అనిశ్చిత సమాకలనాలు
గుర్తుంచుకోవలసినవి
- సమాకలనం (integration) అంటే అవకలనానికి వ్యతిరేక ప్రక్రియ. $\int f(x)\,dx = F(x) + C$ అంటే $F'(x) = f(x)$ అని అర్థం. స్థిరాంకం $C$ ను ఎప్పుడూ వదలకూడదు.
- ప్రామాణిక సమాకలనాల పట్టికను అప్రయత్నంగా గుర్తొచ్చేలా నేర్చుకోండి. ఈ అధ్యాయంలోని ప్రతి పద్ధతి కష్టమైన సమాకలనిని తిరిగి ఈ పట్టికలోకి తీసుకురావడానికే.
- ప్రతిక్షేపణ (substitution) "ప్రమేయంలోని ప్రమేయం × దాని అవకలజం" రూపాన్ని సాధిస్తుంది. భాగశః సమాకలనం (by parts) భిన్న రకాల ప్రమేయాల లబ్ధాన్ని సాధిస్తుంది; ఏ కారణాంకాన్ని అవకలనం చేయాలో I, L, A, T, E క్రమం చెబుతుంది.
- హరం కారణాంకాలుగా విడిపోయే అకరణీయ ప్రమేయాన్ని పాక్షిక భిన్నాలుగా విడగొడతాం. వర్గ బహుపది $ax^2+bx+c$ ను ఎల్లప్పుడూ వర్గం పూర్తి చేసే పద్ధతితో సాధిస్తాం.
- $\int e^x\,[f(x)+f'(x)]\,dx = e^x f(x) + C$ ఈ అధ్యాయంలో అత్యంత వేగవంతమైన ఫలితం. భాగశః సమాకలనం మొదలుపెట్టే ముందే ఈ నమూనాను గుర్తించడం నేర్చుకోండి.
అవకలనానికి విలోమంగా సమాకలనం
అవకలనం ఒక ప్రమేయాన్ని తీసుకుని దాని వాలు ప్రమేయాన్ని ఇస్తుంది. సమాకలనం ఆ యంత్రాన్ని వెనక్కి నడుపుతుంది: మీకు వాలు ప్రమేయం $f(x)$ ఇస్తారు, దాని అవకలజం $f(x)$ అయ్యే ప్రమేయం $F(x)$ ను కనుక్కోమంటారు. అలాంటి $F$ ను $f$ యొక్క ప్రతిఅవకలజం (antiderivative) లేదా ఆదిప్రమేయం (primitive) అంటారు, మరియు ఇలా రాస్తాం:
$+C$ ఎందుకు? ఎందుకంటే $x^2$, $x^2 + 5$, $x^2 - 100$ అన్నింటికీ అవకలజం ఒకటే, అది $2x$. $F$, $G$ రెండూ ఒకే $f$ యొక్క ప్రతిఅవకలజాలు అయితే, ఒక అంతరాళంలో $(F-G)' = 0$ అవుతుంది, కాబట్టి $F - G$ ఒక స్థిరాంకం. అందువల్ల ప్రతిఅవకలజాల పూర్తి కుటుంబం $F(x) + C$; $C$ యొక్క ప్రతి విలువకు ఒక వక్రం ఉంటుంది. ఈ వక్రాలన్నీ ఒకదానికొకటి నిలువుగా జరిపినవే, మరియు ఏ స్థిర $x$ వద్దనైనా వాటన్నింటి వాలు ఒకటే.

చిత్రం 1.1: x యొక్క ప్రతిఅవకలజాలు నిలువుగా జరిపిన పరావలయాల కుటుంబంగా ఉంటాయి; ఒకే x వద్ద వాటి వాలులు సమానం
దీని నుంచి వచ్చే ఫలితం: అనిశ్చిత సమాకలని సమాధానం రెండు పుస్తకాల్లో వేర్వేరుగా కనిపించవచ్చు, అయినా రెండూ సరైనవే కావచ్చు. $\int \sin x\cos x\,dx$ విలువ $\frac{\sin^2 x}{2} + C$ కూడా, $-\frac{\cos^2 x}{2} + C$ కూడా, ఎందుకంటే ఆ రెండింటి భేదం స్థిరాంకం $\frac12$. మీరు చేసే ఏ సమాకలనినైనా సరిచూసుకోడానికి, మీ సమాధానాన్ని అవకలనం చేయండి. సమాకల్యం (integrand) తిరిగి వస్తే, మీరు సరిగా చేసినట్టే.
ధర్మాలు
- స్థిరాంక కారణాంకం: స్థిరాంకం $k$ కు $\int k f(x)\,dx = k\int f(x)\,dx$.
- మొత్తం మరియు భేదం: $\int [f(x) \pm g(x)]\,dx = \int f(x)\,dx \pm \int g(x)\,dx$. ఇది ఏ పరిమిత సంఖ్యలోని పదాలకైనా వర్తిస్తుంది.
- సమాకలని యొక్క అవకలజం: $\frac{d}{dx}\int f(x)\,dx = f(x)$. అవకలజం యొక్క సమాకలని $\int f'(x)\,dx = f(x) + C$.
- రేఖీయ కారకం: $\int f(x)\,dx = F(x) + C$ అయితే, $a \ne 0$ కు $\int f(ax+b)\,dx = \frac{1}{a}F(ax+b) + C$.
- సమాకలనం లబ్ధంపై విభజన కాదు: $\int f(x)g(x)\,dx \ne \int f(x)\,dx \cdot \int g(x)\,dx$. అలాగే $\int \frac{f}{g}\,dx$ అనేది రెండు సమాకలనిల భాగఫలం కాదు.
ప్రామాణిక సమాకలనాలు
కింది ప్రతి వరుస ఒక అవకలన సూత్రాన్ని వెనక్కి చదివినదే. ప్రతి వరుసలోనూ సమాకలన స్థిరాంకం ఉన్నట్టే భావించాలి.
| సమాకల్యం | సమాకలని | నియమం |
|---|---|---|
| $x^n$ | $\frac{x^{n+1}}{n+1}$ | $n \ne -1$ |
| $\frac{1}{x}$ | $\ln\vert x\vert$ | $x \ne 0$ |
| $e^x$ | $e^x$ | ఏదీ లేదు |
| $a^x$ | $\frac{a^x}{\ln a}$ | $a>0,\ a\ne1$ |
| $\sin x$ | $-\cos x$ | ఏదీ లేదు |
| $\cos x$ | $\sin x$ | ఏదీ లేదు |
| $\sec^2 x$ | $\tan x$ | $\cos x \ne 0$ |
| $\csc^2 x$ | $-\cot x$ | $\sin x \ne 0$ |
| $\sec x\tan x$ | $\sec x$ | $\cos x \ne 0$ |
| $\csc x\cot x$ | $-\csc x$ | $\sin x \ne 0$ |
| $\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}$ | $\sin^{-1}x$ | $\vert x\vert < 1$ |
| $\frac{1}{1+x^2}$ | $\tan^{-1}x$ | ఏదీ లేదు |
| $\tan x$ | $\ln\vert\sec x\vert$ | $\cos x \ne 0$ |
| $\cot x$ | $\ln\vert\sin x\vert$ | $\sin x \ne 0$ |
| $\sec x$ | $\ln\vert\sec x + \tan x\vert$ | $\cos x \ne 0$ |
| $\csc x$ | $\ln\vert\csc x - \cot x\vert$ | $\sin x \ne 0$ |
$\frac1x$ వరుసలో మాపాంకం (modulus) ఉండటానికి కారణం: $\ln x$ కేవలం $x>0$ కు మాత్రమే ఉంటుంది, కానీ $\frac1x$ రుణ $x$ కు కూడా నిర్వచితం. $x<0$ కు $\ln(-x)$ ను అవకలనం చేస్తే మళ్ళీ $\frac1x$ వస్తుంది; అందుకే $\ln\vert x\vert$ రెండు వైపులా సరిపోతుంది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "సైన్ దిగుతుంది, కాస్ ఎక్కుతుంది." $\sin x$ ను సమాకలనం చేస్తే $-\cos x$ వస్తుంది (మైనస్లోకి దిగుతుంది), $\cos x$ ను సమాకలనం చేస్తే $+\sin x$ వస్తుంది. త్రికోణమితీయ ప్రమేయాన్ని సమాకలనం చేసిన ప్రతిసారీ దీన్ని వాడండి, తర్వాత గుర్తును నిర్ధారించుకోడానికి ఒకసారి అవకలనం చేయండి.
