Chapter 3 of 9 · 34 min read

అధ్యాయం 1: స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం మరియు మాక్స్‌వెల్ సవరణ (Displacement Current and Maxwell's Correction)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్ విషయంలో ఆంపియర్ వలయ నియమం ఎందుకు విఫలమవుతుంది.

  • స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (Displacement current) అంటే ఏమిటి, మారుతున్న విద్యుత్ అభివాహం (Electric flux) నుండి దానిని ఎలా లెక్కించాలి.

  • ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమం, అది ఏ వలయంలోనైనా విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని ఎలా అవిచ్ఛిన్నంగా ఉంచుతుంది.

  • ఆవేశితమవుతున్న వృత్తాకార కెపాసిటర్ పలకల మధ్య, పలక అంచు లోపల మరియు బయట, అయస్కాంత క్షేత్రం (Magnetic field) ఎలా కనుగొనాలి.

  • DC ఆవేశనం (RC వలయం) లోనూ, AC లోనూ స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం ఎలా ప్రవర్తిస్తుంది.

1.1 ఆంపియర్ నియమం మరియు ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్ చిక్కుప్రశ్న

పుస్తకం 13 లో మీరు ఆంపియర్ వలయ నియమాన్ని (Ampere's circuital law) ఉపయోగించారు. ఏదైనా సంవృత లూప్ చుట్టూ B యొక్క రేఖా సమాకలనం, ఆ లూప్ అంచుగా గల తలం గుండా వెళ్ళే విద్యుత్ ప్రవాహానికి μ₀ రెట్లు సమానం.

∮B⃗⋅dl⃗=μ0Ienclosed\oint \vec{B}\cdot d\vec{l} = \mu_0 I_{\text{enclosed}}

ఏ తలాన్ని ఎంచుకోవాలో ఈ నియమం చెప్పదు. లూప్‌ను అంచుగా కలిగిన ఏ తలమైనా ఒకే జవాబు ఇవ్వాలి. తీగలో స్థిర విద్యుత్ ప్రవాహానికి ఇది సరిగ్గా పనిచేస్తుంది.

ఇప్పుడు ఒక సమాంతర పలకల కెపాసిటర్‌ను స్విచ్ ద్వారా బ్యాటరీకి కలపండి. స్విచ్ వేయగానే ఆవేశం (Charge) పలకల పైకి ప్రవహిస్తుంది. కెపాసిటర్ ఆవేశితమవుతున్నంత సేపు తీగల్లో I విద్యుత్ ప్రవాహం ఉంటుంది. కానీ పలకల మధ్య ఖాళీని ఏ ఆవేశమూ దాటదు.

ఒక పలక దగ్గర తీగ చుట్టూ ఒక వృత్తాకార లూప్ గీయండి. ఈ లూప్ అంచుగా గల రెండు తలాలను తీసుకోండి:

  • తలం S₁ ఒక చదునైన చక్రం. తీగ దానిని గుచ్చుకుని వెళ్తుంది, కాబట్టి లోపల ఉన్న విద్యుత్ ప్రవాహం I. ఆంపియర్ నియమం శూన్యేతర B ఇస్తుంది.

  • తలం S₂ తీగను తాకకుండా పలకల మధ్య ఖాళీలోకి ఉబ్బిన సంచి లాంటిది. దానిని ఏ ఆవేశమూ దాటదు. ఆంపియర్ నియమం B = 0 ఇస్తుంది.

ఒకే లూప్ చుట్టూ రెండు వేర్వేరు అయస్కాంత క్షేత్రాలు ఉండటం సాధ్యం కాదు. కాబట్టి ప్రస్తుత రూపంలో ఉన్న ఆంపియర్ నియమం అసంపూర్ణం. ఇది స్థిర విద్యుత్ ప్రవాహాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది.

చిత్రం 1.1 · ఒకే ఆంపియరియన్ లూప్‌పై రెండు తలాలతో ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్
చిత్రం 1.1 · ఒకే ఆంపియరియన్ లూప్‌పై రెండు తలాలతో ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్

చదునైన తలం S1 ను తీగలోని విద్యుత్ ప్రవాహం I దాటుతుంది; సంచి వంటి S2 ను ఏ ఆవేశమూ దాటదు, కానీ ఖాళీలోని సమానమైన స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం దాటుతుంది.

1.2 మాక్స్‌వెల్ ఆలోచన: మారుతున్న విద్యుత్ క్షేత్రం విద్యుత్ ప్రవాహంలా పనిచేస్తుంది

S₂ గుండా నిజంగా ఏమి వెళ్తోందో జేమ్స్ క్లర్క్ మాక్స్‌వెల్ గమనించాడు. పలకలు ఆవేశితమవుతున్న కొద్దీ ఖాళీలోని విద్యుత్ క్షేత్రం (Electric field) E పెరుగుతుంది. కాబట్టి S₂ గుండా విద్యుత్ అభివాహం కాలంతో మారుతుంది.

పలకల వైశాల్యం A, ఆవేశం q అనుకోండి. ఖాళీలో క్షేత్రం E = q/(ε₀A). ఖాళీని ఖండించే తలం గుండా అభివాహం

ΦE=EA=qε0\Phi_E = EA = \frac{q}{\varepsilon_0}

కాలం పరంగా అవకలనం చేస్తే:

dΦEdt=1ε0dqdt=Iε0⇒ε0dΦEdt=I\frac{d\Phi_E}{dt} = \frac{1}{\varepsilon_0}\frac{dq}{dt} = \frac{I}{\varepsilon_0} \quad\Rightarrow\quad \varepsilon_0\frac{d\Phi_E}{dt} = I

ε₀ dΦ_E/dt అనే రాశికి విద్యుత్ ప్రవాహపు ప్రమాణమే ఉంటుంది, అది తీగలోని వాహక విద్యుత్ ప్రవాహానికి సరిగ్గా సమానం. మాక్స్‌వెల్ దీనిని స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం అని పిలిచాడు.

Id=ε0dΦEdtI_d = \varepsilon_0 \frac{d\Phi_E}{dt}

క్రికెట్ మైదానంలో రిలే పరుగు పందెం ఊహించుకోండి. తీగ పొడవునా ఆవేశం బ్యాటన్‌ను మోస్తుంది. ఖాళీ వద్ద ఏ పరుగువీరుడూ దాటడు, కానీ మారుతున్న క్షేత్రం బ్యాటన్‌ను అందుకుంటుంది. అవతలి వైపు ఉన్న అయస్కాంత క్షేత్రానికి బ్యాటన్‌ను ఎవరు మోశారో తెలియదు.

