అవిచ్ఛిన్నత మరియు అవకలనీయత
గుర్తుంచుకోవలసినవి
- $f$ అనేది $x=a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం (continuous) కావాలంటే మూడు షరతులు ఒకేసారి నెరవేరాలి: $f(a)$ ఉండాలి, $\lim_{x\to a}f(x)$ ఉండాలి, ఆ రెండూ సమానం కావాలి. ఒకే వాక్యంలో: $\text{LHL}=\text{RHL}=f(a)$.
- విచ్ఛిన్నత (discontinuity) మూడు రకాలు: తొలగించదగినది (అవధి ఉంటుంది కానీ $f(a)$ తో సరిపోదు), ఎగురు విచ్ఛిన్నత (రెండు ఏకపక్ష అవధులూ పరిమితం కానీ భిన్నం) లేదా అనంత విచ్ఛిన్నత (ఒక ఏకపక్ష అవధి $\pm\infty$).
- $[x]$ ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద విచ్ఛిన్నమవుతుంది, మిగతా అన్ని చోట్ల అవిచ్ఛిన్నం. $|x|$ అన్ని చోట్ల అవిచ్ఛిన్నం. అవిచ్ఛిన్న ప్రమేయాల మొత్తం, లబ్ధం, సంయుక్త ప్రమేయం అవిచ్ఛిన్నమే; హారం సున్నా కాని ప్రతిచోట భాగఫలం అవిచ్ఛిన్నం.
- $f$ అనేది $a$ వద్ద అవకలనీయం (differentiable) కావాలంటే ఎడమ అవకలజం, కుడి అవకలజం రెండూ ఉండి సమానంగా ఉండాలి. ఎడమ, కుడి అవధుల్లాగే రెండు వైపులనూ విడివిడిగా పరీక్షించాలి.
- అవకలనీయం అయితే అవిచ్ఛిన్నం; దీని విలోమం ఎప్పుడూ నిజం కాదు. $|x|$ అనేది $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం, కానీ అక్కడ మూల (corner) ఉంది, కాబట్టి అవకలనీయం కాదు.
ఒక బిందువు వద్ద అవిచ్ఛిన్నత
ఒక ప్రమేయం $f$ ను, దాని ప్రదేశం (domain) లోని ఒక సంఖ్య $a$ ను తీసుకోండి. గ్రాఫ్ మీద $x=a$ వైపు మొదట ఎడమ నుండి, తర్వాత కుడి నుండి నడవండి. రెండు వైపుల నుండీ ఒకే ఎత్తుకు చేరి, ఆ ఎత్తే $f(a)$ ఉన్న చోట అయితే, పెన్సిల్ను ఎత్తకుండానే గీయవచ్చు. అదే అవిచ్ఛిన్నత.
పరీక్షగా రాస్తే, $f$ అనేది $x=a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం కావాలంటే
ఈ మూడు భాగాల్లో ప్రతి ఒక్కటీ విడిగా విఫలం కావచ్చు, కాబట్టి మూడింటినీ పరీక్షించండి:
- $f(a)$ నిర్వచితమై ఉండాలి. $\frac{x^2-1}{x-1}$ కి $x=1$ వద్ద విలువే లేదు, కాబట్టి అక్కడ అది అవిచ్ఛిన్నం కాదు.
- అవధి ఉండాలి, అంటే ఎడమ అవధి (LHL), కుడి అవధి (RHL) ఉండి సమానంగా ఉండాలి.
- అవధి $f(a)$ కి సమానం కావాలి.
గణనకు ఉపయోగపడే పద్ధతి: ఎడమ వైపుకు $x=a-h$, కుడి వైపుకు $x=a+h$ తీసుకోండి, $h\to0^+$. అప్పుడు
అంతరం (interval) పై అవిచ్ఛిన్నత
$f$ అనేది వివృత అంతరం $(a,b)$ లోని ప్రతి బిందువు వద్ద అవిచ్ఛిన్నమైతే, ఆ అంతరంపై అవిచ్ఛిన్నం. సంవృత అంతరం $[a,b]$ కి అంత్య బిందువుల వద్ద కూడా అవిచ్ఛిన్నత కావాలి, కానీ అంతరం లోపల ఉన్న వైపు నుండి మాత్రమే:
"$\mathbb{R}$ పై అవిచ్ఛిన్నం" అంటే ప్రతి వాస్తవ సంఖ్య వద్ద అవిచ్ఛిన్నం. బహుపదులు, $e^x$, $\sin x$, $\cos x$, $|x|$ అన్నీ $\mathbb{R}$ మొత్తం మీద అవిచ్ఛిన్నం. $\ln x$ అనేది $(0,\infty)$ పై, $\tan x$ అనేది $\frac\pi2$ యొక్క బేసి గుణిజాలను తప్పించే ప్రతి అంతరంపై, అకరణీయ ప్రమేయం దాని హారం సున్నా కాని ప్రతిచోట అవిచ్ఛిన్నం. గుర్తుంచుకోండి: ప్రమేయాన్ని దాని ప్రదేశంలోని బిందువుల వద్దే పరిశీలిస్తాం. $\frac1x$ గ్రాఫ్ $0$ వద్ద విరిగినా, అది నిర్వచితమైన ప్రతి బిందువు వద్ద అవిచ్ఛిన్నమే, ఎందుకంటే $0$ దాని ప్రదేశంలో లేదు.
ఉదాహరణ 1: $x\ne3$ కి $f(x)=\dfrac{x^2-9}{x-3}$, $f(3)=6$ అయితే, $f$ అనేది $x=3$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నమని చూపండి.
దశ 1: $f(3)=6$ ఇవ్వబడింది, కాబట్టి విలువ ఉంది.
దశ 2: $x\ne3$ కి, $\frac{x^2-9}{x-3}=\frac{(x-3)(x+3)}{x-3}=x+3$.
దశ 3: $\lim_{x\to3}(x+3)=6$, మరియు అవధి $3$ వద్ద ఉన్న విలువను ఎప్పుడూ వాడదు.
దశ 4: అవధి $=6=f(3)$.
కాబట్టి $f$ అనేది $3$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం. ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: అవధి ఆ బిందువు వద్ద ఏమి జరుగుతుందో పట్టించుకోదు, కాబట్టి కొట్టివేసిన కారణాంకం వల్ల నష్టం లేదు. ముఖ్యం ఏమిటంటే, మీరు ఇచ్చిన విలువ అవధికి సరిపోతుందా అన్నదే.
విచ్ఛిన్నత రకాలు
$f$ అనేది $a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం కాకపోతే, అక్కడ విచ్ఛిన్నం అంటాం. ఈ వైఫల్యం మూడు రూపాల్లో వస్తుంది.
- తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత (removable discontinuity). $\lim_{x\to a}f(x)$ ఉంటుంది (రెండు వైపులా సమానం, పరిమితం) కానీ $f(a)$ నిర్వచితం కాదు లేదా $f(a)$ వేరే సంఖ్య అవుతుంది. ఒకే విలువ $f(a)$ ను అవధిగా తిరిగి నిర్వచిస్తే దీన్ని సరిచేయవచ్చు. ఉదాహరణ: $f(x)=\frac{\sin x}{x}$, $f(0)=2$; అవధి $1$, విలువ $2$.
- ఎగురు విచ్ఛిన్నత (jump discontinuity). LHL, RHL రెండూ ఉండి పరిమితమే కానీ సమానం కావు. గ్రాఫ్ ఒక ఎత్తు నుండి మరో ఎత్తుకు ఎగురుతుంది. $f(a)$ ను ఎలా ఎంచుకున్నా దీన్ని సరిచేయలేము. ఉదాహరణ: $0$ వద్ద $f(x)=\frac{|x|}{x}$, అవధులు $-1$ మరియు $1$.
- అనంత విచ్ఛిన్నత (infinite discontinuity). LHL, RHL లలో కనీసం ఒకటి $+\infty$ లేదా $-\infty$. గ్రాఫ్ నిలువు అనంతస్పర్శరేఖ వెంట దూసుకుపోతుంది. ఉదాహరణ: $x=2$ వద్ద $\frac{1}{x-2}$.