ఏ పద్ధతి వాడే ముందైనా, సమాకల్యాన్ని ప్రతి పదమూ ఒక ఘాతం లేదా పట్టికలోని ప్రమేయం అయ్యేలా తిరిగి రాయండి. ఒకే పదం ఉన్న హరం పైన $x$ ఘాతాలు ఉంటే అది అత్యంత సులభమైన సందర్భం.
ఉదాహరణ 1: $\int \dfrac{(2x+1)^2}{x}\,dx$ ను కనుక్కోండి.
లవాన్ని విస్తరించండి: $(2x+1)^2 = 4x^2 + 4x + 1$.
ప్రతి పదాన్ని $x$ తో భాగించండి: $\dfrac{(2x+1)^2}{x} = 4x + 4 + \dfrac{1}{x}$.
పదం వారీగా సమాకలనం చేయండి: $\int 4x\,dx = 2x^2$, $\int 4\,dx = 4x$, $\int \frac{dx}{x} = \ln\vert x\vert$.
సమాధానం: $2x^2 + 4x + \ln\vert x\vert + C$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: ఒకే పదం హరంగా ఉన్న భిన్నం అంటే ఘాతాల మొత్తమే, కాబట్టి పట్టిక కంటే ఎక్కువ పద్ధతి అవసరం లేదు. ఇక్కడ ప్రతిక్షేపణ జోలికి వెళ్ళకండి.
త్రికోణమితీయ వర్గాలకు ముందుగా ఒక సర్వసమీకరణం వాడాలి. ఉదాహరణకు $\cos^2 x = \frac{1+\cos 2x}{2}$ నుండి $\int\cos^2x\,dx = \frac{x}{2} + \frac{\sin 2x}{4} + C$ వస్తుంది, మరియు $\sin^2 x = \frac{1-\cos 2x}{2}$ నుండి $\int \sin^2x\,dx = \frac{x}{2} - \frac{\sin 2x}{4} + C$ వస్తుంది.
ప్రతిక్షేపణ ద్వారా సమాకలనం
గొలుసు నియమం (chain rule) ప్రకారం $\frac{d}{dx}F(g(x)) = F'(g(x))\,g'(x)$. దీన్ని వెనక్కి చదివితే, $\int f(t)\,dt = F(t) + C$ అయితే,
ఆచరణలో, మీరు కొత్త చరరాశి $t = g(x)$ ను ఎంచుకుని, $g'(x)\,dx$ ను $dt$ తో మార్చి, $t$ లో సమాకలనం చేసి, తర్వాత $x$ ను తిరిగి ఉంచుతారు. మూడు అలవాట్లు దీన్ని నమ్మదగినదిగా చేస్తాయి. మొదటిది, అత్యంత ఇబ్బందికరమైన భాగం లోపలి భాగాన్ని $t$ గా తీసుకోండి: మూలం కింద ఉన్నది, ఘాతాంకం, హరం, లేదా త్రికోణమితీయ ప్రమేయం యొక్క కోణం. రెండోది, ప్రతి $x$ మాయమవ్వాలి; ఒకటి మిగిలితే, $t=g(x)$ నుండి దాన్ని సాధించండి లేదా వేరే $t$ ను ఎంచుకోండి. మూడోది, తుది సమాధానంలో $x$ లోకి తిరిగి రండి.
ఒక ఫలితం చాలా తరచుగా వాడతాం కాబట్టి దానికి ప్రత్యేక వరుస ఇస్తున్నాం:
ఇది మారువేషంలో ఉన్న $t = f(x)$ ప్రతిక్షేపణే. దీనివల్ల $\int \tan x\,dx = -\ln\vert\cos x\vert$ వెంటనే వస్తుంది, ఎందుకంటే లవం $\sin x$ అనేది $\cos x$ యొక్క అవకలజానికి రుణ రూపం. అదే విధంగా, $\int \frac{2x}{x^2+1}\,dx = \ln(x^2+1) + C$, $x^2+1 > 0$ కాబట్టి మాపాంకం అవసరం లేదు.
ఉదాహరణ 2: $\int x\sqrt{x+2}\,dx$ ను కనుక్కోండి.
$t = x+2$ అనుకోండి, అప్పుడు $x = t - 2$ మరియు $dx = dt$.
సమాకలని $\int (t-2)\,t^{1/2}\,dt = \int \left(t^{3/2} - 2t^{1/2}\right)dt$ అవుతుంది.
సమాకలనం చేయండి: $\frac{2}{5}t^{5/2} - 2\cdot\frac{2}{3}t^{3/2} = \frac{2}{5}t^{5/2} - \frac{4}{3}t^{3/2}$.
సమాధానం: $\frac{2}{5}(x+2)^{5/2} - \frac{4}{3}(x+2)^{3/2} + C$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: ఇబ్బందికరమైన భాగం మూలం; దాని లోపలి భాగాన్ని ప్రతిక్షేపించడంతో అదనపు $x$ అనేది $t-2$ అయింది, అది $t$ లో బహుపది.
త్రికోణమితీయ ప్రతిక్షేపణలు
$x$-పదం లేని వర్గ బహుపది యొక్క వర్గమూలం ఉన్నప్పుడు, ఒక సర్వసమీకరణం సహాయంతో మూలాన్ని తొలగించడానికి త్రికోణమితీయ ప్రతిక్షేపణ వాడతాం. ఇక్కడ $a>0$.
| ఉన్న రాశి | ప్రతిక్షేపణ | మూలాన్ని తొలగించే సర్వసమీకరణం |
|---|---|---|
| $\sqrt{a^2 - x^2}$ | $x = a\sin\theta$ | $1 - \sin^2\theta = \cos^2\theta$ |
| $\sqrt{a^2 + x^2}$ | $x = a\tan\theta$ | $1 + \tan^2\theta = \sec^2\theta$ |
| $\sqrt{x^2 - a^2}$ | $x = a\sec\theta$ | $\sec^2\theta - 1 = \tan^2\theta$ |
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "మైనస్ ముందైతే సైన్, ప్లస్ అయితే టాన్, మైనస్ రెండోదైతే సెక్." $a^2$ ముందుండి మైనస్ ఉంటే సైన్ వాడండి; ప్లస్ ఉంటే టాన్జెంట్; $x^2$ ముందుండి మైనస్ ఉంటే సెకెంట్ వాడండి. మూలాన్ని చూస్తూ దీన్ని చెప్పుకోండి.
సమాకలనం తర్వాత $x$ లోకి తిరిగి రావడానికి, ప్రతిక్షేపణ నుండి ఒక లంబకోణ త్రిభుజం గీయండి. $x = a\tan\theta$ కు ఎదుటి భుజం $x$, ఆసన్న భుజం $a$, కర్ణం $\sqrt{a^2+x^2}$.
ఉదాహరణ 3: $\int \dfrac{dx}{x^2\sqrt{x^2+4}}$ ను కనుక్కోండి.
మూలం కింద ప్లస్ గుర్తు ఉంది, కాబట్టి $x = 2\tan\theta$ అనుకోండి. అప్పుడు $dx = 2\sec^2\theta\,d\theta$ మరియు $\sqrt{x^2+4} = 2\sec\theta$.
సమాకల్యం $\dfrac{2\sec^2\theta}{4\tan^2\theta\cdot 2\sec\theta}\,d\theta = \dfrac{1}{4}\cdot\dfrac{\sec\theta}{\tan^2\theta}\,d\theta = \dfrac{1}{4}\cdot\dfrac{\cos\theta}{\sin^2\theta}\,d\theta$ అవుతుంది.
$s = \sin\theta$ అనుకోండి: $\frac14\int s^{-2}\,ds = -\frac{1}{4s} = -\frac{1}{4\sin\theta}$.
త్రిభుజం నుండి, $\sin\theta = \frac{x}{\sqrt{x^2+4}}$.
సమాధానం: $-\dfrac{\sqrt{x^2+4}}{4x} + C$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: త్రికోణమితీయ రూపం మూలాన్ని ఒకే త్రికోణమితీయ ప్రమేయంగా మార్చింది, తర్వాత రెండో సులభమైన ప్రతిక్షేపణ పని పూర్తి చేసింది. సమాధానాన్ని అవకలనం చేస్తే సమాకల్యం తిరిగి వస్తుంది; నిర్ధారించుకోడానికి ఇది మంచి అలవాటు.
