Chapter 7 of 10 · 28 min read

అధ్యాయం 5: ద్రవ్య తరంగాలు మరియు డి బ్రోగ్లీ సంబంధం (Matter Waves and the de Broglie Relation)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • కదలే కణాలతో తరంగాలు అనుసంధానమై ఉంటాయనే డి బ్రోగ్లీ ఆలోచన.

  • ద్రవ్యవేగం, గతి శక్తి, త్వరణ వోల్టేజీల రూపంలో డి బ్రోగ్లీ సంబంధం.

  • ఎలక్ట్రాన్లకు సిద్ధ సూత్రం λ = 1.227/√V nm, ప్రోటాన్లు, ఆల్ఫా కణాలకు అలాంటివే.

  • వేర్వేరు కణాల తరంగదైర్ఘ్యాలను ఎలా పోల్చాలి (ఒకే వడి, ఒకే ద్రవ్యవేగం, ఒకే గతి శక్తి, ఒకే వోల్టేజీ).

  • క్రికెట్ బంతి తరంగ స్వభావాన్ని మనం ఎందుకు గమనించము, NEET అడిగే గ్రాఫ్‌లు.

5.1 డి బ్రోగ్లీ ఆలోచన (1924)

కాంతి తరంగంగానూ, కణంగానూ ప్రవర్తిస్తుంది. లూయిస్ డి బ్రోగ్లీ ఒక సాదా ప్రశ్న వేశాడు: కాంతి రెండూ కాగలిగితే, ద్రవ్యం ఎందుకు కాకూడదు? ప్రకృతి సౌష్టవాన్ని (సమరూపత) ఇష్టపడుతుంది.

కదలే ప్రతి ద్రవ్య కణానికి (ఎలక్ట్రాన్, ప్రోటాన్, న్యూట్రాన్, పరమాణువు, క్రికెట్ బంతి కూడా) ఒక తరంగం అనుసంధానమై ఉంటుందని ఆయన ప్రతిపాదించాడు. వీటిని ద్రవ్య తరంగాలు (Matter waves) లేదా డి బ్రోగ్లీ తరంగాలు (de Broglie waves) అంటారు. ఆయన ఫోటాన్ సంబంధం p = h/λ ను తీసుకుని కణాలకు అన్వయించాడు.

5.2 డి బ్రోగ్లీ సంబంధం

v వడితో కదిలే m ద్రవ్యరాశి గల కణానికి (ద్రవ్యవేగం p = mv):

λ=hp=hmv\lambda = \frac{h}{p} = \frac{h}{mv}

దీనిని రెండు వైపులా చదవండి:

  • కణ వైపు: m, v, p.

  • తరంగ వైపు: λ.

  • కాంతికి E = hν లో లాగానే, ప్లాంక్ స్థిరాంకం h రెండింటినీ కలిపే వంతెన.

బరువైన లేదా వేగవంతమైన కణానికి తరంగదైర్ఘ్యం తక్కువ. నిశ్చల స్థితిలోని కణానికి నిర్దిష్ట తరంగదైర్ఘ్యం ఉండదు (అది అనంతమవుతుంది).

5.3 గతి శక్తి రూపంలో తరంగదైర్ఘ్యం

సాపేక్షేతర (non-relativistic) చలనానికి K = p²/2m, కాబట్టి p = √(2mK):

λ=h2mK\lambda = \frac{h}{\sqrt{2mK}}

5.4 పొటెన్షియల్ భేదం గుండా త్వరణం చెందిన ఆవేశిత కణం

నిశ్చల స్థితి నుండి V గుండా త్వరణం చెందిన q ఆవేశం K = qV పొందుతుంది (అధ్యాయం 1). కాబట్టి:

λ=h2mqV\lambda = \frac{h}{\sqrt{2mqV}}

ఎలక్ట్రాన్. h = 6.63 × 10⁻³⁴ J s, m = 9.1 × 10⁻³¹ kg, q = 1.6 × 10⁻¹⁹ C ఉంచండి:

λe=1.227V nm=12.27V A˚\lambda_{e} = \frac{1.227}{\sqrt{V}}\ \text{nm} = \frac{12.27}{\sqrt{V}}\ \text{Å}

ఈ పుస్తకంలోని సుమారు స్థిరాంకాలతో 1.227 కు బదులు 1.229 వస్తుంది; NEET ఆప్షన్లలో ఈ తేడా ఎప్పుడూ ప్రభావం చూపదు.

ఇతర కణాలు (V వోల్టులలో).

కణంద్రవ్యరాశిఆవేశంV గుండా త్వరణం తర్వాత λ
ఎలక్ట్రాన్mₑe1.227/√V nm
ప్రోటాన్1836 mₑe0.0286/√V nm (0.286/√V Å)
డ్యూటెరాన్సుమారు 2 mₚeసుమారు 0.0202/√V nm
ఆల్ఫా కణంసుమారు 4 mₚ2eసుమారు 0.0101/√V nm

T ఉష్ణోగ్రత వద్ద తటస్థ కణాలు. ఒక ఉష్ణ న్యూట్రాన్ (Thermal neutron) (లేదా వాయు పరమాణువు) సగటు గతి శక్తి (3/2)kT, కాబట్టి:

λ=h3mkT\lambda = \frac{h}{\sqrt{3mkT}}

గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద న్యూట్రాన్ల λ సుమారు 0.15 nm, స్ఫటికాలలోని పరమాణువుల మధ్య దూరానికి దగ్గరగా. అందుకే స్ఫటిక నిర్మాణాలను అధ్యయనం చేయడానికి న్యూట్రాన్ వివర్తనం వాడతారు.

