Chapter 2 of 2 · 36 min read

సంభావ్యత (Probability)

గుర్తుంచుకోవాల్సినవి

  • సమసంభావ్య ఫలితాలకు $P(E) = \dfrac{n(E)}{n(S)}$. ప్రతిదీ లెక్కింపుతో మొదలవుతుంది, కాబట్టి క్రమం ముఖ్యమా, వస్తువులను తిరిగి ఉంచుతున్నామా అనేది ముందు నిర్ణయించండి.
  • సంకలన నియమం: $P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)$. "కనీసం ఒకటి" కోసం పూరకం ద్వారా వెళ్ళండి: $P(\text{at least one}) = 1 - P(\text{none})$.
  • నియత సంభావ్యత నమూనా ఆవరణాన్ని ఇచ్చిన ఘటనకు కుదిస్తుంది: $P(A \mid B) = \dfrac{P(A \cap B)}{P(B)}$. గుణన నియమం: $P(A \cap B) = P(A)\,P(B \mid A)$.
  • స్వతంత్రం అంటే $P(A \cap B) = P(A)P(B)$. ధనాత్మక సంభావ్యతలు గల పరస్పర వర్జిత ఘటనలు ఎప్పుడూ స్వతంత్రం కావు.
  • సంపూర్ణ సంభావ్యత వృక్షంలోని శాఖలను కూడుతుంది; బేయీస్ సిద్ధాంతం ఒక శాఖను ఆ మొత్తంతో భాగిస్తుంది. విచ్ఛిన్న యాదృచ్ఛిక చలరాశికి $\sum p_i = 1$, $E(X) = \sum x_i p_i$ మరియు $\operatorname{Var}(X) = E(X^2) - [E(X)]^2$.

యాదృచ్ఛిక ప్రయోగాలు, నమూనా ఆవరణం, ఘటనలు

యాదృచ్ఛిక ప్రయోగం (random experiment) అంటే ఫలితాన్ని ముందుగా చెప్పలేని చర్య; అయితే సాధ్యమయ్యే ప్రతి ఫలితం తెలిసి ఉంటుంది, ఆ చర్యను అవే పరిస్థితుల్లో మళ్ళీ చేయవచ్చు. నాణెం ఎగరేయడం, పాచిక వేయడం, కలిపిన కార్డుల కట్ట నుంచి కార్డు తీయడం, కలశం నుంచి బంతి తీయడం ప్రామాణిక ఉదాహరణలు.

సాధ్యమయ్యే అన్ని ఫలితాల సమితి నమూనా ఆవరణం (sample space) $S$. దీని ప్రతి సభ్యుడు ఒక నమూనా బిందువు లేదా ఫలితం.

  • ఒక నాణెం: $S = \{H, T\}$.
  • రెండు నాణేలు: $S = \{HH, HT, TH, TT\}$, నాలుగు బిందువులు. $HT$, $TH$ వేర్వేరు ఫలితాలని గమనించండి.
  • ఒక పాచిక: $S = \{1,2,3,4,5,6\}$.
  • రెండు పాచికలు: 36 క్రమయుగ్మాలు $(a, b)$; ఇక్కడ $a$ మొదటి పాచికపై సంఖ్య, $b$ రెండో పాచికపై సంఖ్య.

ఘటన (event) అంటే నమూనా ఆవరణం యొక్క ఉపసమితి. ప్రయోగ ఫలితం ఆ ఉపసమితిలో సభ్యుడైతే ఘటన జరిగిందంటాం.

ఘటన రకంఅర్థంఉదాహరణ (ఒక పాచిక)
అసంభవ ఘటనశూన్య సమితి $\varnothing$, ఎప్పుడూ జరగదు7 రావడం
నిశ్చిత ఘటనమొత్తం సమితి $S$, ఎల్లప్పుడూ జరుగుతుంది1 నుంచి 6 మధ్య సంఖ్య రావడం
సరళ ఘటనసరిగ్గా ఒక నమూనా బిందువు4 రావడం
సంయుక్త ఘటనరెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ నమూనా బిందువులుసరి సంఖ్య రావడం
పరస్పర వర్జిత ఘటనలు$A \cap B = \varnothing$, కలిసి జరగలేవుసరి సంఖ్య, 5 రావడం
నిశ్శేష ఘటనలు$A_1 \cup A_2 \cup \dots \cup A_n = S$, కనీసం ఒకటి తప్పక జరుగుతుందిసరి, బేసి

ఘటనలను సమితి ప్రక్రియలతో కలపవచ్చు. $A \cup B$ అంటే "A లేదా B (లేదా రెండూ)", $A \cap B$ అంటే "A, B రెండూ", $A'$ (పూరకం) అంటే "A జరగదు". "A కానీ B కాదు" అనే ఘటన $A \cap B'$. పరస్పర వర్జితంగా, నిశ్శేషంగా ఉన్న ఘటనలు కలిసి $S$ యొక్క విభజన (partition) అవుతాయి; పాచికలోని సరి, బేసి ఫలితాలు ఒక విభజన.

ఒక ఫలితాన్ని మరొకదాని కంటే ఇష్టపడటానికి కారణం లేనప్పుడు ఫలితాలు సమసంభావ్యం (equally likely): న్యాయమైన నాణెం, న్యాయమైన పాచిక, బాగా కలిపిన కార్డుల కట్ట. తరువాతి విభాగంలోని ప్రతి సూత్రం ఇదే ఊహపై ఆధారపడి ఉంటుంది. నాణెం పక్షపాతంగా ఉన్నా, పాచికలో బరువు ఉన్నా, ప్రతి ఫలితం సంభావ్యత విడిగా ఇవ్వబడుతుంది.

రెండు అతివ్యాపక ఘటనలు A, B నమూనా ఆవరణం S లోపల చూపే వెన్ చిత్రం; ఉమ్మడి భాగం నారింజ రంగులో ఉంది, "A మాత్రమే", "రెండూ", "B మాత్రమే" భాగాలకు పేర్లు ఉన్నాయి

*చిత్రం 2.1: అతివ్యాపక ఘటనలు. $P(A)$, $P(B)$ కలిపితే ఉమ్మడి భాగం రెండుసార్లు లెక్కవుతుంది, కాబట్టి సంకలన నియమం దాన్ని ఒకసారి తీసివేస్తుంది.*

శాస్త్రీయ సంభావ్యత మరియు లెక్కింపు

సమసంభావ్య ఫలితాలు గల పరిమిత నమూనా ఆవరణానికి,

$$P(E) = \frac{\text{number of outcomes in } E}{\text{number of outcomes in } S} = \frac{n(E)}{n(S)}$$

దీని నుంచి మూడు ఫలితాలు వెంటనే వస్తాయి: $0 \le P(E) \le 1$, $P(S) = 1$, $P(\varnothing) = 0$. $A$, $B$ పరస్పర వర్జితమైతే $P(A \cup B) = P(A) + P(B)$; ఇది ఎన్ని జతగా వర్జిత ఘటనలకైనా విస్తరిస్తుంది.

అసలు పని లెక్కింపే. చూడకుండానే తెలిసి ఉండాల్సిన కొన్ని వాస్తవాలు:

  • $n$ నాణేలకు $2^n$ ఫలితాలు; $n$ పాచికలకు $6^n$.
  • కార్డుల కట్టలో 52 కార్డులు: 13 చొప్పున 4 సూట్లు (26 ఎరుపు, 26 నలుపు), 4 రాజులు, 4 ఏసులు, 12 ఫేస్ కార్డులు (J, Q, K), రాజు, రాణి, జాక్ లేదా ఏస్ అయిన 16 కార్డులు.
  • రెండు పాచికలు, మొత్తం $s$: $s = 2, 3, \dots, 12$ కు మార్గాల సంఖ్య $1, 2, 3, 4, 5, 6, 5, 4, 3, 2, 1$. వీటి మొత్తం 36.
  • $n$ లో నుంచి $r$ వస్తువులను ఎంచుకోవడం, క్రమం ముఖ్యం కానప్పుడు: $\binom{n}{r}$. క్రమం ముఖ్యమైనప్పుడు: $n(n-1)\cdots(n-r+1)$.

