అధ్యాయం 3: విద్యుదయస్కాంత తరంగాల శక్తి, తీవ్రత మరియు ద్రవ్యవేగం (Energy, Intensity and Momentum of EM Waves)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
తరంగంలోని విద్యుత్, అయస్కాంత క్షేత్రాల్లో శక్తి (Energy) ఎలా నిల్వ ఉంటుంది, ఆ రెండు వాటాలు ఎందుకు సమానం.
సగటు శక్తి సాంద్రత (Energy density), rms క్షేత్ర విలువలతో దాని సంబంధం.
తరంగ తీవ్రత (Intensity), బిందు జనకం నుంచి దూరం పెరిగే కొద్దీ అది ఎలా తగ్గుతుంది.
EM తరంగాలు మోసే ద్రవ్యవేగం (Momentum), అవి ఒక తలంపై కలిగించే బలం (Force).
లంబ పతనం వద్ద శోషించే, పరావర్తనం చేసే, పాక్షికంగా పరావర్తనం చేసే తలాలపై వికిరణ పీడనం (Radiation pressure).
3.1 క్షేత్రాల్లో శక్తి సాంద్రత
పుస్తకం 11 నుంచి, విద్యుత్ క్షేత్రం (Electric field) ఏకాంక ఘనపరిమాణంలో ½ε₀E² శక్తిని నిల్వ చేస్తుంది. పుస్తకం 14 నుంచి, అయస్కాంత క్షేత్రం (Magnetic field) B²/(2μ₀) శక్తిని నిల్వ చేస్తుంది. EM తరంగంలో రెండు క్షేత్రాలూ ఉంటాయి, కాబట్టి
ఇప్పుడు B = E/c, c² = 1/(μ₀ε₀) వాడండి:
ప్రతి బిందువు వద్ద, ప్రతి క్షణం విద్యుత్, అయస్కాంత క్షేత్రాలు సమాన శక్తిని మోస్తాయి. టెస్లాలో B విలువ చాలా చిన్నదే, కానీ హారంలోని చిన్న μ₀ దాన్ని సమతుల్యం చేస్తుంది.
మొత్తం తాత్కాలిక (క్షణిక) శక్తి సాంద్రత
3.2 సగటు శక్తి సాంద్రత
ఒక స్థిర బిందువు వద్ద E = E₀ sin(kx − ωt). ఒక చక్రంలో sin² సగటు ½. కాబట్టి కాల సగటు శక్తి సాంద్రత
ఇక్కడ E_rms = E₀/√2. ప్రతి క్షేత్రం సగం వాటా ఇస్తుంది: సగటు విద్యుత్ భాగం ¼ε₀E₀², సగటు అయస్కాంత భాగం కూడా ¼ε₀E₀².
| రాశి | E₀ పరంగా | B₀ పరంగా |
|---|---|---|
| సగటు విద్యుత్ శక్తి సాంద్రత | ¼ε₀E₀² | B₀²/(4μ₀) |
| సగటు అయస్కాంత శక్తి సాంద్రత | ¼ε₀E₀² | B₀²/(4μ₀) |
| సగటు మొత్తం శక్తి సాంద్రత | ½ε₀E₀² | B₀²/(2μ₀) |
3.3 తీవ్రత
ప్రయాణ దిశకు లంబంగా ఉంచిన ఏకాంక వైశాల్యం గుండా ఒక సెకనులో దాటే సగటు శక్తినే తీవ్రత అంటాం. దాని ప్రమాణం W/m².
కిరణపుంజం వెంట A అడ్డుకోత వైశాల్యం గల ఒక స్తూపాన్ని ఊహించండి. t కాలంలో తరంగం ct పొడవు కదులుతుంది. ఆ పొడవులోని శక్తి ⟨u⟩ × A × ct, అదంతా చివరి ముఖం గుండా దాటుతుంది. A, t లతో భాగిస్తే:
తీవ్రత క్షేత్ర కంపన పరిమితి (Amplitude) వర్గానికి అనులోమంగా ఉంటుంది. E₀ ను రెట్టింపు చేస్తే తీవ్రత నాలుగు రెట్లు అవుతుంది.
ఏ క్షణంలోనైనా ఏకాంక వైశాల్యం గుండా ఒక సెకనులో జరిగే శక్తి ప్రవాహాన్ని పాయింటింగ్ సదిశ (Poynting vector) ఇస్తుంది. అది ప్రయాణ దిశ వెంటే ఉంటుంది:
దాని కాల సగటే తీవ్రత I.