5.5 నిత్య జీవితంలో ద్రవ్య తరంగాలను మనం ఎందుకు గమనించము

40 m/s వడితో వేసిన 0.16 kg క్రికెట్ బంతిని తీసుకోండి:

λ=6.63×10−340.16×40≈1.0×10−34 m\lambda = \frac{6.63\times10^{-34}}{0.16\times40} \approx 1.0\times10^{-34}\ \text{m}

ఇది ప్రోటాన్ కంటే సుమారు 10¹⁹ రెట్లు చిన్నది. అంత చిన్న స్లిట్ లేదా అవరోధం ఏదీ లేదు, కాబట్టి వివర్తనం లేదా వ్యతికరణం ఎప్పటికీ కనిపించదు. బంతి పూర్తిగా కణంలాగే ప్రవర్తిస్తుంది.

100 V వద్ద ఒక ఎలక్ట్రాన్ λ సుమారు 0.12 nm, ఒక పరమాణువు పరిమాణం. స్ఫటికాలు దానికి సహజ గ్రేటింగ్‌లుగా పనిచేస్తాయి, కాబట్టి దాని తరంగ స్వభావం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది (అధ్యాయం 6).

సూత్రం: కణం ఎదుర్కొనే స్లిట్‌లు, అవరోధాలు లేదా అంతరాల పరిమాణానికి λ సమానంగా ఉన్నప్పుడే తరంగ స్వభావం గమనించదగినదిగా ఉంటుంది.

5.6 రెండు కణాల తరంగదైర్ఘ్యాల పోలిక

ఇది NEET లో అతి సాధారణమైన సరళి. సంబంధం యొక్క సరైన రూపంతో మొదలుపెట్టండి.

ఒకేలా ఇచ్చినదివాడవలసినదిλ దీనికి అనులోమానుపాతం
ద్రవ్యవేగంλ = h/pరెండింటికీ ఒకే λ
వడిλ = h/mv1/m
గతి శక్తిλ = h/√(2mK)1/√m
త్వరణ వోల్టేజీλ = h/√(2mqV)1/√(mq)
ఉష్ణోగ్రత (ఉష్ణ కణాలు)λ = h/√(3mkT)1/√m

నిష్పత్తులకు ఉదాహరణలు:

  • ఎలక్ట్రాన్, ప్రోటాన్, ఒకే KE: λₑ/λₚ = √(mₚ/mₑ) ≈ 43.

  • ప్రోటాన్, ఆల్ఫా, ఒకే KE: λₚ/λα = √(4m/m) = 2.

  • ప్రోటాన్, ఆల్ఫా, ఒకే V: λₚ/λα = √((4m × 2e)/(m × e)) = √8 = 2√2.

5.7 ఫోటాన్, ఎలక్ట్రాన్ పోలిక

ఒకే తరంగదైర్ఘ్యం గల ఫోటాన్, ఎలక్ట్రాన్లకు ఒకే ద్రవ్యవేగం p = h/λ ఉంటుంది. వాటి శక్తులు మాత్రం వేరు:

Ephoton=pc=hcλ,Kelectron=p22m=h22mλ2E_{\text{photon}} = pc = \frac{hc}{\lambda}, \qquad K_{\text{electron}} = \frac{p^{2}}{2m} = \frac{h^{2}}{2m\lambda^{2}}

λ = 1 nm వద్ద: ఫోటాన్‌కు 1240 eV, ఎలక్ట్రాన్‌కు కేవలం సుమారు 1.5 eV.

ఒకే శక్తి E ఉంటే, ఫోటాన్‌కు λ = hc/E, ఎలక్ట్రాన్‌కు λ = h/√(2mE). 100 eV వద్ద ఫోటాన్ తరంగదైర్ఘ్యం 12.4 nm, ఎలక్ట్రాన్‌ది సుమారు 0.123 nm, అంటే దాదాపు 100 రెట్లు తక్కువ. అందుకే ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శినులు కాంతి సూక్ష్మదర్శినుల కంటే చాలా సన్నని వివరాలను చూడగలవు.

5.8 డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్య గ్రాఫ్‌లు

చిత్రం 5.1 · డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం vs ద్రవ్యవేగం, ఎలక్ట్రాన్లకు 1/√V
చిత్రం 5.1 · డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం vs ద్రవ్యవేగం, ఎలక్ట్రాన్లకు 1/√V

λp లెక్క ఎప్పుడూ h కాబట్టి భాగం (a) అతిపరావలయం; λ అనేది 1/√V కి అనులోమానుపాతం కాబట్టి భాగం (b) మూలబిందువు గుండా సరళరేఖ.

