RC, LR మరియు LC వలయాలు: వృద్ధి, క్షయం మరియు డోలనం
గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- కెపాసిటర్ (capacitor) వోల్టేజిని ఒక్కసారిగా మారనివ్వదు; ప్రేరకం (inductor) విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని ఒక్కసారిగా మారనివ్వదు. ప్రతి తాత్కాలిక (transient) సమస్య ఈ ఒక్క నియమంతోనే మొదలవుతుంది.
- RC ఆవేశనం: $q = Q(1 - e^{-t/RC})$ మరియు $i = \frac{\varepsilon}{R}e^{-t/RC}$. LR వృద్ధి: $i = I_0(1 - e^{-Rt/L})$. కాల స్థిరాంకాలు (time constants) $\tau = RC$ మరియు $\tau = L/R$. ఒక $\tau$ కాలం తర్వాత పెరిగే రాశి తన తుది విలువలో 63% చేరుతుంది, తగ్గే రాశి 37%కి పడిపోతుంది.
- బ్యాటరీ నుంచి ఏ నిరోధం ద్వారా కెపాసిటర్ను ఆవేశపరిచినా: బ్యాటరీ $C\varepsilon^2$ ఇస్తుంది, కెపాసిటర్ $\frac{1}{2}C\varepsilon^2$ నిల్వ చేసుకుంటుంది, మిగిలిన $\frac{1}{2}C\varepsilon^2$ను నిరోధం ఉష్ణంగా మారుస్తుంది. $R$ విలువ ఇది ఎంత సమయం తీసుకుంటుందో మారుస్తుంది, కానీ ఎంత ఉష్ణం వస్తుందో ఎప్పుడూ మార్చదు.
- నిరోధం లేని కెపాసిటర్, ప్రేరకం శక్తిని శాశ్వతంగా పరస్పరం మార్చుకుంటాయి: $q = Q\cos\omega t$, ఇక్కడ $\omega = \frac{1}{\sqrt{LC}}$. ac జనకంతో శ్రేణిలో నిరోధాన్ని కలిపితే అదే $\omega_0$ వద్ద అనునాదం (resonance) వస్తుంది; దాని తీక్షణతను $Q = \frac{\omega_0 L}{R}$ కొలుస్తుంది.
- $t = 0$ వద్ద ఆవేశం లేని కెపాసిటర్ సాధారణ తీగలా ప్రవర్తిస్తుంది, ప్రవాహం లేని ప్రేరకం తెగిన తీగలా ప్రవర్తిస్తుంది. dc వలయంలో $t \to \infty$ వద్ద పాత్రలు తారుమారవుతాయి: కెపాసిటర్ తెగిన తీగ, ప్రేరకం సాధారణ తీగ.
స్వయం ప్రేరకత్వం (self-inductance), రెండు అంత్య స్థితుల్లో C, L ప్రవర్తన
విద్యుత్ ప్రవాహం $i$ ఉన్న కాయిల్కు తనలోంచే అభివాహం (flux) ఉంటుంది, $\Phi = Li$; ఇక్కడ $L$ దాని స్వయం ప్రేరకత్వం (ప్రమాణం హెన్రీ, H). ప్రవాహం మారినప్పుడు కాయిల్ ఆ మార్పును వ్యతిరేకించే విద్యుత్ చాలక బలాన్ని (emf) ఉత్పత్తి చేస్తుంది:
ప్రవాహం $I$ ఉన్నప్పుడు అయస్కాంత క్షేత్రంలో నిల్వ అయ్యే శక్తి
ఇది ఎలా వచ్చిందో చూడవచ్చు. వ్యతిరేక emfకు వ్యతిరేకంగా ప్రవాహాన్ని $di$ మేర పెంచడానికి జనకం $L\,i\,di$ పని చేయాలి; $0$ నుంచి $I$ వరకు వీటిని కూడితే $\frac{1}{2}LI^2$ వస్తుంది. కెపాసిటర్ దీనికి విద్యుత్ జంట: $q = CV$, శక్తి $\frac{1}{2}CV^2 = \frac{q^2}{2C}$, దానిలోకి ప్రవాహం $i = \frac{dq}{dt}$.
ఇప్పుడు ఈ అధ్యాయంలోని దాదాపు ప్రతి ప్రశ్నను నిర్ణయించే రెండు గుర్తుంచుకోవాల్సిన నియమాలు.
- కెపాసిటర్ అంతటా వోల్టేజి $V = q/C$ అవిచ్ఛిన్నం. అది దూకాలంటే $q$ దూకాలి, దానికి అనంత ప్రవాహం కావాలి.
- ప్రేరకం గుండా ప్రవాహం అవిచ్ఛిన్నం. అది దూకాలంటే $di/dt$ అనంతం కావాలి, దానికి అనంత emf కావాలి.
మిగిలినవన్నీ (కెపాసిటర్ గుండా ప్రవాహం, ప్రేరకం అంతటా వోల్టేజి, ఇతర శాఖల్లోని ప్రవాహాలు) స్విచ్ వేసిన క్షణంలో స్వేచ్ఛగా దూకవచ్చు.
| మూలకం | $t = 0^+$ వద్ద (స్విచ్ వేసిన స్థితి) | $t \to \infty$ వద్ద (dc స్థిర స్థితి) |
|---|---|---|
| కెపాసిటర్, మొదట ఆవేశం లేనిది | తీగలా ప్రవర్తిస్తుంది, $V = 0$ | ఖాళీ (gap)లా ప్రవర్తిస్తుంది, $i = 0$, $V = \varepsilon_{\text{across it}}$ |
| ఆవేశం $q_0$ ఉన్న కెపాసిటర్ | $q_0/C$ బ్యాటరీలా ప్రవర్తిస్తుంది | ఖాళీలా ప్రవర్తిస్తుంది, $i = 0$ |
| ప్రేరకం, మొదట ప్రవాహం లేనిది | ఖాళీలా ప్రవర్తిస్తుంది, $i = 0$ | తీగలా ప్రవర్తిస్తుంది, $V = 0$ |
| ప్రవాహం $I_0$ ఉన్న ప్రేరకం | $I_0$ ప్రవాహ జనకంలా ప్రవర్తిస్తుంది | తీగలా ప్రవర్తిస్తుంది, $V = 0$ |
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "C మొదట మూసి (Closed), చివర తెరిచి (Open)! L దానికి వ్యతిరేకం: మొదట తెరిచి, చివర మూసి!"
$t = 0^+$ లేదా $t = \infty$ కోసం వలయాన్ని మళ్లీ గీయడానికి ముందు దీన్ని అనుకోండి. తర్వాత దాన్ని సాధారణ నిరోధాల జాలంగా సాధించండి.
ఉదాహరణ 1: 12 V బ్యాటరీ, నిరోధం $R_1 = 4\ \Omega$, అలాగే $R_2 = 6\ \Omega$ మరియు ఆదర్శ ప్రేరకం $L$ సమాంతరంగా ఉన్న జత, అన్నీ శ్రేణిలో ఉన్నాయి. $t = 0$ వద్ద స్విచ్ మూశారు. స్విచ్ మూసిన వెంటనే బ్యాటరీ ప్రవాహాన్ని, చాలా సేపటి తర్వాత ప్రవాహాన్ని కనుక్కోండి.
స్విచ్ మూసిన వెంటనే: ప్రేరకంలో ప్రవాహం లేదు, కాబట్టి అది ఖాళీ. సమాంతర జత కేవలం $R_2$ మాత్రమే.
$I(0^+) = \frac{12}{4 + 6} = 1.2$ A.
చాలా సేపటి తర్వాత: ప్రేరకం తీగలా పనిచేసి $R_2$ను లఘూకరిస్తుంది (short).
$I(\infty) = \frac{12}{4} = 3$ A.