బిందు జనకం (Point source). ఒక చిన్న బల్బు లేదా నక్షత్రం P సామర్థ్యాన్ని (Power) అన్ని దిశల్లో సమానంగా పంపుతుంది. r దూరం వద్ద ఆ సామర్థ్యం 4πr² వైశాల్యం గల గోళం మీద విస్తరిస్తుంది:
అందుకే 2 m దూరంలో ప్రకాశవంతంగా కనిపించే వీధి దీపం 20 m దూరంలో మసకగా ఉంటుంది: తీవ్రత 100 రెట్లు తగ్గుతుంది, క్షేత్ర కంపన పరిమితి 10 రెట్లు తగ్గుతుంది.
వాతావరణం పైన సూర్యకాంతి తీవ్రత సుమారు 1.37 kW/m² (సౌర స్థిరాంకం). మబ్బులు లేని భారతదేశ వేసవి మధ్యాహ్నం భూమి మీద అది దాదాపు 1 kW/m² ఉంటుంది.
3.4 EM తరంగాల ద్రవ్యవేగం
U శక్తిని మోసే తరంగం తన ప్రయాణ దిశ వెంట రేఖీయ ద్రవ్యవేగాన్ని కూడా మోస్తుందని మాక్స్వెల్ చూపాడు:
తలంపై ప్రభావం తరంగానికి ఏమి జరుగుతుందో దానిపై ఆధారపడుతుంది:
| తలం (లంబ పతనం) | తలానికి ఇచ్చే ద్రవ్యవేగం | వికిరణ పీడనం |
|---|---|---|
| పరిపూర్ణ శోషకం (నల్లని తలం) | U/c | I/c |
| పరిపూర్ణ పరావర్తకం (దర్పణం) | 2U/c | 2I/c |
| r భాగాన్ని పరావర్తనం చేసి, మిగతాది శోషించేది | (1 + r)U/c | (1 + r)I/c |
దర్పణానికి (Mirror) రెట్టింపు నెట్టు అందుతుంది. కాంతి U/c ద్రవ్యవేగంతో వచ్చి, వ్యతిరేక దిశలో U/c తో తిరిగి వెళుతుంది, కాబట్టి మార్పు 2U/c. ఇది క్రికెట్ బంతి లాంటిదే: బంతిని పట్టుకుంటే వచ్చే కుదుపు, బ్యాట్కు తగిలి నేరుగా వెనక్కి ఎగిరిపోతే వచ్చే కుదుపు కంటే తక్కువ.

శోషకం కాంతిని ఆపి p ద్రవ్యవేగాన్ని తీసుకుంటుంది; దర్పణం కాంతిని వెనక్కి తిప్పి 2p తీసుకుంటుంది, కాబట్టి దానిపై పీడనం రెట్టింపు.
3.5 వికిరణ పీడనం మరియు బలం
బలం అంటే ద్రవ్యవేగ మార్పు రేటు. A వైశాల్యంపై ఒక సెకనులో వచ్చే శక్తి IA. కాబట్టి లంబ పతనానికి:
ఈ సంఖ్యలు చాలా చిన్నవి. 1 m² నల్లని పలకపై పూర్తి సూర్యకాంతి సుమారు 4.6 × 10⁻⁶ N తో నెడుతుంది, ఇది ఒక బియ్యపు గింజ భారం (Weight) కంటే చాలా తక్కువ. అయినా ఘర్షణ (Friction), గాలి లేని అంతరిక్షంలో పెద్ద, పలుచని సౌర తెరచాపలు ఈ నెట్టుతోనే అంతరిక్ష నౌకలను కదిలిస్తాయి. తోకచుక్కల తోకలు సూర్యునికి దూరంగా ఉండటానికి పాక్షికంగా వికిరణ పీడనమే కారణం.
ఆధునిక భౌతిక శాస్త్రానికి ఒక వారధి: ఫోటాన్ దృష్టిలో ప్రతి ఫోటాన్ hf శక్తిని, h/λ = hf/c ద్రవ్యవేగాన్ని మోస్తుంది. వీటి నిష్పత్తి c, ఇది p = U/c తో సరిపోతుంది. దీన్ని మీరు పుస్తకం 16 లో వాడతారు.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: శూన్యంలోని ఒక తరంగానికి E₀ = 60 V/m. సగటు శక్తి సాంద్రత, తీవ్రత కనుగొనండి.