కలశం నుంచి వస్తువులను ఒకేసారి లేదా తిరిగి ఉంచకుండా ఒకదాని తర్వాత ఒకటి తీసినప్పుడు, లవం, హారం రెండింటిలోనూ సంయోగాలను వాడండి (లేదా రెండింటిలోనూ క్రమ లెక్కింపు వాడండి; ఎప్పుడూ కలపవద్దు). తిరిగి ఉంచి తీస్తే, ప్రతి తీత అదే నమూనా ఆవరణంతో కొత్త ప్రయోగం.

ఉదాహరణ 1: ఒక న్యాయమైన పాచికను రెండుసార్లు వేశారు. మొత్తం 9 అయ్యే సంభావ్యత కనుగొనండి.

$n(S) = 36$.

మొత్తం 9 ఇచ్చే జతలు: $(3,6), (4,5), (5,4), (6,3)$. అంటే 4 జతలు.

$P = \dfrac{4}{36} = \dfrac{1}{9}$.

$(3,6)$, $(6,3)$ వేర్వేరు ఫలితాలని గమనించండి. వాటిని ఒకసారే లెక్కించడం సాధారణంగా జరిగే తప్పు.

ఉదాహరణ 2: ఒక కలశంలో 5 ఎరుపు, 4 నలుపు బంతులు ఉన్నాయి. మూడు బంతులను ఒకేసారి తీశారు. సరిగ్గా రెండు ఎరుపు అయ్యే సంభావ్యత కనుగొనండి.

$n(S) = \binom{9}{3} = 84$.

అనుకూల ఫలితాలు: ఐదులో నుంచి రెండు ఎరుపు, నాలుగులో నుంచి ఒక నలుపు, $\binom{5}{2}\binom{4}{1} = 10 \times 4 = 40$.

$P = \dfrac{40}{84} = \dfrac{10}{21}$.

"ఒకేసారి" తీయడం అంటే తిరిగి ఉంచకుండా తీయడమే, కాబట్టి సంయోగ పద్ధతి సరైనది; ఏ బంతి ముందు వచ్చిందో గమనించాల్సిన అవసరం లేదు.

సంకలన నియమం మరియు పూరక ఘటనలు

ఏ రెండు ఘటనలకైనా,

$$P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)$$

కారణం చిత్రంలో ఉంది: ఉమ్మడి భాగం రెండు వృత్తాల లోపల ఉంటుంది, కాబట్టి కూడినప్పుడు రెండుసార్లు లెక్కవుతుంది. $A$, $B$ పరస్పర వర్జితమైతే ఉమ్మడి భాగం శూన్యం, చివరి పదం మాయమవుతుంది.

మూడు ఘటనలకు,

$$P(A \cup B \cup C) = P(A) + P(B) + P(C) - P(A \cap B) - P(B \cap C) - P(A \cap C) + P(A \cap B \cap C)$$

పూరకం $P(A') = 1 - P(A)$ ను తృప్తిపరుస్తుంది, ఎందుకంటే $A$, $A'$ పరస్పర వర్జితం, నిశ్శేషం. దీన్ని డి మోర్గాన్ నియమాలతో వాడితే ఈ అధ్యాయంలోని అత్యంత ఉపయోగకరమైన సర్వసమీకరణాలు వస్తాయి:

కావాల్సినదిసూత్రం
$A, B$ లలో కనీసం ఒకటి$P(A \cup B) = 1 - P(A' \cap B')$
$A$ కూడా కాదు $B$ కూడా కాదు$P(A' \cap B') = 1 - P(A \cup B)$
$A$ మాత్రమే$P(A \cap B') = P(A) - P(A \cap B)$
$A, B$ లలో సరిగ్గా ఒకటి$P(A) + P(B) - 2P(A \cap B)$
$A$ లేదా $B$, రెండూ కాదుసరిగ్గా ఒకటి అనే దానితో సమానం

గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "కనీసం ఒకటి అంటే ఒకటి మైనస్ ఏదీ కాదు!"

"కనీసం" అని కనిపించినప్పుడల్లా ముందు $1 - P(\text{none})$ రాయండి. పూరకం మరింత కష్టమైతేనే అనుకూల సందర్భాల పొడవైన జాబితాను లెక్కించండి.

ఉదాహరణ 3: ముగ్గురు వ్యక్తులను స్వతంత్రంగా, యాదృచ్ఛికంగా వారి జన్మ మాసం అడిగారు. కనీసం ఇద్దరికి ఒకే జన్మ మాసం ఉండే సంభావ్యత కనుగొనండి; మొత్తం 12 మాసాలూ సమసంభావ్యమని భావించండి.

మొత్తం ఫలితాలు: $12^3 = 1728$.

పూరకం, మూడు మాసాలూ వేర్వేరు: $12 \times 11 \times 10 = 1320$.

$P(\text{all different}) = \dfrac{1320}{1728} = \dfrac{55}{72}$.

$P(\text{at least two same}) = 1 - \dfrac{55}{72} = \dfrac{17}{72}$.

నేరుగా లెక్కిస్తే "సరిగ్గా రెండు ఒకటే", "మూడూ ఒకటే" రెండూ కావాలి. పూరకం ఒక్క వరుసలో అయిపోతుంది.

నియత సంభావ్యత మరియు గుణన నియమం

కొన్నిసార్లు ఏదో జరిగిపోయిందని చెబుతారు. $B$ జరిగిందని తెలిసినప్పుడు $A$ సంభావ్యత

$$P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}, \qquad P(B) > 0$$

దీన్ని కొత్త నమూనా ఆవరణంగా భావించండి. $B$ లోపల ఉన్న ఫలితాలు మాత్రమే మిగులుతాయి, వాటిలో ఎంత భాగం $A$ లో కూడా ఉందో అడుగుతున్నారు. సమసంభావ్య ఫలితాలకు ఇది కేవలం $\dfrac{n(A \cap B)}{n(B)}$.

తెలుసుకోవాల్సిన ధర్మాలు:

  • $0 \le P(A \mid B) \le 1$ మరియు $P(S \mid B) = 1$.
  • $P(A' \mid B) = 1 - P(A \mid B)$. పూరక నియమం గీత యొక్క ఎడమ వైపున మాత్రమే పనిచేస్తుంది.
  • $P(A \cup C \mid B) = P(A \mid B) + P(C \mid B) - P(A \cap C \mid B)$.
  • సాధారణంగా $P(A \mid B) \ne P(B \mid A)$. వీటికి లవం $P(A \cap B)$ ఒకటే కానీ హారాలు వేరు.

నిర్వచనాన్ని మార్చి రాస్తే గుణన నియమం వస్తుంది:

$$P(A \cap B) = P(A)\,P(B \mid A) = P(B)\,P(A \mid B)$$

మూడు ఘటనలకు, $P(A \cap B \cap C) = P(A)\,P(B \mid A)\,P(C \mid A \cap B)$. తిరిగి ఉంచకుండా తీసే సందర్భాలను ఇలాగే నిర్వహిస్తారు: ప్రతి తీత సంభావ్యతను, కలశంలో మారిన వస్తువులను ఉపయోగిస్తూ, గుణించండి.

ఉదాహరణ 4: రెండు న్యాయమైన పాచికలను వేశారు. మొదటి పాచికపై సరి సంఖ్య వచ్చిందని తెలిసినప్పుడు మొత్తం 8 అయ్యే సంభావ్యత కనుగొనండి.

మొదటి పాచికపై సరి సంఖ్య ఉన్న ఫలితాలు: $3 \times 6 = 18$.

వీటిలో మొత్తం 8 ఉన్నవి: $(2,6), (4,4), (6,2)$. అంటే 3.

$P = \dfrac{3}{18} = \dfrac{1}{6}$.

సూత్రంతో సరిచూడండి: $P(A \cap B) = \dfrac{3}{36}$, $P(B) = \dfrac{18}{36}$, నిష్పత్తి $\dfrac{1}{6}$. రెండు పద్ధతులూ ఒకే జవాబునిస్తాయి.

స్వతంత్ర ఘటనలు

ఒక ఘటన జరిగిందని తెలిసినా రెండోదాని సంభావ్యత మారకపోతే $A$, $B$ ఘటనలు స్వతంత్రం (independent):

$$P(A \cap B) = P(A)\,P(B) \quad \Longleftrightarrow \quad P(B \mid A) = P(B)$$

$A$, $B$ స్వతంత్రమైతే $A$, $B'$; $A'$, $B$; $A'$, $B'$ కూడా స్వతంత్రం. మొదటిదాన్ని త్వరగా నిరూపించవచ్చు: $P(A \cap B') = P(A) - P(A \cap B) = P(A) - P(A)P(B) = P(A)(1 - P(B)) = P(A)P(B')$.

