అధ్యాయం 6: జీవవైవిధ్యం మరియు సంరక్షణ (Biodiversity and Conservation)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
జీవవైవిధ్యంలోని మూడు స్థాయిలు, ఎన్ని జాతులు ఉన్నాయి
నమూనాలు: అక్షాంశ వాలు, జాతుల–వైశాల్య సంబంధం
పర్యావరణ వ్యవస్థలకు, మనుషులకు జీవవైవిధ్యం ఎందుకు ముఖ్యం
విలుప్తి, అంతరించిపోతున్న జీవులు, రెడ్ డేటా బుక్, నష్టానికి నాలుగు కారణాలు
స్వస్థాన (in situ) సంరక్షణ (హాట్స్పాట్లు, పవిత్ర వనాలు, రక్షిత ప్రాంతాలు, రామ్సర్ ప్రాంతాలు), పరస్థాన (ex situ) సంరక్షణ
6.1 జీవవైవిధ్యం అంటే ఏమిటి
జీవవైవిధ్యం (Biodiversity) అంటే జనువుల నుంచి పర్యావరణ వ్యవస్థల వరకు జీవ సంవిధానంలోని ప్రతి స్థాయిలో కనిపించే జీవుల వైవిధ్యం. ఈ పదాన్ని సామాజిక జీవశాస్త్రవేత్త ఎడ్వర్డ్ విల్సన్ (Edward Wilson) ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. NEET మూడు స్థాయిల గురించి అడుగుతుంది:
| స్థాయి | అర్థం | భారతీయ ఉదాహరణ |
|---|---|---|
| జన్యు వైవిధ్యం (Genetic diversity) | ఒక జాతిలోని జనువులలో వైవిధ్యం | వేర్వేరు హిమాలయ శ్రేణుల్లో పెరిగే ఔషధ మొక్క Rauwolfia vomitoria లో రిసర్పిన్ అనే రసాయనం యొక్క ప్రభావం, గాఢత మారుతాయి. భారతదేశంలో 50,000 కంటే ఎక్కువ వరి రకాలు, సుమారు 1,000 మామిడి రకాలు ఉన్నాయి. |
| జాతుల వైవిధ్యం (Species diversity) | ఒక ప్రాంతంలోని జాతుల వైవిధ్యం | తూర్పు కనుమల కంటే పశ్చిమ కనుమలలో ఉభయచర జాతుల వైవిధ్యం ఎక్కువ. |
| పర్యావరణ వైవిధ్యం (Ecological diversity) | పర్యావరణ వ్యవస్థల వైవిధ్యం | భారతదేశంలో ఎడారులు, వర్షారణ్యాలు, మడ అడవులు, పగడపు దిబ్బలు, చిత్తడి నేలలు, నదీముఖద్వారాలు, ఆల్పైన్ పచ్చిక బీడులు ఉన్నాయి. నార్వే వంటి దేశంలో పర్యావరణ వ్యవస్థ రకాలు చాలా తక్కువ. |
6.2 ఎన్ని జాతులు ఉన్నాయి?
IUCN (2004) ప్రకారం ఇప్పటివరకు మొక్కలు, జంతువులు కలిపి 15 లక్షల కంటే కొంచెం ఎక్కువ (సుమారు 1.5 మిలియన్) జాతులు వర్ణించబడ్డాయి.
సమశీతోష్ణ, ఉష్ణమండల జాతుల సమృద్ధిని గణాంకపరంగా పోల్చి రాబర్ట్ మే (Robert May) ప్రపంచ జాతుల వైవిధ్యాన్ని సుమారు 70 లక్షలు (7 మిలియన్) గా అంచనా వేశారు.
నమోదైన అన్ని జాతులలో జంతువులు 70% కంటే ఎక్కువ. మొక్కలు (శైవలాలు, శిలీంధ్రాలు, బ్రైయోఫైట్లు, వివృతబీజాలు, ఆవృతబీజాలతో సహా) 22% కంటే ఎక్కువ ఉండవు.
అత్యధిక జాతులు గల సమూహం కీటకాలు: ప్రతి 10 జంతువులలో 7 కీటకాలే.
శిలీంధ్ర జాతుల సంఖ్య చేపలు, ఉభయచరాలు, సరీసృపాలు, కార్యాల మొత్తం కంటే ఎక్కువ.
ఈ లెక్కల్లో కేంద్రకపూర్వ జీవులు (prokaryotes) లేవు. సూక్ష్మజీవుల జాతులను గుర్తించడానికి సాంప్రదాయ వర్గీకరణ పద్ధతులు సరిగా పనిచేయవు, చాలా వాటిని సంవర్ధనం కూడా చేయలేము.
భారతదేశ జీవవైవిధ్యం
ప్రపంచ భూభాగంలో భారతదేశం వాటా కేవలం 2.4%, కానీ ప్రపంచ జాతుల వైవిధ్యంలో దాని వాటా 8.1%.
ప్రపంచంలోని 12 మెగా వైవిధ్య దేశాలలో (megadiversity countries) భారతదేశం ఒకటి.
భారతదేశం నుంచి దాదాపు 45,000 మొక్క జాతులు, దానికి సుమారు రెట్టింపు జంతు జాతులు నమోదయ్యాయి.
మే అంచనా సరైనదైతే, ఇప్పటివరకు అన్ని జాతులలో సుమారు 22% మాత్రమే నమోదయ్యాయి. ఆ లెక్కన భారతదేశంలో ఇంకా 1,00,000 కంటే ఎక్కువ మొక్క జాతులు, 3,00,000 కంటే ఎక్కువ జంతు జాతులు కనుగొనవలసి ఉండవచ్చు.
6.3 జీవవైవిధ్య నమూనాలు
1. అక్షాంశ వాలు (Latitudinal gradient). భూమధ్యరేఖ నుంచి ధ్రువాల వైపు వెళ్తున్న కొద్దీ సాధారణంగా జాతుల వైవిధ్యం తగ్గుతుంది. సమశీతోష్ణ లేదా ధ్రువ ప్రాంతాల కంటే ఉష్ణమండలాలలో (23.5° N నుంచి 23.5° S) చాలా ఎక్కువ జాతులు ఉంటాయి.
| ప్రదేశం | సుమారు అక్షాంశం | పక్షి జాతులు |
|---|---|---|
| కొలంబియా | భూమధ్యరేఖ దగ్గర | సుమారు 1,400 |
| భారతదేశం | ఎక్కువగా ఉష్ణమండలం | 1,200 కంటే ఎక్కువ |
| న్యూయార్క్ | 41° N | 105 |
| గ్రీన్లాండ్ | 71° N | 56 |
ఈక్వెడార్లోని ఒక ఉష్ణమండల అడవిలో, అమెరికా సమశీతోష్ణ మిడ్వెస్ట్లోని అంతే వైశాల్యం గల అడవి కంటే 10 రెట్ల వరకు ఎక్కువ సానాళికా మొక్క జాతులు ఉంటాయి. అమెజాన్ వర్షారణ్యం భూమిపై అత్యంత సమృద్ధమైనది. అందులో 40,000 కంటే ఎక్కువ మొక్క జాతులు, 3,000 చేపలు, 1,300 పక్షులు, 427 కార్యాలు, 427 ఉభయచరాలు, 378 సరీసృపాలు, 1,25,000 కంటే ఎక్కువ అకశేరుకాల జాతులు ఉన్నాయి.
ఉష్ణమండలాలు ఇంత సమృద్ధమైనవి ఎందుకు? మూడు సాధారణ వివరణలు:
కాలం. జాత్యుద్భవం (speciation) కాలంపై ఆధారపడుతుంది. సమశీతోష్ణ ప్రాంతాలు గతంలో తరచూ హిమానీకరణాలకు (glaciations) గురయ్యాయి. ఉష్ణమండల అక్షాంశాలు లక్షలాది సంవత్సరాలు దాదాపు అలజడి లేకుండా ఉన్నాయి; దీనివల్ల జాతులు వైవిధ్యం చెందడానికి దీర్ఘ పరిణామ కాలం దొరికింది.
స్థిరత్వం. ఉష్ణమండల పరిసరాలు తక్కువ బుతుపరమైనవి, ఎక్కువ స్థిరమైనవి, ఊహించదగినవి. ఇలాంటి పరిస్థితులు ఆవాస స్థాన ప్రత్యేకతను (niche specialisation) ప్రోత్సహిస్తాయి, దానివల్ల ఎక్కువ జాతులు ఏర్పడతాయి.
శక్తి. ఉష్ణమండలాలకు ఎక్కువ సౌరశక్తి అందుతుంది, ఇది అధిక ఉత్పాదకతకు దోహదపడుతుంది. ఇది మళ్లీ ఎక్కువ జాతులను పోషించవచ్చు.
2. జాతుల–వైశాల్య సంబంధం (Species–area relationship). దక్షిణ అమెరికా అడవులను అన్వేషిస్తూన్నప్పుడు జర్మన్ ప్రకృతి శాస్త్రవేత్త అలెగ్జాండర్ వాన్ హంబోల్ట్ (Alexander von Humboldt) ఒక విషయం గమనించారు: ఒక ప్రాంతంలో అన్వేషించిన వైశాల్యం పెరిగే కొద్దీ జాతుల సమృద్ధి (species richness) పెరుగుతుంది, కానీ ఒక పరిమితి వరకే.
