అధ్యాయం 2: ఉష్ణం, పని మరియు అంతర్గత శక్తి (Heat, Work and Internal Energy)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
అంతర్గత శక్తి అంటే ఏమిటి, ఆదర్శ వాయువుకు అది ఉష్ణోగ్రతపై మాత్రమే ఎందుకు ఆధారపడుతుంది.
ఉష్ణం అంటే ఏమిటి, వస్తువు ఉష్ణాన్ని "కలిగి ఉండదు" ఎందుకు.
వాయువు చేసిన పని W = ∫P dV ను ఎలా ఉత్పాదించాలి.
పని P-V వక్రం కింది వైశాల్యానికి ఎందుకు సమానం, అది మార్గంపై ఎందుకు ఆధారపడుతుంది.
NEET లో వాడే ఉష్ణం, పనికి సంజ్ఞా సంప్రదాయాలు.
స్థితి ప్రమేయాలకు, మార్గ ప్రమేయాలకు మధ్య తేడా.
2.1 అంతర్గత శక్తి
వాయువు కదులుతూ, తిరుగుతూ, కంపిస్తూ ఉండే అణువులతో తయారవుతుంది. అవి ఒకదాన్ని ఒకటి కొద్దిగా ఆకర్షించుకుంటాయి కూడా. వ్యవస్థ అంతర్గత శక్తి U (Internal energy) అంటే కింది వాటి మొత్తం:
అణువుల యాదృచ్ఛిక చలనం (స్థానాంతరణ, భ్రమణం, కంపనం) యొక్క గతిశక్తి, మరియు
అణువుల మధ్య బలాల వల్ల వచ్చే స్థితిశక్తి.
పాత్ర మొత్తంగా కదలడం వల్ల వచ్చే గతిశక్తి U లో భాగం కాదు. కదులుతున్న రైలులోని ప్రెషర్ కుక్కర్, అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద నిశ్చలంగా ఉన్న అదే కుక్కర్ రెండింటి అంతర్గత శక్తి ఒకటే.
ఆదర్శ వాయువు (Ideal gas) లో అణువుల మధ్య బలాలు ఉండవు. కాబట్టి U కేవలం గతిశక్తి మాత్రమే, అది ఉష్ణోగ్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది:
ఏకపరమాణుక వాయువుకు Cv = (3/2)R, కాబట్టి U = (3/2)nRT. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్విపరమాణుక వాయువుకు Cv = (5/2)R, కాబట్టి U = (5/2)nRT. Cv ఎక్కడి నుంచి వస్తుందో అధ్యాయం 3 వివరిస్తుంది.
అంతర్గత శక్తి ఒక స్థితి ప్రమేయం (State function). దాని విలువ వ్యవస్థ ప్రస్తుత స్థితి (P, V, T) పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, వ్యవస్థ అక్కడికి ఎలా వచ్చిందన్నదానిపై కాదు. కాబట్టి రెండు స్థితుల మధ్య ΔU ప్రతి మార్గానికీ ఒకటే.
2.2 ఉష్ణం
ఉష్ణోగ్రతా భేదం వల్ల సరిహద్దును దాటే శక్తియే ఉష్ణం (Heat). లోపలికి చేరిన తర్వాత అది అంతర్గత శక్తిలో భాగమవుతుంది. ఒక వస్తువుకు 500 J ఉష్ణం "ఉంది" అని మనం ఎన్నడూ అనము. దానికి 500 J ఉష్ణం ఇచ్చాము అంటాం.
m ద్రవ్యరాశి, c విశిష్ట ఉష్ణం గల వస్తువుకు, లేదా C మోలార్ ఉష్ణ సామర్థ్యం (Molar heat capacity) గల n మోల్లకు:
ఉష్ణం ప్రక్రియపై ఆధారపడుతుంది. ఒకే ΔT కోసం వాయువును స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద, స్థిర పీడనం వద్ద వేడిచేయడానికి వేర్వేరు ఉష్ణ పరిమాణాలు కావాలి. కాబట్టి ఉష్ణం ఒక మార్గ ప్రమేయం (Path function).
2.3 అంతర్గత శక్తిని మార్చే రెండు మార్గాలు
సైకిల్ పంపు లోపలి గాలిని రెండు విధాలుగా వేడిచేయవచ్చు:
దాన్ని ఎండలో ఉంచండి. ఉష్ణం లోపలికి ప్రవహిస్తుంది. U పెరుగుతుంది.
హ్యాండిల్ను వేగంగా కిందకు నెట్టండి. మీరు గాలిపై పని చేస్తారు. U పెరుగుతుంది, పంపు వేడెక్కుతుంది.
ఉష్ణం, పని రెండూ శక్తిని బదిలీ చేస్తాయి. జూల్ దీన్ని కిందకు పడే బరువులు నీటిలో తెడ్లను (paddles) తిప్పే ప్రయోగంతో చూపాడు. మంట లేకుండానే నీరు వేడెక్కింది. దీని నుంచి ఉష్ణ యాంత్రిక తుల్యాంకం (Mechanical equivalent of heat) వచ్చింది: 1 cal = 4.2 J. నేడు ఉష్ణాన్ని, పనిని రెండింటినీ జూల్లలోనే కొలుస్తాం.
2.4 వాయువు చేసిన పని: ఉత్పాదన
A వైశాల్యం గల ఘర్షణ లేని పిస్టన్ అమర్చిన సిలిండర్లో వాయువును తీసుకోండి. వాయు పీడనం P.