మూడు ఘటనలు $A, B, C$ స్వతంత్రం కావాలంటే నాలుగు నియమాలూ నిజం కావాలి: మూడు జత నియమాలు $P(A \cap B) = P(A)P(B)$ మరియు దానిలాంటి మరో రెండు, వీటికి తోడు $P(A \cap B \cap C) = P(A)P(B)P(C)$. కేవలం జతల వారీ స్వతంత్రం సరిపోదు.

స్వతంత్ర ఘటనలకు "కనీసం ఒకటి" సులభమవుతుంది: $P(A \cup B \cup C) = 1 - P(A')P(B')P(C')$.

స్వతంత్రతను, పరస్పర వర్జితాన్ని కలగలపవద్దు.

పరస్పర వర్జితంస్వతంత్రం
నిర్వచనం$A \cap B = \varnothing$$P(A \cap B) = P(A)P(B)$
అప్పుడు $P(A \cap B)$$0$$P(A)P(B)$
స్వభావంఫలితాల (సమితుల) గురించిన ప్రకటనసంభావ్యతల గురించిన ప్రకటన
$P(A), P(B) > 0$ రెండూ అయితేస్వతంత్రం కూడా కాలేదుపరస్పర వర్జితం కూడా కాలేదు

$A$ జరిగితే, వర్జిత ఘటన $B$ జరగదు, కాబట్టి $A$ వల్ల $B$ గురించి చాలా సమాచారం తెలుస్తుంది. అది స్వతంత్రతకు వ్యతిరేకం.

ఉదాహరణ 5: $A$, $B$ ఘటనలు స్వతంత్రం, $P(A) = 0.4$ మరియు $P(A \cup B) = 0.7$. $P(B)$ కనుగొనండి.

$P(B) = p$ అనుకోండి. స్వతంత్రత వల్ల $P(A \cap B) = 0.4p$.

సంకలన నియమం: $0.7 = 0.4 + p - 0.4p = 0.4 + 0.6p$.

$0.6p = 0.3$, కాబట్టి $p = 0.5$.

సరిచూడండి: $0.4 + 0.5 - 0.2 = 0.7$. స్వతంత్ర నియమం రెండు అజ్ఞాతాలను ఒకటిగా మార్చింది.

సంపూర్ణ సంభావ్యత మరియు బేయీస్ సిద్ధాంతం

$E_1, E_2, \dots, E_n$ లు $S$ యొక్క విభజన అనుకోండి: అవి పరస్పర వర్జితం, నిశ్శేషం, ప్రతిదానికీ $P(E_i) > 0$. ఏ ఘటన $A$ నైనా వీటి వెంట విడగొట్టవచ్చు, $A = (A \cap E_1) \cup \dots \cup (A \cap E_n)$, ఈ ముక్కలు పరస్పర వర్జితం. వాటిని కూడి, ప్రతి ముక్కకు గుణన నియమం వర్తింపజేస్తే సంపూర్ణ సంభావ్యతా సిద్ధాంతం వస్తుంది:

$$P(A) = \sum_{i=1}^{n} P(E_i)\,P(A \mid E_i)$$

వృక్షంలో, $A$ కు చేరే ప్రతి దారి దాని శాఖల వెంట గుణింపబడుతుంది; $P(A)$ ఆ దారుల మొత్తం.

బేయీస్ సిద్ధాంతం (Bayes' theorem) నియత సంబంధాన్ని తిప్పివేస్తుంది. $A$ జరిగిందని తెలిసిన తర్వాత, అది $E_k$ ద్వారా వచ్చిన అవకాశం

$$P(E_k \mid A) = \frac{P(E_k)\,P(A \mid E_k)}{\sum_{i=1}^{n} P(E_i)\,P(A \mid E_i)}$$

లవం వృక్షంలోని ఒక దారి; హారం $A$ లో ముగిసే అన్ని దారులు. $P(E_i)$ లను పూర్వ సంభావ్యతలు (priors) అంటారు, $P(E_i \mid A)$ లను పశ్చాత్ సంభావ్యతలు (posteriors) అంటారు. $P(A) > 0$ అయిన ఏ $A$ కైనా పశ్చాత్ సంభావ్యతల మొత్తం 1.

వృక్ష చిత్రం: మూడు యంత్రాలు M1, M2, M3 సంభావ్యతలు 0.5, 0.3, 0.2; ఒక్కొక్కటి లోపభూయిష్టం వైపు 0.02, 0.03, 0.05 తో శాఖలుగా చీలుతుంది; కుడివైపు దారి లబ్ధాలు 0.010, 0.009, 0.010 రాయబడ్డాయి

*చిత్రం 2.2: సంభావ్యతా వృక్షం. మూడు దారి లబ్ధాల మొత్తం $P(\text{defective})$; బేయీస్ ఒక దారిని ఆ మొత్తంతో భాగిస్తుంది.*

ఉదాహరణ 6: ఒక కర్మాగారంలో మూడు యంత్రాలు ఉన్నాయి. M1, M2, M3 లు మొత్తం వస్తువులలో వరుసగా 50%, 30%, 20% తయారుచేస్తాయి; వాటి వస్తువులలో వరుసగా 2%, 3%, 5% లోపభూయిష్టం. యాదృచ్ఛికంగా ఒక వస్తువును తీస్తే అది లోపభూయిష్టంగా తేలింది. దాన్ని M3 తయారుచేసిన సంభావ్యత కనుగొనండి.

దారులు: M1 వల్ల $0.5 \times 0.02 = 0.010$; M2 వల్ల $0.3 \times 0.03 = 0.009$; M3 వల్ల $0.2 \times 0.05 = 0.010$.

$P(D) = 0.010 + 0.009 + 0.010 = 0.029$.

$P(M3 \mid D) = \dfrac{0.010}{0.029} = \dfrac{10}{29}$.

M3 వస్తువులలో 20% మాత్రమే తయారుచేస్తుంది, అయినా లోపభూయిష్టాల్లో సుమారు 34% దానివే. చిన్న పూర్వ సంభావ్యత కూడా పెద్ద పశ్చాత్ సంభావ్యతను ఇవ్వగలదు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "పొద కంటే శాఖ!"

బేయీస్ అంటే ఒక శాఖను మొత్తం పొదతో (గమనించిన ఘటనలో ముగిసే అన్ని శాఖలు) భాగించడం. ఏ సూత్రం రాసే ముందైనా వృక్షాన్ని గీయండి.

యాదృచ్ఛిక చలరాశి, విభాజనం, అంకమధ్యమం మరియు విస్తృతి

యాదృచ్ఛిక చలరాశి (random variable) $X$ అంటే నమూనా ఆవరణంలోని ప్రతి ఫలితానికి ఒక వాస్తవ సంఖ్యను జతచేసే నియమం. $X$ వేర్వేరు విడి విలువలు $x_1, x_2, \dots, x_n$ మాత్రమే తీసుకుంటే అది విచ్ఛిన్నం (discrete). మూడు నాణేలు ఎగరేసి $X$ ను బొమ్మల సంఖ్య అనుకుంటే $X \in \{0,1,2,3\}$.

సంభావ్యతా విభాజనం (probability distribution) ప్రతి విలువను దాని సంభావ్యతతో జాబితా చేస్తుంది, $p_i = P(X = x_i)$. రెండు నియమాలు నిజం కావాలి: ప్రతి $p_i \ge 0$ మరియు $\sum p_i = 1$. విభాజనంలోని అజ్ఞాత స్థిరాంకాన్ని కనుగొనడానికి ఈ రెండు నియమాలే ఏకైక మార్గం.

$X$ = న్యాయమైన నాణెం మూడుసార్లు ఎగరేసినప్పుడు బొమ్మల సంఖ్య అయితే:

$x$0123
$P(X = x)$$\frac{1}{8}$$\frac{3}{8}$$\frac{3}{8}$$\frac{1}{8}$
మూడు ఎగరేతలలో బొమ్మల సంఖ్య స్తంభ చిత్రం; x = 0, 1, 2, 3 వద్ద స్తంభాల ఎత్తులు 1/8, 3/8, 3/8, 1/8; అంకమధ్యమం 1.5 వద్ద చుక్కల గీత ఉంది

చిత్రం 2.3: మూడు ఎగరేతలలో బొమ్మల విభాజనం. ఇది సౌష్ఠవంగా ఉంది, కాబట్టి అంకమధ్యమం 1.5 కేంద్రంలో ఉంది.

