అవకలజాల అనువర్తనాలు
గుర్తుంచుకోవలసినవి
- $\frac{dy}{dx}$ అనేది $x$ లో ఒక యూనిట్ మార్పుకు $y$ ఎంత మారుతుందో తెలిపే రేటు (rate of change). రెండూ కాలంపై ఆధారపడితే గొలుసు నియమం (chain rule) ప్రకారం $\frac{dy}{dt}=\frac{dy}{dx}\cdot\frac{dx}{dt}$. ముందు అవకలనం చేయండి, తర్వాతే సంఖ్యలు ప్రతిక్షేపించండి.
- $(x_0,y_0)$ వద్ద స్పర్శరేఖ (tangent) వాలు $f'(x_0)$. స్పర్శరేఖ సమీకరణం $y-y_0=f'(x_0)(x-x_0)$; అభిలంబం (normal) వాలు $-\frac{1}{f'(x_0)}$. రెండు వక్రాల మధ్య కోణం అంటే వాటి ఉమ్మడి బిందువు వద్ద స్పర్శరేఖల మధ్య కోణం.
- ఒక అంతరంలో $f'>0$ అయితే $f$ అక్కడ ఆరోహణ (increasing); $f'<0$ అయితే అవరోహణ (decreasing). స్థానిక అంత్య విలువలు (local extrema) $f'=0$ లేదా $f'$ లేని సందిగ్ధ బిందువుల (critical points) వద్దే ఉండగలవు; కానీ ప్రతి సందిగ్ధ బిందువూ అంత్య విలువ కాదు.
- మొదటి అవకలజ పరీక్ష: $f'$ గుర్తు $+$ నుండి $-$ కు మారితే స్థానిక గరిష్ఠం, $-$ నుండి $+$ కు మారితే స్థానిక కనిష్ఠం, గుర్తు మారకపోతే ఏదీ కాదు. రెండో అవకలజ పరీక్ష: $f'(c)=0$ మరియు $f''(c)<0$ అయితే గరిష్ఠం, $f''(c)>0$ అయితే కనిష్ఠం, $f''(c)=0$ అయితే ఏ నిర్ణయమూ చెప్పలేము.
- సంవృత అంతరం $[a,b]$ పై అవిచ్ఛిన్న ప్రమేయానికి పరమ గరిష్ఠం, పరమ కనిష్ఠం అంత్య బిందువుల వద్ద లేదా సందిగ్ధ బిందువుల వద్ద ఉండే విలువలలోనే ఉంటాయి. మీరే నిర్మించుకున్న ప్రమేయానికి ఇదే ఆలోచనను వర్తింపజేయడం గరిష్ఠీకరణ (optimisation). చిన్న $\Delta x$ కు $f(x+\Delta x)\approx f(x)+f'(x)\,\Delta x$.
1. మార్పు రేటు
$y=f(x)$ అయితే, $x$ మారినప్పుడు $y$ ఎంత వేగంగా మారుతుందో $\frac{dy}{dx}$ కొలుస్తుంది. $x$ తో పాటు $y$ పెరిగితే ఇది ధనాత్మకం, $y$ తగ్గితే రుణాత్మకం. దీని ప్రమాణాలు: $x$ యొక్క ప్రతి ప్రమాణానికి $y$ ప్రమాణాలు. ఉదాహరణకు $V$ cm$^3$ లోను, $r$ cm లోను ఉంటే $\frac{dV}{dr}$ ప్రమాణం cm$^2$.
ఈ విభాగంలోని చాలా సమస్యలు కాలానికి సంబంధించినవి. బెలూన్ ఊదుతున్నారు, నిచ్చెన జారుతోంది, ట్యాంకు నుండి నీరు ఖాళీ అవుతోంది. ప్రతి రాశీ $t$ పై ఆధారపడుతుంది, వాటిని ఒక జ్యామితీయ సంబంధం కలుపుతుంది. పద్ధతి ఎప్పుడూ ఒకటే:
- చలరాశులకు పేర్లు పెట్టి, వాటి మధ్య సంబంధాన్ని రాయండి (ఉదాహరణకు $V=\frac43\pi r^3$).
- గొలుసు నియమం వాడి, రెండు వైపులా $t$ దృష్ట్యా అవకలనం చేయండి.
- అప్పుడు మాత్రమే, అడిగిన క్షణంలోని విలువలను ప్రతిక్షేపించండి.
- గుర్తును చదవండి: సమాధానంలో రుణ గుర్తు ఉంటే ఆ రాశి తగ్గుతోందని అర్థం.
అవకలనానికి ముందే సంఖ్యలను ప్రతిక్షేపిస్తే, మారుతూ ఉన్న చలరాశి స్థిరాంకంగా మారి అవకలజం సున్నా అవుతుంది. ఈ అంశంలో ఇదే అతి సాధారణ పొరపాటు.
$y$ యొక్క రేటును (రెండూ కాలం కాని) మరో రాశి $z$ దృష్ట్యా కనుగొనడానికి $\frac{dy}{dz}=\dfrac{dy/dx}{dz/dx}$ వాడండి.
ఉదాహరణ 1: గోళాకార బెలూన్ వ్యాసార్ధం $0.2$ cm/s రేటుతో పెరుగుతోంది. $r=5$ cm అయినప్పుడు ఘనపరిమాణం ఎంత వేగంగా, ఉపరితల వైశాల్యం ఎంత వేగంగా పెరుగుతున్నాయి?
$V=\frac43\pi r^3$, కాబట్టి $\frac{dV}{dt}=4\pi r^2\frac{dr}{dt}$.
$r=5$ వద్ద: $\frac{dV}{dt}=4\pi(25)(0.2)=20\pi$ cm$^3$/s.
$S=4\pi r^2$, కాబట్టి $\frac{dS}{dt}=8\pi r\frac{dr}{dt}=8\pi(5)(0.2)=8\pi$ cm$^2$/s.
సమాధానం: $20\pi$ cm$^3$/s మరియు $8\pi$ cm$^2$/s.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: $4\pi r^2$ ఉపరితల వైశాల్యం, కాబట్టి $\frac{dV}{dr}$ ఆ వైశాల్యానికి సమానం. ప్రతి క్షణం "మందం $dr$ గల పొర" చొప్పున ఘనపరిమాణం పెరుగుతుంది.
ఉదాహరణ 2: $10$ m పొడవైన నిచ్చెన గోడకు ఆనించి ఉంది. దాని అడుగు భాగం గోడ నుండి $6$ m దూరంలో ఉండి, $0.5$ m/s వేగంతో దూరంగా లాగబడుతోంది. పై కొన ఎంత వేగంగా కిందికి జారుతుంది?
అడుగు భాగం గోడ నుండి $x$ m దూరంలో, పై కొన $y$ m ఎత్తులో ఉన్నాయనుకుందాం: $x^2+y^2=100$.
$t$ దృష్ట్యా అవకలనం చేస్తే: $2x\frac{dx}{dt}+2y\frac{dy}{dt}=0$, కాబట్టి $\frac{dy}{dt}=-\frac{x}{y}\frac{dx}{dt}$.
$x=6$ వద్ద $y=\sqrt{100-36}=8$. కాబట్టి $\frac{dy}{dt}=-\frac68(0.5)=-0.375$.
సమాధానం: పై కొన $0.375$ m/s వేగంతో కిందికి జారుతుంది.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: అవకలనం చేసిన తర్వాత, ఆ క్షణంలో సంబంధం నుండి $y$ ను కనుగొనాలి. రుణ గుర్తు ఎత్తు తగ్గుతోందని మాత్రమే చెబుతుంది.
2. స్పర్శరేఖలు, అభిలంబాలు
$f'(x_0)$ అనేది $y=f(x)$ కు $(x_0,y_0)$ వద్ద స్పర్శరేఖ వాలు. దీనిని $m$ అందాం. అప్పుడు
- స్పర్శరేఖ: $y-y_0=m(x-x_0)$,
- అభిలంబం (ఆ బిందువు గుండా స్పర్శరేఖకు లంబంగా ఉండే రేఖ): $y-y_0=-\frac1m(x-x_0)$, ఇది $m\ne0$ అయినప్పుడు చెల్లుతుంది.