చిత్రం 2.1: x = 1 వద్ద తొలగించదగిన, ఎగురు, అనంత విచ్ఛిన్నతలు
| రకం | LHL మరియు RHL | సరిచేయవచ్చా? |
|---|---|---|
| తొలగించదగినది | సమానం, పరిమితం, కానీ $\ne f(a)$ లేదా $f(a)$ లేదు | అవును, $f(a)$ ను తిరిగి నిర్వచించాలి |
| ఎగురు | పరిమితం కానీ అసమానం | లేదు |
| అనంతం | కనీసం ఒకటి $\pm\infty$ | లేదు |
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "గుంత, గెంతు, గోడ."
గుంత అంటే తొలగించదగినది (ఒక బిందువు లేకపోవడం), గెంతు అంటే ఎగురు విచ్ఛిన్నత (పెన్సిల్ పైకి లేదా కిందికి గెంతుతుంది), గోడ అంటే నిలువు అనంతస్పర్శరేఖ వద్ద అనంత విచ్ఛిన్నత. విచ్ఛిన్నత ఎదురైతే, ఇంకేదైనా చేసే ముందు అది ఈ మూడింటిలో ఏదో అడగండి.
అవిచ్ఛిన్న ప్రమేయాల బీజగణితం
$f$, $g$ రెండూ $x=a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నమనుకోండి. అప్పుడు కింది ప్రమేయాలు కూడా $a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నమే:
- $f+g$, $f-g$ మరియు ఏ స్థిరాంకం $c$ కైనా $cf$;
- లబ్ధం $fg$;
- భాగఫలం $\frac fg$, $g(a)\ne0$ అయితే;
- సంయుక్త ప్రమేయం $g\circ f$, $g$ అనేది బిందువు $f(a)$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నమైతే (అంటే బయటి ప్రమేయం, లోపలి ప్రమేయం చేరిన చోట అవిచ్ఛిన్నం కావాలి).
ఇవి అవధి నియమాల నుండి వెంటనే వస్తాయి: మొత్తం యొక్క అవధి అవధుల మొత్తం, ఇలాగే మిగతావీ. వీటి వల్ల ఏ శ్రమా లేకుండా $x^2\sin x+e^x\cos x$ అనేది $\mathbb{R}$ పై అవిచ్ఛిన్నమని, $\frac{x+1}{x^2-4}$ అనేది $x=\pm2$ తప్ప అన్ని చోట్ల అవిచ్ఛిన్నమని చెప్పవచ్చు.
రెండు జాగ్రత్తలు.
- నియమాలు ఒకే దిశలో మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రెండు విచ్ఛిన్న ప్రమేయాల మొత్తం అవిచ్ఛిన్నం కావచ్చు: $[x]$, $-[x]$ రెండూ $1$ వద్ద విచ్ఛిన్నమే, కానీ వాటి మొత్తం $0$. అలాగే, ఒక అవిచ్ఛిన్న, ఒక విచ్ఛిన్న ప్రమేయాల మొత్తం ఎల్లప్పుడూ విచ్ఛిన్నమే (మొత్తం అవిచ్ఛిన్నమైతే, అవిచ్ఛిన్న ప్రమేయాన్ని తీసివేయడంతో రెండోది కూడా అవిచ్ఛిన్నమవుతుంది).
- సంయుక్త ప్రమేయానికి, లోపలి ప్రమేయం ఎక్కడ చేరుతుందో చూడండి. $g(x)=[x]$ పూర్ణాంకాల వద్ద మాత్రమే విచ్ఛిన్నం, కాబట్టి $[x^2]$ అనేది $x^2$ పూర్ణాంకమయ్యే చోట్ల మాత్రమే విరగగలదు.
ఉదాహరణ 2: $h(x)=[x^2]$ అనేది $x=0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నమా? $x=1$ వద్ద?
దశ 1: $x=0$ దగ్గర ($|x|<1$ అయినప్పుడు), $0\le x^2<1$, కాబట్టి $[x^2]=0$. అలాగే $h(0)=0$.
దశ 2: $0$ వద్ద అవధి రెండు వైపుల నుండీ $0$, అది $h(0)$ కి సమానం, కాబట్టి $h$ అనేది $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం.
దశ 3: $x=1$ వద్ద, $x$ ను $1$ కంటే కొద్దిగా తక్కువగా తీసుకోండి: $x^2<1$ కాబట్టి $[x^2]=0$. $x$ ను $1$ కంటే కొద్దిగా ఎక్కువగా తీసుకోండి: $x^2>1$ ($2$ కంటే తక్కువ) కాబట్టి $[x^2]=1$.
దశ 4: LHL $=0$, RHL $=1$, కాబట్టి $1$ వద్ద ఎగురు విచ్ఛిన్నత ఉంది.
సమాధానం: $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం, $1$ వద్ద విచ్ఛిన్నం. గమనించవలసింది: లోపలి ప్రమేయం $x^2$ పూర్ణాంకం $0$ ను తాకుతుంది కానీ దాటదు, కాబట్టి ఎగురు రాదు; $1$ వద్ద అది పైకి దాటుతుంది, కాబట్టి ఎగురు వస్తుంది.
గరిష్ఠ పూర్ణాంక, మాపాంక మరియు ఖండిత ప్రమేయాలు
గరిష్ఠ పూర్ణాంక ప్రమేయం
$[x]$ అంటే $x$ ను మించని అతి పెద్ద పూర్ణాంకం: $[2.7]=2$, $[-2.7]=-3$, $[5]=5$. ప్రతి అంతరం $[n,n+1)$ పై ఇది స్థిరం, $n$ కి సమానం. ఒక పూర్ణాంకం $n$ వద్ద:
కాబట్టి కుడి అవధి విలువతో సరిపోతుంది కానీ ఎడమ అవధి సరిపోదు: $[x]$ కి ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద $1$ పరిమాణంలో ఎగురు ఉంటుంది, ప్రతి పూర్ణాంకేతర బిందువు వద్ద అవిచ్ఛిన్నం. ఒక అంతరంలో ఎగురులను లెక్కించడానికి, అంతరం లోపల ఖచ్చితంగా ఉన్న పూర్ణాంకాలను లెక్కించండి.
ఇవి తరచుగా వచ్చే రూపాంతరాలు:
- $x-[x]$ (భిన్నాంశం) పూర్ణాంకాల వద్ద $0$, కానీ ఎడమ వైపు నుండి $1$ కి చేరుతుంది: ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద విచ్ఛిన్నం.
- $[x]+[-x]$ పూర్ణాంకం వద్ద $0$, పూర్ణాంకేతర బిందువు వద్ద $-1$. పూర్ణాంకేతర బిందువు వద్ద ఆ బిందువు చుట్టూ స్థిరం, కాబట్టి అవిచ్ఛిన్నం; పూర్ణాంకం వద్ద అవధి $-1$ కానీ విలువ $0$, కాబట్టి విచ్ఛిన్నం.
- పూర్ణాంకం $n$ వద్ద $x[x]$ కి LHL $n(n-1)$, RHL $n^2$, ఇవి $n=0$ అయినప్పుడే సమానం. కాబట్టి $x[x]$ అనేది $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం, ఇతర ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద విచ్ఛిన్నం.
- ధన స్థిరాంకం $k$ కి $[kx]$ అనేది $kx$ పూర్ణాంకమయ్యే చోట, అంటే $x=\frac nk$ వద్ద విరుగుతుంది.
మాపాంక ప్రమేయం
$|x|$ అనేది $x\ge0$ కి $x$, $x<0$ కి $-x$. ఇది అన్ని చోట్ల అవిచ్ఛిన్నం, ఎందుకంటే రెండు భాగాలూ మూలబిందువు వద్ద $0$ కి చేరతాయి. $|f(x)|$ విషయంలో: $f$ అవిచ్ఛిన్నమైతే $|f|$ కూడా అవిచ్ఛిన్నమే, ఎందుకంటే $|\cdot|$ అవిచ్ఛిన్నం, అవిచ్ఛిన్న ప్రమేయాల సంయుక్తం అవిచ్ఛిన్నం. విలోమం తప్పు: $x\ne0$ కి $f(x)=\frac{|x|}{x}$ అనేది $0$ వద్ద ఎగురుతుంది, అయినా $x\ne0$ కి $|f(x)|=1$ కి అక్కడ ఏ ఎగురూ లేదు.