సాధారణ (రేఖీయ) అక్షాలపై జాతుల సమృద్ధిని వైశాల్యానికి వ్యతిరేకంగా గీస్తే లంబక అతిపరావలయం (rectangular hyperbola) వస్తుంది. లాగరిథమిక్ అక్షాలపై అది సరళరేఖ అవుతుంది:
ఇక్కడ S జాతుల సమృద్ధి, A వైశాల్యం, Z రేఖ వాలు (తిరోగమన గుణకం, regression coefficient), C Y-అంతర్వేధం.
చిన్న ప్రాంతాలకు, వర్గికరణ సమూహం లేదా ప్రాంతం ఏదైనా, Z సాధారణంగా 0.1 నుంచి 0.2 మధ్య ఉంటుంది. బ్రిటన్లోని మొక్కలకు, కాలిఫోర్నియాలోని పక్షులకు, న్యూయార్క్ రాష్ట్రంలోని మల్లస్కాలకు ఇది వర్తిస్తుంది.
మొత్తం ఖండాల వంటి చాలా పెద్ద ప్రాంతాలకు రేఖ చాలా ఏటవాలుగా ఉంటుంది, Z 0.6 నుంచి 1.2 మధ్య. వేర్వేరు ఖండాల ఉష్ణమండల అడవులలోని ఫలాహార (frugivorous) పక్షులు, కార్యాలకు Z = 1.15.
ఉపయోగకరమైన నిష్పత్తి రూపం: వైశాల్యం A₁ నుంచి A₂ కు మారితే, జాతులు ఇలా మారతాయి:

అదే దత్తాంశం సాధారణ అక్షాలపై చదునుగా మారే వక్రంగా, లాగ్ అక్షాలపై సరళరేఖగా కనిపిస్తుంది; ఆ రేఖ వాలు Z, అంతర్వేధం log C.
6.4 జీవవైవిధ్య ప్రాముఖ్యత
పర్యావరణ వ్యవస్థ స్థిరత్వం, ఉత్పాదకత. ఎక్కువ జాతులు ఉన్న సముదాయాలు ఎక్కువ స్థిరంగా ఉంటాయని జీవావరణ శాస్త్రవేత్తలు నమ్ముతారు. స్థిరమైన సముదాయంలో సంవత్సరం నుంచి సంవత్సరానికి ఉత్పాదకతలో ఎక్కువ హెచ్చుతగ్గులు ఉండవు. అది అప్పుడప్పుడు వచ్చే అలజడులను, విదేశీ జాతుల ఆక్రమణను తట్టుకుంటుంది. బహిరంగ మడులపై డేవిడ్ టిల్మాన్ (David Tilman) చేసిన దీర్ఘకాలిక ప్రయోగాలలో, ఎక్కువ జాతులు ఉన్న మడులలో మొత్తం జీవద్రవ్యరాశి సంవత్సరానికి సంవత్సరానికి తక్కువగా మారింది. వైవిధ్యం పెరగడం అధిక ఉత్పాదకతకు దోహదపడిందని కూడా ఆయన చూపారు.
రివెట్ పాపర్ ప్రతిపాదన (Rivet popper hypothesis). పాల్ ఎర్లిక్ (Paul Ehrlich) ఒక పర్యావరణ వ్యవస్థను వేలాది రివెట్లతో (జాతులు) కలిపి ఉంచిన విమానంతో పోల్చారు. ప్రతి ప్రయాణికుడూ ఒక రివెట్ను తీసి ఇంటికి తీసుకెళ్తే, మొదట విమానం సురక్షితంగానే అనిపిస్తుంది. కాలక్రమేణా అది బలహీనపడి ప్రమాదకరంగా మారుతుంది. ఏ రివెట్ తీసారన్నది కూడా ముఖ్యం: రెక్కలపై రివెట్లు (పర్యావరణ వ్యవస్థ ప్రధాన విధులను నడిపించే కీలక జాతులు) కోల్పోవడం, కొన్ని సీట్ రివెట్లు కోల్పోవడం కంటే చాలా తీవ్రమైనది.
దీనిని ఎందుకు సంరక్షించాలి?
| వాదన | అది ఏమి చెబుతుంది | ఉదాహరణలు |
|---|---|---|
| సంకుచిత ఉపయోగాత్మకం (Narrowly utilitarian) | మనకు ప్రత్యక్ష ఆర్థిక ప్రయోజనాలు అందుతాయి | ఆహారం (ధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలు, పండ్లు), వంటచెరకు, నారలు, నిర్మాణ సామగ్రి, పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు (టానిన్లు, కందెనలు, రంగులు, రెజిన్లు, సుగంధ ద్రవ్యాలు), ఔషధాలు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా అమ్మే ఔషధాలలో 25% కంటే ఎక్కువ మొక్కల నుంచి వస్తాయి; 25,000 మొక్క జాతులు సంప్రదాయ వైద్యంలో వాడుకలో ఉన్నాయి. ఉపయోగకర ఉత్పత్తుల కోసం జీవవైవిధ్యాన్ని అన్వేషించడాన్ని బయోప్రాస్పెక్టింగ్ (bioprospecting) అంటారు. |
| విస్తృత ఉపయోగాత్మకం (Broadly utilitarian) | మనం డబ్బు కట్టలేని పర్యావరణ సేవలను జీవవైవిధ్యం అందిస్తుంది | అమెజాన్ అడవి కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా భూవాతావరణ ఆక్సిజన్లో సుమారు 20% ఉత్పత్తి చేస్తుందని అంచనా. తేనెటీగలు, బంబుల్ ఈగలు, పక్షులు, గబ్బిలాల ద్వారా పరాగసంపర్కం. అడవులు, పక్షుల కూతలు, పువ్వుల సౌందర్య ఆనందం. |
| నైతికం (Ethical) | ప్రతి జాతికి స్వాభావిక విలువ ఉంది | మన జీవ వారసత్వాన్ని భవిష్యత్ తరాలకు అందించడం మన నైతిక బాధ్యత. |
6.5 జీవవైవిధ్య నష్టం మరియు విలుప్తి
ప్రధానంగా మానవ కార్యకలాపాల వల్ల జీవవైవిధ్యం ఆందోళనకర వేగంతో నష్టమవుతోంది. ఉష్ణమండల పసిఫిక్ దీవులలో మనుషులు స్థిరపడటం వల్ల 2,000 కంటే ఎక్కువ స్థానిక పక్షి జాతులు అంతరించాయని చెబుతారు.
నమోదైన విలుప్తులు. IUCN రెడ్ లిస్ట్ (2004) గత 500 సంవత్సరాలలో 784 జాతుల విలుప్తిని నమోదు చేసింది: 338 సకశేరుకాలు, 359 అకశేరుకాలు, 87 మొక్కలు.
| అంతరించిన జాతి | అది నివసించిన ప్రదేశం |
|---|---|
| డోడో (Dodo) | మారిషస్ |
| క్వాగా (Quagga) | ఆఫ్రికా |
| థైలాసిన్ (Thylacine) | ఆస్ట్రేలియా |
| స్టెల్లర్ సీ కౌ (Steller's sea cow) | రష్యా |
| పులి యొక్క మూడు ఉపజాతులు (బాలి, జావా, కాస్పియన్) | ఇండోనేషియా, మధ్య ఆసియా |
గత ఇరవై సంవత్సరాలలోనే 27 జాతులు అదృశ్యమయ్యాయి. ప్రపంచవ్యాప్తంగా 15,500 కంటే ఎక్కువ జాతులు విలుప్తి ముప్పును ఎదుర్కొంటున్నాయి. ప్రస్తుతం అన్ని పక్షి జాతులలో 12%, కార్యాలలో 23%, ఉభయచరాలలో 32%, వివృతబీజాలలో 31% విలుప్తిని ఎదుర్కొంటున్నాయి. ఉభయచరాలే అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్న సమూహంగా కనిపిస్తున్నాయి.
భూమి ఇప్పటికే ఐదు సామూహిక విలుప్తులను (mass extinctions) చూసింది. ఇప్పుడు జరుగుతున్న ఆరవ విలుప్తి భిన్నమైనది: ప్రస్తుత రేట్లు మానవుడు రాకముందు కాలం కంటే 100 నుంచి 1,000 రెట్లు వేగంగా ఉన్నాయని అంచనా, దీనికి కారణం మనుషులే.
నష్టం పరిణామాలు. ఒక ప్రాంతంలో జాతులు కోల్పోవడం వల్ల మొక్కల ఉత్పత్తి తగ్గవచ్చు, కరువు వంటి అలజడులను తట్టుకోగల సామర్థ్యం తగ్గవచ్చు, మొక్కల ఉత్పాదకత, నీటి వినియోగం, చీడలు–వ్యాధి చక్రాల వంటి పర్యావరణ ప్రక్రియలలో హెచ్చుతగ్గులు పెరగవచ్చు.