రెండు ప్రత్యేక సందర్భాలలో జాగ్రత్త అవసరం. $m=0$ అయితే స్పర్శరేఖ క్షితిజ సమాంతర రేఖ $y=y_0$, అభిలంబం నిలువు రేఖ $x=x_0$. స్పర్శరేఖ నిలువుగా ఉంటే (వాలు అనంతం, $\frac{dx}{dy}=0$), స్పర్శరేఖ $x=x_0$ మరియు అభిలంబం $y=y_0$.
వక్రం పరామితీయ రూపంలో ఇస్తే $m=\frac{dy/dt}{dx/dt}$. అవ్యక్త రూపంలో ఇస్తే, రెండు వైపులా అవకలనం చేసి $\frac{dy}{dx}$ కోసం సాధించండి.

*చిత్రం 4.1: $P(1,1)$ వద్ద $y=x^2$ కు స్పర్శరేఖ, అభిలంబం*
చిత్రంలో స్పర్శరేఖ వాలు $2$, కాబట్టి అభిలంబం వాలు $-\frac12$. వాటి లబ్ధం $-1$; అవి పరస్పరం లంబంగా ఉన్నాయని చెప్పడానికి ఇదే సరైన రూపం.
స్పర్శరేఖ, అభిలంబాలకు సంబంధించిన పొడవులు
$P(x,y)$ వద్ద స్పర్శరేఖ, అభిలంబం $x$-అక్షాన్ని వరుసగా $T$, $N$ వద్ద ఖండించాయనుకుందాం; $P$ నుండి $x$-అక్షానికి గీసిన లంబపాదం $M$. $P$ వద్ద $m=\frac{dy}{dx}$ అయితే, సరళమైన లంబకోణ త్రిభుజాల నుండి:
| రాశి | అర్థం | విలువ |
|---|---|---|
| స్పర్శరేఖ పొడవు | $PT$ | $\left\vert \frac{y\sqrt{1+m^2}}{m}\right\vert$ |
| అభిలంబం పొడవు | $PN$ | $\left\vert y\sqrt{1+m^2}\right\vert$ |
| ఉప స్పర్శరేఖ (subtangent) | $TM$ | $\left\vert \frac{y}{m}\right\vert$ |
| ఉప అభిలంబం (subnormal) | $MN$ | $\left\vert ym\right\vert$ |
ఈ పట్టికను బట్టీ పట్టనక్కర్లేదు. లంబకోణ త్రిభుజం $PMT$ గీసి, $T$ వద్ద కోణం $\tan=m$ అని గమనించి, పొడవులను చదవండి. పరావలయం $y^2=4ax$ కు ఉప అభిలంబం $y\cdot\frac{2a}{y}=2a$; ఇది ప్రతి బిందువు వద్ద స్థిరాంకం.
రెండు వక్రాల మధ్య కోణం
రెండు వక్రాలు ఒక బిందువు వద్ద కలుస్తాయి. అక్కడ వాటి మధ్య కోణం అంటే వాటి స్పర్శరేఖల మధ్య కోణం. వాలులు $m_1$, $m_2$ అయితే,
$m_1m_2=-1$ అయితే వక్రాలు లంబఖండనం (orthogonal) అవుతాయి (లంబకోణంలో ఖండించుకుంటాయి). ఒక స్పర్శరేఖ క్షితిజ సమాంతరంగా, మరొకటి నిలువుగా ఉంటే, ఒక వాలు అనంతం కాబట్టి సూత్రం పనిచేయదు, కానీ కోణం స్పష్టంగా $90^\circ$. ముందు రెండు సమీకరణాలను కలిపి సాధించి ఉమ్మడి బిందువును కనుగొనండి, తర్వాత ఆ బిందువు వద్ద వాలులు తీసుకోండి.
ఉదాహరణ 3: $y=x^3-3x+2$ కు $x=2$ అయిన బిందువు వద్ద స్పర్శరేఖ, అభిలంబం కనుగొనండి.
$y=8-6+2=4$, కాబట్టి బిందువు $(2,4)$.
$x=2$ వద్ద $\frac{dy}{dx}=3x^2-3=9$.
స్పర్శరేఖ: $y-4=9(x-2)$, అంటే $y=9x-14$.
అభిలంబం: $y-4=-\frac19(x-2)$, అంటే $x+9y=38$.
సమాధానం: $9x-y=14$ మరియు $x+9y=38$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: కావలసినవి రెండే, బిందువు, వాలు. $y$ ను వక్రం నుండే లెక్కించండి, స్పర్శరేఖ నుండి కాదు.
ఉదాహరణ 4: $(1,1)$ వద్ద, $(0,0)$ వద్ద $y=x^2$ మరియు $y^2=x$ ల మధ్య కోణం కనుగొనండి.
$(1,1)$ వద్ద: $y=x^2$ కు $m_1=2x=2$. $y^2=x$ కు $2y\frac{dy}{dx}=1$, కాబట్టి $m_2=\frac12$.
$\tan\theta=\left|\frac{2-\frac12}{1+2\cdot\frac12}\right|=\frac{3/2}{2}=\frac34$, కాబట్టి $\theta=\tan^{-1}\frac34$.
$(0,0)$ వద్ద: $y=x^2$ కు స్పర్శరేఖ క్షితిజ సమాంతరం ($m_1=0$), $y^2=x$ కు నిలువు స్పర్శరేఖ; కాబట్టి కోణం $90^\circ$.
సమాధానం: $(1,1)$ వద్ద $\tan^{-1}\frac34$, మూలబిందువు వద్ద $90^\circ$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: ఒకే రెండు వక్రాలు రెండు బిందువుల వద్ద కలుస్తాయి, ఒక్కో చోట వేర్వేరు కోణాలలో ఖండించుకుంటాయి. మూలబిందువు వద్ద సూత్రం కాదు, వాలులను పరిశీలించడం అవసరమైంది.
వక్రానికి వెలుపలి బిందువు నుండి గీసిన స్పర్శరేఖ
ఇచ్చిన బిందువు వక్రంపై లేకపోతే, స్పర్శ బిందువును $(t,f(t))$ అనుకోండి. అక్కడ స్పర్శరేఖ రాసి, అది ఇచ్చిన బిందువు గుండా పోయేలా చేసి, $t$ కోసం సాధించండి.
ఉదాహరణ 5: $(0,-1)$ గుండా పోయే, $y=x^2$ కు స్పర్శరేఖలను కనుగొనండి.
స్పర్శ బిందువు $(t,t^2)$, వాలు $2t$. స్పర్శరేఖ: $y-t^2=2t(x-t)$.
అది $(0,-1)$ గుండా పోతుంది: $-1-t^2=-2t^2$, కాబట్టి $t^2=1$ మరియు $t=\pm1$.
$t=1$ కు: $y=2x-1$. $t=-1$ కు: $y=-2x-1$.
సమాధానం: $y=2x-1$ మరియు $y=-2x-1$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: తెలియనిది వాలు కాదు, స్పర్శ బిందువు; "ఇచ్చిన బిందువు గుండా పోవాలి" అనే నియమం ఒక తెలియని రాశిలో ఒక సమీకరణాన్ని ఇస్తుంది.
స్పర్శరేఖ వక్రాన్ని మరోచోట మళ్లీ ఖండించవచ్చు. $y=x^3$ కు $(1,1)$ వద్ద స్పర్శరేఖ $y=3x-2$; $x^3-3x+2=(x-1)^2(x+2)=0$ నుండి రెండో ఖండన బిందువు $x=-2$ వద్ద ఉందని తెలుస్తుంది. వర్గ కారణాంకం $(x-1)^2$ స్పర్శకు సూచన.
3. ఆరోహణ, అవరోహణ ప్రమేయాలు
ఒక అంతరంలో $x_1<x_2$ అయినప్పుడల్లా $f(x_1)\le f(x_2)$ అయితే ప్రమేయం $f$ ఆరోహణం (increasing); $f(x_1)<f(x_2)$ అయితే ఖచ్చిత ఆరోహణం. అవరోహణం కూడా అంతే, అసమానతలను తిప్పి రాయాలి.