భాగశః సమాకలనం
లబ్ధ నియమం $(uv)' = u'v + uv'$ ను పునర్వ్యవస్థీకరిస్తే
మాటల్లో: మొదటి కారణాంకాన్ని అవకలనం చేయండి, రెండోదాన్ని సమాకలనం చేయండి, అసలు సమాకలనిని మరింత సులభమైన దానితో మార్చుకోండి. $u$ గా ఏ కారణాంకాన్ని తీసుకోవాలనే ఎంపికే అన్నింటినీ నిర్ణయిస్తుంది. $u$ కోసం ప్రామాణిక ప్రాధాన్య క్రమం I, L, A, T, E: విలోమ త్రికోణమితీయ, సంవర్గమాన, బీజీయ, త్రికోణమితీయ, ఘాతాంక ప్రమేయాలు. జాబితాలో ముందున్న కారణాంకాన్ని $u$ గా తీసుకోవాలి.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "I Love Apple Tea Everyday." మొదటి అక్షరాలు I, L, A, T, E ను ఇస్తాయి. ముందున్న అక్షరాన్ని అవకలనం చేయాలి, తర్వాతి అక్షరాన్ని సమాకలనం చేయాలి.
సమాకల్యం $\ln x$ లేదా $\tan^{-1}x$ వంటి ఒకే ప్రమేయం అయితే, దాన్ని $1\cdot$ ఆ ప్రమేయం గా రాసి, ప్రమేయాన్ని $u$ గా, $1$ ను $v'$ గా తీసుకోండి. దీనివల్ల $\int \ln x\,dx = x\ln x - x + C$ మరియు $\int \tan^{-1}x\,dx = x\tan^{-1}x - \frac12\ln(1+x^2) + C$ వస్తాయి.
ఉదాహరణ 4: $\int x\,e^{2x}\,dx$ ను కనుక్కోండి.
ILATE లో బీజీయం ఘాతాంకానికి ముందు వస్తుంది, కాబట్టి $u = x$ మరియు $v' = e^{2x}$.
అప్పుడు $u' = 1$ మరియు $v = \frac{e^{2x}}{2}$.
$\int x e^{2x}dx = \frac{x e^{2x}}{2} - \int \frac{e^{2x}}{2}\,dx = \frac{x e^{2x}}{2} - \frac{e^{2x}}{4}$.
సమాధానం: $\dfrac{e^{2x}}{4}(2x - 1) + C$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: $x$ ను అవకలనం చేస్తే అది $1$ గా మారి మాయమైంది, కాబట్టి కొత్త సమాకలని పాత దానికన్నా సులభం. మీ ఎంపిక సమాకలనిని కష్టతరం చేస్తే, పాత్రలను మార్చండి.
భాగశః సమాకలనం రెండుసార్లు చేసిన తర్వాత అదే రకం ప్రమేయం తిరిగి వస్తే, సమాకలనిని ఒక సమీకరణంలా సాధించవచ్చు. $I = \int e^{ax}\sin bx\,dx$ కు రెండు సార్లు చేస్తే $I$ రెండు వైపులా వస్తుంది, మరియు
ఫలితం $\int e^x[f(x)+f'(x)]\,dx$
$\int e^x f(x)\,dx$ ను $u = f(x)$ తో భాగశః సమాకలనం చేస్తే అది $e^x f(x) - \int e^x f'(x)\,dx$ అవుతుంది. రెండో సమాకలనిని అటు మార్చితే
బ్రాకెట్ లోపల గుర్తు తప్పనిసరిగా ప్లస్ అయి ఉండాలి. మైనస్ గుర్తుతో ఈ సూత్రం పనిచేయదు. సాధారణ ఉపయోగాలు: $\int e^x(\sin x + \cos x)\,dx = e^x\sin x + C$, మరియు $\int e^x\left(\frac1x - \frac1{x^2}\right)dx = \frac{e^x}{x} + C$ (ఇక్కడ $f = \frac1x$, $f' = -\frac{1}{x^2}$, కాబట్టి ఇదీ ప్లస్ నమూనానే). $e^x$ కు రెండు పదాల బ్రాకెట్ గుణిజంగా ఉన్నప్పుడు, ఒకటి రెండోదాని అవకలజమేనా అని ప్రశ్నించుకోండి.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "eˣ అలాగే ఉంటుంది, f ప్లస్ f-డాష్ ఇస్తే eˣ f." $e^x$ బ్రాకెట్ బయట ఉన్నప్పుడల్లా, బ్రాకెట్లో $f$, $f'$ జంట మధ్య ప్లస్ ఉందేమో చూడండి.
వర్గ బహుపదులతో ప్రామాణిక రూపాలు
$x^2 \pm a^2$ ఉన్న చాలా సమాకలనులను ఏడు ఫలితాలు కవర్ చేస్తాయి. అవన్నీ అవకలనం ద్వారా సరిచూడవచ్చు, మరియు మూలాలు ఉన్నవి పైన చెప్పిన త్రికోణమితీయ ప్రతిక్షేపణలతో రాబట్టవచ్చు.
| సమాకలని | ఫలితం |
|---|---|
| $\int\frac{dx}{x^2+a^2}$ | $\frac1a\tan^{-1}\frac{x}{a}$ |
| $\int\frac{dx}{x^2-a^2}$ | $\frac{1}{2a}\ln\left\vert\frac{x-a}{x+a}\right\vert$ |
| $\int\frac{dx}{a^2-x^2}$ | $\frac{1}{2a}\ln\left\vert\frac{a+x}{a-x}\right\vert$ |
| $\int\frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}}$ | $\sin^{-1}\frac{x}{a}$ |
| $\int\frac{dx}{\sqrt{x^2+a^2}}$ | $\ln\left\vert x+\sqrt{x^2+a^2}\right\vert$ |
| $\int\frac{dx}{\sqrt{x^2-a^2}}$ | $\ln\left\vert x+\sqrt{x^2-a^2}\right\vert$ |
మరియు మూడు వర్గమూల సమాకలనులు:
| సమాకలని | ఫలితం |
|---|---|
| $\int\sqrt{a^2-x^2}\,dx$ | $\frac{x}{2}\sqrt{a^2-x^2} + \frac{a^2}{2}\sin^{-1}\frac{x}{a}$ |
| $\int\sqrt{x^2+a^2}\,dx$ | $\frac{x}{2}\sqrt{x^2+a^2} + \frac{a^2}{2}\ln\left\vert x+\sqrt{x^2+a^2}\right\vert$ |
| $\int\sqrt{x^2-a^2}\,dx$ | $\frac{x}{2}\sqrt{x^2-a^2} - \frac{a^2}{2}\ln\left\vert x+\sqrt{x^2-a^2}\right\vert$ |
$\tan^{-1}$ రూపంలో $\frac1a$ కారణాంకం ఉంటుంది, $\sin^{-1}$ రూపంలో ఉండదు అని గమనించండి. కారణం గొలుసు నియమం: $\frac{d}{dx}\tan^{-1}\frac xa = \frac{a}{a^2+x^2}$, కాబట్టి అదనపు $a$ ను రద్దు చేయడానికి $\frac1a$ అవసరం; అయితే $\frac{d}{dx}\sin^{-1}\frac xa = \frac{1}{\sqrt{a^2-x^2}}$ నేరుగా శుభ్రంగా వస్తుంది. $\frac{dx}{x^2-a^2}$ లోని సంవర్గమానానికి $\frac{1}{2a}$ కారణాంకం ఉంటుంది, ఎందుకంటే $\frac{1}{x^2-a^2} = \frac{1}{2a}\left[\frac{1}{x-a} - \frac{1}{x+a}\right]$.
సాధారణ వర్గ బహుపది $ax^2+bx+c$
$\int\frac{dx}{ax^2+bx+c}$ కు, అలాగే $\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}}$ మరియు $\int\sqrt{ax^2+bx+c}\,dx$ లకు, $a$ ను బయటకు తీసి వర్గం పూర్తి చేయండి:
$t = x + \frac{b}{2a}$ అనుకుంటే వర్గ బహుపది $t^2 \pm k^2$ (లేదా $k^2 - t^2$) అవుతుంది, ఇది పై పట్టికల్లో ఒకదానికి సరిపోతుంది. లవం $px + q$ ఉన్నప్పుడు, దాన్ని ఇలా విడగొట్టండి:
మొదటి భాగం వర్గ బహుపది అవకలజానికి గుణిజం, కాబట్టి హరం ఉన్న సందర్భంలో అది $A\ln\vert ax^2+bx+c\vert$ గా, వర్గమూలం ఉన్న సందర్భంలో $2A\sqrt{ax^2+bx+c}$ గా సమాకలనం అవుతుంది. మిగిలిన స్థిరాంకం $B$ వర్గం పూర్తి చేసే దశకు వెళ్తుంది.
ఉదాహరణ 5: $\int \dfrac{2x+3}{x^2+4x+7}\,dx$ ను కనుక్కోండి.
హరం యొక్క అవకలజం $2x+4$. $2x + 3 = (2x+4) - 1$ అని రాయండి.
మొదటి భాగం: $\int\frac{2x+4}{x^2+4x+7}dx = \ln(x^2+4x+7)$.