గ్రాఫ్ (y vs x)ఆకారం
λ vs pలంబకోణ అతిపరావలయం (Rectangular hyperbola) (λp = h)
λ vs 1/pమూలబిందువు గుండా సరళరేఖ, వాలు h
λ vs V (ఎలక్ట్రాన్)తగ్గే వక్రం, λ ∝ 1/√V
λ vs 1/√Vమూలబిందువు గుండా సరళరేఖ, వాలు h/√(2me)
λ vs Kతగ్గే వక్రం, λ ∝ 1/√K
1/λ² vs Vమూలబిందువు గుండా సరళరేఖ

5.9 పరమాణువుకు వంతెన (నేపథ్యం)

బోర్ నమూనాలో, అనుమతించబడిన కక్ష్యలు అంటే వాటి పరిధిలో పూర్ణ సంఖ్యలో డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాలు సరిపోయేవి:

2πrn=nλ=nhmv⇒mvrn=nh2π2\pi r_{n} = n\lambda = n\frac{h}{mv} \quad\Rightarrow\quad mvr_{n} = \frac{nh}{2\pi}

ఇది బోర్ కోణీయ ద్రవ్యవేగ నియమాన్ని ఒక స్థావర తరంగ (Standing wave) నిబంధనగా ఇస్తుంది. హైడ్రోజన్‌లో r అనేది n² లాగా పెరుగుతుంది, v అనేది 1/n లాగా తగ్గుతుంది, కాబట్టి λ = 2πr/n అనేది n లాగా పెరుగుతుంది. పుస్తకం 18 దీనిని వాడుతుంది.

5.10 ద్రవ్య తరంగాలు ఏవి కావు

  • అవి విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు కావు. ఆవేశం లేని న్యూట్రాన్‌కు కూడా ద్రవ్య తరంగం ఉంటుంది.

  • వాటికి యానకం అవసరం లేదు.

  • కణం ఎక్కడ ఉండే అవకాశం ఉందో తరంగం చెప్పుతుంది. ఒక బిందువు వద్ద దాని తీవ్రత ఆ చోట కణం దొరికే సంభావ్యతను ఇస్తుంది. NEET ఇంతకంటే లోతుకు వెళ్లదు.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: నిశ్చల స్థితి నుండి 100 V గుండా త్వరణం చెందిన ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.

సాధన: λ = 1.227/√100 = 0.1227 nm ≈ 1.23 Å.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: 160 g ద్రవ్యరాశి గల క్రికెట్ బంతి 40 m/s వడితో కదులుతుంది. దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.

సాధన: λ = h/mv = 6.63 × 10⁻³⁴ / (0.16 × 40) = 6.63 × 10⁻³⁴ / 6.4 ≈ 1.04 × 10⁻³⁴ m. గుర్తించడానికి వీలులేనంత చిన్నది.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ఒక ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం 0.1 nm కావాలంటే దానిని ఎంత పొటెన్షియల్ భేదం గుండా త్వరిపజేయాలి?

సాధన: 1.227/√V = 0.1, కాబట్టి √V = 12.27, V ≈ 150.6 V. (ఈ పుస్తకంలోని సుమారు స్థిరాంకాలతో సుమారు 151 V.)

సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ఒక ప్రోటాన్, ఒక ఆల్ఫా కణాలకు ఒకే గతి శక్తి ఉంది. λₚ/λα కనుగొనండి.

సాధన: ఒకే K అంటే λ ∝ 1/√m. λₚ/λα = √(mα/mₚ) = √4 = 2.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఒక ప్రోటాన్, ఒక ఆల్ఫా కణం నిశ్చల స్థితి నుండి ఒకే పొటెన్షియల్ భేదం గుండా త్వరణం చెందాయి. λₚ/λα కనుగొనండి.

సాధన: λ ∝ 1/√(mq). λₚ/λα = √(mαqα/(mₚqₚ)) = √(4 × 2) = 2√2 ≈ 2.83.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: ఒక ఎలక్ట్రాన్, ఒక ఫోటాన్ రెండింటికీ తరంగదైర్ఘ్యం 1.0 nm. (a) వాటి ద్రవ్యవేగాలు, (b) ఫోటాన్ శక్తి, (c) ఎలక్ట్రాన్ గతి శక్తి కనుగొనండి.

సాధన: (a) రెండింటికీ p = h/λ = 6.63 × 10⁻²⁵ kg m/s.

(b) E = hc/λ = 1240/1.0 = 1240 eV.

(c) K = p²/2m = (6.63 × 10⁻²⁵)² / (2 × 9.1 × 10⁻³¹) = 2.42 × 10⁻¹⁹ J ≈ 1.5 eV.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: ఒక ఎలక్ట్రాన్ గతి శక్తిని 4 రెట్లు చేశారు. దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం ఎలా మారుతుంది? దాని బదులు ద్రవ్యవేగం 1% పెరిగతే?

సాధన: λ ∝ 1/√K. K × 4 అయితే λ/2. p 1% పెరిగతే λ = h/p సుమారు 1% తగ్గుతుంది (చిన్న మార్పులకు λ లో శాతాన్వయ మార్పు = −(p లో శాతాన్వయ మార్పు)).

సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: 300 K వద్ద ఉష్ణ సమతుల్యతలో ఉన్న న్యూట్రాన్ (m = 1.675 × 10⁻²⁷ kg) డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని కనుగొనండి.

సాధన:

λ=h3mkT=6.63×10−343(1.675×10−27)(1.38×10−23)(300)≈1.45×10−10 m\lambda = \frac{h}{\sqrt{3mkT}} = \frac{6.63\times10^{-34}}{\sqrt{3(1.675\times10^{-27})(1.38\times10^{-23})(300)}} \approx 1.45\times10^{-10}\ \text{m}

కాబట్టి λ ≈ 0.145 nm, స్ఫటికంలోని పరమాణువుల మధ్య దూరం అంత.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.9 (NEET కఠినం): 1000 V గుండా త్వరణం చెందిన ఎలక్ట్రాన్‌కు ఉన్న డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యమే ఒక ఆల్ఫా కణానికి ఉండాలి. ఆల్ఫా కణాన్ని ఎంత పొటెన్షియల్ భేదం గుండా త్వరిపజేయాలి?