ఒక అంతరంలో అవిచ్ఛిన్నమై, దాని లోపల అవకలనీయమైన ప్రమేయానికి:
- అంతరంలో $f'(x)>0$ అయితే ఖచ్చిత ఆరోహణం,
- అంతరంలో $f'(x)<0$ అయితే ఖచ్చిత అవరోహణం,
- $f'(x)\ge0$ అయి, $f'=0$ వివిక్త బిందువుల వద్ద మాత్రమే అయితే కూడా ఖచ్చిత ఆరోహణమే. ఉదాహరణకు $f(x)=x^3$ కు $f'(0)=0$, అయినా అది అంతటా పెరుగుతుంది.
కారణం స్పర్శరేఖ చిత్రమే. ధన వాలు అంటే కుడివైపు వెళ్లే కొద్దీ వక్రం పైకి ఎక్కుతోందని అర్థం.
ఏకదిష్ట అంతరాలు (intervals of monotonicity) కనుగొనే పద్ధతి
- ప్రదేశం (domain), $f'(x)$ కనుగొనండి.
- $f'(x)=0$ సాధించండి, $f'$ లేని చోట్లను కూడా కనుగొనండి. ఇవి సంఖ్యారేఖను ముక్కలు చేస్తాయి.
- ప్రతి ముక్కలో ఒక పరీక్ష విలువతో $f'$ గుర్తు చూడండి, లేదా తరంగరేఖ గుర్తుల పథకం గీయండి.
- అంతరాలను రాయండి. $f$ అవిచ్ఛిన్నం కాబట్టి, సందిగ్ధ బిందువులను ఏ చివరనైనా చేర్చవచ్చు.
ఉదాహరణ 6: $f(x)=2x^3-9x^2+12x+5$ ఆరోహణం, అవరోహణం అయ్యే అంతరాలను కనుగొనండి.
$f'(x)=6x^2-18x+12=6(x-1)(x-2)$.
మూలాలు $1$, $2$. $x<1$ కు రెండు కారణాంకాలూ రుణాత్మకం, కాబట్టి $f'>0$. $1<x<2$ కు గుర్తులు $+,-$, కాబట్టి $f'<0$. $x>2$ కు రెండూ ధనాత్మకం, కాబట్టి $f'>0$.
సమాధానం: $(-\infty,1]$ మరియు $[2,\infty)$ లో ఆరోహణం, $[1,2]$ లో అవరోహణం.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: $f'$ పైకి తెరుచుకున్న వర్గ ప్రమేయం, కాబట్టి అది మూలాల మధ్యనే రుణాత్మకం. $(-\infty,1]\cup[2,\infty)$ వంటి సమ్మేళనాన్ని ఒకే ఆరోహణ అంతరంగా రాయవద్దు.
ప్రదేశంలో ఖాళీ ఉంటే జాగ్రత్త వహించండి. $f(x)=\frac1x$ కు నిర్వచించిన ప్రతిచోటా $f'(x)=-\frac1{x^2}<0$, కానీ $f$ అవరోహణం అయ్యేది $(-\infty,0)$ లో, $(0,\infty)$ లో విడివిడిగా; రెండింటినీ కలిపి కాదు: $f(-1)=-1<f(1)=1$.
మరో ఉపయోగకరమైన సందర్భం: $f(x)=x-\sin x$ కు $f'(x)=1-\cos x\ge0$, అది వివిక్త బిందువుల వద్ద మాత్రమే సున్నా; కాబట్టి అది $\mathbb R$ మొత్తం మీద ఆరోహణం.
4. సందిగ్ధ బిందువులు, స్థానిక అంత్య విలువలు
$f$ యొక్క సందిగ్ధ బిందువు (critical point) అంటే ప్రదేశంలో $f'(c)=0$ లేదా $f'(c)$ లేని బిందువు $c$. $c$ దగ్గర ఉన్న అన్ని $x$ లకు $f(c)\ge f(x)$ అయితే $c$ స్థానిక గరిష్ఠం (local maximum); $c$ దగ్గర ఉన్న అన్ని $x$ లకు $f(c)\le f(x)$ అయితే స్థానిక కనిష్ఠం (local minimum). స్థానిక అంత్య విలువ వద్ద స్పర్శరేఖ ఉంటే అది క్షితిజ సమాంతరం, కాబట్టి అంత్య విలువలు సందిగ్ధ బిందువుల వద్దే ఉండగలవు. దీని విపర్యయం తప్పు: $f(x)=x^3$ కు $f'(0)=0$, అయినా అంత్య విలువ లేదు.
స్థానికం అంటే మొత్తం మీద అని కాదు. ఒక స్థానిక గరిష్ఠం ఒక స్థానిక కనిష్ఠం కంటే చిన్నదిగా కూడా ఉండవచ్చు: $f(x)=x+\frac1x$ కు స్థానిక గరిష్ఠం $x=-1$ వద్ద $-2$, స్థానిక కనిష్ఠం $x=1$ వద్ద $2$.
మొదటి అవకలజ పరీక్ష
$c$ ఒక సందిగ్ధ బిందువు అనుకుని, $c$ కు ఎడమ, కుడి వైపులా $f'$ గుర్తును చూడండి.
- $+$ నుండి $-$: స్థానిక గరిష్ఠం.
- $-$ నుండి $+$: స్థానిక కనిష్ఠం.
- రెండు వైపులా ఒకే గుర్తు: అంత్య విలువ లేదు.
$f'$ లేని సందిగ్ధ బిందువులతో సహా ప్రతి రకం సందిగ్ధ బిందువు వద్ద ఈ పరీక్ష పనిచేస్తుంది.
రెండో అవకలజ పరీక్ష
$f'(c)=0$ అయి, $f''(c)$ ఉంటే:
- $f''(c)<0$: స్థానిక గరిష్ఠం (వక్రం కిందికి వంగి ఉంటుంది, టోపీలా),
- $f''(c)>0$: స్థానిక కనిష్ఠం (వక్రం పైకి వంగి ఉంటుంది, గిన్నెలా),
- $f''(c)=0$: పరీక్ష విఫలమవుతుంది. మొదటి అవకలజ పరీక్షకు వెళ్లండి.

*చిత్రం 4.2: $f(x)=x^3-6x^2+9x+1$ మరియు $f'$ గుర్తు*
| మొదటి అవకలజ పరీక్ష | రెండో అవకలజ పరీక్ష | |
|---|---|---|
| కావలసినవి | $c$ కు రెండు వైపులా $f'$ గుర్తు | $f'(c)=0$ మరియు $f''(c)$ విలువ |
| $f'(c)$ లేకపోతే పనిచేస్తుందా | అవును | కాదు |
| $f''(c)=0$ అయితే పనిచేస్తుందా | అవును | కాదు, నిర్ణయం రాదు |
| వేగం | నెమ్మది | $f''$ సులభమైతే వేగంగా |
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "ప్లస్ తర్వాత మైనస్ అయితే కొండ; మైనస్ తర్వాత ప్లస్ అయితే లోయ." $f''$ కు: "రుణం అంటే ముఖం చిట్లించడం, కాబట్టి శిఖరం; ధనం అంటే చిరునవ్వు, కాబట్టి అడుగు."
ఎడమ నుండి కుడికి స్పర్శరేఖ వాలులను ఊహించుకుంటూ చెప్పండి: మొదట ఎక్కడం, తర్వాత దిగడం అంటే కొండ శిఖరం.
ఉదాహరణ 7: $f(x)=x^3-6x^2+9x+1$ యొక్క స్థానిక గరిష్ఠ, కనిష్ఠ విలువలు కనుగొనండి.
$f'(x)=3x^2-12x+9=3(x-1)(x-3)$, కాబట్టి సందిగ్ధ బిందువులు $x=1$, $x=3$.
$f''(x)=6x-12$. $x=1$ వద్ద: $f''=-6<0$, స్థానిక గరిష్ఠం, $f(1)=1-6+9+1=5$.
$x=3$ వద్ద: $f''=6>0$, స్థానిక కనిష్ఠం, $f(3)=27-54+27+1=1$.
సమాధానం: $x=1$ వద్ద స్థానిక గరిష్ఠ విలువ $5$, $x=3$ వద్ద స్థానిక కనిష్ఠ విలువ $1$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: చిత్రం 4.2 లోని గుర్తుల పట్టీ రెండో అవకలజ పరీక్షతో ఏకీభవిస్తుంది. రెండు పరీక్షలూ ఒకే వాస్తవానికి రెండు దృక్కోణాలు.