ముఖ్యాంశాలు:

  • స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం ఆవేశాల ప్రవాహం కాదు. అది విద్యుత్ అభివాహం మారే రేటుకు ε₀ రెట్లు.

  • విద్యుత్ క్షేత్రం కాలంతో మారుతున్నప్పుడు మాత్రమే ఇది ఉంటుంది. స్థిర క్షేత్రానికి స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం శూన్యం.

  • సమానమైన వాహక విద్యుత్ ప్రవాహం ఎలా అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుందో, ఇదీ సరిగ్గా అలాగే చేస్తుంది.

  • దీని SI ప్రమాణం ఆంపియర్, ఏ విద్యుత్ ప్రవాహానికైనా అదే.

1.3 ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమం

మాక్స్‌వెల్ ఆంపియర్ నియమం కుడివైపుకు స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని చేర్చాడు.

∮B⃗⋅dl⃗=μ0(Ic+Id)=μ0Ic+μ0ε0dΦEdt\oint \vec{B}\cdot d\vec{l} = \mu_0\left(I_c + I_d\right) = \mu_0 I_c + \mu_0\varepsilon_0\frac{d\Phi_E}{dt}

ఇక్కడ I_c తలం గుండా వెళ్ళే వాహక విద్యుత్ ప్రవాహం, I_d అదే తలం గుండా స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం.

రెండు తలాలపై సరిచూడండి:

తలంవాహక విద్యుత్ ప్రవాహం I_cస్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం I_dI_c + I_d
S₁ (చదునైన చక్రం, తీగ గుచ్చుకున్నది)I0 (అక్కడ మారే క్షేత్రం లేదు)I
S₂ (ఖాళీలోని సంచి)0II

ఇప్పుడు రెండు తలాలూ ఒకే మొత్తాన్ని ఇస్తాయి, కాబట్టి లూప్ చుట్టూ B ఒకటే. చిక్కుప్రశ్న పరిష్కారమైంది.

మొత్తం విద్యుత్ ప్రవాహం (వాహక + స్థానభ్రంశ) వలయంలో అన్నిచోట్లా అవిచ్ఛిన్నంగా ఉంటుంది. తీగలో అదంతా వాహక విద్యుత్ ప్రవాహం. ఖాళీలో అదంతా స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం. కొంత వాహకత్వం గల (లీకీ) యానకంలో రెండూ కలిసి ఉండవచ్చు.

ఈ నియమానికి లోతైన అర్థం ఉంది. మారుతున్న అయస్కాంత క్షేత్రం విద్యుత్ క్షేత్రాన్ని సృష్టిస్తుందని ఫారడే నియమం చెబుతుంది. మారుతున్న విద్యుత్ క్షేత్రం అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని సృష్టిస్తుందని ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమం చెబుతుంది. ఒకటి మరొకదాన్ని సృష్టించగలదు — అధ్యాయం 2 లోని విద్యుదయస్కాంత తరంగాలకు ఇదే బీజం.

1.4 స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత మరియు సమాంతర పలకల కెపాసిటర్

A వైశాల్యంపై ఏకరీతి క్షేత్రం E కు అభివాహం EA, కాబట్టి

Id=ε0AdEdtI_d = \varepsilon_0 A \frac{dE}{dt}

ఏకాంక వైశాల్యానికి స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత అంటారు:

Jd=IdA=ε0dEdtJ_d = \frac{I_d}{A} = \varepsilon_0 \frac{dE}{dt}

పలకల మధ్య దూరం d, వోల్టేజి V గల సమాంతర పలకల కెపాసిటర్‌కు E = V/d, C = ε₀A/d. ప్రతిక్షేపిస్తే:

Id=ε0A1ddVdt=CdVdtJd=ε0ddVdtI_d = \varepsilon_0 A \frac{1}{d}\frac{dV}{dt} = C\frac{dV}{dt} \qquad J_d = \frac{\varepsilon_0}{d}\frac{dV}{dt}

I_d = C dV/dt ఫలితం ఆవేశన విద్యుత్ ప్రవాహం dq/dt = C dV/dt కు సమానం. ఖాళీలోని స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం తీగలోని వాహక విద్యుత్ ప్రవాహానికి సమానమని ఇది మళ్ళీ నిర్ధారిస్తుంది.

1.5 వృత్తాకార కెపాసిటర్ పలకల మధ్య అయస్కాంత క్షేత్రం

R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార పలకలు I విద్యుత్ ప్రవాహంతో ఆవేశితమవుతున్నాయనుకోండి. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం పలక వైశాల్యం అంతటా సమానంగా వ్యాపించి ఉంటుంది. ఖాళీలో, అక్షంపై కేంద్రం గల r వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార ఆంపియరియన్ లూప్ గీయండి.

సందర్భం 1: r, R కంటే తక్కువ (పలక అంచు లోపల). లూప్ స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహంలో కొంత భాగాన్ని మాత్రమే ఆవరిస్తుంది, అది వైశాల్యాల నిష్పత్తిలో ఉంటుంది.

Id,enc=I πr2πR2=Ir2R2I_{d,\text{enc}} = I\,\frac{\pi r^2}{\pi R^2} = I\frac{r^2}{R^2}

సౌష్టవం వల్ల లూప్ అంతటా B ఒకేలా ఉంటుంది, లూప్ వెంట దిశలో ఉంటుంది, కాబట్టి

B (2πr)=μ0Ir2R2⇒B=μ0Ir2πR2B\,(2\pi r) = \mu_0 I \frac{r^2}{R^2} \quad\Rightarrow\quad B = \frac{\mu_0 I r}{2\pi R^2}

సందర్భం 2: r, R కంటే ఎక్కువ (పలక అంచు బయట). లూప్ మొత్తం స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం I ని ఆవరిస్తుంది.

B (2πr)=μ0I⇒B=μ0I2πrB\,(2\pi r) = \mu_0 I \quad\Rightarrow\quad B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r}

I విద్యుత్ ప్రవాహం గల పొడవైన తిన్నని తీగ చుట్టూ ఉండే క్షేత్రమే ఇది. B అక్షంపై శూన్యం నుంచి రేఖీయంగా పెరిగి, r = R వద్ద μ₀I/(2πR) గరిష్ఠ విలువకు చేరి, తర్వాత 1/r లాగా తగ్గుతుంది.

