అధ్యాయం 3: s, p, d మరియు f బ్లాక్లు (s, p, d and f Blocks)
చివరి ఎలక్ట్రాన్ చేరే ఉపకక్ష్య పేరుతో పట్టిక నాలుగు బ్లాక్లుగా విభజించబడింది. ప్రతి బ్లాక్కు దానిదైన విశిష్ట రసాయన స్వభావం ఉంటుంది, కాబట్టి మూలకం ఏదో తెలియకముందే బ్లాక్ తెలిస్తే చాలా విషయాలు తెలుస్తాయి.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
నాలుగు బ్లాక్లు (Blocks), వాటి సాధారణ బాహ్య విన్యాసాలు.
s-, p-, d-, f-బ్లాక్ మూలకాల విశిష్ట ధర్మాలు.
హైడ్రోజన్, హీలియం ఎందుకు ప్రత్యేక సందర్భాలు.
లోహాలు (Metals), అలోహాలు (Non-metals), అర్ధలోహాలు (Metalloids) పట్టికలో ఎలా వ్యాపించి ఉన్నాయి.
పీరియడ్లో, గ్రూపులో లోహ స్వభావం (Metallic character) ఎలా మారుతుంది.
3.1 బ్లాక్ను ఏది నిర్ణయిస్తుంది
ఆఫ్బౌ క్రమంలో చివరి ఎలక్ట్రాన్ చేరే ఉపకక్ష్య రకమే (s, p, d లేదా f) ఆ మూలకం బ్లాక్. ప్రతి బ్లాక్ వెడల్పు ఆ ఉపకక్ష్య పట్టగలిగే ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్యకు సమానం: s 2 నిలువు వరుసలు, p 6, d 10, f 14.

s-బ్లాక్ రెండు నిలువు వరుసలు, d-బ్లాక్ పది, p-బ్లాక్ ఆరు వరుసల వెడల్పు ఉంటాయి; 14 వరుసల f-బ్లాక్ను కిందకు తీసి ఉంచారు, అది పీరియడ్ 6, 7 లలోని గ్రూపు 3 స్థానానికి చెందుతుంది.
| బ్లాక్ | గ్రూపులు | సాధారణ బాహ్య విన్యాసం | మరో పేరు |
|---|---|---|---|
| s | 1, 2 | ns¹⁻² | క్షార లోహాలు, క్షార మృత్తిక లోహాలు |
| p | 13 నుండి 18 | ns² np¹⁻⁶ (He: 1s²) | s-బ్లాక్తో కలిసి ప్రధాన గ్రూపు (ప్రతినిధి మూలకాలు) |
| d | 3 నుండి 12 | (n−1)d¹⁻¹⁰ ns⁰⁻² | పరివర్తన మూలకాలు (Transition elements) |
| f | గ్రూపు 3 స్థానం, పీరియడ్ 6, 7 | (n−2)f¹⁻¹⁴ (n−1)d⁰⁻¹ ns² | అంతర పరివర్తన మూలకాలు (Inner transition elements) |
s-, p-బ్లాక్ మూలకాలను కలిపి ప్రతినిధి (Representative) లేదా ప్రధాన గ్రూపు (Main group) మూలకాలు అంటారు.
3.2 s-బ్లాక్
గ్రూపు 1 (ns¹), గ్రూపు 2 (ns²) లోహాలు తమ బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లను సులభంగా కోల్పోతాయి.
అయనీకరణ ఎంథాల్పీలు (Ionisation enthalpies) తక్కువ, కాబట్టి ఇవి అతి చర్యాశీలమైనవి, బలమైన క్షయకారకాలు.
ఇవి ఎక్కువగా అయానిక సమ్మేళనాలను ఏర్పరుస్తాయి (Li, Be సమ్మేళనాలు ఎక్కువ సమయోజనీయ స్వభావాన్ని చూపిస్తాయి).
స్థిర ఆక్సీకరణ స్థితులు: గ్రూపు 1 కు +1, గ్రూపు 2 కు +2.
వీటి ఆక్సైడ్లు, హైడ్రాక్సైడ్లు క్షార స్వభావం గలవి. NaOH, KOH బలమైన క్షారాలు.
చాలా మూలకాలు జ్వాలకు రంగును ఇస్తాయి: Na బంగారు పసుపు (సోడియం ఆవిరి వీధి దీపాల రంగు), K లేత ఊదా (lilac), Ca ఇటుక ఎరుపు, Sr కెంపు (crimson), Ba ఆపిల్ ఆకుపచ్చ.
గ్రూపులో కిందకు వెళ్తున్న కొద్దీ చర్యాశీలత పెరుగుతుంది. Na ని కిరోసిన్లో నిల్వ చేస్తారు; Cs నీటితో పేలుడులా చర్య జరుపుతుంది.
3.3 p-బ్లాక్
గ్రూపులు 13 నుండి 18, బాహ్య విన్యాసం ns² np¹ నుండి ns² np⁶.
లోహాలు, అలోహాలు, అర్ధలోహాలు మూడూ కలిసి ఉండే ఏకైక బ్లాక్ ఇదే.
అలోహ స్వభావం ఎడమ నుండి కుడికి పెరుగుతుంది, గ్రూపులో కిందకు తగ్గుతుంది.
గ్రూపు 18 (ns² np⁶) లో కక్ష్యలు పూర్తిగా నిండి ఉంటాయి. ఉత్కృష్ట వాయువుల చర్యాశీలత చాలా తక్కువ.
గ్రూపు 17 (ns² np⁵), గ్రూపు 16 (ns² np⁴) లకు అష్టకం పూర్తి కావడానికి ఒకటి లేదా రెండు ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే కావాలి. ఇవి సులభంగా ఎలక్ట్రాన్లను పొంది ఋణ అయాన్లను (Anions) ఏర్పరుస్తాయి.