ప్రేరకం గుండా ప్రవాహం 0 నుంచి 3 A వరకు పెరుగుతుంది, $R_2$ గుండా ప్రవాహం 1.2 A నుంచి 0కి తగ్గుతుంది.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: ప్రేరకం ప్రవాహం మాత్రమే అవిచ్ఛిన్నంగా ఉండాలి. బ్యాటరీ ప్రవాహానికి ఆ నియమం లేదు, అది 0 నుంచి 1.2 A కి ఒక్కసారిగా దూకింది.
dc జనకంతో RC వలయం: ఆవేశనం
బ్యాటరీ $\varepsilon$, నిరోధం $R$, ఆవేశం లేని కెపాసిటర్ $C$ శ్రేణిలో ఉన్నాయి. $t = 0$ వద్ద స్విచ్ మూయండి. ఏ క్షణంలోనైనా లూప్ నియమం ఇస్తుంది:
కాబట్టి $\frac{dq}{dt} = \frac{C\varepsilon - q}{RC}$. $Q = C\varepsilon$ (తుది ఆవేశం) అనుకుని చరరాశులను వేరు చేయండి:
అవకలనం చేస్తే ప్రవాహం వస్తుంది, $C$తో భాగిస్తే కెపాసిటర్ వోల్టేజి వస్తుంది:
$\tau = RC$ రాశికి కాల ప్రమాణం ఉంది (ఓమ్ × ఫారడ్ = సెకను). ప్రవాహం తన తొలి రేటుతోనే తగ్గుతూ ఉంటే అది సున్నా అయ్యే సమయం ఇదే; అలాగే $q$ విలువ $Q$లో $(1 - 1/e) = 0.632$ భాగం చేరే సమయం కూడా ఇదే.
| $t$ | $q/Q$ (ఆవేశనం) | $i/i_0$ |
|---|---|---|
| $0$ | $0$ | $1$ |
| $\tau$ | $0.632$ | $0.368$ |
| $2\tau$ | $0.865$ | $0.135$ |
| $3\tau$ | $0.950$ | $0.050$ |
| $5\tau$ | $0.993$ | $0.007$ |

చిత్రం 3.1: నిరోధం ద్వారా కెపాసిటర్ ఆవేశనం మరియు విసర్జనం. LR వలయంలోని ప్రవాహానికి కూడా ఇదే ఆకారం వర్తిస్తుంది.
గ్రాఫ్లో రెండు విషయాలు గమనించండి. $t = 0$ వద్ద వాలు అత్యంత ఎక్కువ, ఎందుకంటే అప్పుడు ప్రవాహం గరిష్ఠం. అలాగే వక్రం నిజానికి $Q$ను ఎప్పుడూ చేరదు; $5\tau$ తర్వాత అది దానికి 1% లోపే ఉంటుంది, "పూర్తిగా ఆవేశితం" అనడానికి ఆచరణలో అర్థం ఇదే.
ఉదాహరణ 2: $5\ \mu$F కెపాసిటర్ను బ్యాటరీ నుంచి $2\ \text{M}\Omega$ నిరోధం ద్వారా ఆవేశపరుస్తున్నారు. అది తన తుది ఆవేశంలో 90% చేరడానికి ఎంత సమయం పడుతుంది? ($\ln 10 = 2.303$)
$\tau = RC = 2\times10^6 \times 5\times10^{-6} = 10$ s.
$0.9 = 1 - e^{-t/\tau}$, కాబట్టి $e^{-t/\tau} = 0.1$.
$t = \tau\ln 10 = 10 \times 2.303 = 23$ s.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: ఇచ్చిన భాగం చేరడానికి పట్టే సమయం కోసం, ఇంకా మిగిలి ఉన్న భాగానికి $e^{-t/\tau}$ను సమానం చేసి, ఆపై సంవర్గమానం తీసుకోండి.
విసర్జనం, శక్తి మరియు ఉష్ణం
బ్యాటరీని తొలగించి, ఆవేశం ($q_0$) ఉన్న కెపాసిటర్ను నిరోధానికి కలపండి. ఇప్పుడు $iR + \frac{q}{C} = 0$, ఇక్కడ $i = -\frac{dq}{dt}$ (ఆవేశం తగ్గుతోంది), కాబట్టి
కెపాసిటర్ వోల్టేజి, ప్రవాహం రెండూ ఒకే $\tau = RC$తో క్షయం చెందుతాయి. చిత్రం 3.1లోని నారింజ వక్రం దీన్ని చూపుతుంది.
ఆవేశనంలో శక్తి లెక్క. బ్యాటరీ మొత్తం ఆవేశం $Q = C\varepsilon$ను $\varepsilon$ పొటెన్షియల్ పెరుగుదల గుండా నెడుతుంది, కాబట్టి అది ఇచ్చే శక్తి
కెపాసిటర్ చివరకు $\frac{1}{2}C\varepsilon^2$ నిల్వ చేసుకుంటుంది. మిగిలినది నిరోధంలో ఉష్ణం. దీన్ని సమాకలనంతో సరిచూడవచ్చు:
ఏ $R$ విలువకైనా ఉష్ణం, నిల్వ శక్తికి సమానం. పెద్ద $R$ ప్రవాహాన్ని చిన్నదిగా చేస్తుంది కానీ ఎక్కువ సేపు ఉండేలా చేస్తుంది; ఆ రెండు ప్రభావాలు రద్దవుతాయి.
విసర్జనంలో శక్తి లెక్క. నిల్వ ఉన్న $\frac{1}{2}CV_0^2$ మొత్తం $R$లో ఉష్ణంగా మారుతుంది, ఇక్కడ కూడా $R$ విలువ ఏదైనా సరే.
ఉదాహరణ 3: 100 V వరకు ఆవేశితమైన $40\ \mu$F కెపాసిటర్ను $50\ \Omega$ నిరోధం ద్వారా విసర్జిస్తున్నారు. ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణాన్ని, నిల్వ శక్తి నాల్గవ వంతుకు తగ్గే సమయాన్ని కనుక్కోండి.
ఉష్ణం $= \frac{1}{2}CV^2 = \frac{1}{2}\times 40\times10^{-6}\times 10^4 = 0.2$ J. దీనికి $50\ \Omega$ అవసరం లేదు.
శక్తి $\propto q^2$. శక్తి నాల్గవ వంతు అంటే $q = q_0/2$.
$e^{-t/\tau} = \frac{1}{2}$, కాబట్టి $t = \tau\ln 2$, ఇక్కడ $\tau = 50 \times 40\times10^{-6} = 2$ ms.
$t = 2 \times 0.693 = 1.39$ ms.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: శక్తి ఆవేశం వర్గానికి అనులోమానుపాతం, కాబట్టి "శక్తి $\frac{1}{4}$" అంటే "ఆవేశం $\frac{1}{2}$", "$e^{-t/\tau} = \frac{1}{4}$" కాదు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "సగం కెపాసిటర్లో, సగం ఉష్ణంలో, $R$ ఏదైనా సరే!"
బ్యాటరీతో ఆవేశనంలో ఉష్ణం అడిగితే, వెంటనే $\frac{1}{2}C\varepsilon^2$ రాసి $R$ను విస్మరించండి.
LR వలయం: ప్రవాహ వృద్ధి మరియు క్షయం
బ్యాటరీ $\varepsilon$, నిరోధం $R$, ప్రేరకం $L$ శ్రేణిలో ఉన్నాయి. $t = 0$ వద్ద స్విచ్ మూయండి. లూప్ నియమం:
ఇది కెపాసిటర్ సమీకరణం లాంటి రూపమే; ఇక్కడ $i$ పాత్ర $q$ది. తుది ప్రవాహం $I_0 = \varepsilon/R$ అనుకోండి. అప్పుడు $L\frac{di}{dt} = R(I_0 - i)$ మరియు
కాల స్థిరాంకం $\tau = L/R$. పెద్ద $L$ అంటే నెమ్మదైన వలయం; పెద్ద $R$ అంటే వేగంగా స్థిరపడే వలయం, కానీ అది చిన్న ప్రవాహం $\varepsilon/R$ వద్ద స్థిరపడుతుంది.