అంతరించిపోతున్న జీవులు, రెడ్ డేటా బుక్. స్విట్జర్లాండ్లోని గ్లాండ్లో ప్రధాన కార్యాలయం గల అంతర్జాతీయ ప్రకృతి సంరక్షణ సంఘం (IUCN) జాతుల సంరక్షణ స్థితిని అంచనా వేస్తుంది. దాని రెడ్ లిస్ట్ను తరచుగా రెడ్ డేటా బుక్ (Red Data Book) అంటారు. ఒక దేశం యొక్క రెడ్ డేటా బుక్ ఆ దేశంలోని ప్రమాదంలో ఉన్న జాతులను జాబితా చేస్తుంది.
| IUCN వర్గం | సులభమైన మాటల్లో అర్థం |
|---|---|
| అంతరించినవి, Extinct (EX) | ఎక్కడా ఒక్క జీవి కూడా మిగలలేదు |
| అడవిలో అంతరించినవి, Extinct in the Wild (EW) | బంధించిన స్థితిలో లేదా సాగులో మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి |
| అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్నవి, Critically Endangered (CR) | అడవిలో అంతరించే అతి తీవ్ర ప్రమాదం |
| ప్రమాదంలో ఉన్నవి, Endangered (EN) | అడవిలో అంతరించే చాలా ఎక్కువ ప్రమాదం |
| దుర్బలమైనవి, Vulnerable (VU) | అడవిలో అంతరించే ఎక్కువ ప్రమాదం |
| ప్రమాదానికి సమీపంలో ఉన్నవి, Near Threatened (NT) | ప్రమాద వర్గంలోకి చేరడానికి దగ్గరగా ఉన్నాయి |
| తక్కువ ఆందోళన, Least Concern (LC) | విస్తృతంగా, సమృద్ధిగా ఉన్నాయి |
| సమాచారం లేనివి, Data Deficient (DD) | అంచనా వేయడానికి తగినంత సమాచారం లేదు |
CR, EN, VU లను కలిపి "ప్రమాదంలో ఉన్నవి" (threatened) అంటారు. భారతీయ ఉదాహరణలు: గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్, ఘరియాల్ అత్యంత ప్రమాదంలో ఉన్నవి; పులి, ఆసియాటిక్ సింహం, ఎర్ర పాండా ప్రమాదంలో ఉన్నవి.
6.6 జీవవైవిధ్య నష్టానికి కారణాలు: దుష్ట చతుష్టయం (Evil quartet)
ఆవాస నష్టం, విభజన (Habitat loss and fragmentation): అత్యంత ముఖ్యమైన కారణం. ఉష్ణమండల వర్షారణ్యాలు ఒకప్పుడు భూభాగంలో 14% కంటే ఎక్కువ ఆక్రమించేవి; ఇప్పుడు 6% కంటే ఎక్కువ లేవు. "భూగ్రహపు ఊపిరితిత్తులు" అని పిలిచే అమెజాన్ వర్షారణ్యాన్ని సోయాబీన్ సాగు కోసం, మాంసం కోసం పశువులను పెంచే గడ్డి మైదానాల కోసం నరుకుతున్నారు. పెద్ద ఆవాసాలు చిన్న ముక్కలుగా విడిపోయినప్పుడు పెద్ద భూభాగం అవసరమయ్యే జంతువులు, వలస జంతువులు తీవ్రంగా ప్రభావితమవుతాయి.
అతి వినియోగం (Over-exploitation): "అవసరం" "అతాశ"గా మారినప్పుడు. అతిగా వేటాడడం వల్ల స్టెల్లర్ సీ కౌ, ప్యాసెంజర్ పిజన్ అంతరించాయి. అనేక సముద్ర చేపల జనాభాలు అతిగా పట్టబడుతున్నాయి.
విదేశీ జాతుల ఆక్రమణలు (Alien species invasions): ప్రవేశపెట్టిన జాతులు ఆక్రమణశీలంగా మారవచ్చు. తూర్పు ఆఫ్రికాలోని విక్టోరియా సరస్సులోకి ప్రవేశపెట్టిన నైల్ పెర్చ్ (Nile perch) వల్ల 200 కంటే ఎక్కువ సిక్లిడ్ చేప జాతులు అంతరించాయి. కారట్ గడ్డి (Parthenium), Lantana, గుర్రపుడ్డు (Eichhornia) భారతదేశంలో ఆక్రమణశీల కలుపు మొక్కలు. చేపల పెంపకం కోసం తెచ్చిన ఆఫ్రికన్ క్యాట్ఫిష్ Clarias gariepinus భారతీయ నదులలోని స్థానిక క్యాట్ఫిష్లకు ముప్పుగా ఉంది.
సహ విలుప్తులు (Co-extinctions): ఒక జాతి అంతరించినప్పుడు, దానితో గట్టిగా ముడిపడిన మొక్కలు, జంతువులు కూడా అంతరిస్తాయి. ఒక ఆతిథేయి చేప జాతి అంతరిస్తే, దాని ప్రత్యేక పరాన్నజీవుల సమూహం కూడా అంతరిస్తుంది. మొక్క–పరాగసంపర్క కారకం పరస్పర సహకారంలో ఒక భాగస్వామి అంతరిస్తే తరచూ రెండోది కూడా అంతరిస్తుంది.
6.7 జీవవైవిధ్య సంరక్షణ
సంరక్షణ రెండు రకాలు: స్వస్థాన (in situ) సంరక్షణ (అదే చోట, జాతులను వాటి సహజ ఆవాసంలోనే రక్షిస్తారు, కాబట్టి మొత్తం పర్యావరణ వ్యవస్థ కాపాడబడుతుంది), పరస్థాన (ex situ) సంరక్షణ (వేరే చోట, ప్రమాదంలో ఉన్న జాతులను ఆవాసం నుంచి ప్రత్యేక ప్రదేశాలకు తరలిస్తారు).
స్వస్థాన సంరక్షణ
జీవవైవిధ్య హాట్స్పాట్లు (Biodiversity hotspots): చాలా ఎక్కువ జాతుల సమృద్ధి, అధిక స్థానికత (endemism, మరెక్కడా కనిపించని జాతులు) ఉన్న ప్రాంతాలు. ఈ ఆలోచనను నార్మన్ మైయర్స్ (Norman Myers) అభివృద్ధి చేశారు. మొదట 25 హాట్స్పాట్లను గుర్తించారు; తర్వాత మరో 9 చేర్చి 34 చేశారు (NCERT సంఖ్య; ప్రస్తుత Conservation International జాబితాలో 36 ఉన్నాయి). భారతదేశంలోని అత్యంత సమృద్ధ జీవవైవిధ్య ప్రాంతాలను మూడు హాట్స్పాట్లు కవర్ చేస్తాయి: పశ్చిమ కనుమలు–శ్రీలంక, ఇండో-బర్మా, హిమాలయాలు. (భారతదేశపు నికోబార్ దీవులు సుండాలాండ్ హాట్స్పాట్లో కూడా ఉన్నాయి.) అన్ని హాట్స్పాట్లు కలిసి భూభాగంలో 2% కంటే తక్కువ ఆక్రమిస్తాయి, అయినా చాలా పెద్ద వాటా జాతులు వాటిలో ఉన్నాయి. హాట్స్పాట్లను కచ్చితంగా రక్షిస్తే జరుగుతున్న సామూహిక విలుప్తిని దాదాపు 30% వరకు తగ్గించవచ్చు.
రక్షిత ప్రాంతాలు (Protected areas): భారతదేశంలో చట్టపరంగా రక్షిత ప్రాంతాల వ్యవస్థ ఉంది. NCERT ప్రకారం 14 జీవావరణ రిజర్వులు, 90 జాతీయ ఉద్యానవనాలు, 448 వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రాలు; ప్రస్తుత సంఖ్యలు 18 జీవావరణ రిజర్వులు, సుమారు 106 జాతీయ ఉద్యానవనాలు, 570 కంటే ఎక్కువ వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రాలు.
పవిత్ర వనాలు (Sacred groves): స్థానిక సమాజాలు మతపరమైన కారణాలతో కేటాయించిన అటవీ భాగాలు; అక్కడ అన్ని చెట్లు, వన్యప్రాణులు పూజించబడి, రక్షించబడతాయి. మేఘాలయలోని ఖాసీ, జైంతియా కొండలు, రాజస్థాన్లోని ఆరావళి కొండలు, కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలోని పశ్చిమ కనుమల ప్రాంతాలు, మధ్యప్రదేశ్లోని సర్గుజా, చందా, బస్తర్ ప్రాంతాలలో (బస్తర్, సర్గుజా ఇప్పుడు ఛత్తీస్గఢ్లో ఉన్నాయి) ఇవి ఉన్నాయి. మేఘాలయలో అనేక అరుదైన, ప్రమాదంలో ఉన్న మొక్కలకు పవిత్ర వనాలే చివరి ఆశ్రయం.