చాలా p-బ్లాక్ మూలకాలు ఒకటి కంటే ఎక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపిస్తాయి (ఉదాహరణకు N −3 నుండి +5, Cl −1 నుండి +7).
3.4 d-బ్లాక్ (పరివర్తన మూలకాలు)
గ్రూపులు 3 నుండి 12. (n−1)d ఉపకక్ష్య నిండుతుంది, అంటే d ఎలక్ట్రాన్లు అతి బాహ్య s ఎలక్ట్రాన్ల కంటే ఒక కక్ష్య లోపల ఉంటాయి.
నాలుగు శ్రేణులు: 3d (Sc నుండి Zn), 4d (Y నుండి Cd), 5d (La, Hf నుండి Hg), 6d (Ac, Rf నుండి Cn).
అన్నీ లోహాలే: గట్టివి, ఎక్కువ ద్రవీభవన స్థానం గలవి, మంచి వాహకాలు.
ns, (n−1)d ఎలక్ట్రాన్ల శక్తులు దగ్గరగా ఉండడం వల్ల ఇవి అస్థిర ఆక్సీకరణ స్థితులను (Variable oxidation states) చూపిస్తాయి.
జతకూడని d ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న అయాన్లు సాధారణంగా రంగు గలవి, అనుచుంబకీయాలు (Paramagnetic): Cu²⁺ నీలం, Ni²⁺ ఆకుపచ్చ, Fe³⁺ పసుపు-గోధుమ.
చాలావి ఉత్ప్రేరకాలుగా (Catalysts) పనిచేస్తాయి: హేబర్ పద్ధతిలో Fe, నూనెల హైడ్రోజనీకరణంతో వనస్పతి తయారీలో Ni, సంపర్క పద్ధతిలో V₂O₅.
ఇవి అనేక సంకీర్ణాలను (Complexes) ఏర్పరుస్తాయి.
Zn, Cd, Hg లకు (n−1)d¹⁰ ns² ఉంటుంది, వాటి సాధారణ అయాన్లలో కూడా పూర్తి d¹⁰ ఉంటుంది. ఇవి d-బ్లాక్ మూలకాలే కానీ సాధారణ పరివర్తన లోహాలు కావు: Zn²⁺ లవణాలు రంగులేనివి, దాయాచుంబకీయాలు (Diamagnetic).
3.5 f-బ్లాక్ (అంతర పరివర్తన మూలకాలు)
(n−2)f ఉపకక్ష్య నిండుతుంది, అంటే అతి బాహ్య కక్ష్య కంటే రెండు కక్ష్యల లోపల.
| శ్రేణి | f ఉపకక్ష్య | మూలకాలు | ముఖ్య లక్షణాలు |
|---|---|---|---|
| లాంథనాయిడ్లు (Lanthanoids) | 4f | Ce (58) నుండి Lu (71) | ఒకదానికొకటి చాలా సారూప్యం; సాధారణ స్థితి +3; వేరుచేయడం కష్టం |
| ఆక్టినాయిడ్లు (Actinoids) | 5f | Th (90) నుండి Lr (103) | అన్నీ రేడియోధార్మికాలు; ఆక్సీకరణ స్థితుల పరిధి ఎక్కువ |
యురేనియం తర్వాతి మూలకాలను (Z 92 కంటే ఎక్కువ) పరాయురేనియం మూలకాలు (Transuranium elements) అంటారు. ఇవన్నీ రియాక్టర్లలో లేదా వేగవర్ధకాలలో మనిషి తయారుచేసినవే.
3.6 ప్రత్యేక సందర్భాలు: హైడ్రోజన్ మరియు హీలియం
హైడ్రోజన్ (1s¹) కు క్షార లోహాలలాగా ఒక ఎలక్ట్రాన్ ఉంటుంది, H⁺ ఏర్పరుస్తుంది. హాలోజన్లలాగా దాని కక్ష్య పూర్తి కావడానికి ఒక ఎలక్ట్రాన్ కావాలి, లోహ హైడ్రైడ్లలో (NaH) H⁻ ఏర్పరుస్తుంది, ద్విపరమాణుక H₂ గా ఉంటుంది. ఇది ఏ కుటుంబానికీ పూర్తిగా సరిపోదు, అందుకే సాధారణంగా పట్టిక పైన విడిగా చూపిస్తారు.
హీలియం (1s²) కు s² విన్యాసం ఉన్నా కక్ష్య పూర్తిగా నిండింది. దాని రసాయన స్వభావం ఉత్కృష్ట వాయువులతో సరిపోతుంది, కాబట్టి అది గ్రూపు 2 లో కాకుండా p-బ్లాక్ ప్రాంతంలోని గ్రూపు 18 లో ఉంటుంది.
3.7 లోహాలు, అలోహాలు మరియు అర్ధలోహాలు
తెలిసిన మూలకాలలో మూడోవంతుల కంటే ఎక్కువ లోహాలే. అవి పట్టిక ఎడమ వైపు, మధ్యలో ఉంటాయి. అలోహాలు పైన కుడి వైపు ఉంటాయి. బోరాన్ నుండి ఆస్టటైన్ వరకు వెళ్లే ఒక జిగ్-జాగ్ రేఖ ఈ రెండింటినీ వేరు చేస్తుంది. ఈ రేఖ వెంట ఉన్న మూలకాలు మిశ్రమ స్వభావం చూపిస్తాయి; అవి అర్ధలోహాలు లేదా సెమీ-మెటల్స్.