ఉదాహరణ 8: (a) $x^4$, (b) $x^3$, (c) $\vert x\vert$, (d) $x^{2/3}$ లకు $x=0$ వద్ద స్థానిక అంత్య విలువలు ఉన్నాయేమో పరిశీలించండి.
(a) $f'=4x^3$ అనేది $x<0$ కు రుణాత్మకం, $x>0$ కు ధనాత్మకం: స్థానిక కనిష్ఠం; అయితే $f''(0)=0$ కాబట్టి రెండో పరీక్ష నిర్ణయించలేకపోయింది.
(b) $f'=3x^2\ge0$ రెండు వైపులా: అంత్య విలువ లేదు.
(c) $x<0$ కు $f'=-1$, $x>0$ కు $+1$: స్థానిక కనిష్ఠం. $f'(0)$ లేదు, అయినా $0$ ఒక సందిగ్ధ బిందువు.
(d) $f'=\frac{2}{3}x^{-1/3}$ అనేది $x<0$ కు రుణాత్మకం, $x>0$ కు ధనాత్మకం: స్థానిక కనిష్ఠం, $f'(0)$ నిర్వచితం కాదు.
సమాధానం: (a), (c), (d) లో కనిష్ఠం; (b) లో అంత్య విలువ లేదు.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: $f''(c)=0$ అయినప్పుడు లేదా $f'(c)$ లేనప్పుడు, ప్రశ్నకు జవాబు చెప్పగలిగేది $f'$ గుర్తు మార్పు మాత్రమే.
5. సంవృత అంతరంపై పరమ గరిష్ఠం, పరమ కనిష్ఠం
$f$ అనేది $[a,b]$ పై అవిచ్ఛిన్నమైతే, అంతరంలో ఎక్కడో దాని గరిష్ఠ విలువ (పరమ గరిష్ఠం), కనిష్ఠ విలువ (పరమ కనిష్ఠం) పొందుతుంది. ఒక్కొక్కటీ అంత్య బిందువు వద్ద ఉంటుంది, లేదా ప్రమేయం మలుపు తిరిగే అంతర బిందువు వద్ద ఉంటుంది; ఆ బిందువు తప్పనిసరిగా సందిగ్ధ బిందువే. కాబట్టి:
- $(a,b)$ లోపల ఉన్న సందిగ్ధ బిందువులన్నీ కనుగొనండి.
- ఆ బిందువుల వద్ద, $a$ వద్ద, $b$ వద్ద $f$ విలువలు లెక్కించండి.
- వీటిలో పెద్దది పరమ గరిష్ఠం, చిన్నది పరమ కనిష్ఠం.
ఇక్కడ రెండో అవకలజ పరీక్ష అవసరం లేదు. మలుపులను వర్గీకరించడం కాదు, సంఖ్యలను పోల్చడం చేస్తున్నారు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "చివర్లు, మలుపులు." రెండు చివర్లను, మధ్యలోని ప్రతి మలుపును (సందిగ్ధ బిందువును) చూసి, పోల్చండి.
చాలా JEE సమాధానాలు దాగి ఉండేది అంత్య బిందువుల వద్దే; వాటిని మరచిపోకుండా ఇది గుర్తుచేస్తుంది.
ఉదాహరణ 9: $[-2,3]$ పై $f(x)=2x^3-3x^2-12x+5$ యొక్క పరమ గరిష్ఠం, పరమ కనిష్ఠం కనుగొనండి.
$f'(x)=6x^2-6x-12=6(x-2)(x+1)$. సందిగ్ధ బిందువులు: $x=-1$, $x=2$; రెండూ అంతరం లోపలే ఉన్నాయి.
$f(-2)=-16-12+24+5=1$.
$f(-1)=-2-3+12+5=12$.
$f(2)=16-12-24+5=-15$.
$f(3)=54-27-36+5=-4$.
సమాధానం: పరమ గరిష్ఠం $12$ ($x=-1$ వద్ద), పరమ కనిష్ఠం $-15$ ($x=2$ వద్ద).
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: ఇక్కడ అంత్య బిందువుల విలువలు $1$, $-4$ గరిష్ఠమూ కావు, కనిష్ఠమూ కావు; కానీ లెక్కించిన తర్వాతే ఆ సంగతి తెలుస్తుంది.
అంతరం సంవృతం కాకపోయినా, లేదా అపరిమితమైనా, గరిష్ఠం లేదా కనిష్ఠం అసలు ఉండకపోవచ్చు: $(0,1)$ పై $f(x)=x$ కు ఏదీ లేదు. ఒక అవిచ్ఛిన్న ప్రమేయానికి ఒక అంతరంపై సరిగ్గా ఒకే సందిగ్ధ బిందువు ఉండి, అది స్థానిక కనిష్ఠమైతే, అదే ఆ అంతరంపై పరమ కనిష్ఠం కూడా (గరిష్ఠానికీ అంతే). గరిష్ఠీకరణ సమస్యలు దీనిపై ఆధారపడతాయి.
6. అనువర్తిత గరిష్ఠీకరణ
ఒక పద సమస్య ఏదైనా రాశి యొక్క గరిష్ఠ లేదా కనిష్ఠ విలువను అడుగుతుంది. దానిని ఒక చలరాశి ప్రమేయంగా మార్చి 4, 5 విభాగాలను వర్తింపజేయండి.
- పటం గీసి చలరాశులకు పేర్లు పెట్టండి.
- గరిష్ఠం లేదా కనిష్ఠం చేయవలసిన రాశిని (లక్ష్యం) రాయండి.
- ఇచ్చిన నియమం ఉపయోగించి, ఒక్కటి తప్ప అన్ని చలరాశులనూ తొలగించండి.
- ఆ చలరాశి అనుమతించిన వ్యాప్తిని గమనించండి (పొడవులు ధనాత్మకం, మొదలైనవి).
- అవకలనం చేసి, $f'=0$ ఉంచి, $f'$ గుర్తు మార్పుతో లేదా $f''$ తో గరిష్ఠమో కనిష్ఠమో నిర్ణయించండి.
- ప్రశ్న అడిగినదే చెప్పండి: కేవలం $x$ కాదు, అత్యుత్తమ విలువ లేదా కొలతలు.
ఈ పద్ధతి నుండి కొన్ని ప్రామాణిక ఫలితాలు వస్తాయి: ఇచ్చిన చుట్టుకొలత గల అన్ని దీర్ఘచతురస్రాలలో చతురస్రానికి గరిష్ఠ వైశాల్యం; ఇచ్చిన ఘనపరిమాణం గల అన్ని సంవృత స్థూపాలలో $h=2r$ ఉన్నదానికి కనిష్ఠ ఉపరితల వైశాల్యం.
ఉదాహరణ 10: భుజం $24$ cm గల చతురస్రాకార రేకు నాలుగు మూలల నుండి భుజం $x$ గల సమాన చతురస్రాలను కత్తిరించి, భుజాలను మడిచి పైన తెరిచి ఉన్న పెట్టె తయారు చేశారు. గరిష్ఠ ఘనపరిమాణానికి $x$ ను, ఆ ఘనపరిమాణాన్ని కనుగొనండి.
భూమి $(24-2x)$ బై $(24-2x)$, ఎత్తు $x$; కాబట్టి $V=x(24-2x)^2$, $0<x<12$.
$V'=(24-2x)^2+x\cdot2(24-2x)(-2)=(24-2x)(24-6x)=12(12-x)(4-x)$. కాబట్టి $x=4$ వద్ద $V'=0$ ($x=12$ మూలం వివృత వ్యాప్తి వెలుపల ఉంది).
$x<4$ కు $V'>0$; $4<x<12$ కు $V'<0$. కాబట్టి $x=4$ గరిష్ఠం.
$V=4\cdot16^2=1024$.
సమాధానం: $x=4$ cm, గరిష్ఠ ఘనపరిమాణం $1024$ cm$^3$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: అంత్య బిందువులు $x=0$, $x=12$ రెండింటికీ ఘనపరిమాణం $0$; కాబట్టి లోపలి ఒకే మలుపు గరిష్ఠమై ఉండాలి.
ఉదాహరణ 11: ఒక మూసిన స్థూపాకార డబ్బా $54\pi$ cm$^3$ పట్టాలి. తక్కువ లోహం వాడే వ్యాసార్ధాన్ని, ఆ వైశాల్యాన్ని కనుగొనండి.