రెండో భాగం: $x^2+4x+7 = (x+2)^2 + 3$, కాబట్టి $-\int\frac{dx}{(x+2)^2+3} = -\frac{1}{\sqrt3}\tan^{-1}\frac{x+2}{\sqrt3}$.
సమాధానం: $\ln(x^2+4x+7) - \dfrac{1}{\sqrt3}\tan^{-1}\dfrac{x+2}{\sqrt3} + C$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: ఒక ఘాతం ఉన్న ఏ లవమైనా "హరం యొక్క అవకలజం" ప్లస్ ఒక స్థిరాంకంగా విడిపోతుంది, మరియు ప్రతి భాగానికీ తెలిసిన సమాకలని ఉంది. వర్గ బహుపదికి వాస్తవ మూలం లేదు, ఎల్లప్పుడూ ధనాత్మకం కాబట్టి మాపాంకం అవసరం లేదు.
పాక్షిక భిన్నాలు
$\frac{P(x)}{Q(x)}$ అనే అకరణీయ ప్రమేయంలో $P$ పరిమాణం $Q$ పరిమాణం కంటే తక్కువైతే అది క్రమ భిన్నం (proper). అది అక్రమ భిన్నం (improper) అయితే, ముందు భాగించి, భాగఫల బహుపదిని విడిగా సమాకలనం చేయండి. క్రమ భిన్నానికి, $Q$ ను కారణాంకాలుగా విడగొట్టి, ఆ భిన్నాన్ని సరళ భాగాల మొత్తంగా రాయండి; ప్రతి రకం కారణాంకానికీ ఒక నమూనా ఉంది:
| $Q(x)$ లోని కారణాంకం | రాయవలసిన భాగాలు |
|---|---|
| $(x-a)$ | $\frac{A}{x-a}$ |
| $(x-a)^2$ | $\frac{A}{x-a} + \frac{B}{(x-a)^2}$ |
| $(x^2+px+q)$, వాస్తవ మూలం లేనిది | $\frac{Ax+B}{x^2+px+q}$ |
పునరావృత కారణాంకాలకు, ఆ పునరావృతం వరకు ప్రతి ఘాతానికీ ఒక భాగం కావాలి. $(x-a)^2$ లో మొదటి ఘాతాన్ని వదిలేయడం మార్కులు పోగొట్టుకునే సాధారణ తప్పు. స్థిరాంకాలను కనుక్కోడానికి, $Q(x)$ తో గుణించి గుణకాలను పోల్చండి లేదా అనుకూలమైన $x$ విలువలను ప్రతిక్షేపించండి. సరళ కారణాంకం $(x-a)$ కు, కవర్-అప్ (cover-up) సులువు పద్ధతి దాని స్థిరాంకాన్ని నేరుగా ఇస్తుంది: $Q$ లో ఆ కారణాంకాన్ని కప్పేసి, మిగిలిన దానిలో $x = a$ ఉంచండి.
ప్రతి భాగాన్ని ఒక పట్టిక ఫలితంతో సమాకలనం చేస్తాం: $\int \frac{dx}{x-a} = \ln\vert x-a\vert$, $\int\frac{dx}{(x-a)^2} = -\frac{1}{x-a}$, మరియు $(Ax+B)$ భాగాన్ని పైన చెప్పిన అవకలజ విభజనతో.
ఉదాహరణ 6: $\int \dfrac{3x+5}{(x-1)(x+3)}\,dx$ ను కనుక్కోండి.
$\dfrac{3x+5}{(x-1)(x+3)} = \dfrac{A}{x-1} + \dfrac{B}{x+3}$ అని రాయండి.
$x=1$ వద్ద కవర్-అప్: $A = \frac{3+5}{1+3} = 2$. $x=-3$ వద్ద కవర్-అప్: $B = \frac{-9+5}{-3-1} = 1$.
సరిచూపు: $\frac{2}{x-1}+\frac{1}{x+3} = \frac{2x+6+x-1}{(x-1)(x+3)} = \frac{3x+5}{(x-1)(x+3)}$.
సమాకలనం చేయండి: $2\ln\vert x-1\vert + \ln\vert x+3\vert$.
సమాధానం: $2\ln\vert x-1\vert + \ln\vert x+3\vert + C$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: రెండు భిన్న సరళ కారణాంకాలు రెండు స్థిరాంకాలను ఇస్తాయి, మరియు కవర్-అప్ పద్ధతి ప్రతిదాన్ని ఒకే వరుసలో కనుక్కుంటుంది. తిరిగి కలిపి సరిచూడటానికి పది సెకన్లు చాలు, అది లెక్కల్లో జారిన తప్పులను పట్టుకుంటుంది.
ఉదాహరణ 7: $\int \dfrac{dx}{(x-1)^2(x+2)}$ ను కనుక్కోండి.
$\dfrac{1}{(x-1)^2(x+2)} = \dfrac{A}{x-1} + \dfrac{B}{(x-1)^2} + \dfrac{C}{x+2}$ అని రాయండి.
వర్గ కారణాంకానికి $x=1$ వద్ద కవర్-అప్: $B = \frac{1}{1+2} = \frac13$. $x=-2$ వద్ద కవర్-అప్: $C = \frac{1}{(-3)^2} = \frac19$.
రెండు వైపులా $x^2$ గుణకాలు సమానం కావాలి: $A + C = 0$, కాబట్టి $A = -\frac19$.
$x=0$ వద్ద సరిచూపు: ఎడమ వైపు $\frac12$; కుడి వైపు $-A\cdot1 + B + \frac C2 = \frac19 + \frac13 + \frac1{18} = \frac12$. సరిపోయింది.
సమాకలనం చేయండి: $-\frac19\ln\vert x-1\vert - \frac{1}{3(x-1)} + \frac19\ln\vert x+2\vert$.
సమాధానం: $\dfrac19\ln\left\vert\dfrac{x+2}{x-1}\right\vert - \dfrac{1}{3(x-1)} + C$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: పునరావృత కారణాంకానికి మొదటి మరియు రెండో ఘాతాలు రెండూ కావాలి; కవర్-అప్ పద్ధతి అత్యధిక ఘాతం యొక్క స్థిరాంకాన్ని మాత్రమే ఇస్తుంది, కాబట్టి మిగిలిన స్థిరాంకాన్ని $x^2$ గుణకం నుండి కనుక్కుంటాం.
వర్గ కారణాంకం ఉన్నప్పుడు తరచుగా వాడే సులువు మార్గం: $\frac{1}{x(x^2+1)} = \frac{1}{x} - \frac{x}{x^2+1}$, ఇది $\ln\vert x\vert - \frac12\ln(x^2+1)$ గా సమాకలనం అవుతుంది. $x(x^2+1)^2$ లేదా $x(x^3+1)$ వంటి హరంలో సరి ఘాతాలు మాత్రమే ఉన్నప్పుడు, లవ హరాలను సరైన $x$ ఘాతంతో గుణించిన తర్వాత $t = x^2$ లేదా $t = x^3$ ప్రతిక్షేపణ ప్రయత్నించండి.
$\int\frac{dx}{a + b\cos x}$ రూపం సమాకలనాలు
సాధారణ పద్ధతి అర్ధకోణ ప్రతిక్షేపణ $t = \tan\frac x2$, ఇది ఇస్తుంది
అప్పుడు $a + b\cos x = \frac{(a+b) + (a-b)t^2}{1+t^2}$, మరియు సమాకలని ఇలా మారుతుంది
$a > \vert b\vert$ అయితే రెండు గుణకాలూ ధనాత్మకం, మరియు సమాధానం విలోమ టాన్జెంట్ రూపంలో వస్తుంది:
$a = b$ అయినప్పుడు హరం $a(1+\cos x) = 2a\cos^2\frac x2$, మరియు సమాకలని కేవలం $\frac1a\tan\frac x2$. $\vert b\vert > a$ అయినప్పుడు సమాకలని సంవర్గమాన రూపం అవుతుంది; ఈ స్థాయిలో మీరు $t$-సమాకలనం వరకు చేరి, $\frac{dt}{p^2 - q^2t^2}$ రకం ఫలితాలతో ముగించగలగాలి. $x = \pi$ వద్ద $\tan\frac x2$ నిర్వచితం కాదు కాబట్టి ప్రతిఅవకలజానికి అక్కడ విరామం ఉంటుంది; అలాంటి బిందువుల మధ్య ప్రతి అంతరాళంలో అది చెల్లుతుంది.
ఉదాహరణ 8: $\int \dfrac{dx}{5+4\cos x}$ ను కనుక్కోండి.
ఇక్కడ $a = 5$, $b = 4$, కాబట్టి $a + b = 9$ మరియు $a - b = 1$.