అంకమధ్యమం (mean, ఆశించిన విలువ - expectation) సంభావ్యతా భారిత సగటు,

$$E(X) = \mu = \sum x_i\,p_i$$

విస్తృతి (variance) దాని చుట్టూ వ్యాప్తిని కొలుస్తుంది,

$$\operatorname{Var}(X) = \sum (x_i - \mu)^2 p_i = E(X^2) - \mu^2, \qquad E(X^2) = \sum x_i^2\,p_i$$

ప్రామాణిక విచలనం (standard deviation) $\sigma = \sqrt{\operatorname{Var}(X)}$. విస్తృతి యొక్క రెండో రూపం దాదాపు ఎప్పుడూ త్వరగా అవుతుంది, అది $E(X^2) \ge \mu^2$ అని చూపిస్తుంది, కాబట్టి విస్తృతి ఎప్పుడూ రుణాత్మకం కాదు. $X$ ఒకే విలువ తీసుకున్నప్పుడు మాత్రమే విస్తృతి సున్నా.

స్థిరాంకాలు $a$, $b$ లకు:

$$E(aX + b) = aE(X) + b, \qquad \operatorname{Var}(aX + b) = a^2\operatorname{Var}(X)$$

$b$ తో జరపడం కేంద్రాన్ని కదిలిస్తుంది కానీ వ్యాప్తిని కాదు; $a$ తో గుణించడం వ్యాప్తిని $a^2$ రెట్లు చేస్తుంది.

మూడు నాణేల పట్టికకు: $E(X) = 0 + \frac{3}{8} + \frac{6}{8} + \frac{3}{8} = \frac{12}{8} = 1.5$. $E(X^2) = 0 + \frac{3}{8} + \frac{12}{8} + \frac{9}{8} = 3$. $\operatorname{Var}(X) = 3 - 2.25 = 0.75$.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "వర్గాల అంకమధ్యమం మైనస్ అంకమధ్యమం వర్గం."

$E(X^2) - \mu^2$ రాసేటప్పుడు ఇలా చెప్పుకోండి. క్రమం ముఖ్యం: మొదటి పదం ఎప్పుడూ పెద్దదిగా ఉంటుంది.

ఉదాహరణ 7: 3 ఎరుపు, 2 నీలం బంతులు ఉన్న సంచి నుంచి రెండు బంతులను ఒకేసారి తీశారు. $X$ ను తీసిన ఎరుపు బంతుల సంఖ్య అనుకోండి. విభాజనం, అంకమధ్యమం, విస్తృతి కనుగొనండి.

$n(S) = \binom{5}{2} = 10$.

$P(X=0) = \dfrac{\binom{2}{2}}{10} = \dfrac{1}{10}$; $P(X=1) = \dfrac{3 \times 2}{10} = \dfrac{6}{10}$; $P(X=2) = \dfrac{\binom{3}{2}}{10} = \dfrac{3}{10}$. మొత్తం 1, ఇది మంచి సరిచూపు.

$E(X) = 0 + \dfrac{6}{10} + \dfrac{6}{10} = 1.2$.

$E(X^2) = 0 + \dfrac{6}{10} + \dfrac{12}{10} = 1.8$.

$\operatorname{Var}(X) = 1.8 - 1.44 = 0.36$.

60% ఎరుపు ఉన్న సంచి నుంచి రెండు బంతులు తీస్తే సగటున $2 \times 0.6 = 1.2$ ఎరుపు బంతులు వస్తాయి. ఈ త్వరిత సరిచూపు పట్టికలోని చాలా తప్పులను పట్టిస్తుంది.

కార్డులు, పాచికలు, నాణేలు, కలశాలతో సమస్యలు

దాదాపు ప్రతి లెక్కింపు సందర్భాన్ని ఈ నాలుగు వస్తువులే అందిస్తాయి. అన్నింటికీ ఒక చిన్న పద్ధతి పనిచేస్తుంది.

  1. ప్రయోగానికి పేరు పెట్టి $n(S)$ రాయండి. నిర్ణయించండి: క్రమంతోనా, క్రమం లేకుండానా; తిరిగి ఉంచి తీయడమా, ఉంచకుండానా.
  2. ఘటనను మాటల్లో రాయండి. అందులో "కనీసం", "కాదు", "కూడా కాదు" ఉంటే పూరకాన్ని ప్రయత్నించండి.
  3. సమస్యలో "ఇవ్వబడింది" లేదా "తెలిసినట్లయితే" అంటే అది నియత సంభావ్యత: ఇచ్చిన ఘటనకు పరిమితం చేయండి.
  4. ఒక ఘటన అనేక మూలాల్లో ఏది ఉత్పత్తి చేసింది అనే దానిపై ఆధారపడితే (ఏ పెట్టె, ఏ యంత్రం, ఏ నాణెం), వృక్షాన్ని గీయండి.
  5. మీ జవాబు 0, 1 మధ్యలో ఉందో, కూడిన సందర్భాలు నిజంగా పరస్పర వర్జితమో సరిచూడండి.

వస్తువుల వారీగా సాధారణ ఉచ్చులు:

  • నాణేలు. నాణేలు చూడటానికి ఒకేలా ఉన్నా వేర్వేరుగా పరిగణించాలి. మూడు ఎగరేతలకు 8 సమసంభావ్య వరుసలు వస్తాయి.
  • పాచికలు. క్రమయుగ్మాలను వాడండి. "కనీసం ఒక ఆరు" అంటే $1 - \dfrac{25}{36} = \dfrac{11}{36}$, $\dfrac{12}{36}$ కాదు.
  • కార్డులు. కట్టలో 52 వేర్వేరు కార్డులు. "రాజు లేదా హార్ట్" లో హార్ట్ రాజు ఉమ్మడి, కాబట్టి $\dfrac{4}{52} + \dfrac{13}{52} - \dfrac{1}{52} = \dfrac{16}{52}$.
  • కలశాలు. "తిరిగి ఉంచి" అంటే ప్రతిసారీ అదే సంభావ్యతతో స్వతంత్ర తీతలు. "ఉంచకుండా" అంటే కలశంలోని వస్తువులు మారతాయి; గుణన నియమం దాన్ని లెక్కలో ఉంచుతుంది.

ఉంచకుండా తీసేటప్పుడు ఒక ఉపయోగకరమైన సౌష్ఠవం: ఏ బంతీ చూడకముందు, రెండో బంతి ఎరుపు అయ్యే అవకాశం మొదటి బంతికి ఉన్నంతే. కలశంలో 4 ఎరుపు, 6 నీలం బంతులు ఉంటే, రెండో తీత మొదటిదానిపై ఆధారపడినా, $P(\text{second red}) = \dfrac{4}{10}$. నిరూపణ సంపూర్ణ సంభావ్యతా మొత్తంలో ఒక్క వరుస: $\dfrac{4}{10}\cdot\dfrac{3}{9} + \dfrac{6}{10}\cdot\dfrac{4}{9} = \dfrac{36}{90} = \dfrac{4}{10}$.

ఉదాహరణ 8: ఒక ఆటగత్తె ఆట ఆడటానికి Rs 5 చెల్లిస్తుంది. ఆమె న్యాయమైన నాణెం మూడుసార్లు ఎగరేస్తుంది. మూడు ఎగరేతలూ ఒకేలా వస్తే Rs 12 అందుకుంటుంది; సరిగ్గా రెండు బొమ్మలు వస్తే Rs 4 అందుకుంటుంది; లేకపోతే ఏమీ రాదు. ఆమె ఆశించిన నికర లాభం కనుగొనండి.

ఫలితాలు: 8. మూడూ ఒకేలా: $HHH, TTT$, సంభావ్యత $\dfrac{2}{8}$. సరిగ్గా రెండు బొమ్మలు: $HHT, HTH, THH$, సంభావ్యత $\dfrac{3}{8}$. ఇవి పరస్పర వర్జితం.