రామ్సర్ ప్రాంతాలు (Ramsar sites): ఇరాన్లోని రామ్సర్లో 1971 లో సంతకం చేసిన రామ్సర్ ఒప్పందం కింద గుర్తించిన అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత గల చిత్తడి నేలలు. భారతదేశపు మొదటి రెండు రామ్సర్ ప్రాంతాలు (1981): ఒడిశాలోని చిల్కా సరస్సు, రాజస్థాన్లోని కేవలదేవ్ జాతీయ ఉద్యానవనం. భారతదేశ జాబితా వేగంగా పెరిగి 2025 నాటికి 90 ప్రాంతాలు దాటింది. ఉదాహరణలు: సుందరబన్స్ చిత్తడి నేల, లోక్తాక్ సరస్సు, వులార్ సరస్సు, భితర్కనికా మడ అడవులు.
| రక్షిత ప్రాంతం | ప్రధాన లక్ష్యం | మానవ కార్యకలాపాలు |
|---|---|---|
| జాతీయ ఉద్యానవనం (National park) | మొత్తం పర్యావరణ వ్యవస్థను, వన్యప్రాణులను రక్షించడం | అనుమతి లేదు (మేత, అటవీ కార్యకలాపాలు, ప్రైవేటు హక్కులు లేవు); నియంత్రిత పర్యాటకం మాత్రమే |
| వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం (Wildlife sanctuary) | కొన్ని ప్రత్యేక జంతు జాతులను రక్షించడం | వన్యప్రాణులకు హాని కలగనంత వరకు అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ, నియంత్రిత మేత వంటివి అనుమతించబడతాయి |
| జీవావరణ రిజర్వు (Biosphere reserve) | స్థానికుల సుస్థిర వినియోగంతో పాటు జీవవైవిధ్య సంరక్షణ | మండలాలుగా విభజన: కోర్ (కచ్చిత రక్షణ, మానవ కార్యకలాపాలు లేవు), బఫర్ (పరిశోధన, విద్య), ట్రాన్సిషన్ (నివాసాలు, వ్యవసాయం, పర్యాటకం) |
| పవిత్ర వనం (Sacred grove) | సమాజాల మతపరమైన రక్షణ | సంప్రదాయం ప్రకారం చెట్లు నరకరు |
| రామ్సర్ ప్రాంతం (Ramsar site) | అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత గల చిత్తడి నేలల రక్షణ | వివేకవంతమైన, సుస్థిర వినియోగం |
కొన్ని ప్రసిద్ధ భారతీయ ఉదాహరణలు: జిమ్ కార్బెట్ (భారతదేశపు మొదటి జాతీయ ఉద్యానవనం, 1936), కాజిరంగా (ఒంటి కొమ్ము ఖడ్గమృగం), గిర్ (ఆసియాటిక్ సింహం), నీలగిరి జీవావరణ రిజర్వు (భారతదేశపు మొదటి జీవావరణ రిజర్వు, 1986).
పరస్థాన సంరక్షణ
జంతు ప్రదర్శనశాలలు, వృక్ష వాటికలు, వన్యప్రాణి సఫారీ ఉద్యానవనాలు.
అడవిలో అంతరించిన అనేక జంతువులు జంతు ప్రదర్శనశాలల్లో బతికి ఉంటూ, బంధించిన స్థితిలో ప్రజననం చెందుతున్నాయి.
శీతల సంరక్షణ (Cryopreservation): ప్రమాదంలో ఉన్న జాతుల సంయోగబీజాలను చాలా తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద (ద్రవ నైట్రోజన్లో, సుమారు −196 °C) దీర్ఘకాలం జీవంతంగా, ఫలదీకరణ సామర్థ్యంతో నిల్వ చేస్తారు.
అండాలను ప్రయోగశాలలో (in vitro) ఫలదీకరించవచ్చు, కణజాల వర్ధనం (tissue culture) ద్వారా మొక్కలను వృద్ధి చేయవచ్చు.
విత్తన బ్యాంకులు (Seed banks): వాణిజ్యపరంగా ముఖ్యమైన మొక్కల విత్తనాలను దీర్ఘకాలం నిల్వ చేయవచ్చు.

ఎడమ వైపు ఉన్నవన్నీ జాతులను అవి నివసించే చోటే రక్షిస్తాయి; కుడి వైపు ఉన్నవన్నీ జాతులను, లేదా వాటి విత్తనాలు, సంయోగబీజాలను వేరే చోట సజీవంగా ఉంచుతాయి.
అంతర్జాతీయ ప్రయత్నాలు. జీవవైవిధ్యం దేశాల సరిహద్దులను గుర్తించదు. 1992 లో రియో డి జనీరోలో జరిగిన భూసదస్సు (Earth Summit) లో దేశాలు జీవవైవిధ్య సంరక్షణకు, దాని ప్రయోజనాల సుస్థిర వినియోగానికి చర్యలు తీసుకోవడానికి అంగీకరించాయి (జీవవైవిధ్య ఒప్పందం, Convention on Biological Diversity). 2002 లో దక్షిణాఫ్రికాలోని జోహాన్సెబర్గ్లో జరిగిన సుస్థిర అభివృద్ధిపై ప్రపంచ శిఖరాగ్ర సదస్సులో 190 దేశాలు 2010 నాటికి ప్రపంచ, ప్రాంతీయ, స్థానిక స్థాయిలలో జీవవైవిధ్య నష్ట రేటును గణనీయంగా తగ్గిస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేశాయి.
6.8 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: ప్రతి దానినీ జన్యు, జాతుల లేదా పర్యావరణ వైవిధ్యంగా వర్గీకరించండి: (i) హిమాలయ శ్రేణుల్లో Rauwolfia vomitoria లోని రిసర్పిన్ పరిమాణం మారుతుంది; (ii) తూర్పు కనుమల కంటే పశ్చిమ కనుమలలో ఎక్కువ ఉభయచర జాతులు ఉన్నాయి; (iii) భారతదేశంలో మడ అడవులు, ఎడారులు, ఆల్పైన్ పచ్చిక బీడులు ఉన్నాయి.
సాధన: (i) జన్యు వైవిధ్యం; (ii) జాతుల వైవిధ్యం; (iii) పర్యావరణ వైవిధ్యం.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: ఒక ప్రాంతంలో Z = 0.2. సర్వే చేసిన వైశాల్యం 32 రెట్లు పెరిగితే, జాతుల సమృద్ధి ఎన్ని రెట్లు పెరుగుతుంది?
సాధన: S₂/S₁ = 32^0.2. 32 = 2⁵ కాబట్టి 32^0.2 = 2¹ = 2. జాతుల సమృద్ధి రెట్టింపవుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: C = 10, Z = 0.2 (A km² లో) అయితే, 10⁵ km² వైశాల్యానికి S ని కనుగొనండి.
సాధన: log S = log 10 + 0.2 × log 10⁵ = 1 + 0.2 × 5 = 2. కాబట్టి S = 10² = 100 జాతులు.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: ఒక అడవి నరకడం వల్ల తన వైశాల్యంలో 90% కోల్పోతుంది. Z = 0.25 అయితే, చివరకు అది సుమారు ఎంత భాగం జాతులను నిలుపుకోగలదు?
సాధన: మిగిలిన వైశాల్యం అసలులో 0.1. S₂/S₁ = (0.1)^0.25 ≈ 0.56. అడవి సుమారు 56% జాతులను నిలుపుకుంటుంది, సుమారు 44% కోల్పోవచ్చు. జాతుల నష్టం వైశాల్య నష్టానికి అనుపాతంలో కంటే తక్కువే, అయినా తీవ్రమైనదే.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: ఖండాల స్థాయిలో ఫలాహార పక్షులకు Z = 1.15. వైశాల్యం రెట్టింపైతే జాతుల సమృద్ధి ఎన్ని రెట్లు పెరుగుతుంది? Z = 0.15 తో పోల్చండి.
సాధన: 2^1.15 ≈ 2.22, అంటే సమృద్ధి రెట్టింపు కంటే ఎక్కువ. Z = 0.15 అయితే 2^0.15 ≈ 1.11, కేవలం 11% పెరుగుదల. ఏటవాలు ఎక్కువగా ఉంటే ఖండాల స్థాయిలో వైశాల్యం చాలా ఎక్కువ ప్రభావం చూపుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: దుష్ట చతుష్టయంలోని కారణాన్ని పేర్కొనండి: (i) గుర్రపుడ్డు ఒక సరస్సును కమ్మేస్తుంది; (ii) ఒక హైవే పులుల అడవిని ముక్కలుగా విడదీస్తుంది; (iii) ఒక పరాన్నజీవి దాని ఏకైక ఆతిథేయి చేప అంతరించగానే అంతరిస్తుంది; (iv) సీ కుకుంబర్లు అవి ప్రతుత్పత్తి చెందే వేగం కంటే వేగంగా పట్టబడతాయి.
సాధన: (i) విదేశీ జాతి ఆక్రమణ; (ii) ఆవాస నష్టం, విభజన; (iii) సహ విలుప్తి; (iv) అతి వినియోగం.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: స్వస్థాన లేదా పరస్థానంగా వర్గీకరించండి: గిర్ జాతీయ ఉద్యానవనం, పూసాలోని విత్తన బ్యాంకు, మేఘాలయలోని పవిత్ర వనం, శీతల సంరక్షిత పులి శుక్రకణాలు, వృక్ష వాటిక, చిల్కా సరస్సు రామ్సర్ ప్రాంతం.