$t = \tan\frac x2$ అనుకోండి: సమాకలని $\int\frac{2\,dt}{9 + t^2}$ అవుతుంది.
$\int\frac{dt}{t^2+3^2} = \frac13\tan^{-1}\frac t3$ వాడండి: ఇది $\frac23\tan^{-1}\frac t3$ ఇస్తుంది.
సమాధానం: $\dfrac23\tan^{-1}\left(\dfrac13\tan\dfrac x2\right) + C$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: ప్రతిక్షేపణ త్రికోణమితీయ భిన్నాన్ని సాధారణ అకరణీయ భిన్నంగా మారుస్తుంది. సాధారణ సూత్రంతో పోల్చండి: $\frac{2}{\sqrt{25-16}} = \frac23$ మరియు $\sqrt{\frac{1}{9}} = \frac13$, ఇది సరిపోతుంది.
పద్ధతిని ఎంచుకోవడం
ఈ అధ్యాయంలో చాలా మార్కులు బీజగణితంలో కాదు, సమాకల్యంతో పోరాడే పద్ధతిని ఎంచుకోవడంలో పోతాయి. చిత్రంలోని ప్రశ్నలను పై నుండి కిందికి అడుగుతూ వెళ్లండి, మొదటి "అవును" దగ్గర ఆగండి.

చిత్రం 1.2: సమాకలన పద్ధతిని ఎంచుకోవడానికి తనిఖీ జాబితా
మరో రెండు విషయాలు సహాయపడతాయి. పద్ధతులు కలిసి పనిచేస్తాయి: ప్రతిక్షేపణ తరచుగా భాగశః సమాకలనం అవసరమయ్యే లబ్ధాన్ని, లేదా పాక్షిక భిన్నాలు అవసరమయ్యే అకరణీయ ప్రమేయాన్ని బయటపెడుతుంది. మరియు విఫల ప్రయత్నం కూడా ఒక సమాచారమే. భాగశః సమాకలనం సమాకలనిని పొడవు చేస్తే, మీరు $u$ ను తప్పు వైపు ఎంచుకున్నారు; కారణాంకాలను మార్చండి.
సాధారణ తప్పులు
- అనిశ్చిత సమాకలనిలో $+C$ వదిలేయడం → చివరి సమాకలన గుర్తు మాయమైన వెంటనే ఎల్లప్పుడూ $+C$ రాయండి.
- $\int\frac{dx}{x} = \ln x$ అని రాయడం → $x$ రుణం కావచ్చు కాబట్టి $\ln\vert x\vert$ రాయండి.
- ఘాత నియమంతో $\int x^{-1}dx = \frac{x^0}{0}$ అని తీసుకోవడం → ఘాత నియమం $n=-1$ ను మినహాయిస్తుంది; $\ln\vert x\vert$ వాడండి.
- $\int f g\,dx$ ను రెండు సమాకలనిల లబ్ధంగా విడగొట్టడం → సమాకలనాలు గుణించవు; ప్రతిక్షేపణ లేదా భాగశః సమాకలనం వాడండి.
- $\int\frac{dx}{x^2+a^2} = \tan^{-1}\frac xa$ అని $\frac1a$ లేకుండా రాయడం → $\frac1a$ చేర్చండి, లేదా $\frac{1}{a}\tan^{-1}\frac xa$ అని రాయండి.
- వాదం రేఖీయమైనప్పుడు అదనపు $\frac1a$ మర్చిపోవడం: $\int e^{3x}dx = e^{3x}$ → గుణకంతో భాగించండి, $\frac{e^{3x}}{3}$.
- $\int e^x[f - f']dx = e^xf$ ను మైనస్ గుర్తుతో వర్తింపజేయడం → నమూనాకు $f + f'$ అంటే ప్లస్ కావాలి.
- భాగశః సమాకలనంలో $u$ గా ఘాతాంక లేదా త్రికోణమితీయ ప్రమేయాన్ని ఎంచుకుని కష్టమైన సమాకలనితో ముగించడం → ILATE ను అనుసరించండి, సమాకలని పెరిగితే మార్చండి.
- $t = g(x)$ ను ప్రతిక్షేపించి సమాకల్యంలో ఒక $x$ వదిలేయడం → ప్రతి $x$ ను $t$ లో వ్యక్తం చేయండి, లేదా ప్రతిక్షేపణను మార్చండి.
- $\sqrt{x^2-a^2}$ ఫలితంలో $\frac{a^2}{2}$ సంవర్గమానం ముందు ప్లస్ గుర్తు వాడటం → $x^2-a^2$ కు గుర్తు మైనస్, $x^2+a^2$ కు ప్లస్.
- అక్రమ భిన్నాన్ని నేరుగా పాక్షిక భిన్నాలుగా విడగొట్టడం → ముందు భాగించండి, తర్వాత శేషాన్ని విడగొట్టండి.
త్వరిత పునశ్చరణ
- $n\ne-1$ కు $\int x^n dx = \frac{x^{n+1}}{n+1} + C$, మరియు $\int\frac{dx}{x} = \ln\vert x\vert + C$.
- ఒకే ప్రమేయం యొక్క ప్రతిఅవకలజాలు స్థిరాంకంతో భేదపడతాయి, కాబట్టి వేర్వేరుగా కనిపించే సమాధానాలు రెండూ సరైనవే కావచ్చు.
- $\int f(ax+b)\,dx = \frac1aF(ax+b) + C$.
- $\int\frac{f'(x)}{f(x)}dx = \ln\vert f(x)\vert + C$.
- $\int\tan x\,dx = \ln\vert\sec x\vert + C$, $\int\sec x\,dx = \ln\vert\sec x+\tan x\vert + C$.
- త్రికోణమితీయ ప్రతిక్షేపణలు: $\sqrt{a^2-x^2}$ కు $a\sin\theta$, $\sqrt{a^2+x^2}$ కు $a\tan\theta$, $\sqrt{x^2-a^2}$ కు $a\sec\theta$.
- భాగశః సమాకలనం: $\int uv'\,dx = uv - \int u'v\,dx$, $u$ ను I, L, A, T, E తో ఎంచుకోవాలి.
- $\int\ln x\,dx = x\ln x - x + C$.
- $\int e^x[f(x)+f'(x)]\,dx = e^xf(x) + C$.
- $\int\frac{dx}{x^2+a^2} = \frac1a\tan^{-1}\frac xa + C$ మరియు $\int\frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}} = \sin^{-1}\frac xa + C$.
- $\int\frac{dx}{x^2-a^2} = \frac1{2a}\ln\left\vert\frac{x-a}{x+a}\right\vert + C$.
- $\int\frac{dx}{\sqrt{x^2\pm a^2}} = \ln\left\vert x+\sqrt{x^2\pm a^2}\right\vert + C$.
- $ax^2+bx+c$ కు: వర్గం పూర్తి చేయండి; లవం $px+q$ అయితే వర్గ బహుపది అవకలజం ప్లస్ ఒక స్థిరాంకంగా విడగొట్టండి.
- పాక్షిక భిన్నాలు: అక్రమ భిన్నమైతే భాగించండి; పునరావృత కారణాంకం $(x-a)^2$ కు $\frac{A}{x-a}$ మరియు $\frac{B}{(x-a)^2}$ రెండూ కావాలి.
- $\int\frac{dx}{a+b\cos x}$: $t=\tan\frac x2$ అనుకుంటే $\int\frac{2\,dt}{(a+b)+(a-b)t^2}$ వస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
$x>0$ కు $\int\left(3x^2-\frac{2}{x}\right)dx$ ను కనుక్కోండి.
- $x^3-2\ln x+C$
- $x^3-\frac{2}{x^2}+C$
- $x^3+2\ln x+C$
- $6x-\frac{2}{x^2}+C$
సమాధానం
A. $x^3-2\ln x+C$
$\int 3x^2dx=x^3$ మరియు $\int\frac{2}{x}dx=2\ln x$, కాబట్టి ఫలితం $x^3-2\ln x+C$. అవకలనం చేస్తే $3x^2-\frac2x$ వస్తుంది.
$\int\cos^2x\,dx$ ను కనుక్కోండి.
- $\frac{x}{2}-\frac{\sin 2x}{4}+C$
- $\frac{x}{2}+\frac{\sin 2x}{4}+C$
- $\frac{\cos^3x}{3}+C$
- $\frac{x}{2}+\frac{\sin 2x}{2}+C$
సమాధానం
B. $\frac{x}{2}+\frac{\sin 2x}{4}+C$
$\cos^2x=\frac{1+\cos2x}{2}$ వాడండి. అప్పుడు $\int\frac{1}{2}dx=\frac x2$ మరియు $\int\frac{\cos 2x}{2}dx=\frac{\sin2x}{4}$.