లోపలి క్షేత్రాన్ని నేరుగా dE/dt పరంగా కూడా రాయవచ్చు. లూప్ గుండా అభివాహం Eπr², కాబట్టి

B (2πr)=μ0ε0πr2dEdt⇒B=μ0ε0r2dEdt=r2c2dEdtB\,(2\pi r) = \mu_0\varepsilon_0 \pi r^2 \frac{dE}{dt} \quad\Rightarrow\quad B = \frac{\mu_0\varepsilon_0 r}{2}\frac{dE}{dt} = \frac{r}{2c^2}\frac{dE}{dt}

చివరి రూపంలో μ₀ε₀ = 1/c² వాడాం; దీనిని అధ్యాయం 2 లో సవివరంగా చూస్తారు.

చిత్రం 1.2 · వృత్తాకార కెపాసిటర్ పలకల మధ్య అయస్కాంత క్షేత్రం vs అక్షం నుంచి దూరం
చిత్రం 1.2 · వృత్తాకార కెపాసిటర్ పలకల మధ్య అయస్కాంత క్షేత్రం vs అక్షం నుంచి దూరం

అక్షంపై B శూన్యం, పలక అంచు r = R వద్ద గరిష్ఠం, తర్వాత 1/r లా తగ్గుతుంది; కాబట్టి R/2, 2R బిందువుల వద్ద క్షేత్రం సమానం.

1.6 DC ఆవేశనంలోనూ AC లోనూ స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం

నిరోధం ద్వారా DC ఆవేశనం. C కెపాసిటర్, emf E గల బ్యాటరీ నుంచి R నిరోధం (Resistance) ద్వారా ఆవేశితమవుతుంది. తీగలో విద్యుత్ ప్రవాహం

I(t)=ER e−t/RCI(t) = \frac{E}{R}\, e^{-t/RC}

ఖాళీలోని స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం ప్రతి క్షణం దీనికి సమానం. అది E/R వద్ద మొదలై, t = RC వద్ద E/(eR) ≈ 0.37 E/R కు తగ్గి, కెపాసిటర్ పూర్తిగా ఆవేశితమైనప్పుడు శూన్యమవుతుంది. DC పై పూర్తిగా ఆవేశితమైన కెపాసిటర్‌లో స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం శూన్యం, ఎందుకంటే క్షేత్రం ఇక మారదు.

కెపాసిటర్ అంతటా AC. V = V₀ sin ωt అనుకోండి. అప్పుడు

Id=CdVdt=CV0ωcos⁡ωtId,max⁡=CV0ω=V0XCI_d = C\frac{dV}{dt} = C V_0 \omega \cos\omega t \qquad I_{d,\max} = C V_0 \omega = \frac{V_0}{X_C}

క్షేత్రం ఎప్పుడూ మారుతూనే ఉంటుంది కాబట్టి స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం ఆగదు. పుస్తకం 14 లోని కెపాసిటర్ విద్యుత్ ప్రవాహం లాగానే ఇది వోల్టేజి కంటే π/2 ముందు ఉంటుంది. అదే వోల్టేజి కంపన పరిమితికి పౌనఃపున్యం (Frequency) రెట్టింపు చేస్తే శిఖర స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం రెట్టింపవుతుంది.

1.7 మాక్స్‌వెల్ సమీకరణాలు ఒక్క చూపులో

NEET వీటితో లెక్కలు చేయమని అడగదు, కానీ ప్రతి నియమాన్ని, అది చెప్పే సందేశాన్ని మీరు గుర్తించగలగాలి.

నియమంసమీకరణం (సమాకలన రూపం)సందేశం
E కు గాస్ నియమం∮ E·dA = q/ε₀ఆవేశాలే విద్యుత్ క్షేత్రానికి మూలాలు
B కు గాస్ నియమం∮ B·dA = 0అయస్కాంత ఏక ధ్రువాలు లేవు; B రేఖలు సంవృతం
ఫారడే నియమం∮ E·dl = −dΦ_B/dtమారుతున్న B, E ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది
ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమం∮ B·dl = μ₀I_c + μ₀ε₀ dΦ_E/dtవిద్యుత్ ప్రవాహం, మారుతున్న E లు B ని ఉత్పత్తి చేస్తాయి

చివరి రెండు నియమాలు కలిసి, ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడిన E, B లతో కూడిన తరంగాలు (Waves) 1/√(μ₀ε₀) వడితో ప్రయాణిస్తాయని అంచనా వేస్తాయి. ఇది కొలిచిన కాంతి వడికి సమానమని మాక్స్‌వెల్ కనుగొని, కాంతి ఒక విద్యుదయస్కాంత తరంగమని నిర్ధారించాడు.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: 2 μF కెపాసిటర్‌ను, దాని అంతటా వోల్టేజి 5 × 10⁴ V/s రేటుతో పెరిగేలా ఆవేశితం చేస్తున్నారు. దాని పలకల మధ్య స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం కనుగొనండి.

సాధన: I_d = C dV/dt = (2 × 10⁻⁶)(5 × 10⁴) = 0.1 A. ఇది తీగలలోని వాహక విద్యుత్ ప్రవాహానికి కూడా సమానం.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: ఒక సమాంతర పలకల కెపాసిటర్ పలకల వైశాల్యం 0.02 m². వాటి మధ్య క్షేత్రం 3 × 10¹² V m⁻¹ s⁻¹ రేటుతో పెరుగుతుంది. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం కనుగొనండి.

సాధన: I_d = ε₀A dE/dt = (8.85 × 10⁻¹²)(0.02)(3 × 10¹²) = 0.531 A.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: ఒక తలం గుండా విద్యుత్ అభివాహం Φ_E = (4t² + 3t) × 10³ V m, ఇక్కడ t సెకన్లలో. t = 2 s వద్ద తలం గుండా స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం కనుగొనండి.

సాధన: dΦ_E/dt = (8t + 3) × 10³. t = 2 s వద్ద ఇది 19 × 10³ V m/s. I_d = ε₀ × 19 × 10³ = 8.85 × 10⁻¹² × 1.9 × 10⁴ ≈ 1.68 × 10⁻⁷ A.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: 5 cm వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార పలకలు 0.5 A విద్యుత్ ప్రవాహంతో ఆవేశితమవుతున్నాయి. అక్షం నుంచి (i) 2 cm, (ii) 10 cm దూరంలో B కనుగొనండి.