| లక్షణం | లోహాలు | అలోహాలు | అర్ధలోహాలు |
|---|---|---|---|
| స్థానం | ఎడమ, మధ్య | పైన కుడి | B–Si–As–Te జిగ్-జాగ్ వెంట |
| గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద స్థితి | ఘనం (Hg ద్రవం) | ఘనం లేదా వాయువు (Br₂ ద్రవం) | ఘనం |
| మెరుపు, వాహకత | మెరుపు గలవి, మంచి వాహకాలు | మెరుపు లేనివి, అధమ వాహకాలు (గ్రాఫైట్ మినహాయింపు) | అర్ధవాహకాలు, కొంత మెరుపు |
| సాధారణ అయాన్ | కాటాయాన్ | ఆనాయాన్ | మారుతుంది |
| ఆక్సైడ్ | క్షార (కొన్ని ద్విస్వభావ) | ఆమ్ల లేదా తటస్థ | తరచూ ద్విస్వభావ లేదా స్వల్ప ఆమ్ల |
| ఉదాహరణలు | Na, Fe, Cu, Al | N, O, S, Cl | B, Si, Ge, As, Sb, Te |
ఉపయోగకరమైన వాస్తవాలు:
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంగా ఉండే ఏకైక లోహం పాదరసం. గాలియం (303 K), సీసియం (302 K) వేడి రోజున కరుగుతాయి.
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంగా ఉండే ఏకైక అలోహం బ్రోమిన్.
సిలికాన్, జెర్మేనియం అర్ధవాహకాలు (Semiconductors); ప్రతి మొబైల్ ఫోన్లోని చిప్లలో వాడతారు.
ధోరణి: పీరియడ్లో ఎడమ నుండి కుడికి లోహ స్వభావం తగ్గుతుంది, గ్రూపులో కిందకు పెరుగుతుంది. గ్రూపు 14 లో C అలోహం, Si, Ge అర్ధలోహాలు, Sn, Pb లోహాలు. పీరియడ్ 3 లో Na అత్యధిక లోహ స్వభావం, Cl అత్యధిక అలోహ స్వభావం కలవి. ఎందుకో అధ్యాయం 5 వివరిస్తుంది: లోహ స్వభావం తక్కువ అయనీకరణ ఎంథాల్పీతో ముడిపడి ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: Z = 20, 30, 33, 58 ఉన్న మూలకాల బ్లాక్లను తెలపండి.
సాధన: Z = 20 Ca, [Ar] 4s²: s-బ్లాక్. Z = 30 Zn, [Ar] 3d¹⁰ 4s²: d-బ్లాక్. Z = 33 As, [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p³: p-బ్లాక్. Z = 58 Ce, [Xe] 4f¹ 5d¹ 6s²: f-బ్లాక్.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: 4d మూలకాల సాధారణ బాహ్య విన్యాసం రాసి, పీరియడ్ తెలపండి.
సాధన: 4d¹⁻¹⁰ 5s⁰⁻². అతి బాహ్య కక్ష్య n = 5, కాబట్టి ఈ మూలకాలు పీరియడ్ 5 లో ఉంటాయి (Y నుండి Cd).
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: హీలియం విన్యాసం గ్రూపు 2 లోహాలలాగా 1s². అయినా దాన్ని గ్రూపు 18 లో ఎందుకు ఉంచారు?
సాధన: దాని మొదటి కక్ష్య పూర్తిగా నిండింది, కాబట్టి అది ఎలక్ట్రాన్లను సులభంగా కోల్పోదు, పంచుకోదు. Ne, Ar లాగా ఇది చర్యాశీలత లేని ఏకపరమాణుక వాయువు. గ్రూపును రసాయన స్వభావమే నిర్ణయిస్తుంది, కాబట్టి He గ్రూపు 18 లోకి వెళ్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: Fe²⁺ (Fe కు Z = 26) లో ఎన్ని జతకూడని ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి? దాని లవణాలు రంగు గలవా?
సాధన: Fe అనేది [Ar] 3d⁶ 4s². Fe²⁺ రెండు 4s ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతుంది: [Ar] 3d⁶. ఐదు d ఆర్బిటాల్స్ 6 ఎలక్ట్రాన్లను ఒక జతగా, నాలుగు ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్లుగా తీసుకుంటాయి, కాబట్టి 4 జతకూడనివి. పాక్షికంగా నిండిన d ఆర్బిటాల్స్ d–d పరివర్తనాలకు అవకాశం ఇస్తాయి, కాబట్టి Fe²⁺ లవణాలు రంగు గలవి (లేత ఆకుపచ్చ).
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: ZnSO₄ తెలుపుగా, CuSO₄·5H₂O నీలంగా ఎందుకు ఉంటాయో వివరించండి.
సాధన: Zn²⁺ అనేది 3d¹⁰, జతకూడని ఎలక్ట్రాన్ లేదు, d లో ఖాళీ లేదు, కాబట్టి d–d పరివర్తనం సాధ్యం కాదు: రంగులేనిది. Cu²⁺ అనేది 3d⁹, ఒక జతకూడని ఎలక్ట్రాన్ ఉంటుంది, కాబట్టి దృశ్య కాంతిలో కొంత భాగాన్ని శోషించి నీలంగా కనిపిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: Na, Mg, Al, Si లను లోహ స్వభావం తగ్గే క్రమంలో అమర్చండి.
సాధన: అన్నీ పీరియడ్ 3 లోనివి. లోహ స్వభావం ఎడమ నుండి కుడికి తగ్గుతుంది: Na > Mg > Al > Si. సిలికాన్ అర్ధలోహం.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: పీరియడ్ 4 లోని ఒక మూలకానికి మూడు సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు, పూర్తిగా నిండిన 3d ఉపకక్ష్య ఉన్నాయి. దానిని, దాని రకాన్ని గుర్తించండి.