$\vert x\vert<3$ కు $\int\frac{dx}{\sqrt{9-x^2}}$ ను కనుక్కోండి.
- $\sin^{-1}x+C$
- $\frac{1}{3}\sin^{-1}\frac{x}{3}+C$
- $3\sin^{-1}\frac{x}{3}+C$
- $\sin^{-1}\frac{x}{3}+C$
సమాధానం
D. $\sin^{-1}\frac{x}{3}+C$
$a=3$ తో ప్రామాణిక రూపం: $\int\frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}}=\sin^{-1}\frac xa$. ఈ రూపంలో అదనపు $\frac1a$ కారణాంకం రాదు.
$\int\frac{dx}{4x^2+9}$ ను కనుక్కోండి.
- $\frac{1}{3}\tan^{-1}\frac{2x}{3}+C$
- $\frac{1}{12}\tan^{-1}\frac{2x}{3}+C$
- $\frac{1}{6}\tan^{-1}\frac{2x}{3}+C$
- $\frac{1}{6}\tan^{-1}\frac{x}{3}+C$
సమాధానం
C. $\frac{1}{6}\tan^{-1}\frac{2x}{3}+C$
$t=2x$, $dx=\frac{dt}{2}$ అనుకోండి: $\frac12\int\frac{dt}{t^2+9}=\frac12\cdot\frac13\tan^{-1}\frac t3=\frac16\tan^{-1}\frac{2x}{3}$.
$x>0$ కు $\int\frac{e^x}{e^{2x}-1}dx$ ను కనుక్కోండి.
- $\frac{1}{2}\ln\left\vert\frac{e^x+1}{e^x-1}\right\vert+C$
- $\frac{1}{2}\ln\left\vert\frac{e^x-1}{e^x+1}\right\vert+C$
- $\ln\left\vert\frac{e^x-1}{e^x+1}\right\vert+C$
- $\frac{1}{2}\ln\vert e^{2x}-1\vert+C$
సమాధానం
B. $\frac{1}{2}\ln\left\vert\frac{e^x-1}{e^x+1}\right\vert+C$
$t=e^x$, $dt=e^xdx$ అనుకోండి: $\int\frac{dt}{t^2-1}=\frac12\ln\left\vert\frac{t-1}{t+1}\right\vert$. అవకలనం చేసి సరిచూడవచ్చు.
$x>1$ కు $\int\frac{dx}{x\ln x}$ ను కనుక్కోండి.
- $\frac{1}{2}(\ln x)^2+C$
- $-\frac{1}{\ln x}+C$
- $\ln x\cdot\ln\vert x\vert+C$
- $\ln\vert\ln x\vert+C$
సమాధానం
D. $\ln\vert\ln x\vert+C$
$t=\ln x$, $dt=\frac{dx}{x}$ అనుకోండి: $\int\frac{dt}{t}=\ln\vert t\vert=\ln\vert\ln x\vert$.
$\int x\sin x\,dx$ ను కనుక్కోండి.
- $-x\cos x+\sin x+C$
- $-x\cos x-\sin x+C$
- $x\cos x-\sin x+C$
- $x\cos x+\sin x+C$
సమాధానం
A. $-x\cos x+\sin x+C$
$u=x$, $v'=\sin x$ తో భాగశః సమాకలనం: $-x\cos x+\int\cos x\,dx=-x\cos x+\sin x$. అవకలజ పరీక్ష: $-\cos x+x\sin x+\cos x=x\sin x$.
$\int e^x\left(\tan x+\sec^2x\right)dx$ ను కనుక్కోండి.
- $e^x\sec x+C$
- $e^x\sec^2x+C$
- $e^x\tan x+C$
- $e^x\left(\tan x-\sec^2x\right)+C$
సమాధానం
C. $e^x\tan x+C$
$f=\tan x$, $f'=\sec^2x$ అయితే బ్రాకెట్ $f+f'$ అవుతుంది, కాబట్టి సమాకలని $e^xf(x)=e^x\tan x$.
$\int\frac{dx}{x^2+2x+5}$ ను కనుక్కోండి.
- $\frac{1}{2}\tan^{-1}(x+1)+C$
- $\frac{1}{4}\ln\left\vert\frac{x+1}{x+3}\right\vert+C$
- $\frac{1}{2}\tan^{-1}\frac{x+1}{2}+C$
- $\tan^{-1}\frac{x+1}{2}+C$
సమాధానం
C. $\frac{1}{2}\tan^{-1}\frac{x+1}{2}+C$
$x^2+2x+5=(x+1)^2+2^2$. కాబట్టి $\int\frac{dx}{(x+1)^2+2^2}=\frac12\tan^{-1}\frac{x+1}{2}$.
$\int\frac{dx}{\sqrt{x^2-4x+13}}$ ను కనుక్కోండి.
- $\ln\left\vert x-2+\sqrt{x^2-4x+13}\right\vert+C$
- $\ln\left\vert x+2+\sqrt{x^2-4x+13}\right\vert+C$
- $\sin^{-1}\frac{x-2}{3}+C$
- $\frac{1}{3}\tan^{-1}\frac{x-2}{3}+C$
సమాధానం
A. $\ln\left\vert x-2+\sqrt{x^2-4x+13}\right\vert+C$
$x^2-4x+13=(x-2)^2+3^2$. $t=x-2$ తో, $\int\frac{dt}{\sqrt{t^2+9}}=\ln\vert t+\sqrt{t^2+9}\vert$.
$\int\frac{dx}{x(x^3+1)}$ ను కనుక్కోండి.
- $\frac{1}{3}\ln\left\vert x^3(x^3+1)\right\vert+C$
- $\frac{1}{3}\ln\left\vert\frac{x^3+1}{x^3}\right\vert+C$
- $\ln\left\vert\frac{x^3}{x^3+1}\right\vert+C$
- $\frac{1}{3}\ln\left\vert\frac{x^3}{x^3+1}\right\vert+C$
సమాధానం
D. $\frac{1}{3}\ln\left\vert\frac{x^3}{x^3+1}\right\vert+C$
లవ హరాలను $x^2$ తో గుణించి $u=x^3$ అనుకోండి: $\frac13\int\frac{du}{u(u+1)}=\frac13\ln\left\vert\frac{u}{u+1}\right\vert$. సరిచూపు: $\ln x-\frac13\ln(x^3+1)$ యొక్క అవకలజం $\frac1x-\frac{x^2}{x^3+1}=\frac{1}{x(x^3+1)}$.
$\int\frac{\sin x}{\sin x-\cos x}dx$ ను కనుక్కోండి.
- $x+\ln\vert\sin x-\cos x\vert+C$
- $\frac{x}{2}+\frac{1}{2}\ln\vert\sin x-\cos x\vert+C$
- $\frac{x}{2}-\frac{1}{2}\ln\vert\sin x-\cos x\vert+C$
- $\frac{x}{2}+\frac{1}{2}\ln\vert\sin x+\cos x\vert+C$
సమాధానం
B. $\frac{x}{2}+\frac{1}{2}\ln\vert\sin x-\cos x\vert+C$
$\sin x=\frac12(\sin x-\cos x)+\frac12(\sin x+\cos x)$ అని రాయండి. హరం యొక్క అవకలజం $\cos x+\sin x$. కాబట్టి సమాకలని $\frac x2+\frac12\ln\vert\sin x-\cos x\vert$.
$\vert x\vert<1$ కు $\int x\sqrt{1-x^2}\,dx$ ను కనుక్కోండి.
- $-\frac{2}{3}(1-x^2)^{3/2}+C$
- $-\frac{1}{3}(1-x^2)^{3/2}+C$
- $\frac{1}{3}(1-x^2)^{3/2}+C$
- $-\frac{1}{2}(1-x^2)^{3/2}+C$
సమాధానం
B. $-\frac{1}{3}(1-x^2)^{3/2}+C$
$t=1-x^2$, $x\,dx=-\frac{dt}{2}$ అనుకోండి: $-\frac12\int t^{1/2}dt=-\frac12\cdot\frac23t^{3/2}=-\frac13(1-x^2)^{3/2}$.
$\vert x\vert<2$ కు $\int\sqrt{4-x^2}\,dx$ ను కనుక్కోండి.
- $\frac{x}{2}\sqrt{4-x^2}+4\sin^{-1}\frac{x}{2}+C$
- $\frac{x}{2}\sqrt{4-x^2}-2\sin^{-1}\frac{x}{2}+C$
- $\frac{x}{2}\sqrt{4-x^2}+2\sin^{-1}\frac{x}{2}+C$
- $\frac{x}{2}\sqrt{4-x^2}+\sin^{-1}\frac{x}{2}+C$
సమాధానం
C. $\frac{x}{2}\sqrt{4-x^2}+2\sin^{-1}\frac{x}{2}+C$
$a=2$ తో ప్రామాణిక ఫలితం: $\frac x2\sqrt{a^2-x^2}+\frac{a^2}{2}\sin^{-1}\frac xa$, మరియు $\frac{a^2}{2}=2$.