సాధన: స్వస్థాన: గిర్ జాతీయ ఉద్యానవనం, పవిత్ర వనం, చిల్కా సరస్సు. పరస్థాన: విత్తన బ్యాంకు, శీతల సంరక్షిత శుక్రకణాలు, వృక్ష వాటిక.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: కాశ్మీర్లోని 1 km² భాగం కంటే పశ్చిమ కనుమలలోని 1 km² భాగంలో ఎక్కువ చెట్ల జాతులు ఎందుకు ఉంటాయో మూడు కారణాలు ఇవ్వండి.
సాధన: పశ్చిమ కనుమలు తక్కువ అక్షాంశంలో ఉన్నాయి. (1) ఎక్కువ అక్షాంశాలను తాకిన హిమానీకరణాల నుంచి అవి తప్పించుకున్నాయి, కాబట్టి జాత్యుద్భవానికి ఎక్కువ సమయం దొరికింది. (2) వాతావరణం తక్కువ బుతుపరమైనది, ఎక్కువ ఊహించదగినది; ఇది ఆవాస స్థాన ప్రత్యేకతకు అవకాశం ఇస్తుంది. (3) ఎక్కువ సౌరశక్తి అధిక ఉత్పాదకతను పోషిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.9: రివెట్ పాపర్ ఆలోచనతో, ఒక అరుదైన పురుగు కోల్పోవడం కంటే కీలక పరాగసంపర్క కారకం కోల్పోవడం ఎందుకు ఎక్కువ ముఖ్యమో వివరించండి.
సాధన: ప్రతి జాతి ఒక రివెట్. అనేక మొక్కలు ఆధారపడే పరాగసంపర్క కారకం "రెక్క రివెట్": అది పర్యావరణ వ్యవస్థలో ప్రధాన విధిని నడిపిస్తుంది. దానిని కోల్పోతే మొక్కల సహ విలుప్తి జరగవచ్చు. చిన్న పాత్ర గల అరుదైన పురుగు సీట్ రివెట్ వంటిది, కాబట్టి దాని నష్టం తక్షణ ప్రభావం తక్కువ.
త్వరిత పునశ్చరణ
జీవవైవిధ్యం పదాన్ని ఎడ్వర్డ్ విల్సన్ ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు; స్థాయిలు: జన్యు, జాతుల, పర్యావరణ.
సుమారు 1.5 మిలియన్ జాతులు వర్ణించబడ్డాయి (IUCN 2004); మే అంచనా సుమారు 7 మిలియన్. జంతువులు 70% కంటే ఎక్కువ, ప్రతి 10 జంతువులలో 7 కీటకాలు.
భారతదేశం: భూభాగంలో 2.4%, జాతులలో 8.1%, 12 మెగా వైవిధ్య దేశాలలో ఒకటి.
అక్షాంశ వాలు: కొలంబియా సుమారు 1,400 పక్షులు, న్యూయార్క్ 105, గ్రీన్లాండ్ 56. కారణాలు: కాలం, స్థిరత్వం, శక్తి.
హంబోల్ట్ జాతుల–వైశాల్య సంబంధం: log S = log C + Z log A; Z సాధారణంగా 0.1–0.2, ఖండాలకు 0.6–1.2, ఫలాహార పక్షులు, కార్యాలకు 1.15.
టిల్మాన్: ఎక్కువ జాతులు ఉన్న మడులు ఎక్కువ స్థిరమైనవి, ఉత్పాదకమైనవి. ఎర్లిక్: రివెట్ పాపర్ ప్రతిపాదన.
500 సంవత్సరాలలో 784 విలుప్తులు; డోడో (మారిషస్), క్వాగా (ఆఫ్రికా), థైలాసిన్ (ఆస్ట్రేలియా), స్టెల్లర్ సీ కౌ (రష్యా).
దుష్ట చతుష్టయం: ఆవాస నష్టం, విభజన; అతి వినియోగం; విదేశీ ఆక్రమణలు (నైల్ పెర్చ్, Parthenium, Lantana, Eichhornia, Clarias gariepinus); సహ విలుప్తులు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
Z ని అంతర్వేధంగా భావించడం. Z వాలు; log C అంతర్వేధం.
హాట్స్పాట్లు భూభాగంలో 20% ఆక్రమిస్తాయని చెప్పడం. అవి 2% కంటే తక్కువ.
2.4% (భారతదేశ భూభాగ వాటా), 8.1% (భారతదేశ జాతుల వాటా) లను కలపడం.
పవిత్ర వనాలు లేదా జాతీయ ఉద్యానవనాలను పరస్థానం అనడం. అవి స్వస్థానం.
నైల్ పెర్చ్ క్యాట్ఫిష్లను తుడిచిపెట్టిందని రాయడం. అది 200 కంటే ఎక్కువ సిక్లిడ్ జాతులను తుడిచిపెట్టింది.
జీవావరణ రిజర్వు కోర్ మండలంలో పర్యాటకం అనుమతిస్తారని చెప్పడం. ట్రాన్సిషన్ మండలంలో మాత్రమే.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. జీవవైవిధ్యం అనే పదాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చినవారు (a) అలెగ్జాండర్ వాన్ హంబోల్ట్ (b) ఎడ్వర్డ్ విల్సన్ (c) పాల్ ఎర్లిక్ (d) డేవిడ్ టిల్మాన్
2. జన్యు, జాతుల వైవిధ్యంతో పాటు జీవవైవిధ్యంలోని మూడో స్థాయి (a) కణ వైవిధ్యం (b) అణు వైవిధ్యం (c) పర్యావరణ వైవిధ్యం (d) అవయవ వైవిధ్యం
3. NCERT ప్రకారం ప్రపంచంలోని జీవవైవిధ్య హాట్స్పాట్ల మొత్తం సంఖ్య (a) 12 (b) 25 (c) 14 (d) 34
4. భారతదేశపు అత్యంత సమృద్ధ జీవవైవిధ్య ప్రాంతాలను కవర్ చేసే హాట్స్పాట్లలో లేనిది ఏది? (a) పశ్చిమ కనుమలు–శ్రీలంక (b) హిమాలయాలు (c) థార్ ఎడారి (d) ఇండో-బర్మా
5. రెడ్ డేటా బుక్ (రెడ్ లిస్ట్) ను నిర్వహించేది (a) IUCN (b) WWF (c) UNEP (d) జువాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా
6. పరస్థాన సంరక్షణ పద్ధతి ఏది? (a) జాతీయ ఉద్యానవనం (b) విత్తన బ్యాంకు (c) పవిత్ర వనం (d) జీవావరణ రిజర్వు
7. రామ్సర్ ప్రాంతాలు అంటే (a) అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత గల చిత్తడి నేలలు (b) రక్షిత ఎడారులు (c) కేవలం పగడపు దిబ్బలు (d) పర్వత జాతీయ ఉద్యానవనాలు
8. ఖాసీ, జైంతియా కొండల పవిత్ర వనాలు ఉన్నది (a) రాజస్థాన్ (b) మేఘాలయ (c) కర్ణాటక (d) ఛత్తీస్గఢ్
9. అక్షాంశ వాలు ప్రకారం జాతుల వైవిధ్యం సాధారణంగా (a) భూమధ్యరేఖ నుంచి ధ్రువాల వైపు తగ్గుతుంది (b) ధ్రువాల వైపు పెరుగుతుంది (c) అన్ని అక్షాంశాలలో ఒకేలా ఉంటుంది (d) 41° N వద్ద అత్యధికం
10. డోడో అంతరించిన ప్రదేశం (a) మారిషస్ (b) ఆఫ్రికా (c) ఆస్ట్రేలియా (d) రష్యా
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. కాలమ్ I ని కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. క్వాగా B. థైలాసిన్ C. స్టెల్లర్ సీ కౌ D. డోడో
కాలమ్ II: i. రష్యా ii. మారిషస్ iii. ఆస్ట్రేలియా iv. ఆఫ్రికా
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
12. విక్టోరియా సరస్సులోకి ప్రవేశపెట్టిన నైల్ పెర్చ్ వల్ల 200 కంటే ఎక్కువ జాతులు అంతరించినవి (a) క్యాట్ఫిష్ (b) కార్పులు (c) సిక్లిడ్ చేపలు (d) సాల్మన్
13. log S = log C + Z log A లో Z అంటే (a) వాలు (తిరోగమన గుణకం) (b) Y-అంతర్వేధం (c) వైశాల్యం (d) జాతుల సమృద్ధి
14. చిన్న ప్రాంతాలకు Z విలువ సాధారణంగా (a) 0.6, 1.2 మధ్య (b) 1.1, 1.2 మధ్య (c) 0.1, 0.2 మధ్య (d) 2, 3 మధ్య
15. రివెట్ పాపర్ ప్రతిపాదనను ఇచ్చినవారు (a) డేవిడ్ టిల్మాన్ (b) ఎడ్వర్డ్ విల్సన్ (c) రాబర్ట్ మే (d) పాల్ ఎర్లిక్