వక్రం కింది ప్రతి సన్నని పట్టీ వైశాల్యం P dV, అది పిస్టన్ ఒక చిన్న కదలికకు జరిగే పని; V₁ నుంచి V₂ వరకు అన్ని పట్టీలను కలిపితే మొత్తం పని వస్తుంది.
పిస్టన్పై వాయువు బలం = PA. పిస్టన్ చాలా నెమ్మదిగా dx అనే చిన్న దూరం బయటకు కదులుతుందనుకోండి, కాబట్టి P దాదాపు స్థిరంగా ఉంటుంది. వాయువు చేసిన పని:
ఇక్కడ dV = A dx అనేది ఘనపరిమాణంలోని చిన్న పెరుగుదల. V₁ నుంచి V₂ వరకు పరిమిత మార్పుకు:
ఈ సూత్రం పనిచేయాలంటే ప్రక్రియ తగినంత నెమ్మదిగా (స్థిరవత్, quasi-static) జరగాలి, అప్పుడే ప్రతి దశలో P కి ఒక స్పష్టమైన విలువ ఉంటుంది.
2.5 P-V వక్రం కింది వైశాల్యంగా పని
P-V గ్రాఫ్పై P dV అనేది వక్రం కింద ఉన్న ఒక సన్నని పట్టీ వైశాల్యం. అన్ని పట్టీలను కలిపితే:
వాయువు చేసిన పని = V₁, V₂ మధ్య P-V వక్రం కింది వైశాల్యం.
వ్యాకోచం (V పెరుగుతుంది, కుడివైపు కదలిక): W ధనాత్మకం.
సంపీడనం (V తగ్గుతుంది, ఎడమవైపు కదలిక): W రుణాత్మకం.
ఘనపరిమాణంలో మార్పు లేదు (నిలువు రేఖ): W = 0.
ఒకే రెండు స్థితుల మధ్య వేర్వేరు మార్గాలు వేర్వేరు వైశాల్యాలను ఆవరిస్తాయి కాబట్టి పని మార్గంపై ఆధారపడుతుంది. ఉష్ణం లాగానే పని కూడా మార్గ ప్రమేయం.
2.6 సంజ్ఞా సంప్రదాయాలు
ఈ పుస్తకం NCERT సంప్రదాయాన్ని పాటిస్తుంది.
| రాశి | ధనాత్మకం ఎప్పుడు | రుణాత్మకం ఎప్పుడు |
|---|---|---|
| ఉష్ణం Q | వ్యవస్థకు ఉష్ణం ఇచ్చినప్పుడు | ఉష్ణం వ్యవస్థను వదిలినప్పుడు |
| పని W | వ్యవస్థ పని చేసినప్పుడు (వ్యాకోచం) | వ్యవస్థపై పని జరిగినప్పుడు (సంపీడనం) |
| ΔU | ఆదర్శ వాయువు ఉష్ణోగ్రత పెరిగినప్పుడు | ఆదర్శ వాయువు ఉష్ణోగ్రత తగ్గినప్పుడు |
కొన్ని పుస్తకాలు వాయువుపై జరిగిన పనికి W వాడతాయి. అప్పుడు మొదటి నియమం ΔU = Q + W గా ఉంటుంది. ప్రశ్న ఏ సంప్రదాయాన్ని వాడుతుందో ఎప్పుడూ సరిచూడండి.
2.7 సరళ సందర్భాలలో పని
స్థిర పీడనం (సమపీడన, Isobaric). P-V గ్రాఫ్ ఒక కితిజ సమాంతర రేఖ. వైశాల్యం ఒక దీర్ఘచతురస్రం:
రెండవ రూపం ఆదర్శ వాయువుకు PV = nRT ను వాడుతుంది.
స్థిర ఘనపరిమాణం (సమఘనపరిమాణ, Isochoric). dV = 0, కాబట్టి W = 0.
సరళ రేఖా మార్గం. దాని కింది వైశాల్యం ఒక సమలంబ చతుర్భుజం (trapezium). W = (సగటు పీడనం) × (ఘనపరిమాణంలో మార్పు):
ఘాత నియమ మార్గం PVⁿ = స్థిరం (n ≠ 1). సమాకలనం చేస్తే:
సమోష్ణోగ్రత (n = 1), స్థిరోష్ణక (n = γ) సందర్భాలు అధ్యాయం 4 లో వస్తాయి.
2.8 స్థితి ప్రమేయాలు మరియు మార్గ ప్రమేయాలు
| లక్షణం | స్థితి ప్రమేయం | మార్గ ప్రమేయం |
|---|---|---|
| దేనిపై ఆధారపడుతుంది | ప్రస్తుత స్థితిపై మాత్రమే | అనుసరించిన ప్రక్రియపై |
| పూర్తి చక్రంలో మార్పు | సున్నా | సాధారణంగా సున్నా కాదు |
| ఉదాహరణలు | U, P, V, T | Q, W |
| చిన్న మార్పును రాసే విధానం | dU (ఖచ్చితమైన) | δQ, δW (ఖచ్చితం కాని) |
Q, W రెండూ మార్గంపై ఆధారపడతాయి. కానీ వాటి భేదం Q − W మాత్రం ఆధారపడదు. అదే మొదటి నియమం, అధ్యాయం 3 లో వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: ఒక వాయువు 2.0 × 10⁵ Pa స్థిర పీడనం వద్ద 2.0 L నుంచి 5.0 L కు వ్యాకోచిస్తుంది. వాయువు చేసిన పని కనుక్కోండి.