$\pi r^2h=54\pi$ నుండి $h=\frac{54}{r^2}$.
ఉపరితల వైశాల్యం $S=2\pi r^2+2\pi rh=2\pi r^2+\frac{108\pi}{r}$.
$S'=4\pi r-\frac{108\pi}{r^2}=0$ నుండి $r^3=27$, కాబట్టి $r=3$, $h=6$.
$S''=4\pi+\frac{216\pi}{r^3}>0$, కాబట్టి ఇది కనిష్ఠం.
$S=18\pi+36\pi=54\pi$.
సమాధానం: $r=3$ cm ($h=6$ cm $=2r$ తో), కనిష్ఠ వైశాల్యం $54\pi$ cm$^2$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: ఒక నియమం (స్థిర ఘనపరిమాణం) $h$ ను తొలగించింది. $h=2r$ అనే ఫలితం సాధారణం, సంఖ్యల యాదృచ్ఛికం కాదు.
7. అవకలజాలతో సన్నిహిత విలువలు
$\Delta x$ చిన్నదైనప్పుడు, వక్రం, దాని స్పర్శరేఖ దాదాపు కలిసి ఉంటాయి, కాబట్టి $y$ లో మార్పు స్పర్శరేఖ వెంట మార్పుకు దగ్గరగా ఉంటుంది:
కష్టమైన సంఖ్య వద్ద $f$ విలువను అంచనా వేయడానికి, దగ్గరలోని సులభమైన సంఖ్య $x$ ను ఎంచుకుని, తేడాను $\Delta x$ గా తీసుకుని లెక్కించండి. $\Delta x$ తగ్గే కొద్దీ ఈ సన్నిహిత విలువ మెరుగవుతుంది.
కొలిచిన రాశి $x$ లో దోషం $\Delta x$ అయితే, $y=f(x)$ లో దోషం సుమారు $f'(x)\Delta x$. $\frac{\Delta x}{x}$ సాపేక్ష దోషం (relative error); $100\cdot\frac{\Delta x}{x}$ శాతం దోషం (percentage error).
ఉదాహరణ 12: $\sqrt{25.3}$ యొక్క సన్నిహిత విలువ కనుగొనండి.
$f(x)=\sqrt x$, $x=25$, $\Delta x=0.3$ తీసుకోండి. అప్పుడు $f'(x)=\frac{1}{2\sqrt x}=\frac1{10}$.
$f(25.3)\approx5+\frac1{10}(0.3)=5.03$.
సమాధానం: $5.03$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: $25$ వర్గమూలం ఖచ్చితమైనది కాబట్టి దానిని ఎంచుకున్నాం. నిజమైన విలువ $5.0299\ldots$, కాబట్టి దోషం చాలా చిన్నది.
ఉదాహరణ 13: ఒక గోళం వ్యాసార్ధాన్ని $1\%$ దోషంతో కొలిచారు. దాని ఘనపరిమాణంలో సుమారు శాతం దోషం కనుగొనండి.
$V=\frac43\pi r^3$, కాబట్టి $\Delta V\approx4\pi r^2\Delta r$.
$\frac{\Delta V}{V}\approx\frac{4\pi r^2\Delta r}{\frac43\pi r^3}=3\frac{\Delta r}{r}=3(1\%)=3\%$.
సమాధానం: సుమారు $3\%$.
ఇది ఎందుకు పనిచేస్తుంది: $V\propto r^n$ అయితే, సాపేక్ష దోషం $r$ లోని సాపేక్ష దోషానికి $n$ రెట్లు. ఏ ఘాత సంబంధానికైనా ఈ సులభ మార్గం వాడండి.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "సాపేక్ష దోషం ఘాతంతో గుణింపబడుతుంది."
$y=x^n$ అయితే, $y$ లో శాతం దోషం $x$ లోని శాతం దోషానికి $n$ రెట్లు.
సాధారణ ఉచ్చులు
- సంబంధాన్ని అవకలనం చేసే ముందే విలువలు ప్రతిక్షేపించడం → ముందు $t$ దృష్ట్యా అవకలనం చేయండి, తర్వాత ప్రతిక్షేపించండి.
- $m=0$ అయినప్పుడు అభిలంబానికి $-\frac1m$ వాడటం → క్షితిజ సమాంతర స్పర్శరేఖ వద్ద అభిలంబం నిలువు రేఖ $x=x_0$.
- వాలును స్పర్శరేఖ సమీకరణం నుండి, లేదా బిందువును స్పర్శరేఖ నుండి తీసుకోవడం → బిందువు $(x_0,y_0)$ ఎల్లప్పుడూ వక్రం నుండే రావాలి.
- అవ్యక్తంగా ఇచ్చిన వక్రంపై తప్పు బిందువు వద్ద $\frac{dy}{dx}$ వాడటం → వాలును $x$, $y$ ల పదాలలో కనుగొని, ఇచ్చిన బిందువు రెండు నిరూపకాలనూ ప్రతిక్షేపించండి.
- $f'(c)=0$ ను అంత్య విలువకు రుజువుగా భావించడం → $f'$ గుర్తు మార్పును లేదా $f''$ గుర్తును పరిశీలించండి; $0$ వద్ద $x^3$ ప్రసిద్ధ ప్రతిఉదాహరణ.
- $f''(c)=0$ అయినప్పుడు రెండో అవకలజ పరీక్ష వాడటం → మొదటి అవకలజ పరీక్షకు మారండి.
- $f'$ లేని సందిగ్ధ బిందువులను మరచిపోవడం, ఉదా. $\vert x\vert$ కు $x=0$ → రెండు రకాల సందిగ్ధ బిందువులనూ జాబితా చేయండి.
- ఆరోహణ అయ్యే రెండు వేర్వేరు అంతరాలను ఒకే సమ్మేళనంగా రాయడం → "$(-\infty,1]$ లో, $[2,\infty)$ లో ఒక్కొక్కదానిలో ఆరోహణం" అనండి, సమ్మేళనంపై అని కాదు.
- పరమ గరిష్ఠ, కనిష్ఠ సమస్యలలో అంత్య బిందువులను వదిలేయడం → $f(a)$, $f(b)$ ఎల్లప్పుడూ లెక్కించండి.
- పద సమస్యలో గరిష్ఠీకరించే చలరాశి వద్దే ఆగిపోవడం → ప్రశ్న అడిగిన రాశిని లెక్కించి, చలరాశి వ్యాప్తిని సరిచూడండి.
శీఘ్ర పునశ్చరణ
- $\frac{dy}{dt}=\frac{dy}{dx}\cdot\frac{dx}{dt}$; $y$ యొక్క రేటును $z$ దృష్ట్యా కనుగొనడానికి $\frac{dy/dt}{dz/dt}$ వాడండి.
- సంబంధాన్ని ముందు $t$ దృష్ట్యా అవకలనం చేసి, తర్వాత క్షణ విలువలు ప్రతిక్షేపించండి.
- $(x_0,y_0)$ వద్ద స్పర్శరేఖ: $y-y_0=f'(x_0)(x-x_0)$; అభిలంబం వాలు $=-\frac{1}{f'(x_0)}$.
- క్షితిజ సమాంతర స్పర్శరేఖ: $f'=0$. నిలువు స్పర్శరేఖ: $\frac{dx}{dy}=0$.
- పరామితీయ వాలు: $\frac{dy}{dx}=\frac{dy/dt}{dx/dt}$.
- ఉప స్పర్శరేఖ $=\left\vert\frac ym\right\vert$, ఉప అభిలంబం $=\left\vert ym\right\vert$, స్పర్శరేఖ పొడవు $=\left\vert\frac{y\sqrt{1+m^2}}{m}\right\vert$, అభిలంబం పొడవు $=\left\vert y\sqrt{1+m^2}\right\vert$.
- వక్రాల మధ్య కోణం: $\tan\theta=\left\vert\frac{m_1-m_2}{1+m_1m_2}\right\vert$; $m_1m_2=-1$ అయితే లంబఖండనం.
- అంతరంలో $f'>0$: ఆరోహణం; $f'<0$: అవరోహణం; $f'$ యొక్క వివిక్త శూన్యాలు ఖచ్చితత్వాన్ని చెడగొట్టవు.