సాధన: ⟨u⟩ = ½ε₀E₀² = 0.5 × 8.85 × 10⁻¹² × 3600 ≈ 1.59 × 10⁻⁸ J/m³. I = ⟨u⟩c ≈ 1.59 × 10⁻⁸ × 3 × 10⁸ ≈ 4.78 W/m².
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: ఒక తరంగానికి E_rms = 6 V/m. సగటు మొత్తం శక్తి సాంద్రత, B_rms కనుగొనండి.
సాధన: ⟨u⟩ = ε₀E_rms² = 8.85 × 10⁻¹² × 36 ≈ 3.19 × 10⁻¹⁰ J/m³. B_rms = E_rms/c = 2 × 10⁻⁸ T.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: వాతావరణం పైన సూర్యకాంతి తీవ్రత సుమారు 1.4 kW/m². E₀, B₀ కనుగొనండి.
సాధన: E₀ = √(2I/(ε₀c)). ε₀c = 8.85 × 10⁻¹² × 3 × 10⁸ = 2.655 × 10⁻³. కాబట్టి E₀ = √(2800/2.655 × 10⁻³) ≈ 1.03 × 10³ V/m. B₀ = E₀/c ≈ 3.4 × 10⁻⁶ T.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: 60 W బల్బు అన్ని దిశల్లో సమానంగా వికిరణం చెందిస్తుంది. దాని సామర్థ్యమంతా EM వికిరణంగా మారుతుందని తీసుకోండి. 2 m వద్ద తీవ్రత, E₀ కనుగొనండి.
సాధన: I = 60/(4π × 2²) ≈ 1.19 W/m². E₀ = √(2 × 1.19/2.655 × 10⁻³) ≈ 30 V/m. నిజమైన బల్బులు సామర్థ్యంలో ఎక్కువ భాగాన్ని ఉష్ణంగా మారుస్తాయి, కాబట్టి దృశ్య క్షేత్రం ఇంకా తక్కువగా ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: 3 mW లేజర్ కిరణపుంజం అడ్డుకోత వైశాల్యం 1 mm². దాని తీవ్రత, E₀ కనుగొనండి.
సాధన: I = 3 × 10⁻³/10⁻⁶ = 3000 W/m², ఇది పూర్తి సూర్యకాంతికి రెట్టింపు కంటే ఎక్కువ. E₀ = √(6000/2.655 × 10⁻³) ≈ 1.5 × 10³ V/m.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: 30 J కాంతి ఒక తలంపై లంబంగా పడుతుంది. తలం (i) అంతా శోషిస్తే, (ii) అంతా పరావర్తనం చేస్తే అందే ద్రవ్యవేగం కనుగొనండి.
సాధన: (i) p = U/c = 30/(3 × 10⁸) = 1 × 10⁻⁷ kg m/s. (ii) 2U/c = 2 × 10⁻⁷ kg m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: 1000 W/m² సూర్యకాంతి 2 m² పలకపై లంబంగా పడుతుంది. పలక (i) పరిపూర్ణంగా శోషిస్తే, (ii) పరిపూర్ణంగా పరావర్తనం చేస్తే బలం కనుగొనండి.
సాధన: (i) F = IA/c = 2000/(3 × 10⁸) ≈ 6.7 × 10⁻⁶ N. (ii) F = 2IA/c ≈ 1.3 × 10⁻⁵ N.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8 (NEET-కఠినం): ఒక తలం తనపై లంబంగా పడే 1200 W/m² తీవ్రత గల కాంతిలో 60% పరావర్తనం చేసి, 40% శోషిస్తుంది. దాని వైశాల్యం 0.5 m². బలం కనుగొనండి.
సాధన: F = (1 + r)IA/c = 1.6 × 1200 × 0.5/(3 × 10⁸) = 3.2 × 10⁻⁶ N. భాగాలుగా సరిచూడండి: శోషిత వాటా 0.4IA/c, పరావర్తిత వాటా 2 × 0.6IA/c కలిపితే 1.6IA/c వస్తుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
u_E = ½ε₀E², u_B = B²/(2μ₀) ప్రతి క్షణం సమానం.