సాధన: ఒకే λ అంటే ఒకే mqV. mₑ e (1000) = mα (2e) Vα. కాబట్టి Vα = 1000 mₑ/(2mα) = 1000 × 9.1 × 10⁻³¹ / (2 × 6.68 × 10⁻²⁷) ≈ 0.068 V.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • λ = h/p = h/mv = h/√(2mK) = h/√(2mqV).

  • ఎలక్ట్రాన్: λ = 1.227/√V nm = 12.27/√V Å.

  • ఉష్ణ కణం: λ = h/√(3mkT).

  • ఒకే p: ఒకే λ. ఒకే v: λ ∝ 1/m. ఒకే K: λ ∝ 1/√m. ఒకే V: λ ∝ 1/√(mq).

  • λ–p గ్రాఫ్: లంబకోణ అతిపరావలయం; λ–1/√V గ్రాఫ్: మూలబిందువు గుండా సరళరేఖ.

  • ద్రవ్య తరంగాలు విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు కావు; తటస్థ కణాలకూ ఉంటాయి.

  • λ అవరోధం లేదా అంతరంతో సమానంగా ఉన్నప్పుడే తరంగ స్వభావం కనిపిస్తుంది.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • ప్రశ్న ఒకే గతి శక్తి అని చెపితే λ ∝ 1/m వాడడం. అప్పుడు λ ∝ 1/√m.

  • λ = h/√(2mqV) లో ఆల్ఫా కణం ఆవేశం 2e ని మరచిపోవడం.

  • ప్రోటాన్‌కు 1.227/√V వాడడం. ఆ సూత్రం ఎలక్ట్రాన్లకు మాత్రమే.

  • ఒకే తరంగదైర్ఘ్యం గల ఫోటాన్, ఎలక్ట్రాన్లకు ఒకే శక్తి ఉంటుందని అనుకోవడం. వాటికి ఒకే ద్రవ్యవేగం ఉంటుంది, శక్తి కాదు.

  • ఉష్ణ కణాలకు K = (3/2)kT కు బదులు kT అని రాయడం. 3/2 ముఖ్యం.

  • ద్రవ్య తరంగాలు విద్యుదయస్కాంత తరంగాలని చెప్పడం. అవి కావు.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. p ద్రవ్యవేగం గల కణం డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం (a) hp (b) h/p (c) p/h (d) hc/p

2. డి బ్రోగ్లీ తరంగాలు అనుసంధానమై ఉండేది (a) ఆవేశిత కణాలతో మాత్రమే (b) ఫోటాన్లతో మాత్రమే (c) కదలే ప్రతి ద్రవ్య కణంతో (d) ఎలక్ట్రాన్లతో మాత్రమే

3. నిశ్చల స్థితి నుండి V గుండా త్వరణం చెందిన ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం దీనికి అనులోమానుపాతం (a) V (b) √V (c) 1/V (d) 1/√V

4. కదలే క్రికెట్ బంతి తరంగ స్వభావాన్ని మనం గమనించకపోవడానికి కారణం (a) దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం చాలా చిన్నది (b) దానికి ద్రవ్యవేగం లేదు (c) దానికి ఆవేశం లేదు (d) దాని తరంగదైర్ఘ్యం చాలా పెద్దది

5. ఒకే ద్రవ్యవేగం గల రెండు వేర్వేరు కణాలకు ఒకేలా ఉండేది (a) వడి (b) గతి శక్తి (c) డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం (d) ద్రవ్యరాశి

6. గతి శక్తి K రూపంలో m ద్రవ్యరాశి గల కణం డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం (a) h/(2mK) (b) √(2mK)/h (c) h√(2mK) (d) h/√(2mK)

7. డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం vs ద్రవ్యవేగం గ్రాఫ్ (a) మూలబిందువు గుండా సరళరేఖ (b) లంబకోణ అతిపరావలయం (c) పరావలయం (d) క్షితిజ సమాంతర రేఖ

8. ద్రవ్య తరంగాలు (a) విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు (b) ఆవేశిత కణాలకు మాత్రమే ఉంటాయి (c) తటస్థ కణాలతో కూడా అనుసంధానమై ఉంటాయి (d) ఎల్లప్పుడూ కాంతి వడితో ప్రయాణిస్తాయి

9. 100 V గుండా త్వరణం చెందిన ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 1.23 nm (b) 0.0123 nm (c) 12.3 nm (d) 0.123 nm

10. ఒక కణం వడి రెట్టింపవుతుంది (సాపేక్షేతర). దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం (a) సగమవుతుంది (b) రెట్టింపవుతుంది (c) నాలుగు రెట్లవుతుంది (d) నాలుగో వంతు అవుతుంది

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. 0.16 kg ద్రవ్యరాశి గల క్రికెట్ బంతి 40 m/s వడితో కదులుతుంది. దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 6.6 × 10⁻³⁴ m (b) 1.0 × 10⁻³⁴ m (c) 1.0 × 10⁻³² m (d) 4.1 × 10⁻³³ m

12. ఎలక్ట్రాన్‌కు 0.1 nm డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం ఇవ్వడానికి కావలసిన పొటెన్షియల్ భేదం సుమారు (a) 15 V (b) 1500 V (c) 150 V (d) 12.3 V

13. ఒక ప్రోటాన్, ఒక ఆల్ఫా కణాలకు ఒకే గతి శక్తి ఉంది. λₚ : λα నిష్పత్తి (a) 2 : 1 (b) 1 : 2 (c) 1 : 4 (d) √2 : 1

