం.
గుణ సంధి: అ-కారానికి ఇ/ఈ కారం పరమైతే 'ఏ' వస్తుంది, ఉ/ఊ కారం పరమైతే 'ఓ' వస్తుంది, ఋ కారం పరమైతే 'అర్' వస్తుంది. ఉదాహరణ: రాజ + ఇంద్రుడు = రాజేంద్రుడు (అ+ఇ=ఏ); గంగా + ఉదకం = గంగోదకం (ఆ+ఉ=ఓ); దేవ + ఋషి = దేవర్షి.
వృద్ధి సంధి: అ-కారానికి ఏ/ఐ కారం పరమైతే 'ఐ' వస్తుంది; ఓ/ఔ కారం పరమైతే 'ఔ' వస్తుంది. ఉదాహరణ: ఏక + ఏక = ఏకైక (అ+ఏ=ఐ); మహా + ఔషధం = మహౌషధం.
యణాదేశ సంధి: ఇ, ఉ, ఋ కారాలకు అసవర్ణమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా య్, వ్, ర్ ఆదేశంగా వస్తాయి. ఉదాహరణ: అతి + అంత = అత్యంత (ఇ కారానికి య్ ఆదేశం); మను + అంతరం = మన్వంతరం (ఉ కారానికి వ్ ఆదేశం).
విసర్గ సంధి: విసర్గ (ః) కు అచ్చు లేదా కొన్ని హల్లులు పరమైనప్పుడు జరిగే మార్పులను తెలిపే సంధి — ఉదాహరణకు, మనః + అంతరం వంటి సంస్కృత సమాస పదాలలో కనిపిస్తుంది.
పరీక్షలో సంధి ప్రశ్నలు సాధారణంగా రెండు రూపాల్లో వస్తాయి — ఇచ్చిన సంధి పదాన్ని విడదీసి, అది ఏ సంధికి ఉదాహరణ అని అడగడం, లేదా సంధి పేరు ఇచ్చి దానికి సరైన ఉదాహరణను గుర్తించమని అడగడం. రెండు రకాల ప్రశ్నలకూ సిద్ధపడాలంటే, ప్రతి సంధి నియమానికి కనీసం మూడు నాలుగు ఉదాహరణలు కంఠస్థం చేసుకోవడం చాలా ఉపయోగకరం.
సమాసాలు (Samasas)
సమాసం అంటే రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదాలు కలిసి, మధ్యలో ఉన్న విభక్తి ప్రత్యయాలను లోపింపజేసుకుని ఒకే పదంగా ఏర్పడటం. సమాసంలో మొదటి పదాన్ని పూర్వపదం అని, రెండవ పదాన్ని ఉత్తరపదం అని అంటారు. సమాసాలను వాటి అర్థ ప్రాధాన్యతను బట్టి ప్రధానంగా ఐదు తరగతులుగా విభజిస్తారు.
ద్వంద్వ సమాసం: ఇందులో పూర్వపదం, ఉత్తరపదం రెండూ సమానంగా ప్రాధాన్యత కలిగి ఉంటాయి, రెండు పదాలు అర్థంలో సమానంగా నిలుస్తాయి. ఉదాహరణ: తల్లిదండ్రులు (తల్లి మరియు తండ్రి), అన్నదమ్ములు (అన్న మరియు తమ్ముడు), కష్టసుఖాలు (కష్టం మరియు సుఖం).
తత్పురుష సమాసం: ఇందులో ఉత్తరపదం అర్థంలో ప్రధానంగా ఉంటుంది, పూర్వపదం దానిని విశేషించి చెబుతుంది; ఈ సమాసంలో లోపించిన విభక్తి ప్రత్యయాన్ని బట్టి ఉప-భేదాలుగా విభజిస్తారు (ద్వితీయా తత్పురుష, తృతీయా తత్పురుష, చతుర్థీ తత్పురుష, పంచమీ తత్పురుష, షష్ఠీ తత్పురుష, సప్తమీ తత్పురుష). ఉదాహరణ: రాజపురుషుడు (రాజు యొక్క పురుషుడు — షష్ఠీ తత్పురుష); గ్రామసేవకుడు (గ్రామానికి సేవకుడు); దేశభక్తుడు (దేశము నందు భక్తి కలవాడు అనే అర్థంలో సప్తమీ సంబంధం).
కర్మధారయ సమాసం: ఇది తత్పురుష సమాసంలో ఒక ప్రత్యేక రూపం, ఇందులో పూర్వపదం ఉత్తరపదానికి విశేషణంగా ఉంటుంది, రెండు పదాలూ ఒకే విభక్తిలో ఉంటాయి (విభక్తి భేదం ఉండదు). ఉదాహరణ: నల్లతాచు (నల్లనైన తాచు), పండువెన్నెల (పండైన వెన్నెల), నీలాకాశం (నీలమైన ఆకాశం).