ఆశించిన రాబడి $= 12 \times \dfrac{2}{8} + 4 \times \dfrac{3}{8} = 3 + 1.5 = 4.5$.

నికర లాభం $= 4.5 - 5 = -0.5$.

ఆమెకు సగటున ఆటకు 50 పైసల నష్టం. అంచనా అనేది ఆటకు దీర్ఘకాల సగటు, ఒక ఆట ఇచ్చేది కాదు.

సాధారణ ఉచ్చులు

  • రెండు పాచికల ఫలితంలో $(3,6)$, $(6,3)$ లను ఒకే ఫలితంగా లెక్కించడం → పాచికలను వేర్వేరుగా పరిగణించి క్రమయుగ్మాలను లెక్కించండి, మొత్తం 36.
  • ఘటనలు అతివ్యాపకమైనప్పుడు $P(A) + P(B)$ కూడటం → $P(A \cap B)$ ను తీసివేయండి, లేదా అవి నిజంగా పరస్పర వర్జితమో ముందు సరిచూడండి.
  • లవంలో సంయోగాలు, హారంలో ప్రస్తారాలు కలపడం → రెండు వైపులా ఒకే లెక్కింపు నమూనా వాడండి (రెండూ క్రమంతో లేదా రెండూ క్రమం లేకుండా).
  • $P(A \mid B)$ ను $P(B \mid A)$ గా భావించడం → నిర్వచనం రాసి, హారంలో ఏ ఘటన ఉందో చూడండి.
  • రెండు ఘటనలు కలిసి జరగలేవని వాటిని స్వతంత్రమని ప్రకటించడం → ధనాత్మక సంభావ్యతలు గల పరస్పర వర్జిత ఘటనలు పరాధీనం; $P(A \cap B) = P(A)P(B)$ ను పరీక్షించండి.
  • మూడు ఘటనలకు జతల వారీ స్వతంత్రతను వాడటం → $P(A \cap B \cap C) = P(A)P(B)P(C)$ ను కూడా సరిచూడండి.
  • ఉంచకుండా తీసేటప్పుడు కలశాన్ని నవీకరించడం మరచిపోవడం → తర్వాతి ప్రతి గుణకం ముందు తీసిన రంగు సంఖ్యను, మొత్తాన్ని రెండింటినీ తగ్గించండి.
  • బేయీస్ సమస్యలలో లవాన్ని మాత్రమే వాడటం → గమనించిన ఘటనలో ముగిసే ప్రతి శాఖ మొత్తంతో భాగించండి.
  • విస్తృతిని $\sum x_i^2 p_i - \mu$ గా లెక్కించడం లేదా అంకమధ్యమం వర్గం తీసుకోవడం మరచిపోవడం → $\operatorname{Var}(X) = E(X^2) - \mu^2$, అది రుణాత్మకం కాదని సరిచూడండి.
  • $\operatorname{Var}(aX+b) = a\operatorname{Var}(X) + b$ వాడటం → సరైన రూపం $a^2\operatorname{Var}(X)$.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • శాస్త్రీయ సంభావ్యత: సమసంభావ్య ఫలితాలకు $P(E) = \dfrac{n(E)}{n(S)}$; $0 \le P(E) \le 1$.
  • రెండు పాచికల నమూనా ఆవరణంలో 36 బిందువులు; మొత్తం 7 అత్యంత సాధారణం, 6 మార్గాలు.
  • $P(A') = 1 - P(A)$; "కనీసం ఒకటి" అంటే $1 - P(\text{none})$.
  • $P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)$.
  • $P(A \cap B') = P(A) - P(A \cap B)$; $A, B$ లలో సరిగ్గా ఒకటి $P(A) + P(B) - 2P(A \cap B)$.
  • $P(A \mid B) = \dfrac{P(A \cap B)}{P(B)}$ మరియు $P(A \cap B) = P(A)P(B \mid A)$.
  • స్వతంత్రం: $P(A \cap B) = P(A)P(B)$; అప్పుడు $A, B'$ మరియు $A', B'$ కూడా స్వతంత్రం.
  • పరస్పర వర్జితం, ధనాత్మక సంభావ్యతలతో, అంటే స్వతంత్రం కాదు.
  • మూడు ఘటనలు స్వతంత్రం కావాలంటే జత నియమాలు, త్రిక నియమం అన్నీ నిజం కావాలి.
  • సంపూర్ణ సంభావ్యత: విభజనపై $P(A) = \sum P(E_i)P(A \mid E_i)$.
  • బేయీస్: $P(E_k \mid A) = \dfrac{P(E_k)P(A \mid E_k)}{P(A)}$; పశ్చాత్ సంభావ్యతల మొత్తం 1.
  • విచ్ఛిన్న $X$ విభాజనం: అన్ని $p_i \ge 0$ మరియు $\sum p_i = 1$.
  • $E(X) = \sum x_i p_i$ మరియు $\operatorname{Var}(X) = E(X^2) - [E(X)]^2 \ge 0$.
  • $E(aX + b) = aE(X) + b$ మరియు $\operatorname{Var}(aX + b) = a^2\operatorname{Var}(X)$.

సాధన ప్రశ్నలు

  1. రెండు న్యాయమైన పాచికలను వేశారు. సంఖ్యల మొత్తం 7 అయ్యే సంభావ్యత

    1. $\frac{7}{36}$
    2. $\frac{1}{12}$
    3. $\frac{5}{36}$
    4. $\frac{1}{6}$
    సమాధానం

    D. $\frac{1}{6}$

    మొత్తం 7 ఇచ్చే జతలు: (1,6),(2,5),(3,4),(4,3),(5,2),(6,1), 36 లో ఆరు. సంభావ్యత $\frac{6}{36} = \frac{1}{6}$.

  2. బాగా కలిపిన 52 కార్డుల కట్ట నుంచి యాదృచ్ఛికంగా ఒక కార్డు తీశారు. అది ఎరుపు కార్డు లేదా రాజు అయ్యే సంభావ్యత

    1. $\frac{6}{13}$
    2. $\frac{7}{13}$
    3. $\frac{15}{26}$
    4. $\frac{8}{13}$
    సమాధానం

    B. $\frac{7}{13}$

    ఎరుపు కార్డులు 26, రాజులు 4, ఎరుపు రాజులు 2. అనుకూల ఫలితాలు $= 26 + 4 - 2 = 28$. సంభావ్యత $\frac{28}{52} = \frac{7}{13}$.

  3. ఘటనలు $A$, $B$ పరస్పర వర్జితం, $P(A) = 0.5$ మరియు $P(B) = 0.3$. అప్పుడు $P(A \cup B')$ విలువ

    1. $0.9$
    2. $0.8$
    3. $0.7$
    4. $0.5$
    సమాధానం

    C. $0.7$

    పరస్పర వర్జితం అంటే $A \subseteq B'$, కాబట్టి $A \cup B' = B'$. $P(B') = 1 - 0.3 = 0.7$.

  4. ఘటనలు $A$, $B$ లకు $P(A) = 0.6$, $P(B) = 0.5$ మరియు $P(A \cup B) = 0.7$. అప్పుడు $P(A \mid B)$ విలువ

    1. $0.8$
    2. $\frac{2}{3}$
    3. $0.5$
    4. $0.4$
    సమాధానం

    A. $0.8$

    $P(A \cap B) = 0.6 + 0.5 - 0.7 = 0.4$. $P(A \mid B) = \frac{0.4}{0.5} = 0.8$. $\frac{2}{3}$ అనేది $P(B \mid A)$ విలువ.

  5. మూడు న్యాయమైన నాణేలను ఎగరేశారు. కనీసం ఒక బొమ్మ పడిందని తెలిసినప్పుడు, కనీసం రెండు బొమ్మలు పడే సంభావ్యత

    1. $\frac{3}{7}$
    2. $\frac{4}{7}$
    3. $\frac{1}{2}$
    4. $\frac{1}{7}$
    సమాధానం

    B. $\frac{4}{7}$

    కనీసం ఒక బొమ్మ: 7 ఫలితాలు. కనీసం రెండు బొమ్మలు: $HHH$ మరియు రెండు బొమ్మలున్న మూడు, అంటే 4 ఫలితాలు (అన్నీ మొదటి సమితిలోనే ఉన్నాయి). సంభావ్యత $\frac{4}{7}$.