16. ప్రపంచ జాతుల వైవిధ్యంలో భారతదేశం వాటా సుమారు (a) 2.4% (b) 12% (c) 8.1% (d) 22%
17. దుష్ట చతుష్టయంలో భాగం కానిది ఏది? (a) ఆవాస నష్టం, విభజన (b) అతి వినియోగం (c) విదేశీ జాతి ఆక్రమణ (d) సంయోగబీజాల శీతల సంరక్షణ
18. జీవావరణ రిజర్వులో కోర్ మండలం (a) మానవ నివాసాలకు అనుమతిస్తుంది (b) మానవ కార్యకలాపాలు లేకుండా కచ్చితంగా రక్షించబడుతుంది (c) వ్యవసాయానికి వాడతారు (d) పర్యాటకానికి వాడతారు
19. NCERT గణాంకాల ప్రకారం విలుప్తిని ఎదుర్కొంటున్న జాతుల శాతం అత్యధికంగా ఉన్న సమూహం (a) పక్షులు (b) ఉభయచరాలు (c) కార్యాలు (d) వివృతబీజాలు
20. అమెజాన్ వర్షారణ్యం కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా భూవాతావరణ ఆక్సిజన్లో సుమారు ఎంత వాటా ఉత్పత్తి చేస్తుందని అంచనా? (a) 2% (b) 10% (c) 20% (d) 50%
21. జన్యు వైవిధ్యానికి ఉదాహరణ ఏది? (a) హిమాలయ శ్రేణుల్లో Rauwolfia vomitoria లో రిసర్పిన్ పరిమాణంలో వైవిధ్యం (b) తూర్పు కనుమల కంటే పశ్చిమ కనుమలలో ఎక్కువ ఉభయచర జాతులు (c) భారతదేశంలో ఎడారులు, వర్షారణ్యాలు, మడ అడవులు ఉండటం (d) అమెజాన్లో 40,000 మొక్క జాతులు ఉండటం
22. IUCN రెడ్ లిస్ట్ (2004) ప్రకారం గత 500 సంవత్సరాలలో అంతరించిన జాతుల సంఖ్య (a) 27 (b) 338 (c) 15,500 (d) 784
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక ప్రాంతంలో Z = 0.2. సర్వే వైశాల్యం 32 రెట్లు పెరిగితే జాతుల సమృద్ధి పెరిగే గుణకం (a) 6.4 (b) 32 (c) 2 (d) 1.2
24. ఒక అడవి తన వైశాల్యంలో 90% కోల్పోతుంది. Z = 0.25 అయితే అది నిలుపుకోగల జాతుల భాగం సుమారు (a) 56% (b) 10% (c) 25% (d) 90%
25. ఖండాల స్థాయిలో ఫలాహార పక్షులకు Z = 1.15. వైశాల్యం రెట్టింపైతే జాతుల సమృద్ధి సుమారు ఎన్ని రెట్లు పెరుగుతుంది? (a) 1.15 (b) 2.2 (c) 3.4 (d) 1.6
26. రేఖీయ అక్షాలపై జాతుల–వైశాల్య సంబంధం ఆకారం (a) లంబక అతిపరావలయం (b) మూలబిందువు గుండా సరళరేఖ (c) గంట ఆకార వక్రం (d) J-ఆకార ఘాతీయ వక్రం
27. ఉష్ణమండలాలలో ఎక్కువ జాతుల వైవిధ్యానికి కారణం కానిది ఏది? (a) అవి లక్షలాది సంవత్సరాలు అలజడి లేకుండా ఉన్నాయి (b) వాటి పరిసరాలు తక్కువ బుతుపరమైనవి, ఎక్కువ ఊహించదగినవి (c) అవి ఎక్కువ సౌరశక్తిని పొందుతాయి (d) అవి తరచూ హిమానీకరణాలకు గురయ్యాయి
28. టిల్మాన్ బహిరంగ మడుల ప్రయోగాల ప్రకారం ఎక్కువ జాతులు ఉన్న మడులలో (a) మొత్తం జీవద్రవ్యరాశిలో సంవత్సరానికి ఎక్కువ హెచ్చుతగ్గులు (b) మొత్తం జీవద్రవ్యరాశిలో సంవత్సరానికి తక్కువ హెచ్చుతగ్గులు (c) తక్కువ ఉత్పాదకత (d) తక్కువ జాతులు ఉన్న మడులతో తేడా లేదు
29. ప్రతిపాదన (A): స్వస్థాన సంరక్షణ జాతులను వాటి సహజ ఆవాసంలోనే రక్షిస్తుంది.
కారణం (R): జీవవైవిధ్య హాట్స్పాట్లు అన్నీ కలిసి భూభాగంలో సుమారు 20% ఆక్రమిస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: సంయోగబీజాల శీతల సంరక్షణ ఒక పరస్థాన సంరక్షణ పద్ధతి.
వాక్యం II: జీవావరణ రిజర్వు ట్రాన్సిషన్ మండలం మానవ నివాసాలు, పరిమిత కార్యకలాపాలకు అనుమతిస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | ఎడ్వర్డ్ విల్సన్ ఈ పదాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. |
| 2 | c | జన్యు, జాతుల, పర్యావరణ. |
| 3 | d | మొదట 25, తర్వాత 9 చేరి, మొత్తం 34. |
| 4 | c | మూడు: పశ్చిమ కనుమలు–శ్రీలంక, ఇండో-బర్మా, హిమాలయాలు. |
| 5 | a | IUCN రెడ్ లిస్ట్ను నిర్వహిస్తుంది. |
| 6 | b | విత్తనాలను ఆవాసానికి దూరంగా నిల్వ చేస్తారు. |
| 7 | a | రామ్సర్ ఒప్పందం చిత్తడి నేలల గురించినది. |
| 8 | b | ఖాసీ, జైంతియా కొండలు మేఘాలయలో ఉన్నాయి. |
| 9 | a | భూమధ్యరేఖ నుంచి ధ్రువాల వైపు వైవిధ్యం తగ్గుతుంది. |
| 10 | a | డోడో మారిషస్లో నివసించేది. |
| 11 | d | ఆఫ్రికా, ఆస్ట్రేలియా, రష్యా, మారిషస్. |
| 12 | c | 200 కంటే ఎక్కువ సిక్లిడ్ జాతులు నశించాయి. |
| 13 | a | Z అనేది log–log రేఖ వాలు. |
| 14 | c | చాలా ప్రాంతాలకు Z = 0.1–0.2. |
| 15 | d | పాల్ ఎర్లిక్ దీనిని ఇచ్చారు. |
| 16 | c | భూభాగంలో 2.4% పై జాతులలో 8.1%. |
| 17 | d | శీతల సంరక్షణ ఒక సంరక్షణ పద్ధతి. |
| 18 | b | కోర్ను అలజడి లేకుండా వదిలేస్తారు. |
| 19 | b | 32% ఉభయచరాలు ప్రమాదంలో ఉన్నాయి. |
| 20 | c | వాతావరణ ఆక్సిజన్లో సుమారు 20%. |
| 21 | a | ఒకే జాతిలోని వైవిధ్యం జన్యు వైవిధ్యం. |
| 22 | d | 784 విలుప్తులు నమోదయ్యాయి. |
| 23 | c | 32^0.2 = 2. |
| 24 | a | 0.1^0.25 ≈ 0.56. |
| 25 | b | 2^1.15 ≈ 2.22. |
| 26 | a | రేఖీయ గ్రాఫ్ లంబక అతిపరావలయం. |
| 27 | d | హిమానీకరణాలు సమశీతోష్ణ ప్రాంతాలను తాకాయి, ఉష్ణమండలాలను కాదు. |
| 28 | b | వైవిధ్యం స్థిరత్వాన్ని ఇచ్చింది. |
| 29 | c | హాట్స్పాట్లు భూభాగంలో 2% కంటే తక్కువ. |
| 30 | a | రెండు వాక్యాలూ సరైనవే. |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
జీవవైవిధ్యం (ఎడ్వర్డ్ విల్సన్ ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చిన పదం) మూడు స్థాయిలలో ఉంటుంది: జన్యు, జాతుల, పర్యావరణ.
జన్యు వైవిధ్య ఉదాహరణలు: హిమాలయాల్లో Rauwolfia vomitoria లో రిసర్పిన్ ప్రభావం; భారతదేశంలో 50,000 కంటే ఎక్కువ వరి రకాలు, సుమారు 1,000 మామిడి రకాలు.
సుమారు 1.5 మిలియన్ జాతులు వర్ణించబడ్డాయి (IUCN 2004); రాబర్ట్ మే సుమారు 7 మిలియన్గా అంచనా వేశారు. నమోదైన జాతులలో జంతువులు 70% కంటే ఎక్కువ; ప్రతి 10 జంతువులలో సుమారు 7 కీటకాలు.
భారతదేశంలో ప్రపంచ భూభాగంలో 2.4%, జాతుల వైవిధ్యంలో 8.1% ఉన్నాయి; ఇది 12 మెగా వైవిధ్య దేశాలలో ఒకటి.