సాధన: [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p¹. Z = 18 + 10 + 3 = 31: గాలియం, గ్రూపు 13, p-బ్లాక్. ఇది చాలా తక్కువ ద్రవీభవన స్థానం గల లోహం.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8: X అనే మూలకం క్షార ఆక్సైడ్ X₂O ను ఏర్పరుస్తుంది, +1 స్థితిని మాత్రమే చూపిస్తుంది, జ్వాలకు లేత ఊదా రంగును ఇస్తుంది. దాని బ్లాక్, గ్రూపు కనుగొని, దాని కింద ఉండే మూలకం నుండి ఏమి ఆశించవచ్చో చెప్పండి.
సాధన: X₂O, ఏకైక +1 స్థితి గ్రూపు 1, s-బ్లాక్ను సూచిస్తాయి. లేత ఊదా జ్వాల పొటాషియంను గుర్తిస్తుంది. దాని కింద ఉండే మూలకం (Rb) ఇంకా ఎక్కువ చర్యాశీలమైనది, ఎందుకంటే దాని బాహ్య ఎలక్ట్రాన్ కేంద్రకం నుండి ఇంకా దూరంగా ఉంటుంది, సులభంగా కోల్పోతుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
బ్లాక్ = చివరి ఎలక్ట్రాన్ చేరే ఉపకక్ష్య. వెడల్పులు: s 2, p 6, d 10, f 14.
s: ns¹⁻²; p: ns²np¹⁻⁶; d: (n−1)d¹⁻¹⁰ns⁰⁻²; f: (n−2)f¹⁻¹⁴(n−1)d⁰⁻¹ns².
s-, p-బ్లాక్ = ప్రతినిధి మూలకాలు.
d-బ్లాక్: అస్థిర ఆక్సీకరణ స్థితులు, రంగు అయాన్లు, అనుచుంబకత్వం, ఉత్ప్రేరణ. Zn, Cd, Hg సాధారణమైనవి కావు.
f-బ్లాక్: లాంథనాయిడ్లు (4f), ఆక్టినాయిడ్లు (5f, అన్నీ రేడియోధార్మికాలు). U తర్వాత = పరాయురేనియం.
అర్ధలోహాలు: B, Si, Ge, As, Sb, Te. Hg ఏకైక ద్రవ లోహం; Br ఏకైక ద్రవ అలోహం.
లోహ స్వభావం: పీరియడ్లో తగ్గుతుంది, గ్రూపులో కిందకు పెరుగుతుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ప్రతి d-బ్లాక్ మూలకాన్నీ పరివర్తన మూలకం అనడం. Zn, Cd, Hg d-బ్లాక్ అయినా సాధారణ పరివర్తన లోహాలు కావు.
1s² వల్ల He ని s-బ్లాక్ గ్రూపు 2 లో ఉంచడం.
f-బ్లాక్ మూలకాలు గ్రూపు 3 తో ఉంటాయని, గ్రూపు 4 నుండి 17 లలో కాదని మరిచిపోవడం.
చేతిలో కరుగుతుందని Ga ని అలోహం అనడం. అది లోహం.
Al ని అర్ధలోహంగా తీసుకోవడం. Al లోహం (దాని ఆక్సైడ్ ద్విస్వభావమైనదే కానీ అంత మాత్రాన అర్ధలోహం కాదు).
Fe²⁺ ని [Ar] 3d⁴ 4s² అని రాయడం. 4s ఎలక్ట్రాన్లే ముందు వెళ్ళిపోతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. క్షార లోహాల సాధారణ బాహ్య విన్యాసం (a) ns² (b) ns¹ (c) ns² np¹ (d) (n−1)d¹ ns²
2. p-బ్లాక్లో ఉండే గ్రూపులు (a) 1, 2 (b) 3 నుండి 12 (c) 13 నుండి 18 (d) 3 మాత్రమే
3. పరివర్తన మూలకాలు చెందే బ్లాక్ (a) d-బ్లాక్ (b) s-బ్లాక్ (c) p-బ్లాక్ (d) f-బ్లాక్
4. అంతర పరివర్తన మూలకాలు చెందే బ్లాక్ (a) s-బ్లాక్ (b) p-బ్లాక్ (c) d-బ్లాక్ (d) f-బ్లాక్
5. కిందివాటిలో అర్ధలోహం ఏది? (a) Na (b) Cl (c) Si (d) Fe
6. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంగా ఉండే ఏకైక లోహం (a) గాలియం (b) పాదరసం (c) సీసియం (d) బ్రోమిన్
7. లాంథనాయిడ్లలో ఎలక్ట్రాన్లు నిండే ఉపకక్ష్య (a) 4f (b) 5f (c) 5d (d) 4d
8. ప్రతినిధి మూలకాలు అంటే (a) d-, f-బ్లాక్ మూలకాలు (b) s-, d-బ్లాక్ మూలకాలు (c) p-, f-బ్లాక్ మూలకాలు (d) s-, p-బ్లాక్ మూలకాలు
9. హీలియంను ఉంచే గ్రూపు (a) గ్రూపు 2 (b) గ్రూపు 1 (c) గ్రూపు 18 (d) గ్రూపు 17
10. ఆక్టినాయిడ్ల గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) అన్నీ స్థిరమైనవి (b) అన్నీ రేడియోధార్మికాలు (c) అవి p-బ్లాక్ మూలకాలు (d) అవి అలోహాలు