సగటు మొత్తం శక్తి సాంద్రత: ½ε₀E₀² = B₀²/(2μ₀) = ε₀E_rms².
తీవ్రత: I = ⟨u⟩c = ½ε₀cE₀² = cB₀²/(2μ₀), ఇది E₀² కు అనులోమానుపాతం.
బిందు జనకం: I = P/(4πr²), కాబట్టి E₀ ∝ 1/r.
ద్రవ్యవేగం: p = U/c (శోషణ), 2U/c (పరావర్తనం).
లంబ పతనం వద్ద వికిరణ పీడనం: I/c (శోషకం), 2I/c (పరావర్తకం), (1 + r)I/c (పాక్షికం).
బలం = పీడనం × వైశాల్యం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
సగటు శక్తి సాంద్రతను ε₀E₀² గా రాయడం. అది క్షణిక గరిష్ఠ విలువ; సగటు దానిలో సగం.
E పెద్ద సంఖ్య, B చాలా చిన్నది కాబట్టి విద్యుత్ క్షేత్రమే ఎక్కువ శక్తిని మోస్తుందని అనుకోవడం. రెండు వాటాలూ సమానం.
దర్పణానికి I/c వాడటం. పరావర్తన తలం 2I/c ని అనుభవిస్తుంది.
బిందు జనకానికి E₀ ∝ 1/r² అని తీసుకోవడం. తీవ్రత 1/r² గా మారుతుంది; కంపన పరిమితి 1/r గా మారుతుంది.
½ε₀E² సూత్రాల్లో E₀, E_rms లను కలిపేయడం. E_rms వాడితే ½ ఉండదు.
సాంప్రదాయ సూత్రంలో తీవ్రత పౌనఃపున్యంపై ఆధారపడుతుందని అనుకోవడం. అది క్షేత్ర కంపన పరిమితిపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. E₀ కంపన పరిమితి గల సమతల EM తరంగం యొక్క కాల సగటు మొత్తం శక్తి సాంద్రత (a) ε₀E₀² (b) ½ε₀E₀² (c) ¼ε₀E₀² (d) 2ε₀E₀²
2. శూన్యంలోని EM తరంగంలో విద్యుత్ శక్తి సాంద్రతకు, అయస్కాంత శక్తి సాంద్రతకు నిష్పత్తి (a) 1 (b) c (c) 1/c (d) c²
3. శూన్యంలోని తరంగం తీవ్రత I, సగటు శక్తి సాంద్రత ⟨u⟩ ల మధ్య సంబంధం I = (a) ⟨u⟩/c (b) ⟨u⟩c² (c) ⟨u⟩c (d) ⟨u⟩/c²
4. U శక్తి గల కాంతి పరిపూర్ణ శోషక తలంపై లంబంగా పడుతుంది. తలానికి అందే ద్రవ్యవేగం (a) U/c (b) 2U/c (c) Uc (d) శూన్యం
5. I తీవ్రత గల కిరణపుంజం పరిపూర్ణ దర్పణంపై లంబంగా పడితే వికిరణ పీడనం (a) I/c (b) 2I/c (c) I/(2c) (d) Ic
6. బిందు జనకం నుంచి వచ్చే తరంగాల తీవ్రత దూరం r తో ఇలా మారుతుంది (a) 1/r (b) 1/r³ (c) r (d) 1/r²
7. EM తరంగ తీవ్రత దీనికి అనులోమానుపాతం (a) E₀ (b) E₀² (c) √E₀ (d) 1/E₀
8. తీవ్రత SI ప్రమాణం (a) W/m² (b) J/m³ (c) N/m (d) W/m
9. EM తరంగం యొక్క పాయింటింగ్ సదిశ దీని వెంట ఉంటుంది (a) E (b) B (c) ప్రయాణ దిశ (d) ప్రయాణ దిశకు వ్యతిరేకం
10. EM తరంగాలు మోసేది (a) శక్తి మాత్రమే (b) ద్రవ్యవేగం మాత్రమే (c) శక్తి గానీ ద్రవ్యవేగం గానీ కాదు (d) శక్తి, ద్రవ్యవేగం రెండూ
స్థాయి 2: NEET ప్రామాణికం