బహువ్రీహి సమాసం: ఇందులో పూర్వపదం, ఉత్తరపదం రెండూ కలిసి మూడవ ఏదైనా వస్తువును లేదా వ్యక్తిని సూచిస్తాయి — అంటే సమాస పదానికి అర్థం, ఆ పదంలోని పదాలు కాక వేరే వ్యక్తి లేదా వస్తువు అవుతుంది. ఉదాహరణ: పీతాంబరుడు (పసుపు రంగు వస్త్రం ధరించినవాడు — శ్రీకృష్ణుడు), చక్రపాణి (చక్రం చేతిలో కలవాడు — విష్ణువు), దశరథుడు (పది రథాలు కలవాడు — ఒక ప్రత్యేక వ్యక్తి పేరు).
ద్విగు సమాసం: ఇందులో పూర్వపదం సంఖ్యావాచకంగా ఉంటుంది, మరియు మొత్తం సమాసం ఒక సమూహాన్ని సూచిస్తుంది. ఉదాహరణ: త్రిలోకాలు (మూడు లోకాల సమూహం), సప్తర్షులు (ఏడుగురు ఋషుల సమూహం), నవరాత్రులు (తొమ్మిది రాత్రుల సమూహం).
పరీక్షలో సమాస ప్రశ్నలకు సిద్ధపడేటప్పుడు, ప్రతి సమాసానికి విగ్రహవాక్యం (ఆ సమాస పదాన్ని విడదీసి పూర్తి వాక్యంగా రాయడం) రాయగలగడం చాలా ముఖ్యం, ఎందుకంటే చాలా ప్రశ్నలు విగ్రహవాక్యం ఇచ్చి, అది ఏ సమాసమో గుర్తించమని అడుగుతాయి.
విభక్తులు (Vibhaktulu)
విభక్తి అంటే నామవాచక పదానికి వాక్యంలో ఇతర పదాలతో ఉన్న సంబంధాన్ని తెలిపే ప్రత్యయం. తెలుగు వ్యాకరణంలో ఎనిమిది విభక్తులు ఉన్నాయి, ప్రతి దానికి నిర్దిష్ట ప్రత్యయాలు మరియు ఉపయోగం ఉంటుంది.
- ప్రథమా విభక్తి (కర్తరి): ప్రత్యయం — డు, ము, వు, లు. కర్తను (వాక్యంలో పని చేసేవాడిని) సూచిస్తుంది. ఉదాహరణ: రాముడు వచ్చెను.
- ద్వితీయా విభక్తి (కర్మణి): ప్రత్యయం — నిన్, నున్, లన్, కూర్చి, గురించి. కర్మను (పని జరిగే వస్తువును) సూచిస్తుంది. ఉదాహరణ: రాముడు రావణుని (ని) చంపెను.
- తృతీయా విభక్తి (కరణము): ప్రత్యయం — చేత, చేన్, తోడ, తోన్. పని జరగడానికి సాధనాన్ని సూచిస్తుంది. ఉదాహరణ: కత్తితో కొట్టెను.
- చతుర్థీ విభక్తి (సంప్రదానము): ప్రత్యయం — కొఱకు, కై, కోసం, అర్థము. పని దేనికోసం జరిగిందో సూచిస్తుంది. ఉదాహరణ: విద్య కోసం చదివెను.
- పంచమీ విభక్తి (అపాదానము): ప్రత్యయం — వలన, కంటె, పట్టి. వేరుపడటం లేదా మూలాన్ని సూచిస్తుంది. ఉదాహరణ: చెట్టు నుండి ఆకు రాలెను.
- షష్ఠీ విభక్తి (సంబంధము): ప్రత్యయం — కి, యొక్క, లోని. రెండు పదాల మధ్య సంబంధాన్ని (యాజమాన్యం వంటివి) సూచిస్తుంది. ఉదాహరణ: రాముని యొక్క ధనుస్సు.
- సప్తమీ విభక్తి (అధికరణము): ప్రత్యయం — అందు, న, లో. స్థలాన్ని లేదా సమయాన్ని సూచిస్తుంది. ఉదాహరణ: ఇంటిలో ఉన్నాడు.
- సంబోధనా ప్రథమా విభక్తి: ప్రత్యయం — ఓ, ఓరీ, ఓయీ. సంబోధనను సూచిస్తుంది. ఉదాహరణ: ఓ రామా! ఇటురా.
రెవెన్యూ శాఖ ఉద్యోగంలో అనేక అధికారిక పత్రాలు, ఫారాలు తెలుగులో ఉంటాయి కాబట్టి, విభక్తి ప్రత్యయాల సరైన వాడకం ఖచ్చితంగా ఉండటం రోజువారీ పని కోసం కూడా అవసరం — పట్టాదారు పేరు, సర్వే నంబరు, గ్రామం పేరు వంటి వివరాలను సరైన విభక్తి రూపాల్లో నమోదు చేయడం ఖచ్చితత్వానికి సంకేతం.