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. d-బ్లాక్ మూలకాల సాధారణ బాహ్య విన్యాసం (a) (n−1)d¹⁻¹⁰ ns⁰⁻² (b) ns² np¹⁻⁶ (c) (n−2)f¹⁻¹⁴ ns² (d) ns¹⁻²
12. Z = 30 ఉన్న మూలకం చెందేది (a) s-బ్లాక్, గ్రూపు 2 (b) d-బ్లాక్, గ్రూపు 12 (c) p-బ్లాక్, గ్రూపు 12 (d) d-బ్లాక్, గ్రూపు 2
13. నీటిలో రంగులేని లవణాలను ఇచ్చే అయాన్ ఏది? (a) Cu²⁺ (b) Fe³⁺ (c) Cr³⁺ (d) Zn²⁺
14. Mn²⁺ (Mn కు Z = 25) లో జతకూడని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య (a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 2
15. కేవలం అర్ధలోహాలే ఉన్న సమూహం ఏది? (a) B, Si, As (b) B, Al, Si (c) C, Si, Ge (d) As, Sb, Bi
16. [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p⁶ విన్యాసం గల మూలకం చెందేది (a) d-బ్లాక్ (b) p-బ్లాక్, గ్రూపు 18 (c) s-బ్లాక్ (d) f-బ్లాక్
17. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంగా ఉండే అలోహం (a) అయోడిన్ (b) పాదరసం (c) క్లోరిన్ (d) బ్రోమిన్
18. కిందివాటిలో s-బ్లాక్ మూలకాల సాధారణ ధర్మం కానిది ఏది? (a) తక్కువ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ (b) ఎక్కువగా అయానిక సమ్మేళనాలు (c) విస్తృత శ్రేణిలో అస్థిర ఆక్సీకరణ స్థితులు (d) బలమైన క్షయకరణ సామర్థ్యం
19. లోహ స్వభావం సరైన క్రమం (a) Si > Al > Mg > Na (b) Mg > Na > Al > Si (c) Na > Mg > Al > Si (d) Al > Mg > Na > Si
20. పరాయురేనియం మూలకాలు అంటే (a) Z 92 కంటే తక్కువ ఉన్నవి (b) Z 92 కంటే ఎక్కువ ఉన్నవి (c) Z 58 నుండి 71 వరకు ఉన్నవి (d) 4f ఉపకక్ష్య నిండుతున్నవి
21. ఉత్కృష్ట వాయువు (He తప్ప) బాహ్య విన్యాసం (a) ns² np⁵ (b) ns² (c) ns² np⁴ (d) ns² np⁶
22. బాహ్య విన్యాసం 3s² 3p¹ ఉన్న మూలకం ఒక (a) లోహం (b) అలోహం (c) అర్ధలోహం (d) ఉత్కృష్ట వాయువు
స్థాయి 3: సవాలు
23. పీరియడ్ 4, గ్రూపు 9 లోని మూలకం పరమాణు సంఖ్య (a) 45 (b) 25 (c) 27 (d) 29
24. Z = 59 ఉన్న మూలకం చెందేది (a) d-బ్లాక్, పీరియడ్ 5 (b) f-బ్లాక్, పీరియడ్ 6 (c) p-బ్లాక్, పీరియడ్ 6 (d) s-బ్లాక్, పీరియడ్ 6
25. Zn, Cd, Hg గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) వాటి సాధారణ అయాన్లలో d ఆర్బిటాల్స్ పాక్షికంగా నిండి ఉంటాయి (b) వాటి సాధారణ అయాన్లు రంగు గలవి (c) భూస్థితిలోనూ, సాధారణ అయాన్లలోనూ వాటి d ఆర్బిటాల్స్ పూర్తిగా నిండి ఉంటాయి (d) అవి f-బ్లాక్కు చెందుతాయి
26. ఒక మూలకం మెత్తని లోహం, M₂O ఫార్ములా గల బలమైన క్షార ఆక్సైడ్ను ఏర్పరుస్తుంది, +1 స్థితిని మాత్రమే చూపిస్తుంది. ఇది చెందే గ్రూపు (a) గ్రూపు 2 (b) గ్రూపు 13 (c) గ్రూపు 17 (d) గ్రూపు 1
27. పీరియడ్ 4 లోని ఒక మూలకానికి మూడు సంయోజక ఎలక్ట్రాన్లు, పూర్తిగా నిండిన 3d ఉపకక్ష్య ఉన్నాయి. దాని పరమాణు సంఖ్య, స్వభావం (a) 31, లోహం (b) 21, లోహం (c) 13, లోహం (d) 33, అర్ధలోహం
28. గ్రూపు 15 లో N నుండి Bi వరకు కిందకు వెళ్తుంటే మూలకాల స్వభావం ఇలా మారుతుంది (a) లోహం నుండి అలోహం (b) అలోహం నుండి అర్ధలోహం, తర్వాత లోహం (c) అర్ధలోహం నుండి అలోహం (d) మారదు
29. ప్రతిపాదన (A): హైడ్రోజన్ నిజమైన క్షార లోహం, ఇది గ్రూపు 1 కు మాత్రమే చెందుతుంది.
కారణం (R): హైడ్రోజన్ 1s ఆర్బిటాల్లో ఒక ఎలక్ట్రాన్ ఉంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: అర్ధలోహాలు కొన్ని లోహ ధర్మాలను, కొన్ని అలోహ ధర్మాలను చూపిస్తాయి.