  6. ఒక కలశంలో 4 తెలుపు, 6 నలుపు బంతులు ఉన్నాయి. రెండు బంతులను ఒకేసారి తీశారు. రెండూ ఒకే రంగువి అయ్యే సంభావ్యత

    1. $\frac{1}{2}$
    2. $\frac{8}{15}$
    3. $\frac{7}{15}$
    4. $\frac{13}{25}$
    సమాధానం

    C. $\frac{7}{15}$

    మొత్తం $\binom{10}{2} = 45$. రెండూ నలుపు $\binom{6}{2} = 15$, రెండూ తెలుపు $\binom{4}{2} = 6$. సంభావ్యత $\frac{21}{45} = \frac{7}{15}$. ($\frac{13}{25}$ అనేది తిరిగి ఉంచి తీసినప్పటి జవాబు.)

  7. యాదృచ్ఛిక చలరాశి $X$ విలువలు $-1, 0, 1$ లకు సంభావ్యతలు వరుసగా $\frac{1}{4}, \frac{1}{2}, \frac{1}{4}$. దాని విస్తృతి

    1. $\frac{1}{4}$
    2. $0$
    3. $1$
    4. $\frac{1}{2}$
    సమాధానం

    D. $\frac{1}{2}$

    $E(X) = -\frac{1}{4} + 0 + \frac{1}{4} = 0$. $E(X^2) = \frac{1}{4} + 0 + \frac{1}{4} = \frac{1}{2}$. $\operatorname{Var}(X) = \frac{1}{2} - 0 = \frac{1}{2}$.

  8. $A$, $B$ స్వతంత్ర ఘటనలు, $P(A) = \frac{1}{3}$ మరియు $P(B) = \frac{1}{4}$. రెండింటిలో ఏదీ జరగని సంభావ్యత

    1. $\frac{1}{2}$
    2. $\frac{7}{12}$
    3. $\frac{1}{12}$
    4. $\frac{5}{12}$
    సమాధానం

    A. $\frac{1}{2}$

    స్వతంత్ర ఘటనల పూరకాలు కూడా స్వతంత్రం. $P(A')P(B') = \frac{2}{3} \times \frac{3}{4} = \frac{1}{2}$.

  9. పెట్టె I లో 3 ఎరుపు, 2 నీలం బంతులు, పెట్టె II లో 1 ఎరుపు, 3 నీలం బంతులు ఉన్నాయి. యాదృచ్ఛికంగా ఒక పెట్టెను ఎంచుకుని దాని నుంచి ఒక బంతి తీశారు. ఆ బంతి ఎరుపు అయ్యే సంభావ్యత

    1. $\frac{17}{40}$
    2. $\frac{1}{2}$
    3. $\frac{3}{10}$
    4. $\frac{4}{9}$
    సమాధానం

    A. $\frac{17}{40}$

    $P(R) = \frac{1}{2} \cdot \frac{3}{5} + \frac{1}{2} \cdot \frac{1}{4} = \frac{3}{10} + \frac{1}{8} = \frac{12 + 5}{40} = \frac{17}{40}$.

  10. రెండు నాణేలలో ఒకటి యాదృచ్ఛికంగా ఎంచుకున్నారు; ఒకటి న్యాయమైనది, రెండోదానికి రెండు వైపులా బొమ్మ ఉంది. ఎంచుకున్న నాణెం ఒకసారి ఎగరేస్తే బొమ్మ వచ్చింది. అది రెండు వైపులా బొమ్మ ఉన్న నాణెం అయ్యే సంభావ్యత

    1. $\frac{3}{4}$
    2. $\frac{1}{2}$
    3. $\frac{1}{3}$
    4. $\frac{2}{3}$
    సమాధానం

    D. $\frac{2}{3}$

    $P(H) = \frac{1}{2} \cdot \frac{1}{2} + \frac{1}{2} \cdot 1 = \frac{3}{4}$. బేయీస్: $\frac{1/2}{3/4} = \frac{2}{3}$.

  11. $P(A) = 0.5$, $P(B) = 0.4$ మరియు $P(A \cap B) = 0.2$ అయితే, $A$, $B$ లలో సరిగ్గా ఒకటి జరిగే సంభావ్యత

    1. $0.3$
    2. $0.5$
    3. $0.7$
    4. $0.1$
    సమాధానం

    B. $0.5$

    సరిగ్గా ఒకటి $= P(A) + P(B) - 2P(A \cap B) = 0.5 + 0.4 - 0.4 = 0.5$. (0.7 అనేది $P(A \cup B)$.)

  12. నాలుగు ఉత్తరాలను, ఒక్కో దానికి చిరునామా రాసిన నాలుగు కవర్లలో, ఒక్కో కవర్లో ఒకటి చొప్పున యాదృచ్ఛికంగా పెట్టారు. ఏ ఉత్తరమూ తన కవర్లో పడని సంభావ్యత

    1. $\frac{11}{24}$
    2. $\frac{1}{4}$
    3. $\frac{3}{8}$
    4. $\frac{9}{16}$
    సమాధానం

    C. $\frac{3}{8}$

    మొత్తం $4! = 24$. చేర్పు-తీసివేత పద్ధతిలో ఏ ఉత్తరమూ సరైన స్థానంలో లేని ఏర్పాట్ల సంఖ్య $24 - 24 + 12 - 4 + 1 = 9$. సంభావ్యత $\frac{9}{24} = \frac{3}{8}$.

  13. $1, 2, \dots, 100$ నుంచి యాదృచ్ఛికంగా ఒక సంఖ్యను ఎంచుకున్నారు. అది 2 చేత లేదా 3 చేత నిశ్శేషంగా భాగించబడి, రెండింటి చేతా కాకుండా ఉండే సంభావ్యత

    1. $\frac{33}{100}$
    2. $\frac{17}{50}$
    3. $\frac{51}{100}$
    4. $\frac{67}{100}$
    సమాధానం

    C. $\frac{51}{100}$

    2 గుణకాలు: 50, 3 గుణకాలు: 33, 6 గుణకాలు: 16. ఏదో ఒకటి $= 50 + 33 = 83$; ఉమ్మడిని రెండుసార్లు తీసివేయాలి: $50 + 33 - 2(16) = 51$. సంభావ్యత $\frac{51}{100}$.

  14. మూడు స్వతంత్ర ఘటనల సంభావ్యతలు $\frac{1}{2}$, $\frac{1}{3}$, $\frac{1}{4}$. వాటిలో కనీసం ఒకటి జరిగే సంభావ్యత

    1. $\frac{13}{24}$
    2. $\frac{3}{4}$
    3. $\frac{1}{4}$
    4. $\frac{23}{24}$
    సమాధానం

    B. $\frac{3}{4}$

    $1 - P(\text{none}) = 1 - \frac{1}{2} \cdot \frac{2}{3} \cdot \frac{3}{4} = 1 - \frac{1}{4} = \frac{3}{4}$.

  15. ఒక నాణేన్ని మూడుసార్లు ఎగరేసి, ఒక పాచికను ఒకసారి వేశారు. నమూనా ఆవరణంలోని బిందువుల సంఖ్య

    1. $14$
    2. $36$
    3. $24$
    4. $48$
    సమాధానం

    D. $48$

    $2^3 \times 6 = 8 \times 6 = 48$ ఫలితాలు.

  16. మూడు న్యాయమైన నాణేలను ఎగరేశారు. సరిగ్గా రెండు బొమ్మలు పడే సంభావ్యత

    1. $0.375$
    2. $0.25$
    3. $0.5$
    4. $0.125$
    సమాధానం

    A. $0.375$

    సరిగ్గా రెండు బొమ్మలు: $HHT, HTH, THH$, 8 లో మూడు. $P = \frac{3}{8} = 0.375$.

  17. ఒక యాదృచ్ఛిక చలరాశి $0, 1, 2, 3$ విలువలను వరుసగా $0.1, 0.3, 0.4, 0.2$ సంభావ్యతలతో తీసుకుంటుంది. దాని అంకమధ్యమం

    1. $2.0$
    2. $1.6$
    3. $1.7$
    4. $1.5$
    సమాధానం

    C. $1.7$

    $E(X) = 0(0.1) + 1(0.3) + 2(0.4) + 3(0.2) = 0.3 + 0.8 + 0.6 = 1.7$.