ఖండిత ప్రమేయాలు
వేర్వేరు అంతరాలపై వేర్వేరు సూత్రాలతో నిర్వచించిన ప్రమేయం, ప్రతి సూత్రం అవిచ్ఛిన్నమైతే, ప్రతి అంతరం లోపల అవిచ్ఛిన్నం. సూత్రం మారే బిందువులను ("సంధులు") మాత్రమే పరీక్షించాలి. సంధి $x=a$ వద్ద:
- LHL: ఎడమ భాగపు సూత్రంలో $x=a-h$ పెట్టి $h\to0^+$ తీసుకోండి.
- RHL: కుడి భాగపు సూత్రంలో $x=a+h$ పెట్టండి.
- విలువ: $x=a$ ను కలిగి ఉన్న భాగాన్ని వాడండి.
- ఈ మూడు సంఖ్యలూ సమానమైతే, సరిగ్గా అప్పుడే అవిచ్ఛిన్నం.
ఉదాహరణ 3: $f(x)=x[x]$ యొక్క అవిచ్ఛిన్నతను $x=0$ వద్ద, $x=1$ వద్ద పరీక్షించండి.
దశ 1, $x=0$ వద్ద: $-1<x<0$ కి $[x]=-1$ కాబట్టి $f(x)=-x\to0$. $0\le x<1$ కి $[x]=0$ కాబట్టి $f(x)=0$. అలాగే $f(0)=0$.
దశ 2: LHL $=0$, RHL $=0$, విలువ $=0$. $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం.
దశ 3, $x=1$ వద్ద: $0\le x<1$ కి $f(x)=0$, కాబట్టి LHL $=0$. $1\le x<2$ కి $[x]=1$ కాబట్టి $f(x)=x\to1$, కాబట్టి RHL $=1$.
దశ 4: $0\ne1$. $1$ వద్ద ఎగురు.
గమనించవలసింది: $[x]$ ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద ఎగురుతుంది, కానీ $0$ వద్ద అది $x\to0$ తో గుణించబడుతుంది, ఇది ఎగురును అణచివేస్తుంది.
అవిచ్ఛిన్నతకు స్థిరాంకాలు కనుగొనడం
JEE లో అవిచ్ఛిన్నత యొక్క అత్యంత సాధారణ ఉపయోగం ఇదే. పద్ధతి ఎప్పుడూ మారదు: సంధి వద్ద LHL, RHL, విలువలను రాసి, వాటిని సమానం చేసి, సాధించండి. ఒక తెలియని దానికి ఒక సమీకరణం చాలు; రెండు తెలియనివాటికి ప్రమేయానికి రెండు సంధులు (లేదా రెండు సమీకరణాలనిచ్చే ఒక సంధి) ఉండాలి.
సంధి వద్ద ప్రమేయం $\frac00$ రూపంలోకి వచ్చినప్పుడు రెండు అవధులు మళ్ళీ మళ్ళీ వాడతాం: $\lim_{x\to0}\frac{\sin x}{x}=1$ మరియు $\lim_{x\to0}\frac{1-\cos x}{x^2}=\frac12$.
ఉదాహరణ 4: $x\ne0$ కి $f(x)=\dfrac{1-\cos4x}{x^2}$, $f(0)=k$ అనేది $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం కావడానికి $k$ ను కనుగొనండి.
దశ 1: $1-\cos4x=2\sin^2 2x$.
దశ 2: కాబట్టి $f(x)=2\cdot\dfrac{\sin^22x}{x^2}=2\cdot4\left(\dfrac{\sin2x}{2x}\right)^2$.
దశ 3: $x\to0$ అయినప్పుడు బ్రాకెట్ $1$ కి చేరుతుంది, కాబట్టి అవధి $8$.
దశ 4: అవిచ్ఛిన్నతకు $k=8$ కావాలి.
సరిచూపు: చిన్న $u$ కి $1-\cos u\approx\frac{u^2}{2}$, దీనితో $\frac{16x^2/2}{x^2}=8$. రెండు మార్గాలూ ఏకీభవిస్తున్నాయి.
ఉదాహరణ 5: $x\le1$ కి $f(x)=4$, $1<x<3$ కి $f(x)=ax+b$, $x\ge3$ కి $f(x)=10$ అనే ప్రమేయం అన్ని చోట్ల అవిచ్ఛిన్నమైతే $a$, $b$ లను కనుగొనండి.
దశ 1: సంధులు $x=1$ మరియు $x=3$. ప్రతి భాగం తన అంతరంపై అవిచ్ఛిన్నమే.
దశ 2, $x=1$ వద్ద: LHL $=4$, RHL $=a+b$. కాబట్టి $a+b=4$.
దశ 3, $x=3$ వద్ద: LHL $=3a+b$, RHL $=10$. కాబట్టి $3a+b=10$.
దశ 4: తీసివేస్తే: $2a=6$, $a=3$, అప్పుడు $b=1$.
సరిచూపు: మధ్య భాగం $3x+1$ అనేది $x=1$ వద్ద $4$, $x=3$ వద్ద $10$ ఇస్తుంది. రెండు సంధులూ సరిపోయాయి.
గమనించవలసింది: రెండు సంధులు రెండు సమీకరణాలనిచ్చాయి; రెండు స్థిరాంకాలున్న సమస్య సాధ్యమని దీని ద్వారానే తెలుస్తుంది.

చిత్రం 2.2: ఒక మూల, ఒక నున్నని బిందువు మరియు ఒక మెట్ల గ్రాఫ్
ఒక బిందువు వద్ద అవకలనీయత
$a$ వద్ద $f$ యొక్క అవకలజం (derivative) అనేది జ్యా వాలు యొక్క అవధి:
$h$ అనేది $0$ కి ఏ వైపు నుండైనా చేరవచ్చు కాబట్టి, రెండు ఏకపక్ష రూపాలు ఉన్నాయి.
LHD, RHD రెండూ (పరిమిత సంఖ్యలుగా) ఉండి సమానమైతే, సరిగ్గా అప్పుడే $f$ అనేది $a$ వద్ద అవకలనీయం. వాటి ఉమ్మడి విలువ $f'(a)$. రెండూ భిన్నమైతే, ఆ బిందువు వద్ద గ్రాఫ్కు మూల (corner) ఉంటుంది: అది ఒక వాలుతో వచ్చి మరో వాలుతో వెళ్తుంది, కాబట్టి ఒకే స్పర్శరేఖ ఉండదు.
LHD యొక్క హారం గురించి ఒక గమనిక. $x=a-h$ పెట్టినప్పుడు, $x$ లో మార్పు $-h$, కాబట్టి భాగఫలం $\frac{f(a-h)-f(a)}{-h}$. ఈ రుణ గుర్తును మరచిపోతే LHD గుర్తు తిరగబడుతుంది, "అవకలనీయం" అనే తప్పు నిర్ణయానికి ఇదే సాధారణ కారణం.
ఉదాహరణ 6: $x=1$ వద్ద $f(x)=|x-1|$ యొక్క LHD, RHD లను కనుగొనండి.
దశ 1: $f(1)=0$.
దశ 2, RHD: $h>0$ కి $f(1+h)=|h|=h$, కాబట్టి భాగఫలం $\frac{h-0}{h}=1$. RHD $=1$.
దశ 3, LHD: $h>0$ కి $f(1-h)=|-h|=h$, భాగఫలం $\frac{h-0}{-h}=-1$. LHD $=-1$.
దశ 4: $-1\ne1$, కాబట్టి $f$ అనేది $1$ వద్ద అవకలనీయం కాదు.
గమనించవలసింది: V ఆకారపు రెండు భుజాల వాలులు $-1$, $+1$, ఏకపక్ష అవకలజాలు సరిగ్గా అవే ఇస్తాయి.