సాధన: μ₀/2π = 2 × 10⁻⁷ T m/A వాడండి. (i) లోపల: B = (μ₀/2π)(Ir/R²) = 2 × 10⁻⁷ × 0.5 × 0.02/0.0025 = 8 × 10⁻⁷ T. (ii) బయట: B = (μ₀/2π)(I/r) = 2 × 10⁻⁷ × 0.5/0.1 = 1 × 10⁻⁶ T.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: 10 μF కెపాసిటర్‌ను V = 200 sin(100πt) volt AC జనకానికి కలిపారు. శిఖర స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం కనుగొనండి.

సాధన: I_d,max = CV₀ω = 10 × 10⁻⁶ × 200 × 100π = 0.2π ≈ 0.628 A.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: 5 μF కెపాసిటర్ 10 V బ్యాటరీ నుంచి 1 kΩ నిరోధం ద్వారా ఆవేశితమవుతుంది. t = 0 వద్ద, t = RC వద్ద స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం కనుగొనండి.

సాధన: t = 0 వద్ద I_d = E/R = 10/1000 = 10 mA. RC = 5 ms. t = RC వద్ద I_d = 10/e ≈ 3.68 mA. చాలా సమయం తర్వాత I_d = 0.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: ఒక సమాంతర పలకల కెపాసిటర్ పలకల మధ్య దూరం 1 mm. దాని అంతటా వోల్టేజి 10⁶ V/s రేటుతో పెరుగుతుంది. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత కనుగొనండి.

సాధన: J_d = (ε₀/d)(dV/dt) = (8.85 × 10⁻¹²/10⁻³)(10⁶) = 8.85 × 10⁻³ A/m².

సాధించిన ఉదాహరణ 1.8 (NEET-కఠినం): R పలక వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార కెపాసిటర్ I విద్యుత్ ప్రవాహంతో ఆవేశితమవుతుంది. r = R/2 (లోపల) వద్ద B ని, r = 2R (బయట) వద్ద B తో పోల్చండి.

సాధన: లోపల: B₁ = μ₀I(R/2)/(2πR²) = μ₀I/(4πR). బయట: B₂ = μ₀I/(2π · 2R) = μ₀I/(4πR). నిష్పత్తి 1. లోపల రేఖీయ పెరుగుదల, బయట 1/r తగ్గుదల ఈ రెండు బిందువుల వద్ద ఒకే ఎత్తుకు చేరుతాయి. ఈ సౌష్టవాన్ని గుర్తుంచుకోండి: లోపల r = R/k, బయట r = kR ఎప్పుడూ సమాన B ని ఇస్తాయి.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం: I_d = ε₀ dΦ_E/dt. ఇది కదిలే ఆవేశాల వల్ల కాదు, మారుతున్న విద్యుత్ క్షేత్రం వల్ల వస్తుంది.

  • ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమం: ∮ B·dl = μ₀(I_c + I_d).

  • కెపాసిటర్‌కు: I_d = ε₀A dE/dt = C dV/dt = తీగలలోని వాహక విద్యుత్ ప్రవాహం.

  • స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత: J_d = ε₀ dE/dt.

  • వృత్తాకార పలకలు: లోపల B = μ₀Ir/(2πR²), బయట B = μ₀I/(2πr), r = R వద్ద గరిష్ఠం.

  • లోపల క్షేత్రం పరంగా: B = (μ₀ε₀r/2) dE/dt.

  • RC ఆవేశనం: I_d = (E/R)e^(−t/RC), పూర్తిగా ఆవేశితమైన తర్వాత శూన్యం. AC: I_d,max = CV₀ω, V కంటే π/2 ముందు.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • I_d = μ₀ dΦ_E/dt లేదా ε₀ dΦ_B/dt అని రాయడం. స్థిరాంకం ε₀, అభివాహం విద్యుత్ అభివాహం.

  • స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం అంటే ఆవేశాలు ఖాళీని దూకి దాటడం అనుకోవడం. ఆదర్శ కెపాసిటర్ ఖాళీని ఏ ఆవేశమూ దాటదు.

  • వాహక విద్యుత్ ప్రవాహం లేదు కాబట్టి పలకల మధ్య క్షేత్రం శూన్యం అనడం. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

  • పలక అంచు లోపలి బిందువుకు μ₀I/(2πr) వాడడం. లోపల I లో r²/R² భాగం మాత్రమే ఆవరించబడుతుంది.

  • DC పై పూర్తిగా ఆవేశితమైన కెపాసిటర్‌లో స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం ఉంటుందని చెప్పడం. E మారడం ఆగిన వెంటనే I_d = 0.

  • B గరిష్ఠాన్ని అక్షంపై ఉంచడం. అక్షంపై B శూన్యం, పలక అంచు వద్ద అతి ఎక్కువ.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం దీని వల్ల ఏర్పడుతుంది? (a) స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్ల అపవాహం (b) కాలంతో మారే విద్యుత్ క్షేత్రం (c) కాలంతో మారే అయస్కాంత క్షేత్రం (d) స్థిర విద్యుత్ క్షేత్రం

2. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహానికి సూత్రం (a) ε₀ dΦ_B/dt (b) μ₀ dΦ_E/dt (c) ε₀ dΦ_E/dt (d) μ₀ε₀ dΦ_E/dt

3. ఆదర్శ కెపాసిటర్ ఆవేశితమవుతున్నప్పుడు దాని పలకల మధ్య ఖాళీలో ఉండే విద్యుత్ ప్రవాహం (a) వాహక విద్యుత్ ప్రవాహం మాత్రమే (b) స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం మాత్రమే (c) సగం వాహక, సగం స్థానభ్రంశ (d) రెండు రకాలూ శూన్యం

4. ε₀ dΦ_E/dt యొక్క SI ప్రమాణం (a) V m (b) C (c) A/m² (d) A

5. DC బ్యాటరీకి కలిపిన కెపాసిటర్ పూర్తిగా ఆవేశితమైంది. ఇప్పుడు దాని పలకల మధ్య స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) గరిష్ఠం (b) E/R కు సమానం (c) శూన్యం (d) అనంతం

6. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం అనే భావనను ప్రవేశపెట్టినవారు (a) ఫారడే (b) ఆంపియర్ (c) హెర్ట్జ్ (d) మాక్స్‌వెల్

7. ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమం ప్రకారం ∮ B·dl దీనికి సమానం? (a) μ₀I_c (b) μ₀(I_c + I_d) (c) μ₀ε₀I_c (d) μ₀(I_c − I_d)

8. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత (a) ε₀ dE/dt (b) ε₀E (c) μ₀ dB/dt (d) (1/ε₀) dE/dt

9. ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్ ఖాళీలోని స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) ఏ అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని ఉత్పత్తి చేయదు (b) సమానమైన వాహక విద్యుత్ ప్రవాహం లాగానే అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది (c) విద్యుత్ క్షేత్రాన్ని మాత్రమే ఉత్పత్తి చేస్తుంది (d) లోహాల లోపల మాత్రమే ఉంటుంది

10. ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్ ఉన్న వలయంలో వాహక, స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహాల మొత్తం (a) వలయంలోని ప్రతి అడ్డకోత వద్ద ఒకేలా ఉంటుంది (b) అన్నిచోట్లా శూన్యం (c) తీగలలో మాత్రమే శూన్యేతరం (d) ఖాళీలో తీగ విద్యుత్ ప్రవాహానికి రెట్టింపు

స్థాయి 2: NEET ప్రామాణికం

11. 4 μF కెపాసిటర్ వోల్టేజి 2.5 × 10⁵ V/s రేటుతో పెరిగేలా ఆవేశితమవుతుంది. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) 0.1 A (b) 1 A (c) 10 A (d) 0.25 A

12. 0.05 m² వైశాల్యం గల కెపాసిటర్ పలకల మధ్య క్షేత్రం 2 × 10¹¹ V m⁻¹ s⁻¹ రేటుతో పెరుగుతుంది. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) 8.85 mA (b) 17.7 mA (c) 0.885 A (d) 88.5 mA

13. ఒక తలం గుండా విద్యుత్ అభివాహం Φ_E = 6 × 10⁴ t² (SI ప్రమాణాలు). t = 3 s వద్ద దాని గుండా స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం సుమారు (a) 1.6 μA (b) 0.53 μA (c) 3.2 μA (d) 9.6 μA

14. 4 cm వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార పలకల కెపాసిటర్ 2 A విద్యుత్ ప్రవాహంతో ఆవేశితమవుతుంది. పలకల మధ్య, అక్షం నుంచి 2 cm దూరంలో అయస్కాంత క్షేత్రం (a) 5 μT (b) 10 μT (c) 2.5 μT (d) 20 μT

15. Q14 లోని కెపాసిటర్‌కు, పలకల మధ్య ఎక్కడైనా ఉండే అతి పెద్ద అయస్కాంత క్షేత్రం (a) 5 μT (b) 20 μT (c) 2.5 μT (d) 10 μT

16. 20 μF కెపాసిటర్‌ను V = 100 sin(500t) volt కు కలిపారు. శిఖర స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) 1 A (b) 0.1 A (c) 10 A (d) 0.5 A

17. 2 mm దూరంలో ఉన్న పలకల అంతటా వోల్టేజి 4 × 10⁸ V/s రేటుతో పెరుగుతుంది. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత (a) 0.885 A/m² (b) 3.54 A/m² (c) 1.77 A/m² (d) 17.7 A/m²

18. 10 μF కెపాసిటర్ 20 V బ్యాటరీ నుంచి 2 kΩ ద్వారా ఆవేశితమవుతుంది. t = 20 ms వద్ద స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం సుమారు (a) 10 mA (b) 3.7 mA (c) 6.3 mA (d) శూన్యం

19. ఆవేశితమవుతున్న వృత్తాకార కెపాసిటర్ పలకల మధ్య, r పలక వ్యాసార్ధం కంటే తక్కువగా ఉన్నప్పుడు, అక్షం నుంచి దూరం r తో B ఇలా మారుతుంది (a) 1/r (b) r (c) r² (d) స్థిరం

20. వోల్టేజి కంపన పరిమితి మారకుండా, కెపాసిటర్ అంతటా ఉన్న AC జనకం పౌనఃపున్యాన్ని రెట్టింపు చేసారు. శిఖర స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) సగమవుతుంది (b) అలాగే ఉంటుంది (c) రెట్టింపవుతుంది (d) నాలుగు రెట్లవుతుంది

21. సమాంతర పలకల కెపాసిటర్‌పై ఆవేశం q = q₀t గా పెరుగుతుంది, ఇక్కడ q₀ స్థిరాంకం. పలకల మధ్య స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) q₀ (b) q₀/ε₀ (c) q₀A/d (d) శూన్యం

22. ఆవేశితమవుతున్న ఆదర్శ కెపాసిటర్‌లో ఖాళీలోని స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహానికి, తీగలలోని వాహక విద్యుత్ ప్రవాహానికి నిష్పత్తి (a) 0 (b) 1 (c) ε₀ (d) పలక వైశాల్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది

స్థాయి 3: సవాలు

23. R పలక వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార కెపాసిటర్ I విద్యుత్ ప్రవాహంతో ఆవేశితమవుతుంది. r = R/3 వద్ద B కి, r = 2R వద్ద B కి నిష్పత్తి (a) 3/2 (b) 2/3 (c) 1/6 (d) 1

24. 10 cm వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార పలకల మధ్య క్షేత్రం 1.2 × 10¹² V m⁻¹ s⁻¹ రేటుతో పెరుగుతుంది. అక్షం నుంచి 5 cm వద్ద అయస్కాంత క్షేత్రం సుమారు (a) 3.3 × 10⁻⁷ T (b) 6.7 × 10⁻⁷ T (c) 1.7 × 10⁻⁷ T (d) 1.3 × 10⁻⁶ T

25. R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార పలకల కెపాసిటర్ I విద్యుత్ ప్రవాహంతో ఆవేశితమవుతుంది. ఖాళీలో, పలకలతో సహాక్షంగా ఉన్న R/2 వ్యాసార్ధ వృత్తం గుండా స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) I (b) I/2 (c) I/4 (d) శూన్యం

26. ఒక కెపాసిటర్‌ను V = V₀ sin ωt AC జనకానికి కలిపారు. దాని గుండా స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) V తో ఒకే దశలో ఉంటుంది (b) V కంటే π/2 వెనుకబడుతుంది (c) V కంటే π/2 ముందు ఉంటుంది (d) V కి వ్యతిరేక దశలో ఉంటుంది