14. ఒక ప్రోటాన్, ఒక ఆల్ఫా కణం నిశ్చల స్థితి నుండి ఒకే పొటెన్షియల్ భేదం గుండా త్వరణం చెందాయి. λₚ : λα నిష్పత్తి (a) 2 : 1 (b) √2 : 1 (c) 2√2 : 1 (d) 1 : 2√2

15. ఒక ఎలక్ట్రాన్, ఒక ప్రోటాన్ ఒకే వడితో కదులుతాయి. λₑ : λₚ నిష్పత్తి సుమారు (a) 1/1836 (b) √1836 (c) 1 (d) 1836

16. ఒక ఎలక్ట్రాన్ గతి శక్తిని 9 రెట్లు పెంచారు. దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం అయ్యేది (a) λ/3 (b) λ/9 (c) 3λ (d) 9λ

17. ఒక ఎలక్ట్రాన్ 1.0 × 10⁶ m/s వడితో కదులుతుంది. దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 7.3 nm (b) 0.73 nm (c) 0.073 nm (d) 73 nm

18. ఒక ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం 1 nm. దాని గతి శక్తి సుమారు (a) 1240 eV (b) 15 eV (c) 0.15 eV (d) 1.5 eV

19. 300 K వద్ద న్యూట్రాన్ (m = 1.675 × 10⁻²⁷ kg) గతి శక్తిని (3/2)kT గా తీసుకుంటే, దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు (a) 1.45 nm (b) 0.0145 nm (c) 0.145 nm (d) 14.5 nm

20. ఎలక్ట్రాన్లకు λ vs 1/√V (V = త్వరణ వోల్టేజీ) గ్రాఫ్ (a) పరావలయం (b) మూలబిందువు గుండా సరళరేఖ (c) లంబకోణ అతిపరావలయం (d) క్షితిజ సమాంతర రేఖ

21. ఒక కణం ద్రవ్యవేగం 0.5% పెరుగుతుంది. దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యంలో మార్పు సుమారు (a) +0.5% (b) −1% (c) −0.25% (d) −0.5%

22. ఒక ఫోటాన్, ఒక ఎలక్ట్రాన్‌కు ఒకే తరంగదైర్ఘ్యం ఉంది. వాటికి ఒకేలా ఉండేది (a) ద్రవ్యవేగం (b) శక్తి (c) వడి (d) ద్రవ్యరాశి

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఒక ఎలక్ట్రాన్, ఒక ప్రోటాన్‌కు ఒకే గతి శక్తి ఉంది. λₑ : λₚ నిష్పత్తి సుమారు (a) 1836 (b) 42.8 (c) 1/42.8 (d) 1

24. ఒక ఫోటాన్, ఒక ఎలక్ట్రాన్ ఒక్కొక్కదాని శక్తి 100 eV. ఫోటాన్ తరంగదైర్ఘ్యానికి, ఎలక్ట్రాన్ తరంగదైర్ఘ్యానికి నిష్పత్తి సుమారు (a) 1 (b) 10 (c) 100 (d) 1000

25. V గుండా త్వరణం చెందిన m ద్రవ్యరాశి, q ఆవేశం గల కణానికి డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం λ. V/2 గుండా త్వరణం చెందిన 4m ద్రవ్యరాశి, 2q ఆవేశం గల కణానికి తరంగదైర్ఘ్యం (a) λ/2 (b) λ (c) 2λ (d) λ/4

26. 1000 V గుండా త్వరణం చెందిన ఎలక్ట్రాన్‌కు ఉన్న డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యమే ఒక ఆల్ఫా కణానికి (ద్రవ్యరాశి 6.68 × 10⁻²⁷ kg) ఉండాలి. దానిని సుమారు ఎంత వోల్టేజీ గుండా త్వరిపజేయాలి? (a) 6.8 V (b) 0.68 V (c) 0.0068 V (d) 0.068 V

27. A, B కణాల ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తి 1 : 4, గతి శక్తుల నిష్పత్తి 4 : 1. λ_A : λ_B నిష్పత్తి (a) 1 : 4 (b) 4 : 1 (c) 1 : 1 (d) 1 : 2

28. హైడ్రోజన్ బోర్ నమూనాలో రెండవ కక్ష్యలో ఎలక్ట్రాన్ డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యానికి, మొదటి కక్ష్యలోని దానికి నిష్పత్తి (a) 1/2 (b) 2 (c) 4 (d) 1/4

29. ప్రతిపాదన (A): 54 V గుండా త్వరణం చెందిన ఎలక్ట్రాన్ల డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు 0.167 nm, స్ఫటికాలలోని పరమాణు అంతరాలతో సమానం.
కారణం (R): ద్రవ్య తరంగాలు విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A కు సరైన వివరణ కాదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం

30. వాక్యం I: కణం డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం దాని వడి వర్గానికి విలోమానుపాతం.
వాక్యం II: నిశ్చల స్థితి నుండి ఒకే పొటెన్షియల్ భేదం గుండా త్వరణం చెందిన కణాల డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం వాటి ఆవేశంపై ఆధారపడదు.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bλ = h/p
2cకదలే ప్రతి ద్రవ్యానికి డి బ్రోగ్లీ తరంగం ఉంటుంది
3dλ = h/√(2meV)
4aλ సుమారు 10⁻³⁴ m, దానిని వివర్తనం చెందించేది ఏదీ లేదు
5cλ అనేది p పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది
6dp = √(2mK)
7bλp = h, స్థిరం
8cన్యూట్రాన్లు, పరమాణువులు కూడా ద్రవ్య తరంగాలను చూపిస్తాయి
9d1.227/√100 ≈ 0.123 nm
10aλ ∝ 1/v
11b6.63 × 10⁻³⁴ / 6.4 ≈ 1.0 × 10⁻³⁴ m
12cV = (1.227/0.1)² ≈ 150 V
13aఒకే K: λ ∝ 1/√m, √4 = 2
14cఒకే V: λ ∝ 1/√(mq), √8 = 2√2
15dఒకే v: λ ∝ 1/m
16aλ ∝ 1/√K, √9 = 3
17b6.63 × 10⁻³⁴ / (9.1 × 10⁻³¹ × 10⁶) ≈ 7.3 × 10⁻¹⁰ m
18dK = h²/2mλ² ≈ 2.4 × 10⁻¹⁹ J ≈ 1.5 eV
19ch/√(3mkT) ≈ 1.45 × 10⁻¹⁰ m
20bλ = (h/√(2me)) × (1/√V)
21dλ ∝ 1/p, చిన్న మార్పు: −0.5%
22aరెండింటికీ p = h/λ
23b√(mₚ/mₑ) = √1835 ≈ 42.8
24c12.4 nm / 0.123 nm ≈ 100
25amqV 4 × 2 × 0.5 = 4 రెట్లవుతుంది, కాబట్టి λ సగమవుతుంది
26dVα = 1000 mₑ/(2mα) ≈ 0.068 V
27cλ ∝ 1/√(mK); రెండింటికీ mK సమానం
28bλ = 2πr/n ∝ n
29cA సత్యం; ద్రవ్య తరంగాలు విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు కావు
30bλ ∝ 1/v (1/v² కాదు); ఒకే V వద్ద λ ∝ 1/√(mq) ఆవేశంపై ఆధారపడుతుంది

అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • డి బ్రోగ్లీ (1924): కాంతి తరంగాలు కణాల్లా ప్రవర్తించగలిగితే, కదలే కణాలు తరంగాల్లా ప్రవర్తించగలవు. వీటినే ద్రవ్య తరంగాలు అంటారు.

  • డి బ్రోగ్లీ సంబంధం: λ = h/p = h/mv.

  • గతి శక్తి రూపంలో: λ = h/√(2mK). V గుండా త్వరణం చెందిన q ఆవేశానికి: λ = h/√(2mqV).

  • ఎలక్ట్రాన్ దగ్గరి దారి: λ = 1.227/√V nm = 12.27/√V Å. 100 V కు 0.1227 nm; 150 V కు సుమారు 1 Å.

  • T ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉష్ణ కణం: λ = h/√(3mkT), కాబట్టి λ ∝ 1/√T.

  • ద్రవ్య తరంగాలు విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు కావు. న్యూట్రాన్ల వంటి తటస్థ కణాలకూ అవి ఉంటాయి.

  • రోజువారీ వస్తువుల (క్రికెట్ బంతి) λ గుర్తించలేనంత చిన్నది; λ అంతరం లేదా స్లిట్‌తో సమానంగా ఉన్నప్పుడే తరంగ ప్రభావాలు కనిపిస్తాయి.

  • నిష్పత్తి నియమాలు: ఒకే p అంటే ఒకే λ; ఒకే v అంటే λ ∝ 1/m; ఒకే K అంటే λ ∝ 1/√m; ఒకే V అంటే λ ∝ 1/√(mq).

  • ఒకే λ గల ఫోటాన్, కణాలకు ఒకే ద్రవ్యవేగం ఉంటుంది, కానీ శక్తులు వేరు.

  • λ–p గ్రాఫ్: లంబకోణ అతిపరావలయం. λ–1/p: మూలబిందువు గుండా సరళరేఖ. λ–1/√V (ఎలక్ట్రాన్లు): మూలబిందువు గుండా సరళరేఖ.

  • K అనేది n రెట్లైతే, λ అనేది 1/√n రెట్లవుతుంది.

  • బోర్ నిబంధన కక్ష్య చుట్టూ పూర్ణ సంఖ్యలో ఎలక్ట్రాన్ తరంగాలను సరిపెడుతుంది: 2πr = nλ, దీనినుండి mvr = nh/2π.

  • వేగవంతమైన ఎలక్ట్రాన్ల చిన్న λ ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శినికి ఆధారం.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

సందర్భంసూత్రంనిష్పత్తి నియమం లేదా విలువ
ఏ కణమైనాλ = h/p = h/mvఒకే p అంటే ఒకే λ
గతి శక్తి ఇచ్చినప్పుడుλ = h/√(2mK)ఒకే K: λ ∝ 1/√m
V పొటెన్షియల్ భేదం గుండా ఆవేశంλ = h/√(2mqV)ఒకే V: λ ∝ 1/√(mq)
V గుండా ఎలక్ట్రాన్λ = 1.227/√V nm100 V కు 0.1227 nm
ఉష్ణ కణంλ = h/√(3mkT)λ ∝ 1/√T
ఒకే V వద్ద ప్రోటాన్ vs ఆల్ఫాλₚ/λα = √8 = 2√2—
బోర్ కక్ష్య2πr = nλmvr = nh/2π

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Lambda Loves Little momentum": λ = h/p కాబట్టి p చిన్నదైతే λ పెద్దది. తెలుగులో: "ద్రవ్యవేగం తగ్గితే తరంగం పెరుగుతుంది".