సాధన: ΔV = 3.0 L = 3.0 × 10⁻³ m³. W = PΔV = 2.0 × 10⁵ × 3.0 × 10⁻³ = 600 J.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: 2 mol ఆదర్శ వాయువును స్థిర పీడనం వద్ద 300 K నుంచి 350 K వరకు వేడిచేస్తారు. వాయువు చేసిన పని కనుక్కోండి. (R = 8.3 J mol⁻¹ K⁻¹)
సాధన: W = nRΔT = 2 × 8.3 × 50 = 830 J. పీడనం విలువ అవసరం లేదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: 1.5 × 10⁵ Pa స్థిర పీడనం వద్ద సంపీడనం చెందిన వాయువు 6.0 L నుంచి 2.0 L కు వెళుతుంది. వాయువు చేసిన పని, వాయువుపై జరిగిన పని కనుక్కోండి.
సాధన: W(వాయువు చేసినది) = P(V₂ − V₁) = 1.5 × 10⁵ × (−4.0 × 10⁻³) = −600 J. వాయువుపై జరిగిన పని +600 J.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: 3 mol ఏకపరమాణుక ఆదర్శ వాయువు 400 K వద్ద ఉంది. దాని అంతర్గత శక్తి కనుక్కోండి.
సాధన: U = (3/2)nRT = 1.5 × 3 × 8.3 × 400 = 14 940 J, సుమారు 14.9 kJ.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: ఒక వాయువు P-V చిత్రంపై (1.0 × 10⁵ Pa, 1.0 L) నుంచి (3.0 × 10⁵ Pa, 5.0 L) వరకు సరళ రేఖ వెంబడి వెళుతుంది. వాయువు చేసిన పని కనుక్కోండి.
సాధన: సమలంబ చతుర్భుజ వైశాల్యం = సగటు పీడనం × ΔV = 2.0 × 10⁵ × 4.0 × 10⁻³ = 800 J.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: ఒక వాయువు A (1.0 × 10⁵ Pa, 2.0 L) నుంచి B (3.0 × 10⁵ Pa, 6.0 L) కు రెండు మార్గాలలో వెళుతుంది. మార్గం 1: 1.0 × 10⁵ Pa వద్ద 6.0 L వరకు వ్యాకోచించి, తర్వాత స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద పీడనం పెంచడం. మార్గం 2: ముందు 2.0 L వద్ద పీడనం పెంచి, తర్వాత 3.0 × 10⁵ Pa వద్ద వ్యాకోచించడం. పనులను పోల్చండి.
సాధన: మార్గం 1: సమపీడన భాగం మాత్రమే పని చేస్తుంది. W₁ = 1.0 × 10⁵ × 4.0 × 10⁻³ = 400 J. మార్గం 2: W₂ = 3.0 × 10⁵ × 4.0 × 10⁻³ = 1200 J. ఒకే ఆది, అంతిమ స్థితులు, కానీ మూడు రెట్ల పని. U స్థితి ప్రమేయం కాబట్టి రెండింటికీ ΔU ఒకటే.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: ఒక వాయువు దాని పీడనం ఘనపరిమాణానికి అనులోమానుపాతంలో పెరిగేలా వ్యాకోచిస్తుంది, P = aV, ఇక్కడ a = 5.0 × 10⁷ Pa m⁻³. ఘనపరిమాణం 2.0 × 10⁻³ m³ నుంచి 4.0 × 10⁻³ m³ వరకు మారుతుంది. చేసిన పని కనుక్కోండి.
సాధన: W = ∫aV dV = (a/2)(V₂² − V₁²) = 2.5 × 10⁷ × (16 − 4) × 10⁻⁶ = 300 J. సరిచూసుకోండి: P 1.0 × 10⁵ నుంచి 2.0 × 10⁵ Pa కు వెళుతుంది, ఇది మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ. సమలంబ చతుర్భుజ వైశాల్యం = 1.5 × 10⁵ × 2.0 × 10⁻³ = 300 J.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: జూల్ తరహా ప్రయోగంలో, ఉష్ణ బంధనం గల పాత్రలోని 0.50 kg నీటిపై ఒక తెడ్డు 4200 J పని చేస్తుంది. నీరు ఎంత వేడెక్కుతుంది? (c = 4200 J kg⁻¹ K⁻¹)
సాధన: ఉష్ణం లోపలికి రాదు, కానీ పని U ని పెంచుతుంది. ΔT = W/(mc) = 4200/(0.50 × 4200) = 2.0 K. కేవలం పనితోనే ఉష్ణోగ్రత పెరగవచ్చు.
త్వరిత పునశ్చరణ
U = యాదృచ్ఛిక గతిశక్తి + అణు స్థితిశక్తి మొత్తం. ఆదర్శ వాయువుకు U = nCvT, ఇది T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
U స్థితి ప్రమేయం. Q, W మార్గ ప్రమేయాలు.
dW = P dV, కాబట్టి W = ∫P dV = P-V వక్రం కింది వైశాల్యం.
వ్యాకోచం: W > 0. సంపీడనం: W < 0. స్థిర ఘనపరిమాణం: W = 0.
సమపీడనం: W = PΔV = nRΔT.
సరళ రేఖా మార్గం: W = సగటు పీడనం × ΔV.
PVⁿ = స్థిరం: W = (P₁V₁ − P₂V₂)/(n − 1).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
లీటర్లను m³ లోకి మార్చడం మర్చిపోవడం (1 L = 10⁻³ m³). దీనివల్ల జవాబు 1000 రెట్లు పెద్దదిగా వస్తుంది.