$t = 0$ వద్ద ప్రవాహం సున్నా, కాబట్టి మొత్తం emf ప్రేరకం అంతటా పడుతుంది, తొలి రేటు $\left.\frac{di}{dt}\right|_0 = \frac{\varepsilon}{L}$. ఈ రేటు $R$ మీద ఆధారపడదు.
క్షయం. బ్యాటరీని తొలగించి, $I_0$ ప్రవాహం ఉన్న కాయిల్ను నిరోధం ద్వారా మూసివేస్తే, $iR + L\frac{di}{dt} = 0$:
అయస్కాంత శక్తి $\frac{1}{2}LI_0^2$ పూర్తిగా $R$లో ఉష్ణంగా మారుతుంది. పెద్ద ప్రేరకంతో శ్రేణిలో ఉన్న స్విచ్ను అజాగ్రత్తగా తెరిస్తే, $di/dt$ చాలా పెద్దదవుతుంది, ప్రేరిత emf వేల వోల్టులు కావచ్చు, స్విచ్ వద్ద విద్యుత్ స్ఫులింగం (spark) వస్తుంది. అందుకే అలాంటి వలయాల్లో ప్రవాహం క్షయం చెందడానికి ఒక మార్గం ఉంచుతారు.
| అంశం | RC ఆవేశనం | LR వృద్ధి |
|---|---|---|
| ఒక్కసారిగా దూకలేని రాశి | $V_C$ (ఆవేశం) | $i$ (ప్రవాహం) |
| కాల స్థిరాంకం | $RC$ | $L/R$ |
| పెరిగే రాశి | $q = Q(1 - e^{-t/\tau})$ | $i = I_0(1 - e^{-t/\tau})$ |
| తగ్గే రాశి | $i = \frac{\varepsilon}{R}e^{-t/\tau}$ | $V_L = \varepsilon e^{-t/\tau}$ |
| తుదకు నిల్వ శక్తి | $\frac{1}{2}C\varepsilon^2$ | $\frac{1}{2}L\left(\frac{\varepsilon}{R}\right)^2$ |
| బ్యాటరీ పని / ఉష్ణం | పని $= C\varepsilon^2$, ఉష్ణం $= \frac{1}{2}C\varepsilon^2$ | ప్రవాహం ఉన్నంత వరకు ఉష్ణం అపరిమితంగా పెరుగుతుంది |
ఉదాహరణ 4: $L = 0.5$ H, $R = 10\ \Omega$ ఉన్న కాయిల్ను నిరోధం అతితక్కువ ఉన్న 20 V బ్యాటరీకి కలిపారు. (a) తొలి $di/dt$, (b) ప్రవాహం 1 A అయ్యే సమయం, (c) చివర నిల్వ అయ్యే శక్తి కనుక్కోండి. ($\ln 2 = 0.693$)
(a) $\frac{di}{dt} = \frac{\varepsilon}{L} = \frac{20}{0.5} = 40$ A s$^{-1}$.
(b) $I_0 = \frac{20}{10} = 2$ A మరియు $\tau = \frac{0.5}{10} = 0.05$ s. తుది ప్రవాహంలో సగం: $1 - e^{-t/\tau} = \frac{1}{2}$, కాబట్టి $t = \tau\ln 2 = 0.05\times0.693 = 0.035$ s.
(c) $U = \frac{1}{2}LI_0^2 = \frac{1}{2}\times0.5\times4 = 1$ J.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: భాగం (b) "సగం దూరం" సమయం; ప్రతి ఘాతాంక వృద్ధికీ ఇది $0.693\,\tau$. దీన్ని గుర్తుంచుకోండి.
ప్రేరకంలో సామర్థ్యం (power). ప్రవాహం పెరుగుతున్నప్పుడు బ్యాటరీ $\varepsilon i$ ఇస్తుంది, నిరోధం $i^2R$ తీసుకుంటుంది, ప్రేరకం $P_L = L\,i\,\frac{di}{dt}$ రేటుతో శక్తిని నిల్వ చేస్తుంది. $x = t/\tau$ అనుకోండి: $P_L = \frac{\varepsilon^2}{R}(1 - e^{-x})e^{-x}$. ఇది $t = 0$ వద్ద (ప్రవాహం లేదు), $t \to \infty$ వద్ద ($di/dt$ లేదు) సున్నా; $e^{-x} = \frac{1}{2}$ అయినప్పుడు, అంటే $t = \tau\ln 2$ వద్ద గరిష్ఠం. ఆ క్షణంలో ప్రవాహం తన తుది విలువలో సగం ఉంటుంది.
LC డోలనాలు
ఒక కెపాసిటర్ను $Q$ వరకు ఆవేశపరచి, దాన్ని నిరోధం లేని ప్రేరకానికి కలపండి. లూప్ నియమం $\frac{q}{C} + L\frac{di}{dt} = 0$ ఇస్తుంది, $i = \frac{dq}{dt}$ తో:
ఇది $\omega^2 = \frac{1}{LC}$ ఉన్న సరళ హార్మోనిక్ చలన (SHM) సమీకరణం. దీన్ని స్ప్రింగ్తో పోల్చండి: $\frac{d^2x}{dt^2} = -\frac{k}{m}x$. సరిపోలిక పట్టిక: $q \leftrightarrow x$, $i \leftrightarrow v$, $L \leftrightarrow m$ (ద్రవ్యరాశి వేగం మార్పును ఎదిరించినట్లే ప్రేరకత్వం ప్రవాహం మార్పును ఎదిరిస్తుంది), మరియు $\frac{1}{C} \leftrightarrow k$. కాబట్టి
$t = 0$ వద్ద పూర్తి ఆవేశంతో మొదలైతే:
$q = 0$ అయినప్పుడు ప్రవాహ పరిమాణం గరిష్ఠమై $I_m = Q\omega$ అవుతుంది.

చిత్రం 3.2: LC వలయంలో ఆవేశం, ప్రవాహం. వాటి మధ్య పావు ఆవర్తన కాలం తేడా ఉంటుంది, కాబట్టి ఒకటి అంత్య విలువలో ఉన్నప్పుడు మరొకటి సున్నా.
శక్తి మార్పిడి. ఏ క్షణంలోనైనా
మొత్తం $\frac{Q^2}{2C}$, స్థిరం. ఇక్కడ $\frac{1}{2}LI_m^2 = \frac{1}{2}LQ^2\omega^2 = \frac{Q^2}{2C}$, ఇది సరిపోతుంది. కెపాసిటర్ శక్తి, ప్రేరకం శక్తి ఒక్కొక్కటీ $q$ పౌనఃపున్యానికి రెట్టింపు పౌనఃపున్యంతో డోలనం చేస్తాయి, ఎందుకంటే $\cos^2$, $\sin^2$ ప్రతి అర్ధ ఆవర్తన కాలానికి పునరావృతమవుతాయి.
| కాలం | $C$ పై ఆవేశం | ప్రవాహం | శక్తి ఉన్న చోటు |
|---|---|---|---|
| $0$ | $+Q$ | $0$ | మొత్తం కెపాసిటర్లో |
| $T/8$ | $Q/\sqrt{2}$ | $I_m/\sqrt{2}$ | సమానంగా పంచుకున్నవి |
| $T/4$ | $0$ | $I_m$ (పరిమాణం) | మొత్తం ప్రేరకంలో |
| $T/2$ | $-Q$ | $0$ | మొత్తం కెపాసిటర్లో, ధృవణత తిరగబడింది |
| $3T/4$ | $0$ | $I_m$ (వ్యతిరేక దిశ) | మొత్తం ప్రేరకంలో |
ఉదాహరణ 5: $L = 0.1$ H ప్రేరకం, $Q = 200\ \mu$C వరకు ఆవేశితమైన $10\ \mu$F కెపాసిటర్ కలిసి LC వలయం ఏర్పరుస్తాయి. $\omega$, గరిష్ఠ ప్రవాహం, $q = Q/2$ అయినప్పుడు ప్రవాహం కనుక్కోండి.