వేర్వేరు సూత్రాలతో ఏర్పడిన ప్రమేయానికి, ఎల్లప్పుడూ నిర్వచనం అవసరం లేదు. రెండు భాగాలూ అవకలనీయమైనప్పుడు, ప్రమేయం ఆ సంధి వద్ద అవిచ్ఛిన్నమైతే, సంధి వద్ద ఏకపక్ష అవకలజం అనేది ఆ భాగం యొక్క అవకలజమే. కాబట్టి ఎడమవైపు $f(x)=g(x)$, కుడివైపు $h(x)$ ఉన్న ప్రమేయానికి, ముందు అవిచ్ఛిన్నతను పరీక్షించి, తర్వాత $g'(a)$, $h'(a)$ లను పోల్చండి.
ఉదాహరణ 7: $x\le1$ కి $f(x)=x^2+3x+a$, $x>1$ కి $f(x)=bx+2$ అనే ప్రమేయం $x=1$ వద్ద అవకలనీయం కావడానికి $a,b$ లను కనుగొనండి.
దశ 1, ముందు అవిచ్ఛిన్నత: LHL $=1+3+a=4+a$; RHL $=b+2$. కాబట్టి $4+a=b+2$.
దశ 2, సమాన వాలులు: ఎడమ వాలు $=2x+3$ అనేది $1$ వద్ద $5$; కుడి వాలు $b$. కాబట్టి $b=5$.
దశ 3: అప్పుడు $a=b+2-4=3$.
సమాధానం: $a=3$, $b=5$.
గమనించవలసింది: అవిచ్ఛిన్నత ఒక్కటే ఒక సమీకరణం ఇస్తుంది; వాలులను సరిపోల్చితే రెండోది వస్తుంది. అవకలనీయతకు రెండూ కావాలి.
అవిచ్ఛిన్నత, అవకలనీయత కలిపి
అవకలనీయం అయితే అవిచ్ఛిన్నం. $f'(a)$ ఉంటే,
కాబట్టి $f(a+h)\to f(a)$, అంటే $a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నత.
విలోమం తప్పు. $f(x)=|x|$ అనేది $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం, కానీ అక్కడ RHD $=1$, LHD $=-1$. ఈ ప్రవచనాన్ని రెండో వైపు నుండి చదివి వాడుకోండి: ప్రమేయం $a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం కాకపోతే, అది $a$ వద్ద అవకలనీయం కాదు. ఇదే అతి వేగవంతమైన పరీక్ష, ఎటువంటి భాగఫలాన్ని లెక్కించకుండానే ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద $[x]$ విషయాన్ని తేల్చేస్తుంది.
| $a$ వద్ద ధర్మం | అది కోరేది | ఫలితం |
|---|---|---|
| అవిచ్ఛిన్నం | $\text{LHL}=\text{RHL}=f(a)$ | అవకలనీయతను ఇవ్వదు |
| అవకలనీయం | $\text{LHD}=\text{RHD}$, పరిమితం | అవిచ్ఛిన్నతను ఇస్తుంది |
| అవిచ్ఛిన్నం కాదు | మూడు షరతుల్లో ఒకటి విఫలం | అవకలనీయం కాదని నిర్ధారిస్తుంది |
| మూల | అవిచ్ఛిన్నం, $\text{LHD}\ne\text{RHD}$ | అవిచ్ఛిన్నం, అవకలనీయం కాదు |
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "నున్నగా ఉంటే కలిసి ఉన్నట్టే, కలిసి ఉన్నది నున్నగా ఉండాల్సిన పనిలేదు."
దీన్ని తాడుగా ఊహించండి: నున్నని తాడు తప్పనిసరిగా ఒకే ముక్కగా ఉంటుంది, కానీ ఒకే ముక్కగా ఉన్న తాడుకు ముడతలు ఉండవచ్చు. ఏ దిశలో సూచన ఉందో గుర్తుంచుకోవడానికి దీన్ని వాడండి.
ఇంకొక సూక్ష్మమైన సందర్భం: $f(0)=0$ తో $f(x)=x\sin\frac1x$ అనేది $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం ($|x\sin\frac1x|\le|x|$ కాబట్టి), కానీ భాగఫలం $\frac{f(h)-f(0)}{h}=\sin\frac1h$ అనేది $-1$, $1$ ల మధ్య ఊగుతూనే ఉంటుంది, కాబట్టి ఏ ఏకపక్ష అవకలజమూ లేదు. దీనికి విరుద్ధంగా, $g(0)=0$ తో $g(x)=x^2\sin\frac1x$ కి భాగఫలం $h\sin\frac1h$, ఇది $-|h|$, $|h|$ ల మధ్య నొక్కబడుతుంది, కాబట్టి $g'(0)=0$.
$|x|$, $[x]$ తరహా ప్రమేయాలు అవకలనీయం కాని బిందువులు
మాపాంకం. $|f(x)|$ కి అవకలనీయత పోయేది $f(a)=0$ అయిన బిందువు $a$ వద్ద మాత్రమే. $f$ యొక్క శూన్యాలకు దూరంగా, చిన్న అంతరంపై $|f|$ అనేది $f$ లేదా $-f$ కి సమానం, $f$ అంత నున్నగా ఉంటుంది.
$f$ యొక్క శూన్యం $a$ వద్ద ($f$ అవకలనీయమైతే):
- $f'(a)\ne0$ అయితే, $|f|$ కి మూల ఉంటుంది: RHD, LHD లు $|f'(a)|$ మరియు $-|f'(a)|$. అవకలనీయం కాదు.
- $f'(a)=0$ అయితే, $|f|$ అనేది $a$ వద్ద అవకలనీయం, అవకలజం $0$.
కాబట్టి $|x|$ అనేది $0$ వద్ద (వాలు $1$) విరుగుతుంది, $|x^2-4|$ అనేది $\pm2$ వద్ద (వాలులు $\pm4$), $|\sin x|$ అనేది $\pi$ యొక్క ప్రతి గుణిజం వద్ద. కానీ $|x|^3$, $x|x|$ లు $0$ వద్ద నున్నగా ఉంటాయి. $x|x|$ కి: $0$ వద్ద భాగఫలం $\frac{h|h|}{h}=|h|\to0$, రెండు వైపుల నుండీ.
$f$ యొక్క శూన్యాన్ని, అక్కడే సున్నా అయ్యే మరో కారణాంకం గుణిస్తే, మూల అణగిపోతుంది. $(x^2-1)\,|x-1|$ అనే ప్రమేయం $x=1$ వద్ద అవకలనీయం: $|x-1|$ ముందున్న కారణాంకం $x-1$ అనేది $x|x|$ లోని అదనపు $x$ లాగా పనిచేస్తుంది.
మాపాంక పదాల మొత్తానికి, ఒక పదానికి మూల ఉన్న ప్రతి బిందువు వద్ద మూల ఉంటుంది, రెండు మూలలు రద్దయితే తప్ప. వాలులు కలుస్తాయి: $|x|+|x-1|$ కి $0$ వద్ద, $1$ వద్ద మూల ఉంటుంది, కానీ వాటి మధ్య అది వాలు $0$ ఉన్న సరళరేఖ.
గరిష్ఠ పూర్ణాంకం. $[x]$ పూర్ణాంకం వద్ద అవిచ్ఛిన్నం కాదు, కాబట్టి అక్కడ అవకలనీయం కాదు. పూర్ణాంకాల మధ్య అది స్థిరం, కాబట్టి ప్రతి పూర్ణాంకేతర బిందువు వద్ద దాని అవకలజం $0$. $[x]$ తో నిర్మించిన ప్రమేయాలు తమ సొంత ఎగురులను కలుపుకుంటాయి, ప్రతి ఎగురు బిందువూ అవకలనీయం కాని బిందువే.
| ప్రమేయం | అవకలనీయం కాని బిందువులు |
|---|---|
| $\lvert x\rvert$ | $x=0$ |
| $\lvert x-c\rvert$ | $x=c$ |
| $\lvert x\rvert+\lvert x-2\rvert$ | $x=0$ మరియు $x=2$ |
| $x\lvert x\rvert$ | ఏవీ లేవు |
| $\lvert\sin x\rvert$ | $x=n\pi$, $n$ ఒక పూర్ణాంకం |
| $[x]$ | ప్రతి పూర్ణాంకం |
| $\lvert x^2-5x+6\rvert$ | $x=2$ మరియు $x=3$ |
ఉదాహరణ 8: $f(x)=(x^2-1)\,|x^2-3x+2|$ అవకలనీయం కాని బిందువులను కనుగొనండి.