ఉష్ణాన్ని నిల్వ ఉన్న శక్తిగా భావించడం. వస్తువులో ఉండేది అంతర్గత శక్తి, ఉష్ణం కాదు.
ΔU మార్గంపై ఆధారపడుతుందని అనుకోవడం. అది ఎన్నడూ ఆధారపడదు; Q, W మాత్రమే ఆధారపడతాయి.
సంపీడనానికి వక్రం కింది వైశాల్యాన్ని తప్పు సంజ్ఞతో వాడడం.
V-అక్షానికి బదులు వక్రానికీ P-అక్షానికీ మధ్య వైశాల్యాన్ని తీసుకోవడం.
నిజ వాయువు అంతర్గత శక్తి కూడా T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుందని అనుకోవడం. ఇది ఆదర్శ వాయువుకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. ఆదర్శ వాయువు అంతర్గత శక్తి దాని దేనిపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది? (a) పీడనం (b) ఘనపరిమాణం (c) ఉష్ణోగ్రత (d) సాంద్రత
2. కిందివాటిలో మార్గ ప్రమేయం ఏది? (a) అంతర్గత శక్తి (b) పని (c) ఉష్ణోగ్రత (d) పీడనం
3. వాయువు వ్యాకోచించినప్పుడు వాయువు చేసిన పని (a) ధనాత్మకం (b) రుణాత్మకం (c) సున్నా (d) దాని ఉష్ణోగ్రత మాత్రమే నిర్ణయిస్తుంది
4. స్థిర ఘనపరిమాణ ప్రక్రియలో వాయువు చేసిన పని (a) PV (b) nRT (c) సున్నా (d) ΔV > 0 తో PΔV
5. P-V వక్రానికి, ఘనపరిమాణ అక్షానికి మధ్య వక్రం కింది వైశాల్యం ఇచ్చేది (a) వాయువు చేసిన పని (b) ఇచ్చిన ఉష్ణం (c) అంతర్గత శక్తిలో మార్పు (d) ఉష్ణోగ్రతలో మార్పు
6. ఉష్ణాన్ని ఉత్తమంగా వర్ణించేది (a) వస్తువులో నిల్వ ఉన్న శక్తి (b) ఉష్ణోగ్రతా భేదం వల్ల ప్రయాణించే శక్తి (c) వస్తువు ఉష్ణోగ్రత (d) ఘర్షణ వల్ల మాత్రమే జరిగే పని
7. PV లబ్ధానికి దేని మితులు ఉంటాయి? (a) బలం (b) సామర్థ్యం (c) ద్రవ్యవేగం (d) శక్తి
8. ఒక వాయువు 1.0 × 10⁵ Pa స్థిర పీడనం వద్ద 1.0 L నుంచి 3.0 L కు వ్యాకోచిస్తుంది. వాయువు చేసిన పని (a) 2 J (b) 20 J (c) 200 J (d) 2000 J
9. అంతర్గత శక్తి (a) ఒక విస్తార స్థితి ప్రమేయం (b) ఒక సాంద్ర స్థితి ప్రమేయం (c) ఒక మార్గ ప్రమేయం (d) స్థితి ప్రమేయం కాదు
10. వాయువును సంపీడనం చేసినప్పుడు వాయువు చేసిన పని (a) ధనాత్మకం (b) సున్నా (c) అనంతం (d) రుణాత్మకం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 2 mol ఆదర్శ వాయువును స్థిర పీడనం వద్ద 100 K వేడిచేస్తారు. వాయువు చేసిన పని (R = 8.3 J mol⁻¹ K⁻¹) (a) 830 J (b) 1660 J (c) 3320 J (d) 166 J
12. ఒక వాయువు P-V చిత్రంపై (2.0 × 10⁵ Pa, 1.0 L) నుంచి (4.0 × 10⁵ Pa, 3.0 L) వరకు సరళ రేఖ వెంబడి వ్యాకోచిస్తుంది. వాయువు చేసిన పని (a) 400 J (b) 800 J (c) 600 J (d) 1200 J
13. 300 K వద్ద 2 mol ఏకపరమాణుక ఆదర్శ వాయువు అంతర్గత శక్తి (a) 7470 J (b) 4980 J (c) 12 450 J (d) 2490 J
14. ఒక వాయువును 2.0 × 10⁵ Pa స్థిర పీడనం వద్ద 5.0 L నుంచి 2.0 L కు సంపీడనం చేస్తారు. వాయువుపై జరిగిన పని (a) −600 J (b) 1400 J (c) సున్నా (d) 600 J
15. ఒక వాయువును A స్థితి నుంచి B స్థితికి రెండు వేర్వేరు మార్గాల్లో తీసుకెళతారు. రెండు మార్గాలకూ సమానంగా ఉండే రాశి (a) గ్రహించిన ఉష్ణం (b) చేసిన పని (c) అంతర్గత శక్తిలో మార్పు (d) ఉష్ణం, పని రెండూ
16. ఉష్ణ బంధనం గల పాత్రలోని 0.20 kg నీటిపై ఒక తెడ్డు 2520 J పని చేస్తుంది. ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల (c = 4200 J kg⁻¹ K⁻¹) (a) 1.5 K (b) 3.0 K (c) 6.0 K (d) 0.30 K
17. ఒక వాయువు దాని పీడనం ఘనపరిమాణానికి అనులోమానుపాతంలో ఉండేలా V₀ నుంచి 2V₀ కు వ్యాకోచిస్తుంది. దాని ఆది పీడనం P₀. వాయువు చేసిన పని (a) P₀V₀ (b) 2P₀V₀ (c) 1.5P₀V₀ (d) 3P₀V₀