$\omega = \frac{1}{\sqrt{LC}} = \frac{1}{\sqrt{0.1\times10\times10^{-6}}} = \frac{1}{10^{-3}} = 1000$ rad s$^{-1}$.
$I_m = Q\omega = 200\times10^{-6}\times1000 = 0.2$ A.
$q = Q/2$ వద్ద: శక్తిని వాడండి. $U_C = \frac{1}{4}$ (మొత్తంలో), కాబట్టి $U_L = \frac{3}{4}$ (మొత్తంలో); అంటే $i^2 = \frac{3}{4}I_m^2$.
$i = 0.2\times\frac{\sqrt3}{2} = 0.173$ A.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: $q$ అనేది $Q$లో $f$ భాగం అయినప్పుడు, కెపాసిటర్ శక్తిలో $f^2$ భాగం కలిగి ఉంటుంది, కాబట్టి $i = I_m\sqrt{1 - f^2}$. జాగ్రత్త: శక్తిని ఉపయోగించండి, సరళ అంచనా వేయకండి.
ఉదాహరణ 6: అదే వలయం $t = 0$ వద్ద $q = Q$ తో మొదలవుతుంది. $q$ మొదటిసారి సున్నా ఎప్పుడు అవుతుంది, శక్తి మొదటిసారి సమానంగా ఎప్పుడు పంచబడుతుంది?
$q = Q\cos\omega t = 0$ అయ్యేది $\omega t = \frac{\pi}{2}$ వద్ద, కాబట్టి $t = \frac{\pi}{2\omega} = \frac{T}{4}$. $\omega = 1000$ తో, $t = 1.57$ ms.
సమాన పంపకానికి $q = \frac{Q}{\sqrt2}$ కావాలి, కాబట్టి $\cos\omega t = \frac{1}{\sqrt2}$ మరియు $\omega t = \frac{\pi}{4}$, దీని వల్ల $t = \frac{T}{8} = 0.785$ ms.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: LC వలయం SHM, కాబట్టి స్ప్రింగ్కు వాడే పావు ఆవర్తన, ఎనిమిదో వంతు ఆవర్తన తర్కమే ఇక్కడా వర్తిస్తుంది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "ఆవేశం అంచున, ప్రవాహం మధ్యలో." LCలో కెపాసిటర్ నిండుగా ఉన్నప్పుడు ప్రవాహం సున్నా; కెపాసిటర్ ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు ప్రవాహం గరిష్ఠం.
ఇచ్చిన క్షణంలో $q$, $i$, $U_C$, $U_L$ లలో ఏది సున్నానో నిర్ణయించడానికి దీన్ని వాడండి.
డోలనం చేసే జతతో శ్రేణిలో నిరోధం ఉంటే, డోలనాలు క్రమంగా ఆగిపోతాయి. $R$ చిన్నదైనప్పుడు కంపన పరిమితి సుమారు $e^{-Rt/2L}$ గా తగ్గుతుంది. ఇది అవరోధనం (damping)కు విద్యుత్ రూపం.
ac జనకంతో శ్రేణి LCR: అనునాదం, నాణ్యతా గుణకం
$R$, $L$, $C$ లను శ్రేణిలో జనకం $\varepsilon = \varepsilon_0\sin\omega t$ కు కలపండి. ఇది బలాత్కృత డోలనం (forced oscillation): జనకం చోదకం, LC జతకు తనదైన సహజ పౌనఃపున్యం $\omega_0 = \frac{1}{\sqrt{LC}}$ ఉంది, $R$ అవరోధనం. ప్రాథమిక ఫలితాల పునశ్చరణ:
- రియాక్టెన్స్లు (reactance): $X_L = \omega L$, $X_C = \frac{1}{\omega C}$.
- ఇంపిడెన్స్ (impedance): $Z = \sqrt{R^2 + (X_L - X_C)^2}$.
- గరిష్ఠ ప్రవాహం: $I_0 = \frac{\varepsilon_0}{Z}$. కళా కోణం: $\tan\phi = \frac{X_L - X_C}{R}$. $X_L > X_C$ అయితే ప్రవాహం emf కంటే వెనుకబడుతుంది, $X_C > X_L$ అయితే ముందుంటుంది.
అనునాదం $X_L = X_C$ అయినప్పుడు, అంటే $\omega = \omega_0 = \frac{1}{\sqrt{LC}}$ వద్ద వస్తుంది. అప్పుడు:
- $Z = R$ కనిష్ఠం, కాబట్టి ప్రవాహం గరిష్ఠం, $I_0 = \frac{\varepsilon_0}{R}$.
- కళా కోణం సున్నా, సామర్థ్య గుణకం (power factor) 1.
- $V_L$, $V_C$ పరిమాణంలో సమానం, కళలో ఖచ్చితంగా వ్యతిరేకం; అందువల్ల ఒక్కొక్కటీ జనక emf కంటే ఎంతో పెద్దదైనా అవి లూప్లో రద్దవుతాయి.
యాంత్రిక సారూప్యం: ఊయల సహజ పౌనఃపున్యంతోనే ఊయల ఊపే పిల్లవాడు; తోపు ఎల్లప్పుడూ వేగం దిశలోనే ఉంటుంది. అనునాదంలో జనక emf ప్రవాహంతో ఒకే కళలో ఉంటుంది, ప్రతి ఆవర్తనంలో అది ఇచ్చే శక్తి $R$ కాల్చేసిన దాన్ని మాత్రమే భర్తీ చేస్తుంది.
నాణ్యతా గుణకం (quality factor). నిర్వచనం
అనునాదం వద్ద $V_L = V_C = I_0X_L = Q\,\varepsilon_0$, కాబట్టి $Q$ వోల్టేజి వర్ధన గుణకం. అనునాద వక్రం వెడల్పు (సామర్థ్యం గరిష్ఠంలో కనీసం సగం ఉండే $\omega$ పరిధి)
చిన్న $R$ పెద్ద $Q$ ని, ఎత్తైన సన్నని శిఖరాన్ని ఇస్తుంది. రేడియో ట్యూనింగ్ దీన్ని వాడుకుంటుంది: అధిక-$Q$ వలయం ఒక కేంద్రాన్ని ఎంచుకుని దాని పొరుగు కేంద్రాలను తిరస్కరిస్తుంది.
| రాశి | $\omega_0$ కంటే తక్కువ | $\omega_0$ వద్ద | $\omega_0$ కంటే ఎక్కువ |
|---|---|---|---|
| ఏ రియాక్టెన్స్ పెద్దది | $X_C$ | సమానం | $X_L$ |
| వలయం ప్రవర్తన | $RC$ లా | కేవలం $R$ లా | $RL$ లా |
| ప్రవాహం, emf ల సంబంధం | ముందుంటుంది | ఒకే కళ | వెనుకబడుతుంది |
| ప్రవాహ కంపన పరిమితి | పెరుగుతోంది | గరిష్ఠం | తగ్గుతోంది |
ఉదాహరణ 7: ఒక LCR శ్రేణి వలయంలో $R = 10\ \Omega$, $L = 0.1$ H, $C = 10\ \mu$F ఉన్నాయి; దీన్ని 20 V కంపన పరిమితి గల జనకం నడుపుతోంది. $\omega_0$, $Q$, బ్యాండ్ వెడల్పు, అనునాదం వద్ద గరిష్ఠ ప్రవాహం, అనునాదం వద్ద $C$ అంతటా గరిష్ఠ వోల్టేజి కనుక్కోండి.
$\omega_0 = \frac{1}{\sqrt{0.1\times10^{-5}}} = \frac{1}{10^{-3}} = 1000$ rad s$^{-1}$.
$Q = \frac{\omega_0L}{R} = \frac{1000\times0.1}{10} = 10$.
$\Delta\omega = \frac{R}{L} = \frac{10}{0.1} = 100$ rad s$^{-1}$. సరిచూడండి: $\frac{\omega_0}{\Delta\omega} = 10$, $Q$ తో సరిపోతుంది.