ప్రమేయం $F$ కు $F'(x)=4x^3-6x+1$ మరియు $F(0)=2$. $F(2)$ ను కనుక్కోండి.
- 8
- 10
- 12
- 6
సమాధానం
A. 8
$F(x)=x^4-3x^2+x+C$ మరియు $F(0)=2$ నుండి $C=2$. కాబట్టి $F(2)=16-12+2+2=8$.
$\int f(x)\,dx=(x^2+1)^3+C$ అయితే, $f(1)$ ను కనుక్కోండి.
- 48
- 12
- 8
- 24
సమాధానం
D. 24
$f(x)=\frac{d}{dx}(x^2+1)^3=6x(x^2+1)^2$. $x=1$ వద్ద: $6\cdot1\cdot4=24$.
ప్రమేయం $F$ కు $F'(x)=\frac{x}{\sqrt{x^2+9}}$ మరియు $F(0)=5$. $F(4)$ ను కనుక్కోండి.
- 7
- 5
- 3
- 9
సమాధానం
A. 7
$F(x)=\sqrt{x^2+9}+C$. $F(0)=3+C=5$ నుండి $C=2$. కాబట్టి $F(4)=5+2=7$.
$xe^x$ యొక్క ప్రతిఅవకలజం $F$ వక్రం $(0,3)$ గుండా పోతుంది. $F(1)$ ను కనుక్కోండి.
- 4
- 3
- 5
- 1
సమాధానం
A. 4
$\int xe^xdx=(x-1)e^x+C$. $x=0$ వద్ద: $-1+C=3$, కాబట్టి $C=4$. అప్పుడు $F(1)=0+4=4$.
$\int\frac{dx}{x^2+6x+13}=\lambda\tan^{-1}\frac{x+3}{2}+C$ అని ఇచ్చారు. $\frac{1}{\lambda}$ ను కనుక్కోండి.
- 2
- 4
- 0.5
- 1
సమాధానం
A. 2
$x^2+6x+13=(x+3)^2+2^2$, కాబట్టి సమాకలని $\frac12\tan^{-1}\frac{x+3}{2}$. అందువల్ల $\lambda=\frac12$ మరియు $\frac1\lambda=2$.
$\int\frac{5x+1}{(x-1)(x+2)}dx=A\ln\vert x-1\vert+B\ln\vert x+2\vert+C$ అయితే, $AB$ ను కనుక్కోండి.
- 10
- 5
- 6
- -1
సమాధానం
C. 6
కవర్-అప్: $A=\frac{5+1}{1+2}=2$, $B=\frac{-10+1}{-2-1}=3$. సరిచూపు: $\frac{2}{x-1}+\frac{3}{x+2}=\frac{5x+1}{(x-1)(x+2)}$. కాబట్టి $AB=6$.
$x\cos x$ యొక్క ప్రతిఅవకలజం $F$ కు $F(0)=4$. $F(\pi)$ ను కనుక్కోండి.
- 2
- -1
- 3
- 4
సమాధానం
A. 2
$\int x\cos x\,dx=x\sin x+\cos x+C$. $F(0)=1+C=4$ నుండి $C=3$. $F(\pi)=0-1+3=2$.
$\lambda,\mu>0$ తో $\int\frac{dx}{5+3\cos x}=\lambda\tan^{-1}\left(\mu\tan\frac{x}{2}\right)+C$ అని ఇచ్చారు. $\frac{1}{\lambda\mu}$ ను కనుక్కోండి.
- 4
- 2
- 1
- 8
సమాధానం
A. 4
$t=\tan\frac x2$ తో: $\int\frac{2\,dt}{8+2t^2}=\int\frac{dt}{t^2+4}=\frac12\tan^{-1}\frac t2$. కాబట్టి $\lambda=\mu=\frac12$ మరియు $\frac{1}{\lambda\mu}=4$.
$\int\sqrt{16-x^2}\,dx=\frac{x}{2}\sqrt{16-x^2}+k\sin^{-1}\frac{x}{4}+C$ లో $k$ ను కనుక్కోండి.
- 8
- 16
- 4
- 2
సమాధానం
A. 8
$\int\sqrt{a^2-x^2}dx$ లో విలోమ సైన్ గుణకం $\frac{a^2}{2}$. $a=4$ తో, $k=\frac{16}{2}=8$.
$\int\frac{x^2+1}{x(x-1)^2}dx=\ln\vert x\vert+\frac{p}{x-1}+C$ అయితే, $p$ ను కనుక్కోండి.
- -2
- 2
- -4
- 1
సమాధానం
A. -2
$\frac{x^2+1}{x(x-1)^2}=\frac{A}{x}+\frac{B}{x-1}+\frac{D}{(x-1)^2}$ అని రాయండి. కవర్-అప్ వల్ల $A=1$, $D=2$; $x^2$ గుణకం నుండి $A+B=1$, కాబట్టి $B=0$. అప్పుడు $\int\frac{2}{(x-1)^2}dx=-\frac{2}{x-1}$, కాబట్టి $p=-2$.
$\int e^x(x^2+3x+1)\,dx=e^x(ax^2+bx+c)+C$ అయితే, $a+b+c$ ను కనుక్కోండి.
- 2
- 3
- 4
- 1
సమాధానం
A. 2
కుడి వైపును అవకలనం చేయండి: $e^x[ax^2+(2a+b)x+(b+c)]$. పోల్చగా: $a=1$, $2a+b=3\Rightarrow b=1$, $b+c=1\Rightarrow c=0$. కాబట్టి $a+b+c=2$.
$\int\frac{x+5}{x^2+2x+2}dx=\frac12\ln(x^2+2x+2)+\lambda\tan^{-1}(x+1)+C$ అయితే, $\lambda$ ను కనుక్కోండి.
- 4
- 2
- 5
- 0.5
సమాధానం
A. 4
$x+5=\frac12(2x+2)+4$. మొదటి భాగం $\frac12\ln(x^2+2x+2)$ ఇస్తుంది. మిగిలినది $4\int\frac{dx}{(x+1)^2+1}=4\tan^{-1}(x+1)$. కాబట్టి $\lambda=4$.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: అన్ని $x\ne0$ కు $\int\frac{dx}{x}=\ln\vert x\vert+C$. ప్రవచనం II: $\int x^n\,dx=\frac{x^{n+1}}{n+1}+C$ ప్రతి వాస్తవ $n$ కు చెల్లుతుంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
ప్రవచనం I సరైనది: రుణ మరియు ధన $x$ రెండింటికీ $\ln\vert x\vert$ యొక్క అవకలజం $\frac1x$. ప్రవచనం II సరికాదు: $n=-1$ కు హరం శూన్యం అవుతుంది.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $\int\sin x\cos x\,dx$ విలువ $\frac{\sin^2x}{2}+C$ కూడా, $-\frac{\cos2x}{4}+C'$ కూడా. ప్రవచనం II: ఒక అంతరాళంలో ఒకే ప్రమేయం యొక్క రెండు ప్రతిఅవకలజాలు స్థిరాంకంతో భేదపడతాయి.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
A. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
$\frac{\sin^2x}{2}=\frac{1-\cos2x}{4}=-\frac{\cos2x}{4}+\frac14$, కాబట్టి రెండు రూపాల భేదం స్థిరాంకం. ప్రవచనం II దీన్ని వివరించే సాధారణ వాస్తవం. రెండూ సరైనవి.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $\int e^x(\sin x+\cos x)\,dx=e^x\sin x+C$. ప్రవచనం II: ప్రతి అవకలనీయ $f$ కు $\int e^x[f(x)-f'(x)]\,dx=e^xf(x)+C$.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
ప్రవచనం I అనేది $f=\sin x$ తో $f+f'$ నమూనా, కాబట్టి సరైనది. ప్రవచనం II కు, $f=x$ తీసుకోండి: $\frac{d}{dx}(xe^x)=e^x(x+1)$, $e^x(x-1)$ కాదు. కాబట్టి II సరికాదు.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $\int\frac{dx}{x^2+4}=\frac12\ln(x^2+4)+C$. ప్రవచనం II: $\int\frac{2x}{x^2+4}dx=\tan^{-1}\frac{x}{2}+C$.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
B. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
ప్రవచనం I సరికాదు: సరైన ఫలితం $\frac12\tan^{-1}\frac x2$. ప్రవచనం II సరికాదు: లవం హరం యొక్క అవకలజం, కాబట్టి ఫలితం $\ln(x^2+4)$. రెండూ సరికావు.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $\int\csc x\,dx=\ln\vert\csc x+\cot x\vert+C$. ప్రవచనం II: $\int\sec x\,dx=\ln\vert\sec x+\tan x\vert+C$.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
D. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
ప్రవచనం II ప్రామాణిక ఫలితం. ప్రవచనం I కు, $\frac{d}{dx}\ln\vert\csc x+\cot x\vert=\frac{-\csc x\cot x-\csc^2x}{\csc x+\cot x}=-\csc x$, కాబట్టి I సరికాదు. సరైన రూపం $\ln\vert\csc x-\cot x\vert$.