- సందిగ్ధ బిందువు: $f'(c)=0$ లేదా $f'(c)$ లేనిది, $c$ ప్రదేశంలో ఉండాలి.
- మొదటి అవకలజ పరీక్ష: $+\to-$ గరిష్ఠం, $-\to+$ కనిష్ఠం, మార్పు లేకపోతే ఏదీ కాదు.
- రెండో అవకలజ పరీక్ష: $f''(c)<0$ గరిష్ఠం, $f''(c)>0$ కనిష్ఠం, $f''(c)=0$ నిర్ణయం లేదు.
- $[a,b]$ పై పరమ అంత్య విలువలు: $f(a)$, $f(b)$, లోపలి సందిగ్ధ బిందువుల వద్ద $f$ ను పోల్చండి.
- గరిష్ఠీకరణ: ఒక చలరాశి, అనుమతించిన వ్యాప్తి, $f'=0$, తర్వాత గరిష్ఠమో కనిష్ఠమో నిర్ధారించండి.
- ఇచ్చిన చుట్టుకొలతకు గరిష్ఠ వైశాల్యం గల దీర్ఘచతురస్రం చతురస్రం; స్థిర ఘనపరిమాణం గల మూసిన స్థూపానికి $h=2r$ అయినప్పుడు కనిష్ఠ ఉపరితల వైశాల్యం.
- $f(x+\Delta x)\approx f(x)+f'(x)\Delta x$; $y=x^n$ కు $y$ లో శాతం దోషం $x$ లోని దోషానికి $n$ రెట్లు.
సాధన ప్రశ్నలు
$y=x^3-2x+1$ కు $x=2$ వద్ద స్పర్శరేఖ వాలు
- $12$
- $7$
- $10$
- $6$
సమాధానం
C. $10$
$y'=3x^2-2=12-2=10$. సరిచూపు: $x=2$ వద్ద వాలు $3(4)-2$, అదే.
ప్రమేయం $f(x)=x^2-4x+5$ అవరోహణం అయ్యే అంతరం
- $(2,\infty)$
- $(-\infty,2)$
- $(0,4)$
- $(-\infty,\infty)$
సమాధానం
B. $(-\infty,2)$
$f'(x)=2x-4<0$ అయ్యేది ఖచ్చితంగా $x<2$ కే. దీని గ్రాఫ్ శీర్షం $x=2$ వద్ద ఉన్న పరావలయం; దాని ఎడమ వైపు అది దిగుతుంది.
ప్రమేయం $f(x)=x^3-3x$ కు స్థానిక గరిష్ఠం ఉండే బిందువు
- $x=3$
- $x=1$
- $x=0$
- $x=-1$
సమాధానం
D. $x=-1$
$f'=3x^2-3=0$ నుండి $x=\pm1$. $f''=6x$ విలువ $x=-1$ వద్ద $-6$ (గరిష్ఠం), $x=1$ వద్ద $6$ (కనిష్ఠం).
వక్రం $y=x^2$ కు $(1,1)$ బిందువు వద్ద అభిలంబ సమీకరణం
- $x+2y=3$
- $2x+y=3$
- $2x-y=1$
- $x-2y=-1$
సమాధానం
A. $x+2y=3$
స్పర్శరేఖ వాలు $=2x=2$, కాబట్టి అభిలంబం వాలు $-\frac12$: $y-1=-\frac12(x-1)$ నుండి $x+2y=3$. బిందువు $(1,1)$ దీనిని తృప్తిపరుస్తుంది; $2x-y=1$ స్పర్శరేఖ.
ప్రమేయం $f(x)=xe^{-x}$ కు స్థానిక గరిష్ఠం ఉండే బిందువు
- $x=e$
- $x=1$
- $x=-1$
- $x=0$
సమాధానం
B. $x=1$
$f'(x)=e^{-x}(1-x)$ అనేది $x<1$ కు ధనాత్మకం, $x>1$ కు రుణాత్మకం; కాబట్టి $x=1$ వద్ద $f'$ గుర్తు $+$ నుండి $-$ కు మారుతుంది.
$\left[0,\frac{\pi}{2}\right]$ పై $f(x)=\sin x+\cos x$ యొక్క గరిష్ఠ విలువ
- $1$
- $\frac{1}{\sqrt2}$
- $2$
- $\sqrt2$
సమాధానం
D. $\sqrt2$
$f'=\cos x-\sin x=0$ అయ్యేది $x=\frac\pi4$ వద్ద, అక్కడ $f=\sqrt2$. అంత్య బిందువుల వద్ద $f(0)=f\left(\frac\pi2\right)=1$. వీటిలో పెద్దది $\sqrt2$.
ప్రమేయం $f(x)=x^3-3ax+5$ వాస్తవ రేఖ అంతటా ఆరోహణం కావడానికి
- $a\ge0$
- $a<0$
- $a\le0$
- $a>0$
సమాధానం
C. $a\le0$
అన్ని $x$ లకు $f'(x)=3x^2-3a\ge0$ కావాలంటే $a\le0$ అవసరం. $a=0$ వద్ద $f'=3x^2$ కేవలం $x=0$ వద్ద సున్నా, అయినా $f$ ఆరోహణమే; కాబట్టి $a=0$ అనుమతించబడుతుంది.
$(1,1)$ బిందువు వద్ద వక్రాలు $y=x$, $y=x^2$ ల మధ్య అల్ప కోణం
- $\tan^{-1}\frac13$
- $\frac\pi3$
- $\tan^{-1}3$
- $\frac\pi4$
సమాధానం
A. $\tan^{-1}\frac13$
$(1,1)$ వద్ద వాలులు $m_1=1$, $m_2=2$. $\tan\theta=\left\vert\frac{1-2}{1+2}\right\vert=\frac13$.
ఈ ప్రమేయాలలో $x=0$ వద్ద స్థానిక అంత్య విలువ లేనిది ఏది?
- $\vert x\vert$
- $x^3$
- $x^2$
- $x^4$
సమాధానం
B. $x^3$
$x^2$, $x^4$, $\vert x\vert$ లకు $0$ వద్ద స్థానిక కనిష్ఠం ఉంది. $x^3$ కు $f'=3x^2\ge0$ గుర్తు మారదు, కాబట్టి అంత్య విలువ లేదు.
$f(x)=x+\frac1x$ యొక్క స్థానిక గరిష్ఠ విలువ
- $-1$
- $2$
- $-2$
- $0$
సమాధానం
C. $-2$
$f'=1-\frac1{x^2}=0$ నుండి $x=\pm1$. $f''=\frac{2}{x^3}$ అనేది $x=-1$ వద్ద రుణాత్మకం, కాబట్టి $x=-1$ గరిష్ఠం, $f(-1)=-1-1=-2$. (స్థానిక కనిష్ఠం $2$.)
$y=x^2-4x+7$ కు స్పర్శరేఖ $x$-అక్షానికి సమాంతరంగా ఉండే బిందువు
- $(-2,19)$
- $(2,-3)$
- $(0,7)$
- $(2,3)$
సమాధానం
D. $(2,3)$
$y'=2x-4=0$ నుండి $x=2$, $y=4-8+7=3$.
$y=x^3$ కు $(1,1)$ వద్ద స్పర్శరేఖ వక్రాన్ని మళ్లీ ఖండించే బిందువు
- $(-2,-8)$
- $(-1,-1)$
- $(-3,-27)$
- $(2,8)$
సమాధానం
A. $(-2,-8)$
స్పర్శరేఖ: $y=3x-2$. అప్పుడు $x^3-3x+2=(x-1)^2(x+2)=0$, కాబట్టి రెండో బిందువుకు $x=-2$, $y=-8$. సరిచూపు: $3(-2)-2=-8$.
పరావలయం $y^2=4ax$ కు ఏ బిందువు వద్దనైనా ఉప అభిలంబం పొడవు
- $a$
- $2a$
- $4a$
- $y$
సమాధానం
B. $2a$
$2y\frac{dy}{dx}=4a$, కాబట్టి $\frac{dy}{dx}=\frac{2a}{y}$. ఉప అభిలంబం $=\left\vert y\frac{dy}{dx}\right\vert=2a$.