వాక్యం II: గ్రూపులో కిందకు లోహ స్వభావం పెరుగుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | గ్రూపు 1 కు ఒక ns ఎలక్ట్రాన్. |
| 2 | c | p-బ్లాక్ = గ్రూపులు 13 నుండి 18. |
| 3 | a | (n−1)d నిండడం = పరివర్తన మూలకాలు. |
| 4 | d | (n−2)f నిండడం = అంతర పరివర్తన మూలకాలు. |
| 5 | c | Si అర్ధలోహ జిగ్-జాగ్ రేఖ వెంట ఉంది. |
| 6 | b | Hg; Br అలోహం, Ga, Cs సుమారు 302 K కంటే ఎక్కువలోనే కరుగుతాయి. |
| 7 | a | లాంథనాయిడ్లు 4f ని నింపుతాయి. |
| 8 | d | ప్రధాన గ్రూపు = s + p బ్లాక్లు. |
| 9 | c | పూర్తి కక్ష్య, ఉత్కృష్ట వాయు స్వభావం. |
| 10 | b | ప్రతి ఆక్టినాయిడ్ రేడియోధార్మికమే. |
| 11 | a | (n−1)d¹⁻¹⁰ ns⁰⁻². |
| 12 | b | Zn: 2 + 10 = 12, d-బ్లాక్. |
| 13 | d | Zn²⁺ అనేది 3d¹⁰, d–d పరివర్తనం లేదు. |
| 14 | c | Mn²⁺ అనేది 3d⁵: ఐదు జతకూడనివి. |
| 15 | a | Al, Bi లోహాలు; C అలోహం. |
| 16 | b | క్రిప్టాన్, చివరి ఎలక్ట్రాన్ 4p లో, గ్రూపు 18. |
| 17 | d | Br₂ ద్రవ అలోహం. |
| 18 | c | s-బ్లాక్ స్థిర +1 లేదా +2 ని చూపిస్తుంది. |
| 19 | c | పీరియడ్ 3 లో లోహ స్వభావం ఎడమ నుండి కుడికి తగ్గుతుంది. |
| 20 | b | యురేనియం (Z = 92) తర్వాత. |
| 21 | d | ns² np⁶ పూర్తి అష్టకం. |
| 22 | a | 3s² 3p¹ అల్యూమినియం, లోహం. |
| 23 | c | కోబాల్ట్: 2 + 7 = 9, Z = 27. |
| 24 | b | ప్రసియోడిమియం, పీరియడ్ 6 లోని లాంథనాయిడ్. |
| 25 | c | పరమాణువులోనూ M²⁺ అయాన్లోనూ d¹⁰. |
| 26 | d | M₂O, కేవలం +1 గ్రూపు 1 ని సూచిస్తాయి. |
| 27 | a | [Ar] 3d¹⁰ 4s² 4p¹ = Ga, లోహం. |
| 28 | b | N, P అలోహాలు; As, Sb అర్ధలోహాలు; Bi లోహం. |
| 29 | d | H హాలోజన్లను కూడా పోలి ఉంటుంది; R నిజమైన వాస్తవం. |
| 30 | a | రెండు వాక్యాలూ సరైనవే. |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
మూలకం బ్లాక్ అంటే దాని చివరి (భేదక) ఎలక్ట్రాన్ చేరే ఉపకక్ష్య.
s-బ్లాక్ (గ్రూపు 1, 2): ns¹ లేదా ns²; తక్కువ అయనీకరణ ఎంథాల్పీ గల మెత్తని, చర్యాశీల లోహాలు; ఎక్కువగా అయానిక సమ్మేళనాలు; చాలావి జ్వాలకు రంగునిస్తాయి.
p-బ్లాక్ (గ్రూపు 13 నుండి 18): ns² np¹ నుండి ns² np⁶; లోహాలు, అలోహాలు, అర్ధలోహాలు ఉంటాయి.
s-బ్లాక్ + p-బ్లాక్ = ప్రతినిధి (ప్రధాన గ్రూపు) మూలకాలు.
ఉత్కృష్ట వాయువులకు (గ్రూపు 18) పూర్తి సంయోజక కక్ష్యలు, చాలా తక్కువ చర్యాశీలత; హీలియం 1s² అయినా గ్రూపు 18 లో ఉంటుంది.
d-బ్లాక్ (గ్రూపు 3 నుండి 12): (n−1)d¹ నుండి ¹⁰ ns⁰ నుండి ²; పరివర్తన లోహాలు: అస్థిర ఆక్సీకరణ స్థితులు, రంగు అయాన్లు, అనుచుంబకత్వం, ఉత్ప్రేరణ.
Zn, Cd, Hg లకు (n−1)d¹⁰ ns², ఇవి సాధారణ పరివర్తన ప్రవర్తన చూపవు.
f-బ్లాక్: (n−2)f¹ నుండి ¹⁴ (n−1)d⁰ నుండి ¹ ns²; లాంథనాయిడ్లు Ce (58) నుండి Lu (71), ఆక్టినాయిడ్లు Th (90) నుండి Lr (103); అన్ని ఆక్టినాయిడ్లు రేడియోధార్మికాలు.
యురేనియం తర్వాతి మూలకాలు (Z 92 కంటే ఎక్కువ) పరాయురేనియం మూలకాలు, అన్నీ కృత్రిమంగా తయారైనవే.
మొత్తం మూలకాలలో మూడోవంతుల కంటే ఎక్కువ లోహాలు; అలోహాలు పైన కుడి వైపు ఉంటాయి.
అర్ధలోహాలు (B, Si, Ge, As, Sb, Te) జిగ్-జాగ్ రేఖ వెంట ఉంటాయి, మిశ్రమ ధర్మాలు చూపిస్తాయి.
లోహ స్వభావం పీరియడ్లో తగ్గుతుంది, గ్రూపులో కిందకు పెరుగుతుంది.