11. శూన్యంలోని ఒక తరంగానికి E₀ = 120 V/m. దాని సగటు శక్తి సాంద్రత సుమారు (a) 6.4 × 10⁻⁸ J/m³ (b) 1.3 × 10⁻⁷ J/m³ (c) 3.2 × 10⁻⁸ J/m³ (d) 5.3 × 10⁻¹⁰ J/m³
12. ఒక తరంగానికి B₀ = 2 × 10⁻⁶ T. దాని తీవ్రత సుమారు (a) 239 W/m² (b) 477 W/m² (c) 955 W/m² (d) 159 W/m²
13. 1.2 kW/m² తీవ్రత గల సూర్యకాంతిని ఒక నల్లని తలం లంబ పతనం వద్ద పూర్తిగా శోషిస్తుంది. వికిరణ పీడనం (a) 8 × 10⁻⁶ Pa (b) 2 × 10⁻⁶ Pa (c) 4 × 10⁻⁶ Pa (d) 4 × 10⁻³ Pa
14. 45 J కాంతిని ఒక పరిపూర్ణ దర్పణం లంబంగా పరావర్తనం చేస్తుంది. దర్పణానికి అందే ద్రవ్యవేగం (a) 1.5 × 10⁻⁷ kg m/s (b) 4.5 × 10⁻⁷ kg m/s (c) 1.35 × 10¹⁰ kg m/s (d) 3 × 10⁻⁷ kg m/s
15. 40 W జనకం అన్ని దిశల్లో సమానంగా వికిరణం చెందిస్తుంది. 1 m దూరంలో తీవ్రత సుమారు (a) 3.2 W/m² (b) 10 W/m² (c) 12.7 W/m² (d) 0.8 W/m²
16. Q15 లోని జనకానికి 1 m దూరంలో విద్యుత్ క్షేత్ర కంపన పరిమితి సుమారు (a) 24.5 V/m (b) 49 V/m (c) 69 V/m (d) 35 V/m
17. బిందు జనకం నుంచి దూరాన్ని రెట్టింపు చేశారు. విద్యుత్ క్షేత్ర కంపన పరిమితి (a) నాలుగో వంతు అవుతుంది (b) మారదు (c) సగం అవుతుంది (d) రెట్టింపు అవుతుంది
18. ఒక తరంగానికి E_rms = 3 V/m. దాని సగటు మొత్తం శక్తి సాంద్రత సుమారు (a) 4.0 × 10⁻¹¹ J/m³ (b) 1.6 × 10⁻¹⁰ J/m³ (c) 2.7 × 10⁻¹¹ J/m³ (d) 8.0 × 10⁻¹¹ J/m³
19. 900 W/m² తీవ్రత గల కాంతి 3 m² పరిపూర్ణ శోషక పలకపై లంబంగా పడుతుంది. దానిపై బలం (a) 9 × 10⁻⁶ N (b) 1.8 × 10⁻⁵ N (c) 3 × 10⁻⁶ N (d) 2.7 × 10³ N
20. ఒకే కిరణపుంజం లంబంగా పడినప్పుడు, పరిపూర్ణ పరావర్తకంపై వికిరణ పీడనానికి, పరిపూర్ణ శోషకంపై వికిరణ పీడనానికి నిష్పత్తి (a) 1/2 (b) 1 (c) 2 (d) 4
21. ఒక తరంగం విద్యుత్ క్షేత్ర కంపన పరిమితిని రెట్టింపు చేశారు. దాని తీవ్రత (a) 2 రెట్లు (b) 4 రెట్లు (c) √2 రెట్లు (d) 8 రెట్లు
22. 5 mW లేజర్ కిరణపుంజం అడ్డుకోత వైశాల్యం 2 mm². దాని తీవ్రత (a) 25 W/m² (b) 1 × 10⁴ W/m² (c) 2.5 × 10³ W/m² (d) 2.5 × 10⁻³ W/m²
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక తలం లంబ పతనం వద్ద 1000 W/m² తీవ్రత గల కాంతిలో 70% పరావర్తనం చేసి, 30% శోషిస్తుంది. దానిలో 1 m² పై బలం సుమారు (a) 3.3 × 10⁻⁶ N (b) 5.7 × 10⁻⁶ N (c) 6.7 × 10⁻⁶ N (d) 2.3 × 10⁻⁶ N
24. భూమి మీద సూర్యకాంతి తీవ్రత 1.0 kW/m². అయస్కాంత క్షేత్ర కంపన పరిమితి సుమారు (a) 1.45 × 10⁻⁶ T (b) 4.1 × 10⁻⁶ T (c) 2.9 × 10⁻⁶ T (d) 8.7 × 10⁻⁶ T