నిశ్చితవాక్యం (A): $\int\frac{dx}{1+x^2}$ ను $\tan^{-1}x+C$ అని కూడా, $-\cot^{-1}x+C'$ అని కూడా రాయవచ్చు. కారణం (R): అన్ని వాస్తవ $x$ కు $\tan^{-1}x+\cot^{-1}x=\frac{\pi}{2}$.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
A. A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
$\tan^{-1}x+\cot^{-1}x$ మొత్తం స్థిరాంకం, కాబట్టి $\tan^{-1}x$ మరియు $-\cot^{-1}x$ ల భేదం స్థిరాంకం. R సత్యం మరియు Aను వివరిస్తుంది.
నిశ్చితవాక్యం (A): $\int\sin x\cos x\,dx$ కు రెండు సమాధానాలు: $\frac{\sin^2x}{2}+C$ మరియు $-\frac{\cos^2x}{2}+C$. కారణం (R): $\int\cos2x\,dx=\frac{\sin2x}{2}+C$.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
B. A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
A సత్యం, ఎందుకంటే $\frac{\sin^2x}{2}-\left(-\frac{\cos^2x}{2}\right)=\frac12$, ఒక స్థిరాంకం. R కూడా సత్యం, కానీ ఆ రెండు సమాధానాలు ఎందుకు భేదపడతాయో అది వివరించదు.
నిశ్చితవాక్యం (A): $\int\sqrt{x}\,dx=\frac{3}{2}x^{3/2}+C$. కారణం (R): $n\ne-1$ కు $\int x^n\,dx=\frac{x^{n+1}}{n+1}+C$.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
D. A అసత్యం కానీ R సత్యం
$n=\frac12$ తో నియమం $\frac{x^{3/2}}{3/2}=\frac23x^{3/2}$ ఇస్తుంది. కాబట్టి A అసత్యం (కారణాంకం $\frac23$), R సత్యం.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. $\int\frac{dx}{x^2+9}$ b. $\int\frac{dx}{x^2-9}$ c. $\int\frac{dx}{\sqrt{x^2-9}}$ d. $\int\frac{dx}{\sqrt{9-x^2}}$ జాబితా II: i. $\sin^{-1}\frac{x}{3}+C$ ii. $\ln\vert x+\sqrt{x^2-9}\vert+C$ iii. $\frac{1}{6}\ln\left\vert\frac{x-3}{x+3}\right\vert+C$ iv. $\frac{1}{3}\tan^{-1}\frac{x}{3}+C$
- a-iv, b-iii, c-i, d-ii
- a-iv, b-iii, c-ii, d-i
- a-i, b-iii, c-ii, d-iv
- a-iii, b-iv, c-ii, d-i
సమాధానం
B. a-iv, b-iii, c-ii, d-i
a అనేది $a=3$ తో $\frac1a\tan^{-1}\frac xa$. b అనేది $a=3$ తో $\frac{1}{2a}\ln\left\vert\frac{x-a}{x+a}\right\vert$. c అనేది మూలంతో కూడిన సంవర్గమాన రూపం. d అనేది విలోమ సైన్ రూపం. కాబట్టి a-iv, b-iii, c-ii, d-i.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. $\int xe^x\,dx$ b. $\int e^x(x+1)\,dx$ c. $\int xe^{x^2}dx$ d. $\int\frac{e^x}{1+e^x}dx$ జాబితా II: i. $xe^x+C$ ii. $\ln(1+e^x)+C$ iii. $(x-1)e^x+C$ iv. $\frac{1}{2}e^{x^2}+C$
- a-iii, b-i, c-ii, d-iv
- a-i, b-iii, c-iv, d-ii
- a-iv, b-i, c-iii, d-ii
- a-iii, b-i, c-iv, d-ii
సమాధానం
D. a-iii, b-i, c-iv, d-ii
a: భాగశః సమాకలనం $(x-1)e^x$ ఇస్తుంది. b: $f=x$ తో $f+f'$ నమూనా $xe^x$ ఇస్తుంది. c: $t=x^2$ అనుకుంటే $\frac12e^{x^2}$ వస్తుంది. d: లవం హరం యొక్క అవకలజం, కాబట్టి $\ln(1+e^x)$ వస్తుంది.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. $\int\sqrt{25-x^2}\,dx$ b. $\int\frac{dx}{(x^2+25)^{3/2}}$ c. $\int\frac{dx}{x\sqrt{x^2-25}}$ d. $\int\frac{dx}{3+2\cos x}$ జాబితా II: i. $t=\tan\frac{x}{2}$ ii. $x=5\sin\theta$ iii. $x=5\sec\theta$ iv. $x=5\tan\theta$
- a-iv, b-ii, c-iii, d-i
- a-ii, b-iv, c-i, d-iii
- a-ii, b-iv, c-iii, d-i
- a-iii, b-iv, c-ii, d-i
సమాధానం
C. a-ii, b-iv, c-iii, d-i
$25-x^2$ సైన్ను సూచిస్తుంది, $x^2+25$ టాన్జెంట్ను సూచిస్తుంది, $x^2-25$ సెకెంట్ను సూచిస్తుంది, మరియు $a+b\cos x$ $t=\tan\frac x2$ ను సూచిస్తుంది.
ఒక వక్రంలో ప్రతి బిందువు వద్ద వాలు $\frac{dy}{dx}=\frac{1}{x^2+2x+2}$, మరియు అది $(-1,0)$ గుండా పోతుంది. $x=0$ వద్ద $y$ ను కనుక్కోండి.
- $1$
- $\frac{\pi}{4}$
- $\frac{\pi}{3}$
- $\frac{\pi}{2}$
సమాధానం
B. $\frac{\pi}{4}$
$x^2+2x+2=(x+1)^2+1$, కాబట్టి $y=\tan^{-1}(x+1)+C$. $(-1,0)$ వద్ద: $0+C=0$, కాబట్టి $C=0$. $x=0$ వద్ద: $y=\tan^{-1}1=\frac\pi4$.
$x>0$ కు $\int\frac{dx}{x(x^2+1)^2}$ ను కనుక్కోండి.
- $\ln x-\frac{1}{2}\ln(x^2+1)-\frac{1}{2(x^2+1)}+C$
- $\frac{1}{2}\ln x-\frac{1}{2}\ln(x^2+1)+\frac{1}{2(x^2+1)}+C$
- $\ln x-\ln(x^2+1)+\frac{1}{x^2+1}+C$
- $\ln x-\frac{1}{2}\ln(x^2+1)+\frac{1}{2(x^2+1)}+C$
సమాధానం
D. $\ln x-\frac{1}{2}\ln(x^2+1)+\frac{1}{2(x^2+1)}+C$
$\frac{x}{x}$ తో గుణించి $u=x^2$ అనుకోండి: $\frac12\int\frac{du}{u(u+1)^2}$. పాక్షిక భిన్నాలు: $\frac{1}{u(u+1)^2}=\frac1u-\frac1{u+1}-\frac1{(u+1)^2}$. సమాకలనం చేస్తే $\frac12\left[\ln u-\ln(u+1)+\frac{1}{u+1}\right]$ వస్తుంది, ఇది ఎంపిక A.
$F(0)=0$ అయ్యేలా $e^x\sin x$ యొక్క ప్రతిఅవకలజం $F$ అనుకోండి. $F(\pi)$ ను కనుక్కోండి.
- $e^\pi+1$
- $\frac{e^\pi}{2}$
- $\frac{e^\pi-1}{2}$
- $\frac{e^\pi+1}{2}$
సమాధానం
D. $\frac{e^\pi+1}{2}$
రెండు సార్లు భాగశః సమాకలనం చేస్తే $\int e^x\sin x\,dx=\frac{e^x(\sin x-\cos x)}{2}+C$. $F(0)=-\frac12+C=0$, కాబట్టి $C=\frac12$. $F(\pi)=\frac{e^\pi(0+1)}{2}+\frac12=\frac{e^\pi+1}{2}$.