ప్రమేయం $f(x)=2x^3-15x^2+36x+1$ అవరోహణం అయ్యే అంతరం
- $(-\infty,2)\cup(3,\infty)$
- $(-\infty,2)$
- $(2,3)$
- $(3,\infty)$
సమాధానం
C. $(2,3)$
$f'=6(x^2-5x+6)=6(x-2)(x-3)$; ఇది మూలాలు $2$, $3$ ల మధ్య రుణాత్మకం.
ఒక ఘనం భుజం $3$ cm/s రేటుతో పెరుగుతోంది. భుజం $4$ cm అయినప్పుడు ఘనపరిమాణం పెరిగే రేటు (cm$^3$/s లో)
- $192$
- $36$
- $48$
- $144$
సమాధానం
D. $144$
$V=x^3$, $\frac{dV}{dt}=3x^2\frac{dx}{dt}=3(16)(3)=144$. సరిచూపు: $4$ వద్ద $\frac{dV}{dx}$ ముఖాల వైశాల్యాల మొత్తం $48$, దానిని $3$ తో గుణించాలి.
ఒక గోళం వ్యాసార్ధాన్ని $2\%$ దోషంతో కొలిచారు. దాని ఘనపరిమాణంలో సుమారు శాతం దోషం
- $6$
- $4$
- $8$
- $2$
సమాధానం
A. $6$
$V\propto r^3$, కాబట్టి సాపేక్ష దోషం $r$ దోషానికి $3$ రెట్లు: $3\times2=6\%$. సరిచూపు: $\frac{\Delta V}{V}=3\frac{\Delta r}{r}$.
అవకలజాలు ఉపయోగించి $\sqrt{36.6}$ యొక్క సన్నిహిత విలువ
- $6.1$
- $6.025$
- $6.3$
- $6.05$
సమాధానం
D. $6.05$
$f(x)=\sqrt x$, $x=36$, $\Delta x=0.6$, $f'=\frac1{12}$. $\sqrt{36.6}\approx6+\frac{0.6}{12}=6.05$.
$[-3,5]$ పై $f(x)=x^3-12x$ యొక్క పరమ గరిష్ఠానికి, పరమ కనిష్ఠానికి మధ్య భేదం
- $32$
- $49$
- $81$
- $65$
సమాధానం
C. $81$
$f'=3x^2-12=0$ నుండి $x=\pm2$. $f(-3)=9$, $f(-2)=16$, $f(2)=-16$, $f(5)=65$. భేదం $=65-(-16)=81$.
$y=x^2$ కు $(1,1)$ వద్ద అభిలంబం $y$-అక్షాన్ని $(0,k)$ వద్ద ఖండిస్తుంది. $k$ విలువ
- $3$
- $1.5$
- $2.5$
- $0.5$
సమాధానం
B. $1.5$
అభిలంబం: $y-1=-\frac12(x-1)$. $x=0$ వద్ద: $y=1+\frac12=1.5$.
చుట్టుకొలత $40$ cm గల అన్ని దీర్ఘచతురస్రాలలో సాధ్యమయ్యే గరిష్ఠ వైశాల్యం (cm$^2$ లో)
- $100$
- $400$
- $80$
- $75$
సమాధానం
A. $100$
భుజాలు $x$, $20-x$: $A=x(20-x)$, $A'=20-2x=0$ నుండి $x=10$, $A=100$. సరిచూపు: చతురస్రం $10\times10$.
$13$ m నిచ్చెన గోడకు ఆనించి ఉంది. దాని అడుగు గోడ నుండి $12$ m దూరంలో ఉండి $2$ m/s వేగంతో దూరంగా జరుగుతోంది. పై కొన కిందికి జారే వేగం (m/s లో)
- $4.8$
- $2.4$
- $2$
- $5$
సమాధానం
A. $4.8$
$x^2+y^2=169$ నుండి $\frac{dy}{dt}=-\frac xy\frac{dx}{dt}$. $x=12$, $y=5$ వద్ద: $\frac{dy}{dt}=-\frac{12}{5}(2)=-4.8$. వేగం $4.8$.
$f(x)=x^3-3x^2-9x+2$ యొక్క స్థానిక గరిష్ఠ విలువ, స్థానిక కనిష్ఠ విలువల మొత్తం
- $18$
- $-32$
- $-18$
- $32$
సమాధానం
C. $-18$
$f'=3(x-3)(x+1)$. $x=-1$ వద్ద (గరిష్ఠం): $-1-3+9+2=7$. $x=3$ వద్ద (కనిష్ఠం): $27-27-27+2=-25$. మొత్తం $=7-25=-18$.
రేఖ $y=2x+k$ వక్రం $y=x^2-2x+5$ ను స్పృశిస్తుంది. $k$ విలువ
- $5$
- $-1$
- $3$
- $1$
సమాధానం
D. $1$
వక్రం వాలు $2x-2=2$ నుండి $x=2$, $y=5$. రేఖ $(2,5)$ గుండా పోతుంది: $5=4+k$, కాబట్టి $k=1$. సరిచూపు: $x^2-4x+4=0$ కు ద్విమూలం ఉంది.
భుజం $18$ cm గల చతురస్రాకార రేకు మూలల నుండి సమాన చతురస్రాలను కత్తిరించి, భుజాలను మడిచి పైన తెరిచి ఉన్న పెట్టె తయారు చేశారు. గరిష్ఠ ఘనపరిమాణం (cm$^3$ లో)
- $576$
- $432$
- $324$
- $486$
సమాధానం
B. $432$
$V=x(18-2x)^2$, $V'=(18-2x)(18-6x)=0$ నుండి $x=3$. $V=3\times12^2=432$. వ్యాప్తి రెండు చివర్లలోనూ ఘనపరిమాణం $0$, కాబట్టి ఇదే గరిష్ఠం.
అవకలజాలు ఉపయోగించి $(2.01)^3$ యొక్క సన్నిహిత విలువ
- $8.01$
- $8.2$
- $8.06$
- $8.12$
సమాధానం
D. $8.12$
$f=x^3$, $x=2$, $\Delta x=0.01$, $f'=12$. $f\approx8+12(0.01)=8.12$.
$x>0$ కు $f(x)=x^2+\frac{16}{x}$ యొక్క కనిష్ఠ విలువ
- $10$
- $8$
- $12$
- $20$
సమాధానం
C. $12$
$f'=2x-\frac{16}{x^2}=0$ నుండి $x^3=8$, $x=2$. $f(2)=4+8=12$. సరిచూపు: $x^2,\frac8x,\frac8x$ లపై AM-GM: మొత్తం $\ge3\sqrt[3]{64}=12$.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: ప్రమేయం $f(x)=x^3$ వాస్తవ రేఖ అంతటా ఖచ్చిత ఆరోహణం. ప్రవచనం II: ఒక అంతరంలోని వివిక్త బిందువు వద్ద $f'(x)=0$ అయినా, ప్రమేయం ఆ అంతరంలో ఖచ్చిత ఆరోహణం కావచ్చు.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
A. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
$f'=3x^2\ge0$, అది $x=0$ వద్ద మాత్రమే సున్నా, కాబట్టి $f$ ఖచ్చిత ఆరోహణం. ప్రవచనం II దీని వెనుక ఉన్న సూత్రం. రెండూ సరైనవి.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $f'(c)=0$ అయితే $c$ వద్ద $f$ కు స్థానిక అంత్య విలువ ఉంటుంది. ప్రవచనం II: $f'(0)$ లేకపోయినా, $x=0$ అనేది $f(x)=\vert x\vert$ కు స్థానిక కనిష్ఠ బిందువు.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
D. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
ప్రవచనం I, $0$ వద్ద $f=x^3$ కు విఫలమవుతుంది. ప్రవచనం II సత్యం: $\vert x\vert\ge0=f(0)$. కాబట్టి I సరికాదు, II సరైనది.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: సంవృత అంతరం $[a,b]$ పై అవిచ్ఛిన్న ప్రమేయం పరమ గరిష్ఠాన్ని, పరమ కనిష్ఠాన్ని పొందుతుంది. ప్రవచనం II: వివృత అంతరం $(0,1)$ పై $f(x)=x$ పరమ గరిష్ఠాన్ని పొందుతుంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
ప్రవచనం I సత్యం. II కు: $(0,1)$ పై $f(x)=x$ విలువ $1$ కు దగ్గరగా వస్తుంది కానీ ఎప్పుడూ చేరదు, కాబట్టి పరమ గరిష్ఠం లేదు. I సరైనది, II సరికాదు.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: $f'(c)=0$ మరియు $f''(c)=0$ అయితే, $c$ వద్ద $f$ కు గరిష్ఠమూ కనిష్ఠమూ ఉండవు. ప్రవచనం II: $f'(c)=0$ మరియు $f''(c)>0$ అయితే, $c$ వద్ద $f$ కు స్థానిక గరిష్ఠం ఉంటుంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
B. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
ప్రవచనం I తప్పు: $f=x^4$ కు $f'(0)=f''(0)=0$, అయినా $0$ వద్ద కనిష్ఠం ఉంది. ప్రవచనం II తప్పు: $f''(c)>0$ అయితే స్థానిక కనిష్ఠం వస్తుంది. రెండూ సరికావు.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: చిన్న $\Delta x$ కు $f(x+\Delta x)\approx f(x)+f'(x)\Delta x$. ప్రవచనం II: $f(x)=\sqrt x$ కు $x=25$, $\Delta x=1$ తీసుకుంటే, $\sqrt{26}$ యొక్క సన్నిహిత విలువ $5.2$.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
ప్రవచనం I రేఖీయ సన్నిహిత విలువ, సరైనది. II లో $f'(25)=\frac1{10}$, కాబట్టి $\sqrt{26}\approx5+\frac1{10}=5.1$, $5.2$ కాదు. II సరికాదు.