27. ఒక తలం గుండా విద్యుత్ అభివాహం 3 μs లో 2 × 10³ V m నుంచి 8 × 10³ V m కు ఏకరీతిగా పెరుగుతుంది. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) 1.77 mA (b) 5.9 mA (c) 177 mA (d) 17.7 mA

28. 20 μF కెపాసిటర్ 50 kΩ నిరోధం ద్వారా ఆవేశితమవుతుంది. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం తన ప్రారంభ విలువలో సగానికి తగ్గడానికి పట్టే సమయం సుమారు (a) 0.69 s (b) 1.0 s (c) 1.39 s (d) 0.35 s

29. ప్రతిపాదన (A): ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్ పలక అంచు బయట, అక్షం నుంచి r దూరంలో అయస్కాంత క్షేత్రం, కలిపే తీగ నుంచి అదే దూరంలోని క్షేత్రానికి సమానం.
కారణం (R): ఖాళీలోని స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం తీగలోని వాహక విద్యుత్ ప్రవాహానికి సమానం.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: విద్యుత్ క్షేత్రం కాలంతో మారినప్పుడే స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం ఉంటుంది.
వాక్యం II: వాహక విద్యుత్ ప్రవాహం లాగానే, స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహంలో కూడా ఆవేశాలు ఖాళీని దాటుతాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bమారుతున్న విద్యుత్ అభివాహం వల్ల I_d వస్తుంది
2cI_d = ε₀ dΦ_E/dt
3bఖాళీని ఏ ఆవేశమూ దాటదు; అక్కడ E మాత్రమే మారుతుంది
4dε₀ dΦ_E/dt ఒక విద్యుత్ ప్రవాహం, ప్రమాణం ఆంపియర్
5cE ఇక మారదు, కాబట్టి I_d = 0
6dమాక్స్‌వెల్ ఆంపియర్ నియమానికి ఈ పదాన్ని చేర్చాడు
7bఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమంలో రెండు విద్యుత్ ప్రవాహాలూ ఉంటాయి
8aJ_d = I_d/A = ε₀ dE/dt
9bరెండు రకాల విద్యుత్ ప్రవాహాలూ B ని ఒకేలా ఉత్పత్తి చేస్తాయి
10aమొత్తం విద్యుత్ ప్రవాహం వలయం అంతటా అవిచ్ఛిన్నం
11bI_d = C dV/dt = 4 × 10⁻⁶ × 2.5 × 10⁵ = 1 A
12dε₀A dE/dt = 8.85 × 10⁻¹² × 0.05 × 2 × 10¹¹ = 88.5 mA
13cdΦ/dt = 12 × 10⁴ × 3 = 3.6 × 10⁵; ε₀ తో గుణిస్తే 3.19 μA
14aB = 2 × 10⁻⁷ × 2 × 0.02/(0.04)² = 5 μT
15dr = R వద్ద గరిష్ఠం: 2 × 10⁻⁷ × 2/0.04 = 10 μT
16aCV₀ω = 20 × 10⁻⁶ × 100 × 500 = 1 A
17c(ε₀/d) dV/dt = 8.85 × 10⁻¹² × 4 × 10⁸/(2 × 10⁻³) = 1.77 A/m²
18bRC = 20 ms; I = (20/2000)/e ≈ 3.7 mA
19bB = μ₀Ir/(2πR²), r లో రేఖీయం
20cI_d,max = CV₀ω, ω కు అనులోమానుపాతం
21aI_d = dq/dt = q₀
22bI_d = C dV/dt = వాహక విద్యుత్ ప్రవాహం
23bB(R/3) = μ₀I/(6πR), B(2R) = μ₀I/(4πR); నిష్పత్తి 2/3
24aB = (r/2c²) dE/dt = 0.025 × 1.2 × 10¹²/(9 × 10¹⁶) = 3.3 × 10⁻⁷ T
25cఆవరించిన భాగం (R/2)²/R² = 1/4
26cI_d = CV₀ω cos ωt, V కంటే π/2 ముందు ఉంటుంది
27dε₀ × 6 × 10³/(3 × 10⁻⁶) = 17.7 mA
28at = RC ln 2 = 1 s × 0.693
29aసమాన ఆవరిత విద్యుత్ ప్రవాహం వల్ల రెండు చోట్లా μ₀I/(2πr) వస్తుంది
30cI_d కు మారే E అవసరం; ఖాళీని ఏ ఆవేశమూ దాటదు

అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్‌కు ఆంపియర్ నియమం ∮ B·dl = μ₀I విఫలమవుతుంది: చదునైన తలం తీగను ఖండిస్తుంది, ఖాళీ గుండా ఉబ్బిన తలం ఏ విద్యుత్ ప్రవాహాన్నీ ఖండించదు.

  • మారుతున్న విద్యుత్ క్షేత్రం వల్ల వచ్చే స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని చేర్చి మాక్స్‌వెల్ దీనిని సవరించాడు.

  • స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం: I_d = ε₀ dΦ_E/dt. ప్రమాణం: ఆంపియర్.

  • ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమం: ∮ B·dl = μ₀(I_c + I_d) = μ₀I_c + μ₀ε₀ dΦ_E/dt.

  • సమాంతర పలకల కెపాసిటర్‌కు: Φ_E = EA, కాబట్టి I_d = ε₀A dE/dt = C dV/dt = dq/dt.

  • ఖాళీలో I_d తీగలలోని వాహక విద్యుత్ ప్రవాహానికి సమానం, కాబట్టి మొత్తం విద్యుత్ ప్రవాహం అవిచ్ఛిన్నం.

  • స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత: J_d = ε₀ dE/dt (A/m²).

  • R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార పలకలు, ఆవేశన విద్యుత్ ప్రవాహం I: లోపల (r < R) B = μ₀Ir/(2πR²); బయట (r > R) B = μ₀I/(2πr).

  • అక్షంపై B శూన్యం, r = R వరకు రేఖీయంగా పెరిగి గరిష్ఠాన్ని చేరుతుంది, తర్వాత 1/r లాగా తగ్గుతుంది.

  • లోపల, క్షేత్రం పరంగా: B = (μ₀ε₀ r/2) dE/dt.