18. 3.0 × 10⁵ Pa, 2.0 L వద్ద ఉన్న వాయువు పీడనం ముందు స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద 1.0 × 10⁵ Pa కు తగ్గుతుంది, తర్వాత అదే పీడనం వద్ద 6.0 L వరకు వ్యాకోచిస్తుంది. వాయువు చేసిన మొత్తం పని (a) 1200 J (b) 800 J (c) 600 J (d) 400 J
19. Q18 లో, వాయువు ముందు 3.0 × 10⁵ Pa వద్ద 6.0 L వరకు వ్యాకోచించి, తర్వాత స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద పీడనం తగ్గిందనుకోండి. ఈ మార్గంలోని పనికి, Q18 మార్గంలోని పనికి నిష్పత్తి (a) 3 (b) 1/3 (c) 1 (d) 2
20. ఏ జతలో స్థితి ప్రమేయాలు మాత్రమే ఉన్నాయి? (a) Q, W (b) U, T (c) W, U (d) Q, T
21. 0.5 mol ఆదర్శ వాయువును స్థిర పీడనం వద్ద 27 °C నుంచి 127 °C వరకు వేడిచేస్తారు. వాయువు చేసిన పని (R = 8.3 J mol⁻¹ K⁻¹) (a) 830 J (b) 207.5 J (c) 415 J (d) 4150 J
22. 50 cm² వైశాల్యం గల పిస్టన్, వాయు పీడనం 1.0 × 10⁵ Pa వద్ద స్థిరంగా ఉండగా 20 cm బయటకు కదులుతుంది. వాయువు చేసిన పని (a) 10 J (b) 100 J (c) 1000 J (d) 50 J
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక వాయువు P-V చిత్రంపై (4.0 × 10⁵ Pa, 1.0 L) నుంచి (1.0 × 10⁵ Pa, 4.0 L) వరకు సరళ రేఖ వెంబడి వ్యాకోచిస్తుంది. వాయువు చేసిన పని (a) 450 J (b) 1200 J (c) 750 J (d) 300 J
24. 2.0 × 10⁵ Pa, 1.0 L వద్ద ఉన్న వాయువు PV² = స్థిరం నియమాన్ని పాటిస్తూ 2.0 L కు వ్యాకోచిస్తుంది. వాయువు చేసిన పని (a) 50 J (b) 100 J (c) 200 J (d) 150 J
25. ఒక మోల్ ఆదర్శ వాయువును V = kT² (k స్థిరాంకం) అయ్యేలా T నుంచి 2T వరకు వేడిచేస్తారు. వాయువు చేసిన పని (a) RT (b) RT/2 (c) 3RT (d) 2RT
26. 300 K వద్ద 1 mol ఏకపరమాణుక ఆదర్శ వాయువు అంతర్గత శక్తికి, 200 K వద్ద 1 mol ద్విపరమాణుక ఆదర్శ వాయువు అంతర్గత శక్తికి నిష్పత్తి (a) 9 : 10 (b) 10 : 9 (c) 3 : 5 (d) 1 : 1
27. ఒక వాయువు ఒకే రెండు స్థితుల మధ్య మార్గం 1 (సరళ రేఖ) ద్వారా, మార్గం 2 (P-V చిత్రంపై మార్గం 1 కంటే పూర్తిగా పైన ఉన్న వక్రం) ద్వారా వెళుతుంది; ఘనపరిమాణం పెరుగుతుంది. అప్పుడు (a) W₁ = W₂ (b) ΔU₂ > ΔU₁ (c) W₂ < W₁ (d) W₂ > W₁
28. ఒక వాయువును 6.0 L నుంచి 2.0 L కు సరళ రేఖ వెంబడి సంపీడనం చేస్తారు; ఆ రేఖపై పీడనం 1.0 × 10⁵ Pa నుంచి 3.0 × 10⁵ Pa కు పెరుగుతుంది. వాయువు చేసిన పని (a) +800 J (b) −400 J (c) −800 J (d) −1200 J
29. ప్రతిపాదన (A): ఇచ్చిన రెండు స్థితుల మధ్య వాయువు చేసే పని అనుసరించిన మార్గంపై ఆధారపడుతుంది. కారణం (R): పని P-V వక్రం కింది వైశాల్యానికి సమానం, ఆ వైశాల్యం మార్గాన్ని బట్టి మారుతుంది. (a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: నిజ వాయువు అంతర్గత శక్తి దాని ఉష్ణోగ్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. వాక్యం II: వ్యవస్థకు ఇచ్చిన ఉష్ణం ఒక స్థితి ప్రమేయం. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | అణువుల మధ్య బలాలు లేవు, కాబట్టి U = nCvT |
| 2 | b | పని మార్గంపై ఆధారపడుతుంది |
| 3 | a | dV > 0 అయితే W > 0 |
| 4 | c | dV = 0 కాబట్టి W = 0 |
| 5 | a | W = ∫P dV ఆ వైశాల్యమే |
| 6 | b | ఉష్ణం ప్రయాణించే శక్తి |
| 7 | d | Pa × m³ = N m = J |
| 8 | c | 10⁵ × 2 × 10⁻³ = 200 J |
| 9 | a | U స్థితిపై ఆధారపడి, పరిమాణంతో పెరుగుతుంది |
| 10 | d | dV < 0 అయితే W < 0 |
| 11 | b | nRΔT = 2 × 8.3 × 100 = 1660 J |