  • "1.227 ఎలక్ట్రాన్‌కే": λ (nm) = 1.227/√V ఎలక్ట్రాన్లకు మాత్రమే.

  • "P-V-K నిచ్చెన": ఒకే P (ద్రవ్యవేగం), సమాన λ; ఒకే Velocity (వడి), m తో భాగించు; ఒకే K (గతి శక్తి), √m తో భాగించు; ఒకే V (వోల్టేజీ), √(mq) తో భాగించు.

  • "2πr లో n తరంగాలు": కక్ష్యపై స్థావర తరంగం బోర్ నియమాన్ని ఇస్తుంది.

భావనల అనుసంధానం

  • బోర్ క్వాంటీకరణం, హైడ్రోజన్ పరమాణువు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 18: పరమాణువులు మరియు కేంద్రకాలు లో విస్తరించబడతాయి.

  • పొటెన్షియల్ భేదం నుండి గతి శక్తి, K = p²/2m భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 11: స్థిర విద్యుత్ శాస్త్రం నుండి వస్తాయి.

  • డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం, ఎలక్ట్రాన్ల ద్వంద్వ ప్రవర్తన రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 2: పరమాణు నిర్మాణం లో కనిపిస్తాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. సందర్భాన్ని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యంతో జతపరచండి.
జాబితా I
A. p ద్రవ్యవేగం గల కణం
B. K గతి శక్తి గల కణం
C. నిశ్చల స్థితి నుండి V గుండా త్వరణం చెందిన q ఆవేశం
D. T ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉష్ణ సమతుల్యతలో ఉన్న కణం
జాబితా II
(i) h/√(2mK)
(ii) h/√(3mkT)
(iii) h/p
(iv) h/√(2mqV)
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv

32. ఒక ప్రోటాన్, ఒక ఆల్ఫా కణం (mα = 4mₚ, qα = 2e) పోల్చబడ్డాయి. నిబంధనను λₚ/λα తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. ఒకే వడి
B. ఒకే ద్రవ్యవేగం
C. ఒకే గతి శక్తి
D. నిశ్చల స్థితి నుండి ఒకే పొటెన్షియల్ భేదం గుండా త్వరణం
జాబితా II
(i) 2
(ii) 4
(iii) 2√2
(iv) 1
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii

33. ఎలక్ట్రాన్లు నిశ్చల స్థితి నుండి ఇచ్చిన పొటెన్షియల్ భేదం గుండా త్వరణం చెందుతాయి. డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని జతపరచండి.
జాబితా I
A. 100 V
B. 400 V
C. 25 V
D. 10,000 V
జాబితా II
(i) 0.0123 nm
(ii) 0.245 nm
(iii) 0.123 nm
(iv) 0.0614 nm
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i

34. గ్రాఫ్‌ను దాని ఆకారంతో జతపరచండి.
జాబితా I
A. λ vs p
B. λ vs 1/p
C. ఎలక్ట్రాన్లకు λ vs V
D. log λ vs log p
జాబితా II
(i) మూలబిందువు గుండా సరళరేఖ
(ii) లంబకోణ అతిపరావలయం
(iii) వాలు −1 గల సరళరేఖ
(iv) λ ∝ 1/√V తో తగ్గే వక్రం
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ద్రవ్య తరంగాలు విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు.
B. న్యూట్రాన్లకు డి బ్రోగ్లీ తరంగాలు ఉంటాయి.
C. కదలే క్రికెట్ బంతి డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం గమనించలేనంత చిన్నది.
D. వేగవంతమైన ఎలక్ట్రాన్‌కు డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం తక్కువ.
(a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఒకే తరంగదైర్ఘ్యం గల ఫోటాన్, ఎలక్ట్రాన్లకు ఒకే ద్రవ్యవేగం ఉంటుంది.
B. ఒకే తరంగదైర్ఘ్యం గల ఫోటాన్, ఎలక్ట్రాన్లకు ఒకే శక్తి ఉంటుంది.
C. λ = 1 nm వద్ద ఎలక్ట్రాన్ గతి శక్తి ఫోటాన్ శక్తి కంటే చాలా తక్కువ.
D. బోర్ కక్ష్య నిబంధనను 2πr = nλ గా రాయవచ్చు.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, D మాత్రమే

37. ఒక ఎలక్ట్రాన్ గతి శక్తిని 4 రెట్లు చేశారు (సాపేక్షేతర). సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సగమవుతుంది.
B. దాని ద్రవ్యవేగం రెట్టింపవుతుంది.
C. దాని వడి రెట్టింపవుతుంది.
D. దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం నాలుగో వంతు అవుతుంది.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) D మాత్రమే

38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఉష్ణ న్యూట్రాన్లకు λ అనేది 1/√T కి అనులోమానుపాతం.
B. ఒకే వడి వద్ద బరువైన కణానికి డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం ఎక్కువ.
C. ఇచ్చిన ద్రవ్యవేగానికి λ కణం ఆవేశంపై ఆధారపడదు.
D. 150 V గుండా త్వరణం చెందిన ఎలక్ట్రాన్‌కు λ సుమారు 1 nm.
(a) 1 (b) 3 (c) 2 (d) 4

39. నిశ్చల స్థితి నుండి త్వరణం చెందిన ఎలక్ట్రాన్లకు, ప్రోటాన్లకు λ vs 1/√V గ్రాఫ్ గీశారు. రెండు గ్రాఫ్‌లూ మూలబిందువు గుండా సరళరేఖలు. ఏది సరైనది (mₚ ≈ 1836 mₑ)?
(a) ప్రోటాన్ రేఖ సుమారు 43 రెట్లు ఎక్కువ వాలుగా ఉంటుంది (b) ఎలక్ట్రాన్ రేఖ సుమారు 1836 రెట్లు ఎక్కువ వాలుగా ఉంటుంది (c) రెండింటికీ ఒకే వాలు (d) ఎలక్ట్రాన్ రేఖ సుమారు 43 రెట్లు ఎక్కువ వాలుగా ఉంటుంది

40. నాలుగు కణాలకు ఒకే గతి శక్తి ఉంది.