$I_0 = \frac{20}{10} = 2$ A.
$X_C = \frac{1}{\omega_0C} = \frac{1}{1000\times10^{-5}} = 100\ \Omega$, కాబట్టి $V_C = 2\times100 = 200$ V $= Q\varepsilon_0$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: కెపాసిటర్ వోల్టేజి జనక వోల్టేజి కంటే పది రెట్లు. శక్తి సృష్టి కాలేదు. $L$, $C$ ల మధ్య ముందుకూ వెనక్కూ తిరిగే నిల్వ శక్తి అది, $R$ కోల్పోయిన శక్తిని జనకం భర్తీ చేస్తోంది.
సాధారణ తప్పులు
- ఆవేశన వలయంలో $t = 0$ వద్ద కెపాసిటర్ ప్రవాహం సున్నా అనడం → $t = 0$ వద్ద ప్రవాహం $\varepsilon/R$, అది గరిష్ఠం, ఎందుకంటే కెపాసిటర్ క్షణకాలం తీగలా ఉంటుంది.
- $t = 0^+$ వద్ద ప్రేరకాన్ని తీగలా భావించడం → $t = 0^+$ వద్ద అది తన పాత ప్రవాహాన్నే (ముందు లేకపోతే సున్నా) కలిగి ఉంటుంది, కాబట్టి అది ఖాళీలా లేదా ప్రవాహ జనకంలా ప్రవర్తిస్తుంది.
- LR వలయానికి $\tau = RC$ అనో, $\tau = LR$ అనో రాయడం → LR కి $\tau = L/R$; ప్రమాణం సెకనో కాదో సరిచూడండి.
- 63% చేరే సమయాన్ని "పూర్తిగా ఆవేశితం అయ్యే సమయం" అనడం → పూర్తి ఆవేశాన్ని కేవలం సమీపిస్తాం; ఆచరణలో $5\tau$ హద్దు.
- ఆవేశనంలో ఉష్ణం $R$ పై ఆధారపడుతుందనుకోవడం → మొదట ఆవేశం లేని కెపాసిటర్ను బ్యాటరీతో ఆవేశపరిచినప్పుడు అది ఎల్లప్పుడూ $\frac{1}{2}C\varepsilon^2$.
- "శక్తి నాల్గవ వంతుకు తగ్గుతుంది" ను $e^{-t/\tau} = \frac{1}{4}$ గా సాధించడం → శక్తి $q^2$ (లేదా $i^2$) కి అనులోమానుపాతం, కాబట్టి పరిమితి కారకం $e^{-t/\tau} = \frac{1}{2}$.
- అనేక నిరోధాలున్న వలయంలో తప్పు $R$ తో $\tau = L/R$ వాడడం → $R$ అంటే బ్యాటరీని దాని అంతర్గత నిరోధంతో భర్తీ చేసినప్పుడు ప్రేరకానికి కనిపించే సమ నిరోధం.
- $\omega = \frac{1}{LC}$ వాడడం → వర్గమూలం ఉంది: $\omega = \frac{1}{\sqrt{LC}}$.
- LC వలయంలో కెపాసిటర్, ప్రేరకం శక్తులు $\omega$ వద్ద డోలనం చేస్తాయనుకోవడం → ప్రతి ఒక్కటీ $2\omega$ వద్ద డోలనం చేస్తుంది, వాటి మొత్తం స్థిరంగా ఉంటుంది.
- $V_L$, $V_C$ అనునాదంలో మాత్రమే పరిమాణంలో రద్దవుతాయని, కాబట్టి రెండూ సున్నా అని నిర్ణయించడం → ఒక్కొక్కటీ $Q\varepsilon_0$, కళలో సమానం-వ్యతిరేకం, వాటి ఫేజర్ మొత్తం సున్నా.
త్వరిత పునశ్చరణ
- $\mathcal{E}_L = -L\frac{di}{dt}$, $U_L = \frac{1}{2}LI^2$; $U_C = \frac{1}{2}CV^2$.
- కెపాసిటర్ వోల్టేజి, ప్రేరకం ప్రవాహం అవిచ్ఛిన్నం; ఇతర రాశులు దూకవచ్చు.
- $t = 0$ వద్ద ఆవేశం లేని $C$: తీగ. $t \to \infty$ వద్ద $C$: ఖాళీ. $t = 0$ వద్ద ప్రవాహం లేని $L$: ఖాళీ. $t \to \infty$ వద్ద $L$: తీగ.
- RC ఆవేశనం: $q = Q(1 - e^{-t/RC})$, $i = \frac{\varepsilon}{R}e^{-t/RC}$, $Q = C\varepsilon$.
- RC విసర్జనం: $q = q_0e^{-t/RC}$, అదే $\tau = RC$.
- LR వృద్ధి: $i = \frac{\varepsilon}{R}(1 - e^{-Rt/L})$, $\tau = \frac{L}{R}$, తొలి రేటు $\frac{\varepsilon}{L}$.
- LR క్షయం: $i = I_0e^{-Rt/L}$.
- ఒక కాల స్థిరాంకంలో: వృద్ధి 63.2% చేరుతుంది, క్షయం 36.8%కి తగ్గుతుంది; రెండు కాల స్థిరాంకాల్లో: 86.5% మరియు 13.5%.
- మార్పులో సగం చేరడానికి సమయం: $0.693\,\tau$.
- బ్యాటరీతో ఆవేశనం: పని $C\varepsilon^2$, నిల్వ $\frac{1}{2}C\varepsilon^2$, ఉష్ణం $\frac{1}{2}C\varepsilon^2$, $R$ పై ఆధారపడదు.
- విసర్జనం లేదా క్షయం: నిల్వ శక్తి అంతా $R$లో ఉష్ణంగా మారుతుంది.
- LC వలయం: $\omega = \frac{1}{\sqrt{LC}}$, $q = Q\cos\omega t$, $I_m = Q\omega$, మొత్తం శక్తి $\frac{Q^2}{2C}$.
- $q = fQ$ వద్ద ప్రవాహం $I_m\sqrt{1 - f^2}$.
- శ్రేణి LCR అనునాదం: $\omega_0 = \frac{1}{\sqrt{LC}}$, $Z = R$, కళ $0$, $I_0 = \frac{\varepsilon_0}{R}$.
- నాణ్యతా గుణకం $Q = \frac{\omega_0L}{R} = \frac{1}{R}\sqrt{\frac{L}{C}} = \frac{\omega_0}{\Delta\omega}$, $\Delta\omega = \frac{R}{L}$; అనునాదం వద్ద $V_L = V_C = Q\varepsilon_0$.
సాధన ప్రశ్నలు
శ్రేణి RC వలయంలో కాల స్థిరాంకం
- $RC$
- $1/(RC)$
- $R/C$
- $C/R$
సమాధానం
A. $RC$
RC వలయం కాల స్థిరాంకం RC లబ్ధం; దాని ప్రమాణం ఓమ్ × ఫారడ్ = సెకను.
నిరోధం $R$, ఆవేశం లేని కెపాసిటర్ $C$ లను, emf $\varepsilon$ మరియు అతి తక్కువ అంతర్గత నిరోధం ఉన్న బ్యాటరీకి శ్రేణిలో కలిపారు. స్విచ్ మూసిన వెంటనే ప్రవాహం
- సున్నా
- $\varepsilon/R$
- అనంతం
- $\varepsilon/(RC)$
సమాధానం
B. $\varepsilon/R$
ఆవేశం లేని కెపాసిటర్కు V = 0, కాబట్టి అది తీగలా పనిచేస్తుంది, మొత్తం emf R అంతటా పడుతుంది: i = ε/R.