  18. యాదృచ్ఛిక చలరాశి $X$ విస్తృతి 4. $3X - 2$ విస్తృతి

    1. $10$
    2. $36$
    3. $12$
    4. $34$
    సమాధానం

    B. $36$

    $\operatorname{Var}(3X - 2) = 3^2 \operatorname{Var}(X) = 9 \times 4 = 36$. $-2$ తో జరపడం వల్ల ప్రభావం ఉండదు.

  19. ఘటనలు $A$, $B$ స్వతంత్రం, $P(A) = 0.3$ మరియు $P(B) = 0.4$. అప్పుడు $P(A \cup B)$

    1. $0.58$
    2. $0.12$
    3. $0.7$
    4. $0.46$
    సమాధానం

    A. $0.58$

    $P(A \cap B) = 0.12$. $P(A \cup B) = 0.3 + 0.4 - 0.12 = 0.58$.

  20. ఒక పాచికను రెండుసార్లు వేశారు. రెండు సంఖ్యల లబ్ధం సరి సంఖ్య అయ్యే ఫలితాల సంఖ్య

    1. $30$
    2. $18$
    3. $9$
    4. $27$
    సమాధానం

    D. $27$

    రెండూ బేసి అయినప్పుడే లబ్ధం బేసి: $3 \times 3 = 9$ ఫలితాలు. సరి లబ్ధం: $36 - 9 = 27$.

  21. యాదృచ్ఛిక చలరాశి $X$ విలువలు $1, 2, 3, 4$, మరియు $P(X = x) = kx$. దాని అంకమధ్యమం

    1. $3.5$
    2. $3$
    3. $2$
    4. $2.5$
    సమాధానం

    B. $3$

    $k(1 + 2 + 3 + 4) = 1$ నుంచి $k = 0.1$. $E(X) = k(1 + 4 + 9 + 16) = 0.1 \times 30 = 3$.

  22. ఒక యాదృచ్ఛిక చలరాశి $0, 1, 2$ విలువలను $0.2, 0.5, 0.3$ సంభావ్యతలతో తీసుకుంటుంది. దాని విస్తృతి

    1. $0.7$
    2. $1.7$
    3. $0.49$
    4. $0.51$
    సమాధానం

    C. $0.49$

    $E(X) = 0.5 + 0.6 = 1.1$. $E(X^2) = 0.5 + 1.2 = 1.7$. $\operatorname{Var} = 1.7 - 1.21 = 0.49$. (1.7 అనేది $E(X^2)$.)

  23. ఘటనలు $A$, $B$ లకు $P(A \cap B) = 0.24$ మరియు $P(B) = 0.6$. అప్పుడు $P(A \mid B)$

    1. $0.6$
    2. $2.5$
    3. $0.144$
    4. $0.4$
    సమాధానం

    D. $0.4$

    $P(A \mid B) = \frac{0.24}{0.6} = 0.4$.

  24. ఒక కంపెనీకి రెండు ప్లాంట్లు ఉన్నాయి. ప్లాంట్ I 25% వస్తువులను తయారుచేస్తుంది, వాటిలో 4% లోపభూయిష్టం; ప్లాంట్ II మిగిలినవి తయారుచేస్తుంది, దాని వస్తువులలో 2% లోపభూయిష్టం. ఒక వస్తువు లోపభూయిష్టంగా తేలింది. అది ప్లాంట్ I నుంచి వచ్చిన సంభావ్యత

    1. $0.4$
    2. $0.25$
    3. $0.5$
    4. $0.6$
    సమాధానం

    A. $0.4$

    $P(D) = 0.25 \times 0.04 + 0.75 \times 0.02 = 0.010 + 0.015 = 0.025$. బేయీస్: $\frac{0.010}{0.025} = 0.4$.

  25. 3 ఎరుపు, 2 నీలం బంతుల నుంచి రెండు బంతులను ఒకేసారి తీశారు. $X$ తీసిన ఎరుపు బంతుల సంఖ్య అయితే, $\operatorname{Var}(X)$

    1. $0.36$
    2. $1.2$
    3. $0.24$
    4. $0.6$
    సమాధానం

    A. $0.36$

    $P(X = 0, 1, 2) = \frac{1}{10}, \frac{6}{10}, \frac{3}{10}$. $E(X) = 1.2$, $E(X^2) = 0.6 + 1.2 = 1.8$. $\operatorname{Var} = 1.8 - 1.44 = 0.36$.

  26. మూడు న్యాయమైన పాచికలను వేశారు. మూడు సంఖ్యల మొత్తం 10 అయ్యే సంభావ్యత

    1. $0.15$
    2. $0.1$
    3. $0.125$
    4. $0.0625$
    సమాధానం

    C. $0.125$

    మొత్తం 10 ఇచ్చే క్రమ త్రికాలను లెక్కించండి: $\{1,3,6\}, \{1,4,5\}, \{2,3,5\}$ ల అమరికలు $6 \times 3 = 18$ ఇస్తాయి; $\{2,2,6\}, \{2,4,4\}, \{3,3,4\}$ లు $3 \times 3 = 9$ ఇస్తాయి. మొత్తం 27. $P = \frac{27}{216} = 0.125$.

  27. క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: ఏ రెండు ఘటనలు $A$, $B$ లకైనా $P(A \cup B) \le P(A) + P(B)$. ప్రవచనం II: ధనాత్మక సంభావ్యతలు గల రెండు పరస్పర వర్జిత ఘటనలు ఎల్లప్పుడూ స్వతంత్రం.

    1. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
    2. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
    3. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
    4. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
    సమాధానం

    C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు

    $P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)$ మరియు చివరి పదం రుణాత్మకం కాదు కాబట్టి I సరైనది. II సరికాదు: వర్జితం అంటే $P(A \cap B) = 0$, కానీ స్వతంత్రతకు $P(A)P(B) > 0$ కావాలి.

  28. క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $A$, $B$ స్వతంత్ర ఘటనలైతే, $A$, $B'$ కూడా స్వతంత్రం. ప్రవచనం II: $P(B) > 0$ అయితే, $P(A \mid B) + P(A' \mid B) = 1$.

    1. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
    2. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
    3. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
    4. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
    సమాధానం

    A. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి

    I: $P(A \cap B') = P(A) - P(A)P(B) = P(A)P(B')$. II: పూరక ఘటనల నియత సంభావ్యతల మొత్తం 1. రెండూ సరైనవి.

  29. క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $P(A \cap B) > 0$ అయితే, ఎల్లప్పుడూ $P(A \mid B) = P(B \mid A)$. ప్రవచనం II: $P(A \cap B) > 0$ అయితే, $P(A) = P(B)$ అయినప్పుడు మాత్రమే $P(A \mid B) = P(B \mid A)$.

    1. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
    2. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
    3. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
    4. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
    సమాధానం

    D. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది

    ఈ రెండింటికీ లవం $P(A \cap B)$ ఒకటే, కాబట్టి హారాలు $P(B)$, $P(A)$ సమానమైనప్పుడే అవి సమానం. I ఎల్లప్పుడూ అంటుంది, అది తప్పు; II సరైనది.

  30. క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: ఒక న్యాయమైన పాచికను వేసినప్పుడు, “సరి సంఖ్య”, “3 కంటే పెద్ద సంఖ్య” ఘటనలు పరస్పర వర్జితం. ప్రవచనం II: ఒక న్యాయమైన పాచికను వేసినప్పుడు, “సరి సంఖ్య”, “3 కంటే పెద్ద సంఖ్య” ఘటనలు స్వతంత్రం.

    1. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
    2. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
    3. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
    4. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
    సమాధానం

    B. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు

    రెండింటిలోనూ 4, 6 ఉన్నాయి, కాబట్టి వర్జితం కాదు. $P(\text{even}) = P(>3) = \frac{1}{2}$, లబ్ధం $\frac{1}{4}$, కానీ $P(\text{both}) = \frac{2}{6} = \frac{1}{3}$. స్వతంత్రం కాదు. రెండూ సరికావు.

  31. క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $P(A \cap B) = P(A)P(B \mid A)$ అనేది $A$, $B$ స్వతంత్రమైనప్పుడు మాత్రమే నిజం. ప్రవచనం II: $A$, $B$ స్వతంత్రం మరియు $P(A) > 0$ అయితే, $P(B \mid A) = P(B)$.