| 12 | c | 3 × 10⁵ × 2 × 10⁻³ = 600 J |
| 13 | a | 1.5 × 2 × 8.3 × 300 = 7470 J |
| 14 | d | వాయువు చేసినది −600 J, కాబట్టి వాయువుపై +600 J |
| 15 | c | U స్థితి ప్రమేయం |
| 16 | b | 2520/(0.2 × 4200) = 3 K |
| 17 | c | (P₀/V₀)(4V₀² − V₀²)/2 = 1.5P₀V₀ |
| 18 | d | సమపీడన భాగం మాత్రమే: 10⁵ × 4 × 10⁻³ = 400 J |
| 19 | a | 1200 J / 400 J = 3 |
| 20 | b | U, T స్థితిపై మాత్రమే ఆధారపడతాయి |
| 21 | c | 0.5 × 8.3 × 100 = 415 J |
| 22 | b | ΔV = 10⁻³ m³; W = 100 J |
| 23 | c | 2.5 × 10⁵ × 3 × 10⁻³ = 750 J |
| 24 | b | (200 − 100)/(2 − 1) = 100 J |
| 25 | d | P dV = (R/kT)(2kT dT) = 2R dT; W = 2RT |
| 26 | a | 450R : 500R = 9 : 10 |
| 27 | d | పైన ఉన్న వక్రం కింద ఎక్కువ వైశాల్యం ఉంటుంది |
| 28 | c | −(2 × 10⁵ × 4 × 10⁻³) = −800 J |
| 29 | a | వైశాల్యం మార్గంపై ఆధారపడుతుంది, కాబట్టి పని కూడా |
| 30 | b | నిజ వాయువు U, V పై కూడా ఆధారపడుతుంది; Q మార్గ ప్రమేయం |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
అంతర్గత శక్తి U = అణువుల గతిశక్తి, స్థితిశక్తుల మొత్తం; దీనిని వ్యవస్థ ద్రవ్యరాశి కేంద్రం చట్రంలో కొలుస్తారు.
మొత్తంగా కదులుతున్న పాత్ర గతిశక్తి U లో భాగం కాదు.
ఆదర్శ వాయువు: అణువుల మధ్య బలాలు లేవు, కాబట్టి U కేవలం T పై ఆధారపడుతుంది: U = nCvT.
ఏకపరమాణుక ఆదర్శ వాయువు: U = (3/2)nRT.
U స్థితి ప్రమేయం. అది ప్రస్తుత స్థితిపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, గత చరిత్రపై కాదు.
ఉష్ణం ఉష్ణోగ్రతా భేదం వల్ల ప్రయాణించే శక్తి. వస్తువు ఉష్ణాన్ని "కలిగి ఉండదు".
స్థితి మారని వస్తువుకు Q = mcΔT.
U ని వేడిచేయడం (Q) లేదా పని చేయడం (W) ద్వారా మార్చవచ్చు. కేవలం పనితోనే నీరు వేడెక్కుతుందని జూల్ తెడ్డు చక్రం చూపింది.
వాయువు చేసిన పని: dW = P dV, కాబట్టి V₁ నుంచి V₂ వరకు W = ∫P dV.
W = P-V వక్రం కింద, V-అక్షం పైన ఉన్న వైశాల్యం. వ్యాకోచంలో W > 0, సంపీడనంలో W < 0.
ఉష్ణం, పని మార్గ ప్రమేయాలు. రెండు స్థితుల మధ్య ప్రతి మార్గానికీ Q − W ఒకటే.
సంజ్ఞా సంప్రదాయం (ఈ పుస్తకం, NCERT): వ్యవస్థలోకి Q > 0; వ్యవస్థ చేసిన W > 0.
స్థిర పీడనం: W = P(V₂ − V₁) = nRΔT. స్థిర ఘనపరిమాణం: W = 0.
సరళ రేఖా మార్గం: W = (1/2)(P₁ + P₂)(V₂ − V₁).
ఘాత నియమం P = aVᵐ: W = a(V₂^(m+1) − V₁^(m+1))/(m + 1), m ≠ −1.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| ప్రక్రియ లేదా రాశి | వాయువు చేసిన పని | ప్రమాణం లేదా గమనిక |
|---|---|---|
| స్థిర ఘనపరిమాణం | 0 | P-V పై నిలువు రేఖ |
| స్థిర పీడనం | P(V₂ − V₁) = nRΔT | J; 1 L = 10⁻³ m³ |
| P-V పై సరళ రేఖ | (P₁ + P₂)(V₂ − V₁)/2 | సమలంబ చతుర్భుజ వైశాల్యం |
| P = aV | a(V₂² − V₁²)/2 | — |
| P = aV² | a(V₂³ − V₁³)/3 | — |
| అంతర్గత శక్తి, ఆదర్శ వాయువు | U = nCvT | స్థితి ప్రమేయం |
| వస్తువుకు ఉష్ణం | Q = mcΔT | c, J kg⁻¹ K⁻¹ లో |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"SUPH": State function U (U స్థితి ప్రమేయం); Path functions are Heat and work (ఉష్ణం, పని మార్గ ప్రమేయాలు; W, H తో కలిసి వెళుతుంది).
"వైశాల్యమే పని": P-V వక్రం కింది వైశాల్యమే వాయువు చేసిన పని.
"కుడివైపు కదిలితే పని ధనం": P-V మార్గం కుడివైపు (V పెరుగుతూ) కదిలితే వాయువు చేసిన పని ధనాత్మకం.