కణంఎలక్ట్రాన్ప్రోటాన్న్యూట్రాన్ఆల్ఫా కణం
K (eV)100100100100

దేనికి అతి పెద్ద, దేనికి అతి చిన్న డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం ఉంటుంది?
(a) అతి పెద్దది: ఆల్ఫా; అతి చిన్నది: ఎలక్ట్రాన్ (b) అతి పెద్దది: ఎలక్ట్రాన్; అతి చిన్నది: ఆల్ఫా (c) అతి పెద్దది: ప్రోటాన్; అతి చిన్నది: న్యూట్రాన్ (d) అన్నీ సమానం

41. ఎలక్ట్రాన్లకు log λ vs log K గ్రాఫ్ గీశారు. గ్రాఫ్ ఒక సరళరేఖ, దాని వాలు:
(a) −1/2 (b) −1 (c) +1/2 (d) −2

Q42–43 కోసం సందర్భం. ఒక ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శిని ఎలక్ట్రాన్లను నిశ్చల స్థితి నుండి 50 kV గుండా త్వరిపజేస్తుంది. సాపేక్షతా ప్రభావాన్ని వదిలేయండి. ఒక విద్యార్థి ఎలక్ట్రాన్ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని 550 nm తరంగదైర్ఘ్యం గల ఆకుపచ్చ కాంతితో పోలుస్తాడు.

42. ఎలక్ట్రాన్ల డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు:
(a) 0.055 nm (b) 0.55 nm (c) 0.0055 nm (d) 0.0245 nm

43. (ఆకుపచ్చ కాంతి తరంగదైర్ఘ్యం)/(ఎలక్ట్రాన్ తరంగదైర్ఘ్యం) నిష్పత్తి సుమారు ఈ క్రమంలో ఉంటుంది:
(a) 10³ (b) 10⁵ (c) 10⁷ (d) 10²

44. ఒక ఫోటాన్, ఒక ఎలక్ట్రాన్ రెండింటికీ λ = 1 nm. వాటి శక్తులు సుమారు (h = 6.63 × 10⁻³⁴ J s, mₑ = 9.1 × 10⁻³¹ kg, hc = 1240 eV nm):
(a) ఫోటాన్ 1240 eV; ఎలక్ట్రాన్ 1240 eV (b) ఫోటాన్ 1.5 eV; ఎలక్ట్రాన్ 1240 eV (c) ఫోటాన్ 124 eV; ఎలక్ట్రాన్ 1.5 eV (d) ఫోటాన్ 1240 eV; ఎలక్ట్రాన్ సుమారు 1.5 eV

45. ఒక కణాన్ని వేగవంతం చేసి దాని డి బ్రోగ్లీ తరంగదైర్ఘ్యాన్ని 25% తగ్గించారు (సాపేక్షేతర). దాని గతి శక్తి సుమారు ఎంత పెరుగుతుంది?
(a) 78% (b) 25% (c) 33% (d) 56%

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cλ = h/p, ఇక్కడ p = √(2mK), √(2mqV) లేదా √(3mkT)
32bఒకే v: నిష్పత్తి mα/mₚ = 4; ఒకే p: 1; ఒకే K: √4 = 2; ఒకే V: √(4 × 2) = 2√2
33d1.227/√V: 0.123, 0.0614, 0.245, 0.0123 nm
34aλ ∝ 1/p అతిపరావలయం; λ ∝ (1/p) సరళరేఖ; λ ∝ V^(−1/2) తగ్గుతుంది; log రూపం వాలు −1
35dB, C, D సత్యం; ద్రవ్య తరంగాలు విద్యుదయస్కాంత తరంగాలు కావు
36bఒకే λ అంటే ఒకే p, కానీ Eₕₒₜₒₙ = pc, Kₑ = p²/2m, ఇక్కడ ఇది చాలా తక్కువ
37ap = √(2mK) రెట్టింపవుతుంది, కాబట్టి λ సగం, v రెట్టింపు; D అసత్యం
38cA, C సత్యం; ఒకే v వద్ద λ ∝ 1/m (B అసత్యం); 150 V కు సుమారు 0.1 nm (D అసత్యం)
39dవాలు = h/√(2mq); ఒకే q, నిష్పత్తి = √(mₚ/mₑ) ≈ 43
40bఒకే K: λ ∝ 1/√m; ఎలక్ట్రాన్ అతి తేలిక, ఆల్ఫా అతి బరువైనది
41aλ ∝ K^(−1/2)
42c1.227/√50000 ≈ 0.0055 nm
43b550/0.0055 ≈ 1.0 × 10⁵
44dఫోటాన్: 1240/1 = 1240 eV. ఎలక్ట్రాన్: p = 6.63 × 10⁻²⁵ kg m/s, K = p²/2m ≈ 1.5 eV
45aλ' = 0.75λ, p' = (4/3)p, K' = (16/9)K ≈ 1.78K
28 min left
‹
›