దశ 1: $x^2-3x+2=(x-1)(x-2)$, కాబట్టి $|x^2-3x+2|$ అనేది లోపలి భాగం సున్నా కాని వాలుతో సున్నా అయ్యే $x=1$, $x=2$ వద్ద మాత్రమే విరగగలదు.
దశ 2: $f(x)=(x-1)(x+1)\,|x-1|\,|x-2|$ అని రాయండి.
దశ 3, $x=1$ వద్ద: కారణాంకం $(x-1)|x-1|$ నున్నగా ఉంటుంది ($x|x|$ లోని అదే నమూనా), మిగిలినది $(x+1)|x-2|$ కూడా $1$ దగ్గర నున్నగా ఉంటుంది. కాబట్టి $f$ అనేది $1$ వద్ద అవకలనీయం.
దశ 4, $x=2$ వద్ద: మిగతా కారణాంకాలు $(x^2-1)|x-1|$ అనేవి $2$ వద్ద $3\cdot1=3$, సున్నా కాదు, కాబట్టి $|x-2|$ యొక్క మూల మిగిలిపోతుంది.
సమాధానం: $x=2$ మాత్రమే. గమనించవలసింది: మాపాంకం లోపల ఉన్న సమాసం యొక్క శూన్యాలను లెక్కించే ముందు, దాన్ని ఏది గుణిస్తోందో చూడండి.
సాధారణ తప్పులు
- అవధిని మాత్రమే పరీక్షించి $f(a)$ ను మరచిపోవడం → $f(a)$ ఉందో లేదో, అది అవధికి సమానమో కాదో చూడండి.
- ప్రదేశం వెలుపల ఉన్న బిందువు వద్ద గ్రాఫ్లో ఖాళీ ఉన్నందున ప్రమేయం విచ్ఛిన్నమని భావించడం → అవిచ్ఛిన్నతను ప్రదేశంలోని బిందువుల వద్ద మాత్రమే పరిశీలిస్తాం.
- ఖండిత ప్రమేయానికి LHL, RHL రెండింటికీ ఒకే సూత్రాన్ని వాడడం → $x=a-h$ కి ఎడమ భాగాన్ని, $x=a+h$ కి కుడి భాగాన్ని వాడండి.
- రెండు విచ్ఛిన్న ప్రమేయాల మొత్తం తప్పనిసరిగా విచ్ఛిన్నమని అనుకోవడం → అది అవిచ్ఛిన్నం కావచ్చు; నేరుగా పరీక్షించండి.
- $\text{LHD}$ ను $-h$ కి బదులు $h$ హారంతో లెక్కించడం → $x=a-h$ అయితే హారం $-h$.
- "అవిచ్ఛిన్నం, కాబట్టి అవకలనీయం" అనడం → అవిచ్ఛిన్నత చాలదు; రెండు ఏకపక్ష అవకలజాలను పోల్చండి.
- $f$ యొక్క ప్రతి శూన్యం వద్ద $|f(x)|$ అవకలనీయం కాదని చెప్పడం → $f'\ne0$ అయిన చోటే; ద్విగుణ శూన్యం వద్ద అది నున్నగానే ఉంటుంది.
- సంవృత అంతరంపై $[x]$ కి ప్రతి పూర్ణాంకాన్నీ ఆలోచించకుండా లెక్కించడం → లోపల ఉన్నవాటినే లెక్కించండి, అంత్య బిందువును ఏకపక్ష సందర్భంగా పరిగణించండి.
- $[x^2]$ లేదా $[2x]$ ను పూర్ణాంక $x$ వద్ద విరుగుతాయని భావించడం → లోపలి సమాసం పూర్ణాంకమయ్యే చోట అది విరుగుతుంది.
- తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత ఉన్న ప్రమేయం "సరిగా నిర్వచితం కాదు కాబట్టి పట్టించుకోనవసరం లేదు" అని నమ్మడం → విలువను తిరిగి నిర్వచించే వరకు అది విచ్ఛిన్నమే.
త్వరిత పునశ్చరణ
- $a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం: $\text{LHL}=\text{RHL}=f(a)$, అన్నీ పరిమితం.
- సంవృత అంతరం: అంత్య బిందువుల వద్ద ఏకపక్ష అవధులను వాడండి.
- తొలగించదగినది: అవధి ఉంది, $f(a)$ లేదు లేదా భిన్నం; $f(a)$ ను తిరిగి నిర్వచించి సరిచేయండి.
- ఎగురు: పరిమిత ఏకపక్ష అవధులు, అసమానం; ఎగురు పరిమాణం $\text{RHL}-\text{LHL}$.
- అనంతం: ఒక ఏకపక్ష అవధి $\pm\infty$.
- అవిచ్ఛిన్న ప్రమేయాల మొత్తం, భేదం, లబ్ధం, సంయుక్తం అవిచ్ఛిన్నం; హారం $0$ కాని చోట భాగఫలం అవిచ్ఛిన్నం.
- అవిచ్ఛిన్నం + విచ్ఛిన్నం ఎల్లప్పుడూ విచ్ఛిన్నం; విచ్ఛిన్నం + విచ్ఛిన్నం ఏదైనా కావచ్చు.
- $[x]$ కి ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద $1$ ఎగురు ఉంది; $x-[x]$, $[x]+[-x]$ కూడా పూర్ణాంకాల వద్ద విచ్ఛిన్నం.
- $|x|$ అన్ని చోట్ల అవిచ్ఛిన్నం; $f$ అవిచ్ఛిన్నమైతే $|f|$ ఎప్పుడూ అవిచ్ఛిన్నం.
- అవిచ్ఛిన్నతకు స్థిరాంకాలు: ప్రతి సంధి వద్ద LHL, RHL, విలువలను సమానం చేయండి.
- $f'(a)$ ఉండాలంటే $\text{LHD}=\text{RHD}$ (రెండూ పరిమితం); LHD కి $\frac{f(a-h)-f(a)}{-h}$ వాడండి.
- $a$ వద్ద అవకలనీయం అయితే $a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం; విలోమం తప్పు.
- $|f|$ కి మూల ఉండేది $f'\ne0$ అయిన $f$ యొక్క శూన్యం వద్ద మాత్రమే.
- $|x|$ అనేది $0$ వద్ద విఫలం, $[x]$ ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద విఫలం, $x|x|$ ఎప్పుడూ విఫలం కాదు.
- ఖండిత ప్రమేయం అవకలనీయం కావడానికి స్థిరాంకాలు: ముందు విలువలు సమానం, తర్వాత వాలులు సమానం.
సాధన ప్రశ్నలు
$f$ ప్రమేయం $x\ne0$ కి $f(x)=\frac{\sin x}{x}$ గా, $f(0)=2$ గా ఇవ్వబడింది. $x=0$ వద్ద ఈ ప్రమేయానికి ఉన్నది
- తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత
- ఎగురు విచ్ఛిన్నత
- అనంత విచ్ఛిన్నత
- విచ్ఛిన్నత లేదు
సమాధానం
A. తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత
$\lim_{x\to0}\frac{\sin x}{x}=1$ ఉంది కానీ $f(0)=2\ne1$. అవధి ఉండి విలువకు భిన్నంగా ఉంది, కాబట్టి ఈ విచ్ఛిన్నత తొలగించదగినది.
గరిష్ఠ పూర్ణాంక ప్రమేయం $f(x)=[x]$ విచ్ఛిన్నమయ్యే చోటు
- ప్రతి వాస్తవ సంఖ్య వద్ద
- ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద, మరెక్కడా కాదు
- కేవలం $x=0$ వద్ద
- ప్రతి పూర్ణాంకేతర వాస్తవ సంఖ్య వద్ద
సమాధానం
B. ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద, మరెక్కడా కాదు
పూర్ణాంకం $n$ వద్ద LHL $=n-1$, RHL $=n$. పూర్ణాంకాల మధ్య ప్రమేయం స్థిరం, కాబట్టి అవిచ్ఛిన్నం.