"లీటర్ సార్లు కిలోపాస్కల్ సమానం జూల్": 1 L × 1 kPa = 1 J, వేగవంతమైన ప్రమాణ తనిఖీ.
భావనల అనుసంధానం
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4 (పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం) W = ∫F dx ను ఇస్తుంది; ఇదే W = ∫P dV కు మొదలు.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 9 (వాయువుల అణు చలన సిద్ధాంతం) ఆదర్శ వాయువు U కేవలం T పై ఎందుకు ఆధారపడుతుందో వివరిస్తుంది.
రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 4 (రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రం) ఇవే ఆలోచనలను వాడుతుంది, కానీ రసాయన శాస్త్రం తరచుగా వ్యవస్థపై జరిగిన పనిని ధనాత్మకంగా రాస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I లోని ప్రక్రియను జాబితా II లోని వాయువు చేసిన పనితో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. స్థిర పీడనం P వద్ద V₁ నుంచి V₂ కు వ్యాకోచం
B. స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద వేడిచేయడం
C. P-V గ్రాఫ్పై (P₁, V₁) నుంచి (P₂, V₂) వరకు సరళ రేఖా మార్గం
D. V₁ నుంచి V₂ వరకు P = kV ప్రక్రియ
జాబితా II:
(i) 0
(ii) (1/2)(P₁ + P₂)(V₂ − V₁)
(iii) (k/2)(V₂² − V₁²)
(iv) P(V₂ − V₁)
(a) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (b) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
32. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. అంతర్గత శక్తి
B. ఉష్ణం
C. పని
D. కదులుతున్న రైలులో తీసుకెళ్తున్న గ్యాస్ సిలిండర్ గతిశక్తి
జాబితా II:
(i) ఉష్ణోగ్రతా భేదం వల్ల బదిలీ అయ్యే శక్తి
(ii) వాయువు అంతర్గత శక్తిలో చేరదు
(iii) స్థితి ప్రమేయం
(iv) స్థానభ్రంశం దిశలో పనిచేసే బలం ద్వారా బదిలీ అయ్యే శక్తి
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
33. ప్రతి సందర్భాన్ని జాబితా II లోని శక్తితో జతపరచండి. R = 8.3 J mol⁻¹ K⁻¹ తీసుకోండి.
జాబితా I:
A. స్థిర పీడనం వద్ద 50 K వేడిచేసిన 2 mol వాయువు చేసిన పని
B. స్థిర 2 × 10⁵ Pa వద్ద 1 L నుంచి 4 L కు వ్యాకోచించే వాయువు చేసిన పని
C. 10 K వేడిచేసిన 2 mol ఏకపరమాణుక వాయువు U లో పెరుగుదల
D. (1 × 10⁵ Pa, 1 L) నుంచి (3 × 10⁵ Pa, 3 L) వరకు సరళ రేఖ వెంబడి వాయువు చేసిన పని
జాబితా II:
(i) 400 J
(ii) 830 J
(iii) 249 J
(iv) 600 J
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv
34. సందర్భాన్ని సరైన సంజ్ఞతో జతపరచండి (ఈ పుస్తక సంప్రదాయం).
జాబితా I:
A. పిస్టన్ను లోపలికి నెట్టి వాయువును సంపీడనం చేయడం
B. మూసివేసిన స్టీల్ ట్యాంకులో వాయువును వేడిచేయడం
C. వేడి వాయువు గదికి ఉష్ణం కోల్పోతూ చల్లబడటం
D. వాయువు పిస్టన్ను బయటకు నెట్టడం
జాబితా II:
(i) W > 0
(ii) W = 0
(iii) W < 0
(iv) Q < 0
(a) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఉష్ణం, పని రెండూ మార్గ ప్రమేయాలు.
B. ఆదర్శ వాయువు అంతర్గత శక్తి దాని ఉష్ణోగ్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
C. స్థిర ఘనపరిమాణ ప్రక్రియలో వాయువు చేసిన పని సున్నా.
D. వేడి వస్తువులో నిర్దిష్ట పరిమాణంలో ఉష్ణం ఉంటుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. P-V గ్రాఫ్పై వాయువు చేసిన పని వక్రానికీ V-అక్షానికీ మధ్య వైశాల్యం.
B. ఒకే రెండు స్థితుల మధ్య ఏ రెండు మార్గాలలోనైనా ఒకే పని జరుగుతుంది.
C. ఒకే రెండు స్థితుల మధ్య అన్ని మార్గాలకూ Q − W ఒకటే.
D. స్థిర పీడనం P వద్ద V₁ నుంచి V₂ కు వ్యాకోచించే వాయువు చేసిన పని P(V₁ − V₂).
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఆదర్శ వాయువు అంతర్గత శక్తిలో అణువుల మధ్య బలాల స్థితిశక్తి ఉంటుంది.
B. ఉష్ణ బంధనం గల పెట్టెలో ఆదర్శ వాయువు శూన్యంలోకి స్వేచ్ఛగా వ్యాకోచిస్తే, దాని అంతర్గత శక్తి మారదు.
C. అరచేతులను రుద్దితే అవి వేడెక్కేది పని వల్ల, ఉష్ణం ఇవ్వడం వల్ల కాదు.
D. నిజ వాయువు అంతర్గత శక్తి దాని ఉష్ణోగ్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
38. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి. c(నీరు) = 4200 J kg⁻¹ K⁻¹ తీసుకోండి.