అక్షాంశ వాలు: భూమధ్యరేఖ నుంచి ధ్రువాల వైపు వైవిధ్యం తగ్గుతుంది. కొలంబియా సుమారు 1,400 పక్షి జాతులు, న్యూయార్క్ (41° N) 105, గ్రీన్లాండ్ (71° N) 56.
ఉష్ణమండల సమృద్ధికి కారణాలు: జాత్యుద్భవానికి దీర్ఘమైన అలజడి లేని కాలం, తక్కువ బుతుపరమైన, ఎక్కువ ఊహించదగిన వాతావరణం (ఆవాస స్థాన ప్రత్యేకత), ఎక్కువ సౌరశక్తి, ఉత్పాదకత.
హంబోల్ట్ జాతుల–వైశాల్య సంబంధం: log S = log C + Z log A. చాలా ప్రాంతాలకు Z సుమారు 0.1–0.2, ఖండాల వంటి చాలా పెద్ద ప్రాంతాలకు 0.6–1.2, వేర్వేరు ఖండాల ఉష్ణమండల అడవులలోని ఫలాహార పక్షులు, కార్యాలకు 1.15.
టిల్మాన్: ఎక్కువ జాతులు ఉన్న మడుల్లో జీవద్రవ్యరాశి సంవత్సరానికి తక్కువ మారుతుంది, ఉత్పాదకత ఎక్కువ. ఎర్లిక్ రివెట్ పాపర్: కీలక జాతులు (రివెట్లు) కోల్పోతే పర్యావరణ వ్యవస్థ కూలిపోవచ్చు.
IUCN 2004: 500 సంవత్సరాలలో 784 విలుప్తులు (338 సకశేరుకాలు, 359 అకశేరుకాలు, 87 మొక్కలు); ఉదాహరణలు డోడో, క్వాగా, థైలాసిన్, స్టెల్లర్ సీ కౌ.
దుష్ట చతుష్టయం: ఆవాస నష్టం, విభజన; అతి వినియోగం; విదేశీ జాతుల ఆక్రమణలు; సహ విలుప్తులు.
విదేశీ జాతులు: విక్టోరియా సరస్సులో నైల్ పెర్చ్ (200 కంటే ఎక్కువ సిక్లిడ్ జాతులు నష్టం), Parthenium, Lantana, Eichhornia, ఆఫ్రికన్ క్యాట్ఫిష్ Clarias gariepinus.
సంరక్షణకు కారణాలు: సంకుచిత ఉపయోగాత్మకం (ఆహారం, ఔషధం, బయోప్రాస్పెక్టింగ్), విస్తృత ఉపయోగాత్మకం (అమెజాన్ వాతావరణ ఆక్సిజన్లో సుమారు 20% ఇస్తుంది, పరాగసంపర్కం), నైతికం.
స్వస్థాన: హాట్స్పాట్లు (ప్రపంచవ్యాప్తంగా 34; భారతదేశాన్ని 3 కవర్ చేస్తాయి), జీవావరణ రిజర్వులు, జాతీయ ఉద్యానవనాలు, వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రాలు, పవిత్ర వనాలు, రామ్సర్ చిత్తడి నేలలు.
పరస్థాన: జంతు ప్రదర్శనశాలలు, వృక్ష వాటికలు, వన్యప్రాణి సఫారీ ఉద్యానవనాలు, విత్తన బ్యాంకులు, సంయోగబీజాల శీతల సంరక్షణ, ప్రయోగశాల ఫలదీకరణం, కణజాల వర్ధనం.
భూసదస్సు, రియో డి జనీరో, 1992; సుస్థిర అభివృద్ధిపై ప్రపంచ శిఖరాగ్ర సదస్సు, జోహాన్సెబర్గ్, 2002 (2010 నాటికి నష్ట రేటును తగ్గిస్తామని 190 దేశాల ప్రతిజ్ఞ).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పదం | అర్థం | ఉదాహరణ లేదా విలువ |
|---|---|---|
| జన్యు వైవిధ్యం | ఒక జాతిలోని వైవిధ్యం | వరి రకాలు, మామిడి రకాలు, Rauwolfia |
| జాతుల వైవిధ్యం | జాతుల సంఖ్య, రకాలు | తూర్పు కనుమల కంటే పశ్చిమ కనుమలలో ఎక్కువ ఉభయచర జాతులు |
| పర్యావరణ వైవిధ్యం | పర్యావరణ వ్యవస్థల వైవిధ్యం | నార్వే కంటే భారతదేశం చాలా సమృద్ధమైనది |
| Z (ప్రాంతాలు) | log–log రేఖ వాలు | 0.1–0.2 |
| Z (ఖండాలు) | ఎక్కువ ఏటవాలు | 0.6–1.2 |
| హాట్స్పాట్ | అధిక జాతుల సమృద్ధి + అధిక స్థానికత | ప్రపంచంలో 34; పశ్చిమ కనుమలు–శ్రీలంక, ఇండో-బర్మా, హిమాలయాలు |
| పవిత్ర వనాలు | సమాజాలు రక్షించే అటవీ భాగాలు | ఖాసీ–జైంతియా కొండలు, ఆరావళి కొండలు, పశ్చిమ కనుమలు, సర్గుజా–చందా–బస్తర్ |
| రామ్సర్ ప్రాంతాలు | అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత గల చిత్తడి నేలలు | ఇరాన్లోని రామ్సర్లో 1971 ఒప్పందం పేరు |
| పరస్థానం | సహజ ఆవాసం బయట రక్షణ | విత్తన బ్యాంకులు, జంతు ప్రదర్శనశాలలు, శీతల సంరక్షణ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"HOAC" ("Hoax" లా చదవండి) = దుష్ట చతుష్టయం: H = Habitat loss (ఆవాస నష్టం), O = Over-exploitation (అతి వినియోగం), A = Alien species (విదేశీ జాతులు), C = Co-extinctions (సహ విలుప్తులు).
"డోడో మారిషస్, క్వాగా ఆఫ్రికా, థైలాసిన్ ఆస్ట్రేలియా, స్టెల్లర్ రష్యా": మొదటి అక్షరాల జతలు D-M, Q-A, T-A, S-R; ఇంగ్లీషు వాక్యం "Doctors Make Quick Answers To All Sick Rats" లో ఇవే అక్షరాలు క్రమంగా వస్తాయి.
"1400–105–56 = భూమధ్యరేఖ నుంచి మంచుకు" (Equator to Ice): కొలంబియా నుంచి న్యూయార్క్, గ్రీన్లాండ్ వరకు పక్షి జాతులు తగ్గుతాయి.
"రియో 92, జోహాన్సెబర్గ్ 02": భూసదస్సు 1992, WSSD 2002.
"In = ఇంట్లోనే, Ex = ఇల్లు వదిలి": స్వస్థానం సహజ ఆవాసం లోపలే రక్షిస్తుంది; పరస్థానం జాతిని బయటకు తీసుకెళుతుంది.
భావనల అనుసంధానం
విత్తన బ్యాంకులు, కణజాల వర్ధనం, శీతల సంరక్షణ జీవశాస్త్రం పుస్తకం 9 (జీవ సాంకేతికత మరియు దాని అనువర్తనాలు), పుస్తకం 8 (జీవశాస్త్రం మరియు మానవ సంక్షేమం) తో అనుసంధానమవుతాయి.
దీర్ఘకాల జాత్యుద్భవం జీవశాస్త్రం పుస్తకం 7 (జన్యుశాస్త్రం మరియు పరిణామం) తో అనుసంధానమవుతుంది.
ఇక్కడ లెక్కించిన జాతుల వర్గీకరణ జీవశాస్త్రం పుస్తకం 1 (జీవ ప్రపంచంలో వైవిధ్యం) తో అనుసంధానమవుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET నమూనా)
31. సందర్భాన్ని (జాబితా I) జీవవైవిధ్య నష్ట కారణంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: A. విక్టోరియా సరస్సులో నైల్ పెర్చ్ B. స్టెల్లర్ సీ కౌ, ప్యాసెంజర్ పిజన్ C. సోయాబీన్ కోసం నరికిన అమెజాన్ అడవి D. ఆతిథేయి చేపతో పాటు అంతరించిన పరాన్నజీవి
జాబితా II: i. అతి వినియోగం ii. సహ విలుప్తి iii. విదేశీ జాతి ఆక్రమణ iv. ఆవాస నష్టం
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
32. అంతరించిన జంతువును (జాబితా I) అది నివసించిన ప్రదేశంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: A. డోడో B. క్వాగా C. థైలాసిన్ D. స్టెల్లర్ సీ కౌ
జాబితా II: i. ఆస్ట్రేలియా ii. మారిషస్ iii. రష్యా iv. ఆఫ్రికా
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. పవిత్ర వన ప్రాంతాన్ని (జాబితా I) NCERT లో ఇచ్చిన రాష్ట్రంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఖాసీ, జైంతియా కొండలు B. ఆరావళి కొండలు C. పశ్చిమ కనుమల ప్రాంతం D. సర్గుజా, చందా, బస్తర్ ప్రాంతాలు
జాబితా II: i. రాజస్థాన్ ii. కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర iii. మేఘాలయ iv. మధ్యప్రదేశ్
(a) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
34. పద్ధతిని (జాబితా I) దాని వివరణతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: A. జీవావరణ రిజర్వు B. విత్తన బ్యాంకు C. పవిత్ర వనం D. శీతల సంరక్షణ
జాబితా II: i. పరస్థానం; అనేక రకాల విత్తనాలు దీర్ఘకాలం నిల్వ ii. స్వస్థానం; ఒక సమాజం రక్షించే అటవీ భాగం iii. పరస్థానం; సంయోగబీజాలు చాలా తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద జీవంతంగా ఉంటాయి iv. స్వస్థానం; కోర్, బఫర్, ట్రాన్సిషన్ మండలాలు గల పెద్ద రక్షిత ప్రాంతం
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
35. ఈ కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రపంచ భూభాగంలో భారతదేశం వాటా 2.4%, జాతుల వైవిధ్యంలో 8.1%.