అలంకారాలు (Alankaras)
అలంకారం అంటే భాషకు అందాన్నిచ్చే అలంకరణ — వాక్యంలో ఉపమానం, పోలిక, లేదా ధ్వని పునరావృతం ద్వారా భావాన్ని మరింత రమణీయంగా వ్యక్తపరచడం. అలంకారాలను రెండు ప్రధాన తరగతులుగా విభజిస్తారు — శబ్దాలంకారాలు (శబ్దం లేదా ధ్వని ఆధారంగా ఏర్పడేవి) మరియు అర్థాలంకారాలు (అర్థం లేదా భావం ఆధారంగా ఏర్పడేవి).
శబ్దాలంకారాలు
వృత్త్యనుప్రాస అలంకారం: ఒకే హల్లు అనేకసార్లు వాక్యంలో పునరావృతమైనప్పుడు ఏర్పడే అలంకారం. ఉదాహరణ: "కలకంఠి కంఠమున కలికితనము కలదు" వంటి పంక్తుల్లో 'క' అనే హల్లు మాటిమాటికీ వస్తుంది.
ఛేకానుప్రాస అలంకారం: అర్థభేదం కలిగిన రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అక్షరాల జంట వాక్యంలో వరుసగా రెండుసార్లు వచ్చినప్పుడు ఏర్పడుతుంది.
లాటానుప్రాస అలంకారం: ఒకే పదం అర్థభేదం లేకుండా అదే అర్థంలో వాక్యంలో మళ్లీ మళ్లీ వచ్చినప్పుడు ఏర్పడుతుంది, కానీ ఆ పునరావృతానికి ఒక ప్రత్యేక భావ ప్రయోజనం ఉంటుంది.
యమకాలంకారం: ఒకే అక్షర సమూహం భిన్నార్థాలతో వాక్యంలో పునరావృతమైనప్పుడు ఏర్పడే అలంకారం — ధ్వని ఒకటే అయినా అర్థం వేరుగా ఉంటుంది.
అర్థాలంకారాలు
ఉపమాలంకారం: ఒక వస్తువును (ఉపమేయం) మరొక వస్తువుతో (ఉపమానం) పోల్చినప్పుడు, ఆ పోలికను స్పష్టంగా తెలిపే పదాలు (వలె, వంటి, పోలె, లాగా) ఉపయోగించి చెప్పడం. ఉదాహరణ: "ఆమె ముఖం చంద్రుని వలె ఉన్నది."
రూపకాలంకారం: ఉపమేయ ఉపమానాలకు భేదం లేకుండా, ఉపమేయాన్నే ఉపమానంగా చెప్పడం — అంటే పోలికను సూచించే పదాలు (వలె, వంటి వంటివి) ఉపయోగించకుండా, ఉపమేయాన్ని నేరుగా ఉపమానంగా అభివర్ణించడం. ఉదాహరణ: "ఆమె ముఖచంద్రుడు" (ముఖాన్నే చంద్రునిగా చెప్పడం, 'వలె' అనే పదం లేకుండా).
ఉత్ప్రేక్షాలంకారం: ఉపమేయాన్ని ఉపమానంగా ఊహించి, సంభావన (ఏమో, అన్నట్లు, అనగా) సూచించే పదాలతో వర్ణించడం. ఉదాహరణ: "కొండలు ఆకాశాన్ని తాకుతున్నాయా అన్నట్లు ఎత్తుగా ఉన్నాయి."
అతిశయోక్తి అలంకారం: విషయాన్ని వాస్తవానికి మించి అతిగా, అద్భుతంగా వర్ణించడం ద్వారా భావ తీవ్రతను తెలియజేసే అలంకారం. ఉదాహరణ: "అతని కీర్తి భూమిని దాటి ఆకాశాన్ని అంటింది."
పరీక్షలో అలంకార ప్రశ్నలు సాధారణంగా ఒక పద్యం లేదా వాక్యం ఇచ్చి, అది ఏ అలంకారానికి ఉదాహరణ అని అడుగుతాయి. ఈ ప్రశ్నలకు సిద్ధపడాలంటే, ప్రతి అలంకారానికి దాని ముఖ్య గుర్తింపు లక్షణాన్ని (ఉపమాలంకారంలో పోలిక పదం ఉండటం, రూపకంలో పోలిక పదం లేకపోవడం, ఉత్ప్రేక్షలో సంభావనా పదం ఉండటం) స్పష్టంగా వేరు చేసుకోవడం అవసరం, ఎందుకంటే ఈ మూడు అలంకారాలు తరచుగా ఒకదానితో ఒకటి గందరగోళపరుస్తాయి.