ఆదర్శ ప్రేరకం ఉన్న dc వలయంలో స్విచ్ మూసిన చాలా సేపటి తర్వాత, ప్రేరకం ప్రవర్తన
- ప్రవాహం లేని తెరిచిన ఖాళీలా
- జనక emf కు సమానమైన emf ఉన్న బ్యాటరీలా
- విలువ $L/R$ ఉన్న నిరోధంలా
- దాని అంతటా పొటెన్షియల్ తేడా సున్నాగా ఉన్న సాధారణ తీగలా
సమాధానం
D. దాని అంతటా పొటెన్షియల్ తేడా సున్నాగా ఉన్న సాధారణ తీగలా
స్థిర dc లో di/dt = 0, కాబట్టి ప్రేరిత emf L di/dt సున్నా; ఆదర్శ ప్రేరకం లఘూకృతం (short).
ప్రేరకత్వం $L$, నిరోధం $R$ ఉన్న కాయిల్ను emf $\varepsilon$ బ్యాటరీకి కలిపారు. స్విచ్ మూసిన $t = L/R$ కాలం తర్వాత ప్రేరకం అంతటా పొటెన్షియల్ తేడా
- $0.5\,\varepsilon$
- $\varepsilon$
- $0.368\,\varepsilon$
- $0.632\,\varepsilon$
సమాధానం
C. $0.368\,\varepsilon$
V_L = ε e^(−t/τ). t = τ వద్ద ఇది ε/e = 0.368 ε.
ఒక LC డోలకం పౌనఃపున్యం $f$. $L$, $C$ రెండింటినీ నాలుగు రెట్లు పెద్దవి చేస్తే, కొత్త పౌనఃపున్యం
- $f/4$
- $f/16$
- $f/2$
- $4f$
సమాధానం
A. $f/4$
f ∝ 1/√(LC). LC 16 రెట్లు అవుతుంది, కాబట్టి f, f/√16 = f/4 అవుతుంది.
ఆదర్శ LC వలయంలో కెపాసిటర్పై గరిష్ఠ ఆవేశం $Q_0$. శక్తి కెపాసిటర్, ప్రేరకం మధ్య సమానంగా పంచబడిన క్షణంలో కెపాసిటర్పై ఆవేశం
- $Q_0/\sqrt{3}$
- $Q_0/4$
- $Q_0/\sqrt{2}$
- $Q_0/2$
సమాధానం
C. $Q_0/\sqrt{2}$
సమాన పంపకం: q²/2C = Q0²/2C లో సగం, కాబట్టి q² = Q0²/2 మరియు q = Q0/√2.
పొటెన్షియల్ తేడా $V$ వరకు ఆవేశితమైన కెపాసిటర్ $C$ ను నిరోధం $R$ ద్వారా విసర్జిస్తారు. నిరోధంలో ఉత్పత్తి అయ్యే మొత్తం ఉష్ణం
- $CV^2$
- $\tfrac{1}{2}CV^2$
- $\tfrac{1}{4}CV^2$
- $\tfrac{1}{2}CV^2(1 - 1/e)$
సమాధానం
B. $\tfrac{1}{2}CV^2$
నిల్వ ఉన్న శక్తి ½CV² అంతా, R విలువ ఏదైనా సరే, ఉష్ణంగా మారుతుంది.
ఆవేశం లేని కెపాసిటర్ $C$ ను, ప్రవాహం ఆగే వరకు, emf $\varepsilon$ బ్యాటరీతో నిరోధం $R$ ద్వారా ఆవేశపరుస్తారు. బ్యాటరీ చేసిన పని
- $R$ పై ఆధారపడే విలువ
- $\tfrac{1}{2}C\varepsilon^2$
- $2C\varepsilon^2$
- $C\varepsilon^2$
సమాధానం
D. $C\varepsilon^2$
ఆవేశం Q = Cε, ε పెరుగుదల గుండా కదులుతుంది: W = Qε = Cε². సగం నిల్వ అవుతుంది, సగం ఉష్ణం; R పై ఆధారపడదు.
శ్రేణి LCR వలయానికి అనునాదం వద్ద నాణ్యతా గుణకం $Q$. నిరోధాన్ని సగం చేసి, ప్రేరకత్వాన్ని రెట్టింపు చేస్తే, $C$ మారకుండా, కొత్త నాణ్యతా గుణకం
- $4Q$
- $\sqrt{2}\,Q$
- $2\sqrt{2}\,Q$
- $2Q$
సమాధానం
C. $2\sqrt{2}\,Q$
Q = (1/R)√(L/C). R ని సగం చేస్తే ×2, L ని రెట్టింపు చేస్తే ×√2, కాబట్టి లబ్ధం 2√2.
అధిక నాణ్యతా గుణకం $Q$ ఉన్న శ్రేణి LCR వలయాన్ని, కంపన పరిమితి $\varepsilon_0$ ఉన్న జనకంతో అనునాదం వద్ద నడిపారు. ప్రేరకం అంతటా గరిష్ఠ వోల్టేజి
- $\varepsilon_0$
- $Q\,\varepsilon_0$
- $\varepsilon_0/Q$
- సున్నా
సమాధానం
B. $Q\,\varepsilon_0$
అనునాదం వద్ద I0 = ε0/R, V_L = I0 ω0 L = (ω0 L/R) ε0 = Q ε0. L, C లు కలిపి అంతటా నికర వోల్టేజి సున్నా; V_L మాత్రం సున్నా కాదు.
ప్రేరకత్వం $L$, నిరోధం $R$ అయితే, $L/R$ నిష్పత్తి SI ప్రమాణం
- హెన్రీ
- హెర్ట్జ్
- ఓమ్
- సెకను
సమాధానం
D. సెకను
L/R అనేది LR వలయ కాల స్థిరాంకం, కాబట్టి దాని ప్రమాణం సెకను.
నిరోధం $R$ ద్వారా కెపాసిటర్ ఆవేశనంలో, ప్రవాహం తన తొలి విలువలో సగానికి తగ్గడానికి పట్టే సమయం
- $RC\ln 2$
- $RC/2$
- $2RC$
- $RC$
సమాధానం
A. $RC\ln 2$
i = i0 e^(−t/RC) = i0/2 నుంచి t = RC ln 2.
emf $\varepsilon$ బ్యాటరీని నిరోధం $R$ మరియు ఆదర్శ ప్రేరకం $L$ లకు శ్రేణిలో కలిపారు. ప్రేరకంలో శక్తి నిల్వ అయ్యే రేటు గరిష్ఠమయ్యే సమయం
- $\tfrac{L}{R}$
- $\tfrac{2L}{R}$
- $\tfrac{L}{R}\ln 2$
- $\tfrac{L}{2R}$
సమాధానం
C. $\tfrac{L}{R}\ln 2$
P = L i di/dt ∝ (1 − e^(−x)) e^(−x), x = t/τ. అవకలనం చేస్తే: e^(−x) = ½, కాబట్టి t = τ ln 2.
ఆదర్శ LC వలయంలో గరిష్ఠ ప్రవాహం $I_m$. ప్రవాహం $I_m/2$ అయిన క్షణంలో, కెపాసిటర్లో నిల్వ ఉన్న మొత్తం శక్తి భాగం
- $3/4$
- $1/2$
- $1/\sqrt{2}$
- $1/4$
సమాధానం
A. $3/4$
ప్రేరకం శక్తి ∝ i², కాబట్టి అది మొత్తంలో ¼. మిగిలిన ¾ కెపాసిటర్లో ఉంటుంది.
$2\ \mu$F కెపాసిటర్ను $1\ \text{M}\Omega$ నిరోధం ద్వారా ఆవేశపరుస్తున్నారు. కాల స్థిరాంకం, సెకన్లలో,
- 0.5
- 4
- 8
- 2
సమాధానం
D. 2
τ = RC = 10⁶ × 2×10⁻⁶ = 2 s.
ఒక కాయిల్ ప్రేరకత్వం $300$ mH, నిరోధం $15\ \Omega$. దాని కాల స్థిరాంకం మిల్లీసెకన్లలో
- 0.02
- 20
- 45
- 200
సమాధానం
B. 20
τ = L/R = 0.3/15 = 0.02 s = 20 ms.