$f(x)=\frac{1}{x-2}$ కి, $x=2$ వద్ద ఉన్నది
- ఎగురు విచ్ఛిన్నత
- తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత
- అవిచ్ఛిన్న బిందువు
- అనంత విచ్ఛిన్నత
సమాధానం
D. అనంత విచ్ఛిన్నత
$x\to2^+$ అయినప్పుడు $f\to+\infty$, $x\to2^-$ అయినప్పుడు $f\to-\infty$. ఏకపక్ష అవధులు అనంతాలు.
$f(x)=|x-2|+|x-5|$ అవకలనీయం కాని అన్ని వాస్తవ $x$ ల సమితి
- $\{2\}$
- $\{2,\frac72,5\}$
- $\{2,5\}$
- $\{5\}$
సమాధానం
C. $\{2,5\}$
ప్రతి మాపాంక పదానికి దాని లోపలి భాగం సున్నా అయ్యే చోట మూల ఉంటుంది: $x=2$ మరియు $x=5$. ఈ రెండు మూలలు వేర్వేరు బిందువుల వద్ద ఉన్నాయి, కాబట్టి ఏదీ రద్దు కాదు. $x=3.5$ వద్ద ప్రమేయం స్థిరం $3$.
కింది ప్రమేయాల్లో $x=0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం కానీ అవకలనీయం కానిది ఏది?
- $|x|$
- $[x]$
- $x^2$
- $x^3$
సమాధానం
A. $|x|$
$x^2$, $x^3$ లు $0$ వద్ద అవకలనీయం; $[x]$ అయితే $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నమే కాదు. $|x|$ అవిచ్ఛిన్నం, LHD $=-1$, RHD $=1$.
$f(x)=x|x|$ కి, $x=0$ వద్ద ప్రమేయం
- అవిచ్ఛిన్నం కానీ అవకలనీయం కాదు
- అవకలనీయం, $f'(0)=1$
- విచ్ఛిన్నం
- అవకలనీయం, $f'(0)=0$
సమాధానం
D. అవకలనీయం, $f'(0)=0$
$\frac{f(h)-f(0)}{h}=\frac{h|h|}{h}=|h|\to0$ రెండు వైపుల నుండీ, కాబట్టి $f'(0)=0$.
$f(x)=[x]+[-x]$ అనుకోండి. అప్పుడు $f$ అవిచ్ఛిన్నమయ్యేది
- ఏ వాస్తవ సంఖ్య వద్దా కాదు
- ప్రతి వాస్తవ సంఖ్య వద్ద
- ప్రతి పూర్ణాంకేతర సంఖ్య వద్ద, ఏ పూర్ణాంకం వద్దా కాదు
- ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద, ఏ పూర్ణాంకేతర సంఖ్య వద్దా కాదు
సమాధానం
C. ప్రతి పూర్ణాంకేతర సంఖ్య వద్ద, ఏ పూర్ణాంకం వద్దా కాదు
పూర్ణాంకేతర $x$ కి $[x]+[-x]=-1$, ఆ బిందువు చుట్టూ స్థిరం. పూర్ణాంకం వద్ద అవధి $-1$ కానీ $f=0$, కాబట్టి అక్కడ విచ్ఛిన్నం.
$f(x)=[\sin x]$ అనుకోండి. $x=0$ వద్ద $f$ యొక్క ఎడమ అవధి, కుడి అవధి, విలువ వరుసగా
- $0,\ 0,\ 0$
- $-1,\ 0,\ 0$
- $0,\ 1,\ 0$
- $-1,\ -1,\ 0$
సమాధానం
B. $-1,\ 0,\ 0$
చిన్న $x<0$ కి $\sin x$ చిన్న రుణ సంఖ్య, కాబట్టి $[\sin x]=-1$. చిన్న $x>0$ కి $0<\sin x<1$ వల్ల $0$. మరియు $[\sin0]=0$.
ఒక ప్రమేయం $f$ అనేది $x=a$ వద్ద అవకలనీయం అయితే,
- $x=a$ వద్ద $f'$ అవిచ్ఛిన్నం
- $x=a$ వద్ద $f$ విచ్ఛిన్నం
- $x=a$ వద్ద $f$ అవిచ్ఛిన్నం
- $x=a$ వద్ద $f$ కి మూల ఉంటుంది
సమాధానం
C. $x=a$ వద్ద $f$ అవిచ్ఛిన్నం
ఒక బిందువు వద్ద అవకలనీయత అక్కడ అవిచ్ఛిన్నతను తప్పనిసరి చేస్తుంది: $f(a+h)-f(a)=\frac{f(a+h)-f(a)}{h}\cdot h\to f'(a)\cdot0=0$.
$f(x)=|2x-6|$ కి, $x=3$ వద్ద ఎడమ అవకలజం, కుడి అవకలజం వరుసగా
- $2$ మరియు $2$
- $-2$ మరియు $-2$
- $2$ మరియు $-2$
- $-2$ మరియు $2$
సమాధానం
D. $-2$ మరియు $2$
$x<3$ కి $f=6-2x$, వాలు $-2$. $x>3$ కి $f=2x-6$, వాలు $2$. కాబట్టి LHD $=-2$, RHD $=2$.
$x\ne0$ కి $f(x)=x^2\sin\frac1x$, $f(0)=0$ అనుకోండి. అప్పుడు $f'(0)$ విలువ
- నిర్వచితం కాదు
- $0$
- $\frac12$
- $1$
సమాధానం
B. $0$
$\frac{f(h)-f(0)}{h}=h\sin\frac1h$. $\left|h\sin\frac1h\right|\le|h|\to0$ కాబట్టి అవధి $0$.
$f$ అనేది $x=a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం, $g$ అనేది $x=a$ వద్ద విచ్ఛిన్నం అనుకోండి. అప్పుడు $x=a$ వద్ద $f+g$
- ఎల్లప్పుడూ అవిచ్ఛిన్నం
- $f(a)=0$ అయితే మాత్రమే అవిచ్ఛిన్నం
- కొన్నిసార్లు అవిచ్ఛిన్నం, కొన్నిసార్లు విచ్ఛిన్నం
- ఎల్లప్పుడూ విచ్ఛిన్నం
సమాధానం
D. ఎల్లప్పుడూ విచ్ఛిన్నం
$f+g$ అవిచ్ఛిన్నమైతే, $g=(f+g)-f$ కూడా అవిచ్ఛిన్నమవుతుంది, ఇది విరుద్ధం. కాబట్టి $f+g$ ఎల్లప్పుడూ విచ్ఛిన్నం.
$x\ne0$ కి $f(x)=\frac{|x|}{x}$, $f(0)=1$ అనుకోండి. $x=0$ వద్ద ప్రమేయానికి ఉన్నది
- ఎగురు విచ్ఛిన్నత
- అనంత విచ్ఛిన్నత
- తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత
- విచ్ఛిన్నత లేదు
సమాధానం
A. ఎగురు విచ్ఛిన్నత
LHL $=-1$, RHL $=1$. రెండూ పరిమితం కానీ అసమానం, కాబట్టి $f(0)$ ఏదైనా ఇది ఎగురు విచ్ఛిన్నతే.
$x\ne0$ కి $f(x)=x\sin\frac1x$, $f(0)=0$ అనుకోండి. $x=0$ వద్ద ప్రమేయం $f$
- అవకలనీయం, $f'(0)=1$
- అవకలనీయం, $f'(0)=0$
- అవిచ్ఛిన్నం కానీ అవకలనీయం కాదు
- విచ్ఛిన్నం
సమాధానం
C. అవిచ్ఛిన్నం కానీ అవకలనీయం కాదు
$\left|x\sin\frac1x\right|\le|x|\to0$, కాబట్టి $f$ అవిచ్ఛిన్నం. కానీ $\frac{f(h)-f(0)}{h}=\sin\frac1h$ అనేది $-1$, $1$ ల మధ్య ఊగుతుంది, కాబట్టి అవకలజం లేదు.