  • R ద్వారా DC ఆవేశనం: I_d = (E/R)e^(−t/RC); t = 0 వద్ద అతి ఎక్కువ, పూర్తిగా ఆవేశితమైనప్పుడు శూన్యం.

  • C అంతటా AC: V = V₀ sin ωt వల్ల I_d = CV₀ω cos ωt, శిఖరం CV₀ω, V కంటే π/2 ముందు.

  • E మారే ప్రతిచోటా, శూన్యంలో కూడా, స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం ఉంటుంది; ఖాళీని ఏ ఆవేశమూ దాటదు.

  • మారే B, E ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది (ఫారడే); మారే E, B ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది (మాక్స్‌వెల్). రెండూ కలిసి EM తరంగాలను సాధ్యం చేస్తాయి.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

రాశిసూత్రంSI ప్రమాణం
విద్యుత్ అభివాహంΦ_E = EA (ఏకరీతి క్షేత్రం, లంబ వైశాల్యం)V m (N m²/C)
స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహంI_d = ε₀ dΦ_E/dt = C dV/dtA
స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రతJ_d = ε₀ dE/dtA/m²
ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమం∮ B·dl = μ₀(I_c + I_d)T m
వృత్తాకార పలకల లోపల Bμ₀Ir/(2πR²)T
వృత్తాకార పలకల బయట Bμ₀I/(2πr)T
RC ఆవేశనంI_d = (E/R)e^(−t/RC)A
AC శిఖర స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహంI_d,max = CV₀ωA
స్థిరాంకాలుε₀ = 8.85 × 10⁻¹² C²/(N m²), μ₀/(2π) = 2 × 10⁻⁷ T m/A–

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Linear In, Inverse Out": వృత్తాకార పలకల మధ్య B లోపల r లాగా (Linear In — లోపల రేఖీయం), బయట 1/r లాగా (Inverse Out — బయట విలోమం) మారుతుంది; గరిష్ఠం అంచు వద్ద.

  • నాలుగు మాక్స్‌వెల్ సమీకరణాలకు "Go Get Fresh Air": G = గాస్ (విద్యుత్), G = గాస్ (అయస్కాంత, ఏక ధ్రువాలు లేవు), F = ఫారడే, A = ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్.

  • "ట్యాంక్ నిండితే ప్రవాహం ఆగుతుంది": DC పై పూర్తిగా ఆవేశితమైన కెపాసిటర్‌లో E స్థిరం, కాబట్టి స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం శూన్యం.

  • "AC లో ఒక మూల ముందు": AC పై స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (కెపాసిటర్ విద్యుత్ ప్రవాహం లాగానే) వోల్టేజి కంటే ఒక లంబకోణం, π/2, ముందు ఉంటుంది.

  • "C-D-V": ఏ కెపాసిటర్‌కైనా I_d = C గుణించి dV/dt; ε₀, A అవసరం అరుదు.

భావనల అనుసంధానం

  • కెపాసిటెన్స్, విద్యుత్ అభివాహం, గాస్ నియమం — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 11: స్థిర విద్యుత్ శాస్త్రం నుంచి.

  • ఆంపియర్ వలయ నియమం, పొడవైన తీగ B = μ₀I/(2πr) — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 13: విద్యుత్ ప్రవాహ అయస్కాంత ఫలితాలు మరియు అయస్కాంతత్వం నుంచి.

  • ఫారడే నియమం, RC ప్రవర్తన, AC పై కెపాసిటర్లు (విద్యుత్ ప్రవాహం వోల్టేజి కంటే π/2 ముందు) — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14: విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ మరియు ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాలతో అనుసంధానం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం
B. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత
C. వృత్తాకార కెపాసిటర్ పలకల లోపల B (r < R)
D. వృత్తాకార కెపాసిటర్ పలకల బయట B (r > R)
జాబితా II:
(i) μ₀I/(2πr)
(ii) ε₀ dΦ_E/dt
(iii) ε₀ dE/dt
(iv) μ₀Ir/(2πR²)
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i

32. జాబితా I లోని సందర్భాన్ని జాబితా II లోని స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. DC బ్యాటరీతో పూర్తిగా ఆవేశితమైన కెపాసిటర్
B. తీగల ద్వారా ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్ ఖాళీ
C. నిరోధం ద్వారా ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్, స్విచ్ వేసిన వెంటనే
D. AC జనకానికి కలిపిన కెపాసిటర్
జాబితా II:
(i) వోల్టేజి కంటే π/2 ముందు ఉంటుంది
(ii) శూన్యం
(iii) తీగలలోని వాహక విద్యుత్ ప్రవాహానికి సమానం
(iv) గరిష్ఠం, E/R కు సమానం
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv

33. ప్రతి రాశిని దాని SI ప్రమాణంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం
B. విద్యుత్ అభివాహం
C. విద్యుత్ అభివాహ మార్పు రేటు
D. ε₀
జాబితా II:
(i) V m
(ii) C²/(N m²)
(iii) A
(iv) V m/s
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

34. ప్రతి మాక్స్‌వెల్ సమీకరణాన్ని అది చెప్పే విషయంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. విద్యుత్‌కు గాస్ నియమం
B. అయస్కాంతత్వానికి గాస్ నియమం
C. ఫారడే నియమం
D. ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమం
జాబితా II:
(i) వేరుగా ఉండే అయస్కాంత ధ్రువాలు లేవు
(ii) మారుతున్న అయస్కాంత అభివాహం EMF ని ప్రేరేపిస్తుంది
(iii) వాహక విద్యుత్ ప్రవాహం, మారుతున్న విద్యుత్ అభివాహం B ని ఉత్పత్తి చేస్తాయి
(iv) సంవృత తలం గుండా నికర విద్యుత్ అభివాహం q/ε₀
(a) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. విద్యుత్ క్షేత్రం కాలంతో మారే చోట మాత్రమే స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం ఉంటుంది.
B. ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్ ఖాళీలో స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం తీగలలోని వాహక విద్యుత్ ప్రవాహానికి సమానం.
C. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం అంటే ఖాళీని దాటే ఎలక్ట్రాన్ల ప్రవాహం.
D. ఆవేశితమవుతున్న కెపాసిటర్ వృత్తాకార పలకల మధ్య, అక్షంపై B శూన్యం.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. స్థిర విద్యుత్ ప్రవాహాలకు ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్ నియమం ఆంపియర్ నియమంగా మారుతుంది.
B. J_d = ε₀ dE/dt ప్రమాణం A/m².
C. AC పై ఉన్న కెపాసిటర్‌లో స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం వోల్టేజితో ఒకే దశలో ఉంటుంది.
D. I_d ని చేర్చడం వల్ల ఆంపియర్ నియమం చదునైన తలానికి, ఖాళీ గుండా ఉబ్బిన తలానికి ఒకే B ని ఇస్తుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార పలకల కెపాసిటర్ స్థిర విద్యుత్ ప్రవాహం I తో ఆవేశితమవుతుంది. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. r = R/2 వద్ద B, r = R వద్ద B లో సగం.
B. r = 2R వద్ద B, r = R వద్ద B లో సగం.
C. r = R వద్ద B అతి ఎక్కువ.
D. ఖాళీ గుండా మొత్తం స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం I.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు

38. C కెపాసిటర్‌ను EMF E గల బ్యాటరీ నుంచి R నిరోధం ద్వారా ఆవేశితం చేస్తారు. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం RC కాల స్థిరాంకంతో ఘాతాంకీయంగా తగ్గుతుంది.
B. t = RC వద్ద I_d దాని ప్రారంభ విలువలో సుమారు 37%.
C. పూర్తిగా ఆవేశితమైన తర్వాత I_d గరిష్ఠం.
D. పలకలపై చివరి ఆవేశం CE.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, C మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే

39. వృత్తాకార పలకల (R = 5 cm) ఆవేశిత కెపాసిటర్ అక్షం నుంచి దూరం r తో B గ్రాఫ్ r = 0 వద్ద 0 నుంచి r = 5 cm వద్ద 4 μT వరకు సరళరేఖలా పెరిగి, తర్వాత తగ్గుతుంది. r = 2 cm వద్ద, r = 10 cm వద్ద B ఎంత? (a) 0.8 μT మరియు 1 μT (b) 1.6 μT మరియు 1 μT (c) 1.6 μT మరియు 2 μT (d) 2 μT మరియు 1.6 μT

40. 2 μF కెపాసిటర్ అంతటా వోల్టేజిని నమోదు చేశారు:

t (ms)0123
V (V)051015

పలకల మధ్య స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) 10 mA (b) 5 mA (c) 1 mA (d) 20 mA

41. పలకల (వైశాల్యం 0.02 m²) మధ్య క్షేత్రం E కాలంతో గ్రాఫ్ 2 μs లో 0 నుంచి 3 × 10⁵ V/m వరకు సరళరేఖలా పెరిగి, తర్వాత సమతలంగా ఉంటుంది. స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) అంతటా 26.6 mA (b) 0–2 μs లో 26.6 mA, తర్వాత శూన్యం (c) 0–2 μs లో 13.3 mA, తర్వాత శూన్యం (d) 0–2 μs లో శూన్యం, తర్వాత 26.6 mA

Q42–43 కు సందర్భం: 4 μF కెపాసిటర్‌కు 3 cm వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార పలకలు ఉన్నాయి. దీనిని V = 200 sin(500t) volt AC జనకానికి కలిపారు. μ₀/(2π) = 2 × 10⁻⁷ T m/A గా తీసుకోండి.

42. పలకల మధ్య శిఖర స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) 0.2 A (b) 0.04 A (c) 4 A (d) 0.4 A

43. అక్షం నుంచి 3 cm దూరంలో, అంటే పలకల అంచు వద్ద, శిఖర అయస్కాంత క్షేత్రం (a) 1.33 μT (b) 26.7 μT (c) 2.67 μT (d) శూన్యం

44. R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార పలకల కెపాసిటర్ స్థిర విద్యుత్ ప్రవాహంతో ఆవేశితమవుతుంది. r = R/3 వద్ద B కి, r = 3R వద్ద B కి నిష్పత్తి (a) 1 : 1 (b) 1 : 9 (c) 9 : 1 (d) 1 : 3

45. రెండు పలకల మధ్య E = E₀ sin ωt, E₀ = 1000 V/m, ω = 1 × 10⁸ rad/s. క్షేత్రానికి లంబంగా ఉన్న 2 cm² వైశాల్యం గుండా శిఖర స్థానభ్రంశ విద్యుత్ ప్రవాహం (a) 0.885 mA (b) 0.177 mA (c) 17.7 mA (d) 0.0885 mA

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cI_d = ε₀ dΦ_E/dt, J_d = ε₀ dE/dt, లోపల రేఖీయం, బయట 1/r
32aపూర్తి ఆవేశం: శూన్యం; ఖాళీ: తీగ విద్యుత్ ప్రవాహానికి సమానం; t = 0: E/R; AC: π/2 ముందు
33dI_d A లో, అభివాహం V m లో, దాని రేటు V m/s లో, ε₀ C²/(N m²) లో
34bగాస్-E: q/ε₀; గాస్-B: ఏక ధ్రువాలు లేవు; ఫారడే: ప్రేరిత EMF; ఆంపియర్–మాక్స్‌వెల్: రెండు విద్యుత్ ప్రవాహాల నుంచి B
35cA, B, D సరైనవి; C తప్పు, ఖాళీని ఏ ఆవేశమూ దాటదు
36bC తప్పు: I_d, V కంటే π/2 ముందు ఉంటుంది
37dనాలుగూ లోపల B ∝ r, బయట B ∝ 1/r నుంచి వస్తాయి
38ae⁻¹ = 0.37; పూర్తిగా ఆవేశితమైనప్పుడు I_d శూన్యం, గరిష్ఠం కాదు
39cలోపల 4 × 2/5 = 1.6 μT; బయట 4 × 5/10 = 2 μT
40aC dV/dt = 2 × 10⁻⁶ × 5000 = 0.01 A
41bε₀A dE/dt = 8.85 × 10⁻¹² × 0.02 × 1.5 × 10¹¹ = 26.6 mA; E స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు శూన్యం
42dCV₀ω = 4 × 10⁻⁶ × 200 × 500 = 0.4 A
43cr = R వద్ద: B = 2 × 10⁻⁷ × 0.4/0.03 = 2.67 μT
44aB(R/3) = B_R/3, B(3R) = B_R/3
45bJ_d = ε₀E₀ω = 0.885 A/m²; × 2 × 10⁻⁴ m² = 0.177 mA
34 min left
‹
›