అతి తక్కువ అంతర్గత నిరోధం ఉన్న $20$ V బ్యాటరీతో నిరోధం $R$ ద్వారా కెపాసిటర్ను ఆవేశపరుస్తున్నారు. ప్రవాహం తన తొలి విలువలో నాల్గవ వంతుకు తగ్గిన క్షణంలో, కెపాసిటర్ అంతటా పొటెన్షియల్ తేడా, వోల్టులలో,
- 10
- 5
- 15
- 20
సమాధానం
C. 15
V_C = ε − iR = ε(1 − i/i0) = 20 × ¾ = 15 V. సరిచూడండి: V_R = 5 V, మరియు 5 + 15 = 20 V.
$100$ V వరకు ఆవేశితమైన $40\ \mu$F కెపాసిటర్ను నిరోధం ద్వారా విసర్జిస్తారు. ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణం, జౌళ్లలో,
- 0.4
- 0.2
- 0.02
- 2
సమాధానం
B. 0.2
H = ½CV² = ½ × 40×10⁻⁶ × 10⁴ = 0.2 J.
ప్రేరకత్వం $2$ H, నిరోధం $6\ \Omega$ ఉన్న కాయిల్ను $24$ V బ్యాటరీకి కలిపారు. ప్రవాహం $2$ A అయినప్పుడు, ప్రవాహ మార్పు రేటు, A s$^{-1}$ లో,
- 12
- 8
- 2
- 6
సమాధానం
D. 6
ε = iR + L di/dt → 24 = 12 + 2 di/dt → di/dt = 6 A/s.
ప్రేరకత్వం $0.4$ H, నిరోధం $5\ \Omega$ ఉన్న కాయిల్ను అతి తక్కువ అంతర్గత నిరోధం ఉన్న $10$ V బ్యాటరీకి కలిపారు. చాలా సేపటి తర్వాత కాయిల్లో నిల్వ అయిన శక్తి, జౌళ్లలో,
- 0.8
- 1.6
- 0.4
- 4
సమాధానం
A. 0.8
I = 10/5 = 2 A. U = ½ L I² = ½ × 0.4 × 4 = 0.8 J.
$0.25$ H ప్రేరకం, $1\ \mu$F కెపాసిటర్ కలిసి ఆదర్శ LC వలయం ఏర్పరుస్తాయి. కోణీయ పౌనఃపున్యం, rad s$^{-1}$ లో,
- 1000
- 4000
- 2000
- 4000000
సమాధానం
C. 2000
ω = 1/√(LC) = 1/√(0.25 × 10⁻⁶) = 1/(5×10⁻⁴) = 2000 rad/s.
$100$ V వరకు ఆవేశితమైన $1\ \mu$F కెపాసిటర్ను ఆదర్శ $0.25$ H ప్రేరకానికి కలిపారు. గరిష్ఠ ప్రవాహం, ఆంపియర్లలో,
- 0.02
- 0.2
- 0.4
- 0.1
సమాధానం
B. 0.2
శక్తి: ½CV² = ½LI² → I² = 10⁻⁶ × 10⁴ / 0.25 = 0.04, I = 0.2 A. సరిచూడండి: Q ω = 10⁻⁴ × 2000 = 0.2 A.
శ్రేణి LCR వలయంలో $R = 5\ \Omega$, $L = 0.1$ H మరియు $C = 40\ \mu$F. దాని నాణ్యతా గుణకం
- 2
- 50
- 100
- 10
సమాధానం
D. 10
ω0 = 1/√(0.1 × 40×10⁻⁶) = 500 rad/s. Q = ω0 L/R = 500 × 0.1/5 = 10. సరిచూడండి: (1/R)√(L/C) = 0.2 × 50 = 10.
శ్రేణి LCR వలయంలో $R = 20\ \Omega$ మరియు $L = 0.4$ H. దాని అనునాద వక్రం వెడల్పు $\Delta\omega$, rad s$^{-1}$ లో,
- 50
- 0.02
- 20
- 8
సమాధానం
A. 50
Δω = R/L = 20/0.4 = 50 rad/s.
అతి తక్కువ అంతర్గత నిరోధం ఉన్న $12$ V బ్యాటరీని స్విచ్ ద్వారా $4\ \Omega$ నిరోధంతో శ్రేణిలో ఉన్న, $6\ \Omega$ నిరోధం మరియు ఆదర్శ ప్రేరకం సమాంతర సంయోగానికి కలిపారు. స్విచ్ మూసిన వెంటనే బ్యాటరీ ప్రవాహం, ఆంపియర్లలో,
- 3
- 2
- 1.2
- 0.75
సమాధానం
C. 1.2
t = 0+ వద్ద ప్రేరకంలో ప్రవాహం లేదు, అది ఖాళీ: I = 12/(4 + 6) = 1.2 A. (చాలా సేపటి తర్వాత ప్రేరకం 6 Ω ను లఘూకరిస్తుంది, I = 3 A.)
అతి తక్కువ అంతర్గత నిరోధం ఉన్న $20$ V బ్యాటరీ, ఆవేశం లేని కెపాసిటర్ను $100\ \Omega$ నిరోధం ద్వారా ఆవేశపరుస్తోంది. కెపాసిటర్ వోల్టేజి $10$ V అయిన క్షణంలో, నిరోధంలో సెకనుకు ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణం, వాట్లలో,
- 2
- 1
- 4
- 0.5
సమాధానం
B. 1
i = (20 − 10)/100 = 0.1 A. P = i²R = 0.01 × 100 = 1 W. (బ్యాటరీ 2 W ఇస్తుంది, కెపాసిటర్ 1 W నిల్వ చేస్తుంది.)
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: బ్యాటరీకి కలిపిన RC వలయంలో, స్విచ్ వేసిన క్షణంలో ఆవేశం లేని కెపాసిటర్ సాధారణ తీగలా ప్రవర్తిస్తుంది. ప్రవచనం II: dc వలయంలో, స్విచ్ వేసిన చాలా సేపటి తర్వాత కెపాసిటర్ తెరిచిన ఖాళీలా ప్రవర్తిస్తుంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
A. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
రెండూ సరైనవి: V_C దూకలేదు, కాబట్టి ఆవేశం లేని C కి t=0 వద్ద వోల్టేజి సున్నా; స్థిర స్థితిలో దాని ప్రవాహం సున్నా.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: బ్యాటరీకి కలిపిన LR వలయంలో, $L$ స్థిరంగా ఉంచి $R$ ను పెద్దది చేస్తే ప్రవాహం తన తుది విలువను త్వరగా చేరుతుంది. ప్రవచనం II: స్థిర emf కు, LR వలయంలో $R$ పెద్దదైతే తుది ప్రవాహం పెద్దదవుతుంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
I సరైనది: R పెరిగితే τ = L/R తగ్గుతుంది. II సరికాదు: R పెరిగితే తుది ప్రవాహం = ε/R తగ్గుతుంది.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: బ్యాటరీ నుంచి నిరోధం ద్వారా ఆవేశం లేని కెపాసిటర్ను ఆవేశపరచడంలో ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణం నిరోధం విలువపై ఆధారపడుతుంది. ప్రవచనం II: బ్యాటరీ చేసిన పనిలో సగం, నిరోధం ఏదైనా సరే, కెపాసిటర్లో నిల్వ అవుతుంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
D. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
I సరికాదు: ఏ R కైనా ఉష్ణం = ½Cε². II సరైనది: నిల్వ శక్తి ½Cε² బ్యాటరీ పని Cε² లో సగం.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: ఆదర్శ LC వలయంలో మొత్తం శక్తి కోణీయ పౌనఃపున్యం $\omega = 1/\sqrt{LC}$ తో డోలనం చేస్తుంది. ప్రవచనం II: ఆదర్శ LC వలయంలో కెపాసిటర్ పై ఆవేశం, ప్రవాహం ఒకే కళలో ఉంటాయి.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
B. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
I సరికాదు: మొత్తం శక్తి స్థిరం. II సరికాదు: q ∝ cos ωt, i ∝ −sin ωt, వాటి మధ్య పావు ఆవర్తన తేడా ఉంది.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: అనునాదం వద్ద శ్రేణి LCR వలయంలో సామర్థ్య గుణకం $1$. ప్రవచనం II: అనునాదం వద్ద శ్రేణి LCR వలయంలో ప్రేరకం, కెపాసిటర్ అంతటా వోల్టేజిలు పరిమాణంలో సమానం, కళలో ఒకే విధం.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
I సరైనది: Z = R మరియు కళా కోణం సున్నా. II సరికాదు: V_L, V_C పరిమాణంలో సమానం కానీ కళలో 180 డిగ్రీల వ్యత్యాసం.