$x\ne2$ కి $f(x)=\frac{x^3-8}{x-2}$, $f(2)=k$ అనే ప్రమేయం $x=2$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నమైతే, $k$ విలువ
- 8
- 6
- 12
- 4
సమాధానం
C. 12
$\frac{x^3-8}{x-2}=x^2+2x+4\to12$ ($x\to2$ అయినప్పుడు). $n a^{n-1}=3\cdot4=12$ సూత్రంతో సరిచూడండి. కాబట్టి $k=12$.
$x\le4$ కి $f(x)=kx+1$, $x>4$ కి $f(x)=3x-5$ అనే ప్రమేయం $x=4$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం. $k$ విలువ
- 2.5
- 0.5
- 3
- 1.5
సమాధానం
D. 1.5
LHL $=4k+1$, RHL $=12-5=7$. కాబట్టి $4k+1=7$, $k=1.5$. సరిచూపు: $4(1.5)+1=7$.
$x\ne0$ కి $f(x)=\frac{e^{5x}-1}{\sin2x}$, $f(0)=k$ అనేది $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నమైతే, $k$ విలువ
- 2.5
- 10
- 0.4
- 7
సమాధానం
A. 2.5
$\frac{e^{5x}-1}{\sin2x}=\frac{5x}{2x}\cdot\frac{(e^{5x}-1)/5x}{\sin2x/2x}\to\frac52\cdot\frac11=2.5$.
ఒక ప్రమేయం $x\le2$ కి $f(x)=5$, $2<x<4$ కి $f(x)=ax+b$, $x\ge4$ కి $f(x)=11$, ఇది $\mathbb{R}$ పై అవిచ్ఛిన్నం. $a-b$ విలువ
- 2
- 4
- -4
- 8
సమాధానం
B. 4
$x=2$ వద్ద: $2a+b=5$. $x=4$ వద్ద: $4a+b=11$. తీసివేస్తే: $a=3$, అప్పుడు $b=-1$. కాబట్టి $a-b=4$. సరిచూపు: $3(2)-1=5$ మరియు $3(4)-1=11$.
అంతరం $(-1.5,\,3.2)$ లో $f(x)=[x]$ యొక్క విచ్ఛిన్న బిందువుల సంఖ్య
- 4
- 6
- 5
- 3
సమాధానం
C. 5
అంతరం లోపల ఖచ్చితంగా ఉన్న పూర్ణాంకాలు $-1,0,1,2,3$. అంటే $5$ విచ్ఛిన్న బిందువులు.
వివృత అంతరం $(-2\pi,\,2\pi)$ లో $f(x)=|\sin x|$ అవకలనీయం కాని బిందువుల సంఖ్య
- 5
- 4
- 2
- 3
సమాధానం
D. 3
$|\sin x|$ కి $\sin x=0$ అయ్యే చోట, అంటే $x=n\pi$ వద్ద మూలలు ఉంటాయి. $(-2\pi,2\pi)$ లోపల ఇవి $-\pi,\,0,\,\pi$. అంత్య బిందువులు చేరవు. కాబట్టి $3$.
$f(x)=2|x|+3x$ కి, $x=0$ వద్ద కుడి అవకలజం, ఎడమ అవకలజం మొత్తం
- 6
- 4
- 5
- 10
సమాధానం
A. 6
$x>0$ కి $f=5x$, కాబట్టి RHD $=5$. $x<0$ కి $f=x$, కాబట్టి LHD $=1$. మొత్తం $=6$.
$f(x)=|x-1|+|x^2-9|+|x+5|$ అవకలనీయం కాని బిందువుల సంఖ్య
- 3
- 4
- 5
- 2
సమాధానం
B. 4
ప్రతి మాపాంకం లోపలి భాగం సున్నా అయ్యేది $x=1$; $x=3$ మరియు $x=-3$; $x=-5$ వద్ద. ఇవి నాలుగు వేర్వేరు బిందువులు, ప్రతిదాని వద్ద వాలు సున్నా కాదు, కాబట్టి $4$ మూలలు ఉన్నాయి.
$f(x)=(x-1)|x|+(x+1)|x-1|+(x^2-1)|x+1|$ అవకలనీయం కాని బిందువుల సంఖ్య
- 3
- 1
- 2
- 4
సమాధానం
C. 2
మూలలు $0$, $1$, $-1$ వద్ద మాత్రమే రావచ్చు. $x=0$ వద్ద: $x-1=-1\ne0$ కాబట్టి $(x-1)|x|$ కి మూల ఉంది. $x=1$ వద్ద: $x+1=2\ne0$ కాబట్టి $(x+1)|x-1|$ కి మూల ఉంది. $x=-1$ వద్ద: $(x^2-1)|x+1|=(x-1)(x+1)|x+1|$ అనేది $x|x|$ లాగా నున్నగా ఉంటుంది. కాబట్టి $2$ బిందువులు.
$f(x)=|x^2-9|$ కి, $x=3$ వద్ద (కుడి అవకలజం మైనస్ ఎడమ అవకలజం) విలువ
- 0
- 12
- -12
- 6
సమాధానం
B. 12
$3$ కి కొద్దిగా కుడివైపు $f=x^2-9$, వాలు $6$. $3$ కి కొద్దిగా ఎడమవైపు $f=9-x^2$, వాలు $-6$. RHD $-$ LHD $=6-(-6)=12$.
వివృత అంతరం $(0,\,2.5)$ లో $f(x)=[3x]$ యొక్క విచ్ఛిన్న బిందువుల సంఖ్య
- 7
- 6
- 8
- 5
సమాధానం
A. 7
$3x$ పూర్ణాంకమయ్యే చోట $[3x]$ ఎగురుతుంది: $x=\frac13,\frac23,\dots,\frac73$. $\frac73<2.5<\frac83$ కాబట్టి అలాంటి బిందువులు $7$.
$x<0$ కి $f(x)=\frac{\sin3x}{x}$, $f(0)=k$, $x>0$ కి $f(x)=\frac{\sqrt{1+px}-1}{x}$ అనుకోండి, ఇక్కడ $p>0$ ఒక స్థిరాంకం. $f$ అనేది $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నమైతే, $p+k$ విలువ
- 6
- 9
- 12
- 3
సమాధానం
B. 9
LHL $=3$. కుడి వైపుకు, అనుబంధంతో గుణించండి: $\frac{px}{x(\sqrt{1+px}+1)}\to\frac p2$. కాబట్టి $\frac p2=3=k$, అంటే $p=6$, $k=3$, $p+k=9$.
కింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $\frac{x^2-4}{x-2}$ ప్రమేయానికి $x=2$ వద్ద తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత ఉంది. ప్రవచనం II: $\frac{1}{x-2}$ ప్రమేయానికి $x=2$ వద్ద అనంత విచ్ఛిన్నత ఉంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
A. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
ప్రవచనం I: $\frac{x^2-4}{x-2}=x+2\to4$, పరిమిత అవధి ఉండి విలువ లేదు, కాబట్టి తొలగించదగినది. ప్రవచనం II: ఏకపక్ష అవధులు $\pm\infty$. రెండూ సరైనవి.
కింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $f$, $g$ రెండూ $x=a$ వద్ద విచ్ఛిన్నమైతే, $x=a$ వద్ద $f+g$ విచ్ఛిన్నం. ప్రవచనం II: $f$ అనేది $x=a$ వద్ద అవకలనీయమైతే, $x=a$ వద్ద $f$ అవిచ్ఛిన్నం.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
D. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
ప్రవచనం I తప్పు: $[x]$, $-[x]$ రెండూ $1$ వద్ద విచ్ఛిన్నం కానీ వాటి మొత్తం $0$, అవిచ్ఛిన్నం. ప్రవచనం II ప్రామాణిక ఫలితం, నిజం.
కింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $f(x)=x[x]$ అనేది $x=0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం. ప్రవచనం II: $f(x)=x[x]$ అనేది $x=1$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
$0$ వద్ద: ఎడమవైపు $f(x)=-x\to0$, కుడివైపు $0$, $f(0)=0$, కాబట్టి అవిచ్ఛిన్నం. $1$ వద్ద: LHL $=1\cdot0=0$ కానీ RHL $=1\cdot1=1$, కాబట్టి ఎగురుతుంది.
కింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $f$ అనేది $x=a$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నమైతే, $x=a$ వద్ద $f$ అవకలనీయం. ప్రవచనం II: $[x]$ ప్రమేయం $x=0.5$ వద్ద అవకలనీయం కాదు.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
B. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
ప్రవచనం I తప్పు ($0$ వద్ద $|x|$). ప్రవచనం II తప్పు: $0.5$ దగ్గర $[x]=0$ స్థిరం, కాబట్టి అవకలజం ఉంది, అది $0$.
కింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $f(x)=|x|+|x-1|$ అనేది $x=0.5$ వద్ద అవకలనీయం. ప్రవచనం II: $f(x)=x|x|$ అనేది $x=0$ వద్ద అవకలనీయం.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
A. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
ప్రవచనం I: $0.5$ దగ్గర $f(x)=x+(1-x)=1$, స్థిరం, కాబట్టి అవకలనీయం. ప్రవచనం II: $\frac{h|h|}{h}=|h|\to0$ రెండు వైపుల నుండీ. రెండూ సరైనవి.
నిశ్చితవాక్యం (A): $f(x)=[x]$ అనేది $x=3$ వద్ద విచ్ఛిన్నం. కారణం (R): $\lim_{x\to3^-}[x]=2$ కాగా $\lim_{x\to3^+}[x]=3$.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
A. A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
A సత్యం, R సరిగ్గా దానికి కారణం చెబుతుంది: రెండు ఏకపక్ష అవధులు భిన్నం, కాబట్టి అవధి లేదు.
నిశ్చితవాక్యం (A): $f(x)=|x|$ అనేది $x=0$ వద్ద అవకలనీయం కాదు. కారణం (R): $f(x)=|x|$ అనేది $x=0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
B. A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
రెండు ప్రవచనాలూ సత్యమే. కానీ అవిచ్ఛిన్నత వల్ల అవకలనీయం కాకపోవడం జరగదు; అసలు కారణం LHD $=-1\ne$ RHD $=1$. కాబట్టి R అనేది A ని వివరించదు.
నిశ్చితవాక్యం (A): $f(x)=[x]$ అనేది $x=0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం. కారణం (R): ఒక బిందువు వద్ద అవకలనీయమైన ప్రమేయం ఆ బిందువు వద్ద అవిచ్ఛిన్నం.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
D. A అసత్యం కానీ R సత్యం
$0$ వద్ద $[x]$ కి LHL $=-1$, RHL $=0$, కాబట్టి A అసత్యం. R ప్రామాణిక సత్య ఫలితం.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. $x\ne0$ కి $f(x)=x\sin\frac1x$, $f(0)=0$ b. $x\ne0$ కి $f(x)=\frac{x}{|x|}$, $f(0)=0$ c. $x\ne0$ కి $f(x)=\frac{\sin x}{x}$, $f(0)=2$ d. $x\ne0$ కి $f(x)=\frac{1}{x^2}$, $f(0)=0$. జాబితా II: i. $0$ వద్ద తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత ii. $0$ వద్ద ఎగురు విచ్ఛిన్నత iii. $0$ వద్ద అనంత విచ్ఛిన్నత iv. $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం
- a-iv, b-i, c-ii, d-iii
- a-ii, b-iv, c-i, d-iii
- a-iv, b-ii, c-i, d-iii
- a-i, b-ii, c-iv, d-iii
సమాధానం
C. a-iv, b-ii, c-i, d-iii
a: $|x\sin\frac1x|\le|x|\to0=f(0)$, అవిచ్ఛిన్నం. b: అవధులు $-1$, $1$, ఎగురు. c: అవధి $1\ne2$, తొలగించదగినది. d: $\frac1{x^2}\to\infty$, అనంతం.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. $|x-1|$ b. $|x|+|x-2|$ c. $x|x|$ d. $[x]$. జాబితా II: i. ప్రతి వాస్తవ సంఖ్య వద్ద అవకలనీయం ii. కేవలం $x=1$ వద్ద మాత్రమే అవకలనీయం కాదు iii. ఖచ్చితంగా రెండు బిందువులు, $x=0$ మరియు $x=2$ వద్ద అవకలనీయం కాదు iv. ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద అవకలనీయం కాదు
- a-ii, b-iii, c-iv, d-i
- a-iii, b-ii, c-i, d-iv
- a-i, b-iii, c-ii, d-iv
- a-ii, b-iii, c-i, d-iv
సమాధానం
D. a-ii, b-iii, c-i, d-iv
a కి మూల $1$ వద్ద మాత్రమే. b కి $0$, $2$ వద్ద మూలలు. c అన్ని చోట్ల నున్నగా ఉంది. d ప్రతి పూర్ణాంకం వద్ద ఎగురుతుంది, కాబట్టి అక్కడ అవకలనీయం కాదు.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I (అవసరమైన చోట $x=0$ వద్ద విలువ $0$): a. $3|x|$ b. $x^2$ c. $2x+|x|$ d. $x\ne0$ కి $x\sin\frac1x$, $x=0$ వద్ద విలువ $0$. జాబితా II: i. $0$ వద్ద అవకలనీయం, అవకలజం $0$ ii. RHD $=3$ మరియు LHD $=1$ iii. RHD $=3$ మరియు LHD $=-3$ iv. $0$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నం, ఏ ఏకపక్ష అవకలజమూ లేదు
- a-iii, b-iv, c-ii, d-i
- a-iii, b-i, c-ii, d-iv
- a-i, b-iii, c-ii, d-iv
- a-ii, b-i, c-iii, d-iv
సమాధానం
B. a-iii, b-i, c-ii, d-iv
a: వాలులు $3$ మరియు $-3$. b: $f'(0)=0$. c: కుడివైపు $2+1=3$, ఎడమవైపు $2-1=1$. d: భాగఫలం $\sin\frac1h$ ఊగుతుంది.
$x<1$ కి $f(x)=ax^2+bx$, $x\ge1$ కి $f(x)=x^3$ అనుకోండి. $f$ అనేది $x=1$ వద్ద అవకలనీయమైతే, $a-b$ విలువ
- -1
- 3
- 1
- 5
సమాధానం
B. 3
$1$ వద్ద అవిచ్ఛిన్నత: $a+b=1$. వాలులు: $2a+b=3$ ($1$ వద్ద $x^3$ యొక్క అవకలజం). తీసివేస్తే: $a=2$, $b=-1$. కాబట్టి $a-b=3$.
$(0,3)$ లో $f(x)=[x]+|x-1.5|$ అవకలనీయం కాని బిందువుల సంఖ్య
- 2
- 1
- 3
- 4
సమాధానం
C. 3
$[x]$ అనేది $x=1$, $x=2$ వద్ద ఎగురుతుంది, కాబట్టి అక్కడ $f$ విచ్ఛిన్నం, అవకలనీయం కాదు. $|x-1.5|$ కి $x=1.5$ వద్ద మూల ఉంది, అక్కడ $[x]$ స్థిరం. మూడు బిందువులు: $1,\ 1.5,\ 2$.
$x\ne2,-1$ కి $f(x)=\frac{x^2-5x+6}{x^2-x-2}$, $f(2)=0$ మరియు $f(-1)=0$ అనుకోండి. అప్పుడు $f$ కి ఉన్నది
- $x=2$ మరియు $x=-1$ రెండింటి వద్ద అనంత విచ్ఛిన్నత
- $x=2$ మరియు $x=-1$ రెండింటి వద్ద తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత
- $x=2$ వద్ద విచ్ఛిన్నత లేదు, $x=-1$ వద్ద అనంత విచ్ఛిన్నత
- $x=2$ వద్ద తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత, $x=-1$ వద్ద అనంత విచ్ఛిన్నత
సమాధానం
D. $x=2$ వద్ద తొలగించదగిన విచ్ఛిన్నత, $x=-1$ వద్ద అనంత విచ్ఛిన్నత
$f(x)=\frac{(x-2)(x-3)}{(x-2)(x+1)}=\frac{x-3}{x+1}$. $2$ వద్ద అవధి $-\frac13\ne0=f(2)$: తొలగించదగినది. $-1$ వద్ద హారం $0$ కి చేరుతుంది, లవం $-4$: అనంతం.