నిశ్చితవాక్యం (A): ప్రమేయం $f(x)=x^3+x$ అనేది $\mathbb R$ పై ఆరోహణం. కారణం (R): ప్రతి వాస్తవ $x$ కు $f'(x)=3x^2+1>0$.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
A. A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
$f'>0$ అంతటా; అందుకే $f$ ఆరోహణం. రెండూ సత్యం, R అనేది A ని వివరిస్తుంది.
నిశ్చితవాక్యం (A): ప్రమేయం $f(x)=x^3$ కు స్థానిక గరిష్ఠమూ లేదు, స్థానిక కనిష్ఠమూ లేదు. కారణం (R): $f'(0)=0$.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
B. A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
$f'=3x^2$ గుర్తు మారదు కాబట్టి A సత్యం. R సత్యం, కానీ $f'(0)=0$ ఒక్కటే అంత్య విలువను నిరాకరించదు, ఇవ్వదు కూడా; కాబట్టి అది A ని వివరించదు.
నిశ్చితవాక్యం (A): ఒక ప్రమేయం యొక్క ప్రతి సందిగ్ధ బిందువూ స్థానిక అంత్య విలువ బిందువే. కారణం (R): $f(x)=x^3$ కు $x=0$ వద్ద సందిగ్ధ బిందువు ఉంది కానీ అక్కడ అంత్య విలువ లేదు.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
D. A అసత్యం కానీ R సత్యం
R ఉదాహరణ చూపినట్లు A అసత్యం. R సత్యం: $f'(0)=0$ మరియు $f'$ గుర్తు మారదు.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. $x=0$ వద్ద $x^2$ b. $x=0$ వద్ద $x^3$ c. $x=0$ వద్ద $-x^4$ d. $x=0$ వద్ద $\vert x\vert$ జాబితా II: i. $f'(0)=0$, $f''(0)>0$ తో స్థానిక కనిష్ఠం ii. అంత్య విలువ లేదు iii. $f''(0)=0$ తో స్థానిక గరిష్ఠం iv. $f'(0)$ లేని స్థానిక కనిష్ఠం
- a-i, b-ii, c-iii, d-iv
- a-i, b-ii, c-iv, d-iii
- a-iii, b-ii, c-i, d-iv
- a-ii, b-i, c-iii, d-iv
సమాధానం
A. a-i, b-ii, c-iii, d-iv
$x^2$: $f''=2>0$ (i). $x^3$: గుర్తు మార్పు లేదు (ii). $-x^4$: $f'=-4x^3$ గుర్తు $+$ నుండి $-$ కు మారుతుంది, $f''(0)=0$ (iii). $\vert x\vert$: కనిష్ఠం, $0$ వద్ద అవకలజం లేదు (iv).
వక్రం $y=x^2$ కు $(2,4)$ బిందువు వద్ద జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. స్పర్శరేఖ వాలు b. అభిలంబం వాలు c. ఉప స్పర్శరేఖ పొడవు d. ఉప అభిలంబం పొడవు జాబితా II: i. $1$ ii. $16$ iii. $4$ iv. $-\frac14$
- a-iv, b-iii, c-i, d-ii
- a-iii, b-iv, c-i, d-ii
- a-i, b-ii, c-iii, d-iv
- a-iii, b-iv, c-ii, d-i
సమాధానం
B. a-iii, b-iv, c-i, d-ii
$m=2x=4$ (iii). అభిలంబం వాలు $-\frac14$ (iv). ఉప స్పర్శరేఖ $=\left\vert\frac ym\right\vert=\frac44=1$ (i). ఉప అభిలంబం $=\vert ym\vert=16$ (ii).
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. భుజం $5$ వద్ద, చతురస్ర వైశాల్యం యొక్క మార్పు రేటు దాని భుజం దృష్ట్యా b. అంచు $2$ వద్ద, ఘనం యొక్క ఘనపరిమాణం మార్పు రేటు దాని అంచు దృష్ట్యా c. $x=4$ వద్ద $x^3$ యొక్క మార్పు రేటు $x^2$ దృష్ట్యా d. $x=2$ వద్ద $\frac1x$ యొక్క మార్పు రేటు $x$ దృష్ట్యా జాబితా II: i. $12$ ii. $6$ iii. $-\frac14$ iv. $10$
- a-i, b-iv, c-ii, d-iii
- a-ii, b-i, c-iv, d-iii
- a-iv, b-i, c-iii, d-ii
- a-iv, b-i, c-ii, d-iii
సమాధానం
D. a-iv, b-i, c-ii, d-iii
a: $2x=10$. b: $3x^2=12$. c: $\frac{3x^2}{2x}=\frac{3x}2=6$. d: $-\frac1{x^2}=-\frac14$.
పైన తెరిచి ఉన్న, చతురస్రాకార భూమి గల ట్యాంకు $32$ m$^3$ నీటిని పట్టాలి. దానిని తయారు చేయడానికి కావలసిన రేకు కనిష్ఠ వైశాల్యం (m$^2$ లో)
- $64$
- $48$
- $40$
- $96$
సమాధానం
B. $48$
భూమి భుజం $x$, ఎత్తు $h=\frac{32}{x^2}$. వైశాల్యం $S=x^2+4xh=x^2+\frac{128}{x}$. $S'=2x-\frac{128}{x^2}=0$ నుండి $x=4$, $h=2$, $S=16+32=48$. $S''>0$, కాబట్టి ఇది కనిష్ఠం.
బిందువు $(0,3)$ నుండి వక్రం $y=x^2$ కు కనిష్ఠ దూరం
- $\frac{\sqrt{11}}{2}$
- $\sqrt3$
- $\frac{11}{4}$
- $\frac{\sqrt{11}}{4}$
సమాధానం
A. $\frac{\sqrt{11}}{2}$
$y=x^2$ తో, దూరం వర్గం $D=x^2+(x^2-3)^2=x^4-5x^2+9$. $D'=4x^3-10x=0$ నుండి $x=0$ లేదా $x^2=\frac52$. $x=0$ వద్ద $D=9$ (స్థానిక గరిష్ఠం); $x^2=\frac52$ వద్ద $D=\frac{25}4-\frac{25}2+9=\frac{11}4$. దూరం $=\frac{\sqrt{11}}2$.
ధన సంఖ్యలు $x$, $y$ లు $x+y=12$ ను తృప్తిపరుస్తాయి. $x^2y$ యొక్క గరిష్ఠ విలువ
- $216$
- $144$
- $256$
- $288$
సమాధానం
C. $256$
$f=x^2(12-x)$, $f'=24x-3x^2=3x(8-x)=0$ నుండి $x=8$, $y=4$, $f=256$. సరిచూపు: $\frac x2,\frac x2,y$ లపై AM-GM: $x^2y\le4\left(\frac{12}{3}\right)^3=256$.