నిశ్చితవాక్యం (A): ఆదర్శ LC వలయంలో, కెపాసిటర్ ఆవేశం సున్నా అయినప్పుడు ప్రవాహం గరిష్ఠం. కారణం (R): కెపాసిటర్ ఆవేశం సున్నా అయినప్పుడు, కెపాసిటర్లో నిల్వ శక్తి సున్నా, శక్తి అంతా ప్రేరకంలో ఉంటుంది.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
A. A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
మొత్తం శక్తి స్థిరం. q = 0 అయితే U_C = 0, కాబట్టి U_L = ½LI² గరిష్ఠం, అందువల్ల ప్రవాహం గరిష్ఠం. R, A ని వివరిస్తుంది.
నిశ్చితవాక్యం (A): RC వలయంలో $R$, $C$ రెండింటినీ రెట్టింపు చేస్తే కాల స్థిరాంకం రెట్టింపవుతుంది. కారణం (R): RC వలయ కాల స్థిరాంకం $\tau = RC$.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
D. A అసత్యం కానీ R సత్యం
τ = RC సత్యం; రెండింటినీ రెట్టింపు చేస్తే 4 RC అవుతుంది, కాబట్టి A అసత్యం.
నిశ్చితవాక్యం (A): బ్యాటరీ నుంచి నిరోధం ద్వారా కెపాసిటర్ను ఆవేశపరచడంలో ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణం నిరోధం విలువపై ఆధారపడదు. కారణం (R): నిరోధం విలువ ఏదైనా, నిరోధంలో ప్రవాహం ప్రతి క్షణంలో ఒకేలా ఉంటుంది.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
C. A సత్యం కానీ R అసత్యం
A సత్యం: ఉష్ణం = ½Cε². R అసత్యం: i = (ε/R) e^(−t/RC) R తో మారుతుంది.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. RC వలయ కాల స్థిరాంకం b. LR వలయ కాల స్థిరాంకం c. ఆదర్శ LC వలయ కోణీయ పౌనఃపున్యం d. అనునాదం వద్ద శ్రేణి LCR వలయ నాణ్యతా గుణకం జాబితా II: i. $L/R$ ii. $RC$ iii. $1/\sqrt{LC}$ iv. $\frac{1}{R}\sqrt{L/C}$
- a-iii, b-iv, c-i, d-ii
- a-ii, b-i, c-iii, d-iv
- a-ii, b-i, c-iv, d-iii
- a-i, b-ii, c-iii, d-iv
సమాధానం
B. a-ii, b-i, c-iii, d-iv
RC, L/R, 1/√(LC) మరియు (1/R)√(L/C) ప్రామాణిక ఫలితాలు: a-ii, b-i, c-iii, d-iv.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. $t = \tau$ వద్ద విసర్జనం చెందే కెపాసిటర్ ఆవేశం, తొలి ఆవేశంలో భాగంగా b. $t = \tau$ వద్ద LR వృద్ధి వలయంలో ప్రవాహం, తుది ప్రవాహంలో భాగంగా c. $t = 2\tau$ వద్ద ఆవేశన RC వలయంలో ప్రవాహం, తొలి ప్రవాహంలో భాగంగా d. $t = 2\tau$ వద్ద LR వృద్ధి వలయంలో ప్రవాహం, తుది ప్రవాహంలో భాగంగా జాబితా II: i. $0.865$ ii. $0.135$ iii. $0.632$ iv. $0.368$
- a-i, b-iv, c-iii, d-ii
- a-iv, b-iii, c-i, d-ii
- a-ii, b-i, c-iv, d-iii
- a-iv, b-iii, c-ii, d-i
సమాధానం
D. a-iv, b-iii, c-ii, d-i
a: e⁻¹ = 0.368. b: 1 − e⁻¹ = 0.632. c: e⁻² = 0.135. d: 1 − e⁻² = 0.865.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. ఆదర్శ LC వలయంలో $t = 0$ వద్ద కెపాసిటర్పై పూర్తి ధన ఆవేశం ఉంది, ఆవర్తన కాలం $T$. జాబితా I: a. $t = 0$ b. $t = T/8$ c. $t = T/4$ d. $t = T/2$ జాబితా II: i. శక్తి అంతా కెపాసిటర్లో, ధృవణత తిరగబడింది ii. శక్తి సమానంగా పంచబడింది iii. శక్తి అంతా ప్రేరకంలో iv. శక్తి అంతా కెపాసిటర్లో, అసలు ధృవణతతో
- a-iv, b-ii, c-iii, d-i
- a-i, b-iii, c-ii, d-iv
- a-ii, b-iv, c-i, d-iii
- a-iii, b-ii, c-iv, d-i
సమాధానం
A. a-iv, b-ii, c-iii, d-i
q = Q cos ωt. t=0: పూర్తి, అసలు ధృవణత. T/8: q = Q/√2, సమాన పంపకం. T/4: q = 0, శక్తి అంతా L లో. T/2: q = −Q, తిరగబడింది.
$100$ V వరకు ఆవేశితమైన $10\ \mu$F కెపాసిటర్ $100\ \text{k}\Omega$ నిరోధం ద్వారా విసర్జనమవుతోంది. నిల్వ శక్తి తన తొలి విలువలో నాల్గవ వంతుకు తగ్గే సమయం ($\ln 2 = 0.693$ తీసుకోండి)
- 0.69 s
- 1.39 s
- 0.35 s
- 2.77 s
సమాధానం
A. 0.69 s
τ = 10⁵ × 10⁻⁵ = 1 s. శక్తి ∝ q², కాబట్టి ¼ అంటే q = q0/2: t = τ ln 2 = 0.69 s.
$2$ H, $10\ \Omega$ ఉన్న కాయిల్ను $20$ V బ్యాటరీకి కలిపారు. ప్రవాహం స్థిరమైన తర్వాత, బ్యాటరీని తొలగించి కాయిల్ను అదే $10\ \Omega$ నిరోధానికి మాత్రమే కలిపారు. క్షయం యొక్క మొదటి కాల స్థిరాంకంలో నిరోధంలో ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణం ($e^{-2} = 0.135$ తీసుకోండి)
- 4.00 J
- 2.53 J
- 0.54 J
- 3.46 J
సమాధానం
D. 3.46 J
I0 = 2 A, U0 = ½ × 2 × 4 = 4 J. i = I0 e^(−t/τ), కాబట్టి 0 నుంచి τ వరకు ఉష్ణం = U0(1 − e^(−2)) = 4 × 0.865 = 3.46 J.
ఆదర్శ $10$ mH ప్రేరకం, $20$ V వరకు ఆవేశితమైన $1\ \mu$F కెపాసిటర్ LC వలయం ఏర్పరుస్తాయి; వాటిని కలిపే స్విచ్ను $t = 0$ వద్ద మూశారు. ప్రవాహం $0.1$ A అయ్యే మొదటి క్షణం ($\pi = 3.14$ తీసుకోండి)
- 105 µs
- 52 µs
- 157 µs
- 26 µs
సమాధానం
B. 52 µs
ω = 1/√(10⁻² × 10⁻⁶) = 10⁴ rad/s. Imax = V√(C/L) = 20 × 0.01 = 0.2 A. i = Imax sin ωt = 0.1 అంటే ωt = π/6, t = 3.14/(6 × 10⁴) = 52 µs.