పర్యాయపదాలు (Synonyms)
తెలుగు భాషలో సంస్కృత మూలాల నుండి వచ్చిన అనేక పదాలకు బహుళ పర్యాయపదాలు (ఒకే అర్థాన్నిచ్చే వేర్వేరు పదాలు) ఉంటాయి, మరియు పరీక్షలో ఇచ్చిన పదానికి సరైన పర్యాయపదాన్ని గుర్తించమని అడిగే ప్రశ్నలు తరచుగా వస్తాయి. కొన్ని సాధారణంగా అడిగే పదాలకు పర్యాయపదాలు:
- సూర్యుడు: భాస్కరుడు, రవి, ఆదిత్యుడు, భానుడు, దినకరుడు, మిత్రుడు, అర్కుడు.
- చంద్రుడు: సోముడు, ఇందుడు, శశి, నిశాకరుడు, విధు, రాకేందుడు.
- నీరు: జలం, వారి, పయస్సు, తోయం, అంబువు, సలిలం.
- భూమి: ధరిత్రి, వసుధ, పృథ్వి, అవని, ధరణి, మేదిని, రా.
- రాజు: నృపతి, భూపతి, ప్రభువు, నరేంద్రుడు, మహీపాలుడు.
- స్త్రీ: వనిత, కాంత, అబల, మహిళ, యువతి (సందర్భాన్ని బట్టి భేదం ఉంటుంది).
- పక్షి: విహంగం, ఖగం, పతంగం, శకుంతం.
- పర్వతం: గిరి, అద్రి, శైలం, భూధరం, నగం.
పర్యాయపదాలను గుర్తుంచుకోవడానికి అత్యుత్తమ పద్ధతి యాంత్రికంగా జాబితాలు కంఠస్థం చేయడం కాకుండా, తెలుగు సాహిత్యం (పద్యాలు, వ్యాసాలు) చదువుతూ సందర్భంలో ఆ పదాలను ఎదుర్కోవడం, ఎందుకంటే సందర్భంతో పాటు నేర్చుకున్న పదాలు గుర్తుండిపోతాయి. అదే సమయంలో, పరీక్షకు దగ్గరవుతున్న కొద్దీ, తరచుగా అడిగే పదాల జాబితాను ఒక నోట్బుక్లో సిద్ధం చేసుకుని పునశ్చరణ చేయడం కూడా ప్రయోజనకరం.
గద్య, పద్య భావగ్రహణం (Comprehension)
తెలుగు విభాగంలో ఇచ్చిన గద్యం లేదా పద్యం చదివి, దాని ఆధారంగా ప్రశ్నలకు సమాధానం ఇవ్వాల్సిన భావగ్రహణ ప్రశ్నలు కూడా వస్తాయి. ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం ఇచ్చేటప్పుడు, ఇచ్చిన పాఠ్యభాగాన్ని జాగ్రత్తగా చదివి, ప్రశ్నకు సంబంధించిన వాక్యాన్ని కచ్చితంగా గుర్తించి సమాధానం ఇవ్వాలి — బయటి జ్ఞానం ఆధారంగా కాకుండా, ఇచ్చిన పాఠ్యభాగంలో ఉన్న సమాచారం ఆధారంగానే సమాధానం ఎంచుకోవాలి. పద్య భావగ్రహణంలో అదనంగా ఛందస్సు, అలంకారం, భావం మూడు కోణాల నుండి ప్రశ్నలు రావచ్చు, కాబట్టి పద్యాన్ని చదివేటప్పుడు కేవలం అర్థమే కాకుండా, అందులో ఉపయోగించిన అలంకారాన్ని కూడా గుర్తించే అలవాటు చేసుకోవడం మేలు చేస్తుంది.
అభ్యాస వ్యూహం
తెలుగు వ్యాకరణం విభాగంలో మంచి మార్కులు సాధించాలంటే, ప్రతి అంశాన్ని (సంధులు, సమాసాలు, విభక్తులు, అలంకారాలు) విడివిడిగా అధ్యయనం చేసి, ప్రతి నియమానికి కనీసం ఐదారు ఉదాహరణలు సొంతంగా రాయగలిగే స్థాయికి సాధన చేయాలి. కేవలం నియమాలను చదవడం సరిపోదు — పాత ప్రశ్నపత్రాల నుండి వచ్చిన ప్రశ్నలను పరిష్కరిస్తూ, ప్రతి తప్పు సమాధానాన్ని విశ్లేషించి, ఏ నియమం మిస్ అయ్యిందో గుర్తించి నోట్ చేసుకోవడం అత్యంత ప్రభావవంతమైన పద్ధతి. ఈ క్రమశిక్షణతో సాధన చేస్తే, తెలుగు వ్యాకరణం విభాగం మీ బలమైన విభాగంగా మారుతుంది.