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవాలు: పాదరసం (లోహం), బ్రోమిన్ (అలోహం); గాలియం, సీసియం గది ఉష్ణోగ్రతకు కొంచెం పైనే కరుగుతాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| బ్లాక్ | గ్రూపులు | సాధారణ విన్యాసం | ముఖ్య లక్షణాలు |
|---|---|---|---|
| s | 1, 2 | ns¹ నుండి ² | చర్యాశీల లోహాలు, తక్కువ IE, అయానిక సమ్మేళనాలు, క్షార ఆక్సైడ్లు |
| p | 13 నుండి 18 | ns² np¹ నుండి ⁶ | లోహాలు + అలోహాలు + అర్ధలోహాలు; చివరలో ఉత్కృష్ట వాయువులు |
| d | 3 నుండి 12 | (n−1)d¹ నుండి ¹⁰ ns⁰ నుండి ² | అస్థిర ఆక్సీకరణ స్థితులు, రంగు అయాన్లు, ఉత్ప్రేరకాలు |
| f | గ్రూపు 3 తో ఉంచుతారు | (n−2)f¹ నుండి ¹⁴ (n−1)d⁰ నుండి ¹ ns² | లాంథనాయిడ్లు 58 నుండి 71, ఆక్టినాయిడ్లు 90 నుండి 103 (రేడియోధార్మిక) |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"2-6-10-14 = s-p-d-f": ప్రతి బ్లాక్ తీసుకునే నిలువు వరుసల సంఖ్య దాని ఉపకక్ష్య సామర్థ్యానికి సమానం: 2, 6, 10, 14.
"Be Smart, Get A Smart Teacher" (ఇంగ్లీషు సూత్రం) అర్ధలోహాల కోసం: B, Si, Ge, As, Sb, Te; ప్రతి పదం మొదటి అక్షరాలు ఒక అర్ధలోహ సంకేతాన్ని గుర్తుచేస్తాయి.
"లాంథ-58, ఆక్టి-90": లాంథనాయిడ్లు Ce 58 వద్ద, ఆక్టినాయిడ్లు Th 90 వద్ద మొదలవుతాయి; ప్రతి శ్రేణిలో 14 సభ్యులు.
"పాదరసం పారుతుంది, బ్రోమిన్ పొగలు కక్కుతుంది": Hg ద్రవ లోహం, Br₂ ద్రవ అలోహం (గోధుమ రంగు పొగలు వదులుతుంది).
భావనల అనుసంధానం
గ్రూపు 13 నుండి 18 లోని లోహాలు, అలోహాలు, అర్ధలోహాలను రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 10: p-బ్లాక్ మూలకాలు లో కుటుంబాల వారీగా చదువుతాం.
d-బ్లాక్ ధర్మాలు (రంగు, అయస్కాంతత్వం, అస్థిర సంయోజకత) రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 11: d- మరియు f-బ్లాక్ మూలకాలు, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 12: సమన్వయ సమ్మేళనాలు లో విస్తరించబడతాయి.
జ్వాలా పరీక్షలు, కాటాయాన్ల గుర్తింపు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రాయోగిక రసాయన శాస్త్ర సూత్రాలు లో వస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I లోని మూలకాన్ని జాబితా II లోని బ్లాక్తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. సీసియం
B. టెల్లూరియం
C. వెండి
D. గాడోలినియం
జాబితా II:
i. f-బ్లాక్
ii. d-బ్లాక్
iii. s-బ్లాక్
iv. p-బ్లాక్
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
32. జాబితా I లోని సాధారణ విన్యాసాన్ని జాబితా II లోని బ్లాక్తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ns¹ నుండి ²
B. ns² np¹ నుండి ⁶
C. (n−1)d¹ నుండి ¹⁰ ns⁰ నుండి ²
D. (n−2)f¹ నుండి ¹⁴ (n−1)d⁰ నుండి ¹ ns²
జాబితా II:
i. d-బ్లాక్
ii. f-బ్లాక్
iii. p-బ్లాక్
iv. s-బ్లాక్
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
33. జాబితా I లోని మూలకాన్ని జాబితా II లోని వర్ణనతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. పాదరసం
B. బ్రోమిన్
C. గాలియం
D. సిలికాన్
జాబితా II:
i. కంప్యూటర్ చిప్లలో వాడే అర్ధలోహం
ii. సుమారు 303 K వద్ద కరిగే లోహం
iii. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంగా ఉండే అలోహం
iv. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంగా ఉండే లోహం
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
34. జాబితా I లోని శ్రేణిని జాబితా II లోని పరమాణు సంఖ్యల పరిధితో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. లాంథనాయిడ్లు
B. ఆక్టినాయిడ్లు
C. మొదటి (3d) పరివర్తన శ్రేణి
D. పరాయురేనియం మూలకాలు
జాబితా II:
i. 21 నుండి 30
ii. 92 కంటే ఎక్కువ
iii. 58 నుండి 71
iv. 90 నుండి 103
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. చాలా d-బ్లాక్ సమ్మేళనాలు రంగు గలవి, అనుచుంబకీయమైనవి.
B. Zn, Cd, Hg లకు పూర్తిగా నిండిన (n−1)d ఉపకక్ష్య ఉంటుంది.
C. అన్ని ఆక్టినాయిడ్లు రేడియోధార్మికాలు.
D. s-బ్లాక్ మూలకాలు ఎక్కువగా సమయోజనీయ సమ్మేళనాలను ఏర్పరుస్తాయి.
E. Si, Ge, As అర్ధలోహాలు.
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. గ్రూపులో కిందకు లోహ స్వభావం పెరుగుతుంది.
B. పీరియడ్లో ఎడమ నుండి కుడికి లోహ స్వభావం పెరుగుతుంది.
C. అనేక గ్రూపు 1 లోహాలు విశిష్ట జ్వాలా రంగులనిస్తాయి.
D. గ్రూపు 14 లో కార్బన్, సిలికాన్ లోహాలు.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. Sc, Zn, Ga, Ag, Cu, Sn లలో ఎన్ని d-బ్లాక్ మూలకాలు?
(a) 3 (b) 5 (c) 4 (d) 6
38. ఒక మూలకం విన్యాసం [Xe] 4f⁷ 5d¹ 6s². సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఇది f-బ్లాక్ మూలకం.