A. 2 kg నీటిని 5 °C వేడిచేయడానికి కావలసిన ఉష్ణం 42 kJ.
B. విశిష్ట ఉష్ణ సామర్థ్యం SI ప్రమాణం J kg⁻¹ K⁻¹.
C. వస్తువుకు ఇచ్చిన ఉష్ణం ఎప్పుడూ దాని ఉష్ణోగ్రతను పెంచుతుంది.
D. పని నీటి ఉష్ణోగ్రతను పెంచగలదని జూల్ తెడ్డు చక్రం ప్రయోగం చూపింది.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే
39. P-V గ్రాఫ్పై ఒక వాయువు A (1 L, 4 × 10⁵ Pa) నుంచి కితిజ సమాంతరంగా B (4 L, 4 × 10⁵ Pa) కు, తర్వాత నిలువుగా కిందకు C (4 L, 1 × 10⁵ Pa) కు వెళుతుంది. A నుంచి C వరకు వాయువు చేసిన మొత్తం పని: (a) 300 J (b) 1500 J (c) 1200 J (d) 900 J
40. ఒక వాయువు P-V గ్రాఫ్పై సరళ రేఖ వెంబడి వ్యాకోచిస్తుంది. ఆ రేఖపై రెండు బిందువులు ఈ పట్టికలో ఉన్నాయి.
| స్థితి | V (L) | P (kPa) |
|---|---|---|
| ఆది | 2 | 100 |
| అంతం | 6 | 300 |
వాయువు చేసిన పని: (a) 800 J (b) 400 J (c) 1200 J (d) 600 J
41. 1 mol ఆదర్శ వాయువుకు V-T గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ. వాయువును ఈ రేఖ వెంబడి 300 K నుంచి 400 K కు తీసుకెళతారు. R = 8.3 J mol⁻¹ K⁻¹ తీసుకోండి. వాయువు చేసిన పని: (a) 0 (b) 415 J (c) 1245 J (d) 830 J
Q42–43 కు సన్నివేశం: ఒక కళాశాల ప్రయోగశాలలో, స్వేచ్ఛగా కదిలే పిస్టన్ కింద సిలిండర్లో 0.5 mol ద్విపరమాణుక ఆదర్శ వాయువు ఉంది. పీడనం 1.0 × 10⁵ Pa వద్ద స్థిరంగా ఉంటుంది. ఒక హీటర్ వాయువును 300 K నుంచి 360 K వరకు వేడిచేస్తుంది. R = 8.3 J mol⁻¹ K⁻¹, Cv = (5/2)R తీసుకోండి.
42. వాయువు చేసిన పని: (a) 498 J (b) 249 J (c) 125 J (d) 622.5 J
43. వాయువు అంతర్గత శక్తిలో పెరుగుదల: (a) 249 J (b) 373.5 J (c) 622.5 J (d) 871.5 J
44. ఒక వాయువు P = aV² మార్గం వెంబడి 1 L నుంచి 2 L కు వ్యాకోచిస్తుంది, ఇక్కడ a = 1.0 × 10¹¹ Pa m⁻⁶. వాయువు చేసిన పని సుమారు: (a) 233 J (b) 100 J (c) 350 J (d) 700 J
45. ఒక వాయువు A స్థితి నుంచి B స్థితికి మార్గం 1 వెంబడి వెళ్తూ 500 J ఉష్ణాన్ని గ్రహించి 200 J పని చేస్తుంది. అది B నుంచి A కు మరొక మార్గంలో తిరిగి వస్తుంది, ఆ మార్గంలో వాయువుపై 150 J పని జరుగుతుంది. తిరుగు మార్గంలో వాయువు: (a) 150 J గ్రహిస్తుంది (b) 150 J విడుదల చేస్తుంది (c) 450 J గ్రహిస్తుంది (d) 450 J విడుదల చేస్తుంది
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | సమపీడనం P ΔV; సమఘనపరిమాణం 0; సమలంబ చతుర్భుజం; ∫kV dV |
| 32 | d | U స్థితి ప్రమేయం; మొత్తం పాత్ర గతిశక్తి U లో భాగం కాదు |
| 33 | a | 830 J, 600 J, 249 J, 400 J |
| 34 | c | సంపీడనం W < 0; దృఢమైన ట్యాంకు W = 0; ఉష్ణం కోల్పోవడం Q < 0; వ్యాకోచం W > 0 |
| 35 | c | A, B, C సరైనవి; ఉష్ణం వస్తువులో నిల్వ ఉండదు |
| 36 | a | పని మార్గంపై ఆధారపడుతుంది; సమపీడన W = P(V₂ − V₁) |
| 37 | b | B, C సరైనవి; ఆదర్శ వాయువులో స్థితిశక్తి పదం లేదు; నిజ వాయువు U, V పై కూడా ఆధారపడుతుంది |
| 38 | d | స్థితి మార్పులో ఉష్ణోగ్రత పెరగకుండానే ఉష్ణం గ్రహించబడుతుంది |
| 39 | c | AB మాత్రమే పని ఇస్తుంది: 4 × 10⁵ × 3 × 10⁻³ = 1200 J |
| 40 | a | సగటు P 200 kPa × 4 L = 800 J |
| 41 | d | V ∝ T అంటే స్థిర P: W = nRΔT = 830 J |
| 42 | b | W = nRΔT = 0.5 × 8.3 × 60 = 249 J |
| 43 | c | ΔU = n(5/2)RΔT = 622.5 J |
| 44 | a | W = a(V₂³ − V₁³)/3 = 10¹¹ × 7 × 10⁻⁹/3 ≈ 233 J |
| 45 | d | ΔU(B→A) = −300 J; Q = ΔU + W = −300 − 150 = −450 J |