B. 12 మెగా వైవిధ్య దేశాలలో భారతదేశం ఒకటి.
C. ప్రతి 10 జంతు జాతులలో సుమారు 7 కీటకాలు.
D. నమోదైన అన్ని జాతులలో మొక్కలు 70% కంటే ఎక్కువ.
(a) రెండు (b) మూడు (c) నాలుగు (d) ఒకటి
36. జీవవైవిధ్య హాట్స్పాట్ల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ప్రమాణాలు: అధిక జాతుల సమృద్ధి, అధిక స్థానికత.
B. ప్రపంచంలో 34 హాట్స్పాట్లు ఉన్నాయి.
C. అవి అన్నీ కలిసి భూభాగంలో 20% కంటే ఎక్కువ ఆక్రమిస్తాయి.
D. పశ్చిమ కనుమలు–శ్రీలంక, ఇండో-బర్మా, హిమాలయాలు భారతదేశపు అత్యంత సమృద్ధ ప్రాంతాలను కవర్ చేస్తాయి.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. ఉష్ణమండలాలలో ఎక్కువ జీవవైవిధ్యానికి అంగీకరించిన కారణాలు వీటిలో ఎన్ని?
A. ఉష్ణమండలాలు లక్షలాది సంవత్సరాలు దాదాపు అలజడి లేకుండా ఉండటం వల్ల జాత్యుద్భవానికి సమయం దొరికింది.
B. ఉష్ణమండల వాతావరణాలు తక్కువ బుతుపరమైనవి, ఎక్కువ ఊహించదగినవి.
C. ఉష్ణమండలాలకు తక్కువ సౌరశక్తి అందుతుంది.
D. స్థిరమైన పరిసరాలు ఆవాస స్థాన ప్రత్యేకతకు అనుకూలం.
(a) మూడు (b) రెండు (c) నాలుగు (d) ఒకటి
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. భూసదస్సు 1992 లో రియో డి జనీరోలో జరిగింది.
B. సుస్థిర అభివృద్ధిపై ప్రపంచ శిఖరాగ్ర సదస్సు 2002 లో జోహాన్సెబర్గ్లో జరిగింది.
C. ఆ సదస్సులో 190 దేశాలు 2010 నాటికి జీవవైవిధ్య నష్ట రేటును తగ్గిస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేశాయి.
D. అమెజాన్ అడవి భూవాతావరణ ఆక్సిజన్లో సుమారు 20% ఉత్పత్తి చేస్తుందని అంచనా.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. ఒక గ్రాఫ్ log S (y-అక్షం) ని log A (x-అక్షం) తో చూపిస్తుంది. ఒక దేశంలోని చిన్న ప్రాంతాల రేఖ P సరళరేఖ, వాలు 0.15. మొత్తం ఖండాల రేఖ Q సరళరేఖ, వాలు 0.9. సరైన అవగాహన ఏది? (a) వాలు C; రేఖ P ఎక్కువ ఏటవాలు (b) వాలు log C; రెండు రేఖలకూ ఒకే వాలు ఉండాలి (c) వాలు Z; చాలా పెద్ద ప్రాంతాలకు ఊహించినట్లుగా రేఖ Q ఎక్కువ ఏటవాలు (d) వాలు Z; అది ఎన్నడూ 0.2 దాటకూడదు
40. ఒక పట్టికలో పక్షి జాతులు: కొలంబియా (భూమధ్యరేఖ దగ్గర) సుమారు 1,400; న్యూయార్క్ (41° N) 105; గ్రీన్లాండ్ (71° N) 56. ఉత్తమ నిర్ధారణ: (a) ధ్రువాల వైపు పక్షి వైవిధ్యం పెరుగుతుంది (b) భూమధ్యరేఖ నుంచి ధ్రువాల వైపు వైవిధ్యం సాధారణంగా తగ్గుతుంది (c) వైవిధ్యం అక్షాంశంపై ఆధారపడదు (d) కొలంబియా కంటే న్యూయార్క్లో ఎక్కువ పక్షి జాతులు
41. Z = 0.2 ఉన్న ప్రాంతంలో సర్వే వైశాల్యం 10 రెట్లు పెరిగితే, జాతుల సంఖ్య సుమారు ఎన్ని రెట్లు పెరుగుతుంది? (a) 2 రెట్లు (b) 10 రెట్లు (c) 1.2 రెట్లు (d) సుమారు 1.6 రెట్లు
Q42–43 కోసం సందర్భం: ఒక జిల్లాలోని చేపల రైతులు వేగంగా పెరుగుతుందని ఆఫ్రికన్ క్యాట్ఫిష్ Clarias gariepinus ను తమ చెరువుల్లో వేస్తారు. వరదల సమయంలో కొన్ని చేపలు సమీప నదులలోకి తప్పించుకుంటాయి. కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత ఆ నదులలో స్థానిక క్యాట్ఫిష్ జాతుల సంఖ్య బాగా పడిపోతుంది.
42. ఈ సందర్భం జీవవైవిధ్య నష్టానికి ఏ కారణాన్ని చూపిస్తుంది? (a) విదేశీ జాతి ఆక్రమణ (b) సహ విలుప్తి (c) అతి వినియోగం (d) ఆవాస విభజన
43. అదే కారణాన్ని చూపే ముందుటి ఉదాహరణ ఏది? (a) డోడో విలుప్తి (b) స్టెల్లర్ సీ కౌ వేట (c) విక్టోరియా సరస్సులో నైల్ పెర్చ్ (d) టిల్మాన్ బహిరంగ మడులు
44. పాల్ ఎర్లిక్ రివెట్ పాపర్ ఉపమానంలో విమానంపై రివెట్లు సూచించేవి: (a) ఒకే జాతిలోని జీవులు (b) పర్యావరణ వ్యవస్థలోని జాతులు (c) పోషక స్థాయిలు (d) పోషకాలు
45. IUCN రెడ్ లిస్ట్ (2004) ప్రకారం విలుప్తి ముప్పును ఎదుర్కొంటున్న జాతుల శాతం అత్యధికంగా ఉన్న సమూహం ఏది? (a) ఉభయచరాలు (b) పక్షులు (c) కార్యాలు (d) వివృతబీజాలు
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | పెర్చ్ విదేశీ జాతి, సీ కౌ అతిగా వేటాడబడింది, అమెజాన్ ఆవాస నష్టం, పరాన్నజీవి సహ విలుప్తి |
| 32 | b | డోడో మారిషస్, క్వాగా ఆఫ్రికా, థైలాసిన్ ఆస్ట్రేలియా, సీ కౌ రష్యా |
| 33 | a | మేఘాలయ, రాజస్థాన్, కర్ణాటక–మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్ |
| 34 | d | జీవావరణ రిజర్వు, పవిత్ర వనం స్వస్థానం; విత్తన బ్యాంకు, శీతల సంరక్షణ పరస్థానం |
| 35 | b | A, B, C సరైనవి; 70% కంటే ఎక్కువ ఉన్నవి జంతువులు, మొక్కలు కాదు |
| 36 | c | హాట్స్పాట్లు భూభాగంలో 2% కంటే తక్కువ |
| 37 | a | A, B, D సరైనవి; ఉష్ణమండలాలకు ఎక్కువ సౌరశక్తి అందుతుంది |
| 38 | d | నాలుగూ సరైనవే |
| 39 | c | log S వర్సెస్ log A వాలు Z; ఖండాలకు 0.6–1.2 |
| 40 | b | అక్షాంశం పెరిగే కొద్దీ సంఖ్యలు తగ్గుతాయి |
| 41 | d | 10^0.2 ≈ 1.58 |
| 42 | a | ఉద్దేశపూర్వకంగా తెచ్చిన విదేశీ చేప స్థానిక జాతులకు హాని చేస్తుంది |
| 43 | c | నైల్ పెర్చ్ 200 కంటే ఎక్కువ సిక్లిడ్ జాతులను తుడిచిపెట్టింది |
| 44 | b | ప్రతి రివెట్ ఒక జాతి; కీలకమైనవి కోల్పోతే కూలిపోయే ప్రమాదం |
| 45 | a | ఉభయచరాలు 32%, వివృతబీజాలు 31%, కార్యాలు 23%, పక్షులు 12% |