B. ఇది లాంథనాయిడ్.
C. ఇది పీరియడ్ 6 కు చెందినది, గ్రూపు 3 తో ఉంచుతారు.
D. ఇది ఆక్టినాయిడ్.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) నాలుగూ (d) A, B, C మాత్రమే
39. ఈ పట్టిక నాలుగు విన్యాసాలను ఇస్తుంది.
| మూలకం | విన్యాసం |
|---|---|
| P | 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹ |
| Q | [Ar] 3d⁵ 4s¹ |
| R | [Ne] 3s² 3p⁴ |
| S | [Xe] 4f¹⁴ 5d¹⁰ 6s² |
ఏ రెండు d-బ్లాక్కు చెందుతాయి?
(a) P, R (b) Q, S (c) Q, R (d) R, S
40. ఒక రేఖా గ్రాఫ్ గ్రూపు 14 మూలకాలు C, Si, Ge, Sn, Pb (x-అక్షం) లోహ స్వభావాన్ని (y-అక్షం) చూపిస్తుంది. రేఖ ఎడమ నుండి కుడికి క్రమంగా పైకి వెళ్తుంది. గ్రూపులో కిందకు వెళ్తుంటే నిజమైన లోహమైన మొదటి మూలకం ఏది?
(a) Si (b) Ge (c) Sn (d) Pb
41. నాలుగు అయాన్లు, వాటి d-ఎలక్ట్రాన్ సంఖ్యలు: Ti⁴⁺ (3d⁰), Cu²⁺ (3d⁹), Zn²⁺ (3d¹⁰), Sc³⁺ (3d⁰). నీటిలో వీటిలో ఎన్ని రంగు గలవి?
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 0
Q42–43 కోసం సందర్భం: ఒక విద్యార్థినికి పరమాణు సంఖ్య 29 గల, విద్యుత్తును చాలా బాగా ప్రసరింపజేసే ఎర్రటి లోహం ఇచ్చారు. అది ఒక ఆక్సీకరణ స్థితిలో తెలుపు లవణాన్ని, మరో స్థితిలో నీలి లవణాలను ఏర్పరుస్తుందని ఆమె కనుగొంటుంది.
42. దాని భూస్థితి విన్యాసం, గ్రూపు
(a) [Ar] 3d⁹ 4s², గ్రూపు 11 (b) [Ar] 3d¹⁰ 4s¹, గ్రూపు 1 (c) [Ar] 3d⁹ 4s², గ్రూపు 9 (d) [Ar] 3d¹⁰ 4s¹, గ్రూపు 11
43. ఈ లోహం గురించి సరైన వాక్యం ఏది?
(a) ఇది +1 ఆక్సీకరణ స్థితిని మాత్రమే చూపిస్తుంది (b) ఇది +1, +2 స్థితులను చూపిస్తుంది, దాని +2 సమ్మేళనాలు సాధారణంగా రంగు గలవి (c) ఇది అర్ధలోహం (d) దాని సాధారణ ఆక్సైడ్ బలమైన ఆమ్లం
44. ఏ మూలకంలో చివరి ఎలక్ట్రాన్ 4f ఆర్బిటాల్లోకి చేరుతుంది?
(a) Z = 57 (b) Z = 65 (c) Z = 72 (d) Z = 90
45. పీరియడ్ 3 మూలకాలు Na, Mg, Al, Si, P, S, Cl, Ar లలో ఎన్ని లోహాలు లేదా అర్ధలోహాలు?
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | Cs s-బ్లాక్, Te p-బ్లాక్, Ag d-బ్లాక్, Gd f-బ్లాక్ |
| 32 | d | s, p, d, f బ్లాక్ల సాధారణ విన్యాసాలు వరుసగా |
| 33 | a | Hg ద్రవ లోహం, Br₂ ద్రవ అలోహం, Ga సుమారు 303 K వద్ద కరుగుతుంది, Si అర్ధవాహకం |
| 34 | c | Ce–Lu 58–71, Th–Lr 90–103, Sc–Zn 21–30, U 92 తర్వాత |
| 35 | a | A, B, C, E సరైనవి; s-బ్లాక్ సమ్మేళనాలు ఎక్కువగా అయానికమైనవి |
| 36 | b | పీరియడ్లో లోహ స్వభావం తగ్గుతుంది; C అలోహం, Si అర్ధలోహం |
| 37 | c | Sc, Zn, Ag, Cu d-బ్లాక్; Ga, Sn p-బ్లాక్ |
| 38 | d | Gd (Z = 64) పీరియడ్ 6 లాంథనాయిడ్, ఆక్టినాయిడ్ కాదు |
| 39 | b | Q అనేది Cr (3d), S అనేది Hg (5d); P అనేది Na, R అనేది S |
| 40 | c | C అలోహం, Si, Ge అర్ధలోహాలు, Sn మొదటి నిజమైన లోహం |
| 41 | a | Cu²⁺ కు మాత్రమే పాక్షికంగా నిండిన d ఉపకక్ష్య; d⁰, d¹⁰ అయాన్లు రంగులేనివి |
| 42 | d | పూర్తి d ఉపకక్ష్య కోసం Cu 3d¹⁰ 4s¹ తీసుకుంటుంది; 10 + 1 = గ్రూపు 11 |
| 43 | b | Cu(I) లవణాలు తరచూ తెలుపు, Cu(II) లవణాలు నీలం; Cu క్షార ఆక్సైడ్ గల లోహం |
| 44 | b | Tb (65) లాంథనాయిడ్; La (57) 5d చేర్చుతుంది, Hf (72) 5d చేర్చుతుంది, Th (90) 5f శ్రేణిలో ఉంది |
| 45 | a | Na, Mg, Al లోహాలు, Si అర్ధలోహం; P, S, Cl, Ar అలోహాలు |