    1. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
    2. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
    3. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
    4. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
    సమాధానం

    D. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది

    $P(A) > 0$ గల అన్ని ఘటనలకూ గుణన నియమం నిజం, కాబట్టి I సరికాదు. II అనేది స్వతంత్రత యొక్క నియత రూప నిర్వచనం, కాబట్టి సరైనది.

  32. నిశ్చితవాక్యం (A): రెండు న్యాయమైన నాణేలను ఎగరేసినప్పుడు కనీసం ఒక బొమ్మ పడే సంభావ్యత $\frac{3}{4}$. కారణం (R): $P(\text{at least one head}) = 1 - P(\text{no head})$.

    1. A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
    2. A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
    3. A సత్యం కానీ R అసత్యం
    4. A అసత్యం కానీ R సత్యం
    సమాధానం

    A. A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ

    $P(\text{no head}) = \frac{1}{4}$, కాబట్టి $1 - \frac{1}{4} = \frac{3}{4}$. A ని ఇచ్చే పద్ధతి R.

  33. నిశ్చితవాక్యం (A): ధనాత్మక సంభావ్యతలు గల రెండు పరస్పర వర్జిత ఘటనలు స్వతంత్రం. కారణం (R): పరస్పర వర్జిత ఘటనలకు $P(A \cap B) = 0$.

    1. A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
    2. A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
    3. A సత్యం కానీ R అసత్యం
    4. A అసత్యం కానీ R సత్యం
    సమాధానం

    D. A అసత్యం కానీ R సత్యం

    R సత్యం. A అసత్యం: స్వతంత్రతకు $P(A \cap B) = P(A)P(B) > 0$ కావాలి, ఇది $P(A \cap B) = 0$ కు విరుద్ధం.

  34. నిశ్చితవాక్యం (A): $E_1, E_2, E_3$ లు నమూనా ఆవరణం యొక్క విభజన అయితే, $P(A) = \sum P(E_i)P(A \mid E_i)$. కారణం (R): $P(A)$ సూత్రం ఏ ఘటనలు $E_i$ కైనా, అవి నిశ్శేషం కాకపోయినా, చెల్లుతుంది.

    1. A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
    2. A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
    3. A సత్యం కానీ R అసత్యం
    4. A అసత్యం కానీ R సత్యం
    సమాధానం

    C. A సత్యం కానీ R అసత్యం

    A అనేది సంపూర్ణ సంభావ్యతా సిద్ధాంతం. R అసత్యం: $E_i$ లు $S$ లో కొంత భాగాన్ని వదిలేస్తే, మొత్తం $P(A)$ కంటే తక్కువ కావచ్చు.

  35. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. అసంభవ ఘటన b. నిశ్చిత ఘటన c. పరస్పర వర్జిత ఘటనలు $A, B$ d. $A$ యొక్క పూరకం జాబితా II: i. $P(A \cap B) = 0$ ఉంటుంది ii. సంభావ్యత 1 iii. సంభావ్యత $1 - P(A)$ iv. సంభావ్యత 0

    1. a-iv, b-i, c-iii, d-ii
    2. a-iv, b-ii, c-i, d-iii
    3. a-i, b-iv, c-ii, d-iii
    4. a-ii, b-i, c-iv, d-iii
    సమాధానం

    B. a-iv, b-ii, c-i, d-iii

    అసంభవ ఘటన: సంభావ్యత 0 (iv). నిశ్చిత ఘటన: సంభావ్యత 1 (ii). పరస్పర వర్జితం: $P(A \cap B) = 0$ (i). పూరకం: $1 - P(A)$ (iii).

  36. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. రెండు పాచికల మొత్తం 7 b. రెండు పాచికల మొత్తం 8 c. రెండు పాచికల మొత్తం గరిష్ఠంగా 3 d. రెండు పాచికల మొత్తం 12 జాబితా II: i. $\frac{1}{36}$ ii. $\frac{1}{12}$ iii. $\frac{5}{36}$ iv. $\frac{1}{6}$

    1. a-iv, b-iii, c-i, d-ii
    2. a-iv, b-iii, c-ii, d-i
    3. a-iv, b-ii, c-iii, d-i
    4. a-iii, b-iv, c-ii, d-i
    సమాధానం

    B. a-iv, b-iii, c-ii, d-i

    మొత్తం 7: 6/36 = 1/6 (iv). మొత్తం 8: 5/36 (iii). మొత్తం 2 లేదా 3: 3/36 = 1/12 (ii). మొత్తం 12: 1/36 (i).

  37. ఒక న్యాయమైన నాణేన్ని మూడుసార్లు ఎగరేశారు, $X$ బొమ్మల సంఖ్య. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. $E(X)$ b. $\operatorname{Var}(X)$ c. $P(X = 2)$ d. $P(X \ge 1)$ జాబితా II: i. $\frac{3}{8}$ ii. $\frac{7}{8}$ iii. $\frac{3}{4}$ iv. $\frac{3}{2}$

    1. a-iv, b-iii, c-i, d-ii
    2. a-iv, b-iii, c-ii, d-i
    3. a-iii, b-iv, c-i, d-ii
    4. a-iv, b-i, c-iii, d-ii
    సమాధానం

    A. a-iv, b-iii, c-i, d-ii

    న్యాయమైన నాణెం మూడు ఎగరేతలలో బొమ్మలకు: అంకమధ్యమం 1.5 (iv), విస్తృతి 0.75 (iii), $P(X=2) = \frac{3}{8}$ (i), $P(X \ge 1) = 1 - \frac{1}{8} = \frac{7}{8}$ (ii).

  38. సంచి A లో 2 తెలుపు, 3 నలుపు బంతులు ఉన్నాయి. సంచి B లో 4 తెలుపు, 1 నలుపు బంతి ఉన్నాయి. యాదృచ్ఛికంగా ఒక సంచిని ఎంచుకుని దాని నుంచి బంతి తీస్తే అది తెలుపు. ఆ బంతి సంచి A నుంచి వచ్చిన సంభావ్యత

    1. $\frac{2}{5}$
    2. $\frac{1}{2}$
    3. $\frac{1}{3}$
    4. $\frac{2}{3}$
    సమాధానం

    C. $\frac{1}{3}$

    $P(W) = \frac{1}{2} \cdot \frac{2}{5} + \frac{1}{2} \cdot \frac{4}{5} = \frac{3}{5}$. $P(A \mid W) = \frac{1/5}{3/5} = \frac{1}{3}$.

  39. ఒక కలశంలో 4 ఎరుపు, 6 నీలం బంతులు ఉన్నాయి. రెండు బంతులను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి, తిరిగి ఉంచకుండా తీశారు. రెండో బంతి ఎరుపు అని తెలిసినప్పుడు, మొదటి బంతి కూడా ఎరుపు అయ్యే సంభావ్యత

    1. $\frac{2}{15}$
    2. $\frac{1}{3}$
    3. $\frac{2}{5}$
    4. $\frac{4}{9}$
    సమాధానం

    B. $\frac{1}{3}$

    $P(R_1 \cap R_2) = \frac{4}{10} \cdot \frac{3}{9} = \frac{2}{15}$. $P(R_2) = \frac{4}{10} \cdot \frac{3}{9} + \frac{6}{10} \cdot \frac{4}{9} = \frac{2}{5}$. నిష్పత్తి $\frac{2/15}{2/5} = \frac{1}{3}$.

  40. ఒక ఆటగత్తె Rs 6 చెల్లించి న్యాయమైన నాణెం మూడుసార్లు ఎగరేస్తుంది. మూడు ఎగరేతలూ ఒకే వైపు చూపిస్తే Rs 20 అందుకుంటుంది; సరిగ్గా రెండు బొమ్మలు వస్తే Rs 5 అందుకుంటుంది; లేకపోతే ఏమీ రాదు. రూపాయలలో ఆమె ఆశించిన నికర లాభం

    1. $0.125$
    2. $1.875$
    3. $6.875$
    4. $0.875$
    సమాధానం

    D. $0.875$

    $P(\text{all same}) = \frac{2}{8}$, $P(\text{exactly two heads}) = \frac{3}{8}$. ఆశించిన రాబడి $= 20 \cdot \frac{2}{8} + 5 \cdot \frac{3}{8} = 5 + 1.875 = 6.875$. నికరం $= 6.875 - 6 = 0.875$.

36 min left
‹
›