25. 30 W/m² తీవ్రత గల సమాంతర కిరణపుంజం అడ్డుకోత 4 cm². ఆ కిరణపుంజంలో 1.5 m పొడవులో ఉండే EM శక్తి (a) 1.8 × 10⁻² J (b) 2 × 10⁻¹¹ J (c) 6 × 10⁻⁸ J (d) 6 × 10⁻¹¹ J
26. అంతరిక్షంలో స్వేచ్ఛగా తేలుతున్న 3 g వస్తువు 6 W లేజర్ కిరణపుంజాన్ని పూర్తిగా శోషిస్తుంది. వస్తువు త్వరణం సుమారు (a) 6.7 × 10⁻⁶ m/s² (b) 1.3 × 10⁻⁵ m/s² (c) 2 × 10⁻⁸ m/s² (d) 6.7 × 10⁻⁹ m/s²
27. 10 m దూరంలో E₀ = 10 V/m ఇవ్వడానికి ఒక సమదైశిక బిందు జనకం ఎంత సామర్థ్యాన్ని వికిరణం చెందించాలి? (a) 83 W (b) 167 W (c) 333 W (d) 42 W
28. ఒక తరంగానికి E₀ = 50 V/m. దాని సగటు అయస్కాంత శక్తి సాంద్రత సుమారు (a) 1.1 × 10⁻⁸ J/m³ (b) 2.2 × 10⁻⁸ J/m³ (c) 2.8 × 10⁻⁹ J/m³ (d) 5.5 × 10⁻⁹ J/m³
29. ప్రతిపాదన (A): ఒకే కిరణపుంజం లంబంగా పడినప్పుడు, పరిపూర్ణ దర్పణంపై వికిరణ పీడనం పూర్తి నల్లని తలంపై పీడనానికి రెట్టింపు.
కారణం (R): పరావర్తనంలో కాంతి ద్రవ్యవేగం దిశ తిరగబడుతుంది, కాబట్టి దాని మార్పు పతన ద్రవ్యవేగానికి రెట్టింపు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: సమతల EM తరంగంలో సగటు విద్యుత్ శక్తి సాంద్రత సగటు అయస్కాంత శక్తి సాంద్రతకు సమానం.
వాక్యం II: సాంప్రదాయ తరంగ దృష్టిలో EM తరంగ తీవ్రత దాని పౌనఃపున్యానికి అనులోమానుపాతం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | sin² సగటు ½ |
| 2 | a | ప్రతి క్షణం u_E = u_B |
| 3 | c | ct పొడవులోని శక్తి t కాలంలో ఏకాంక వైశాల్యాన్ని దాటుతుంది |
| 4 | a | పూర్తి శోషణకు p = U/c |
| 5 | b | ద్రవ్యవేగం తిరగబడుతుంది; మార్పు రెట్టింపు |
| 6 | d | సామర్థ్యం 4πr² పై విస్తరిస్తుంది |
| 7 | b | I = ½ε₀cE₀² |
| 8 | a | ఏకాంక వైశాల్యానికి సామర్థ్యం |
| 9 | c | S = (E × B)/μ₀ ప్రయాణ దిశ వెంట ఉంటుంది |
| 10 | d | p = U/c, కాబట్టి రెండూ మోయబడతాయి |
| 11 | a | 0.5 × 8.85 × 10⁻¹² × 14400 ≈ 6.4 × 10⁻⁸ J/m³ |
| 12 | b | cB₀²/(2μ₀) = 3 × 10⁸ × 4 × 10⁻¹²/(2.51 × 10⁻⁶) ≈ 477 W/m² |
| 13 | c | I/c = 1200/(3 × 10⁸) = 4 × 10⁻⁶ Pa |
| 14 | d | 2U/c = 90/(3 × 10⁸) = 3 × 10⁻⁷ kg m/s |
| 15 | a | 40/(4π) ≈ 3.18 W/m² |
| 16 | b | E₀ = √(2I/ε₀c) = √(6.37/2.655 × 10⁻³) ≈ 49 V/m |
| 17 | c | E₀ ∝ 1/r |
| 18 | d | ε₀E_rms² = 8.85 × 10⁻¹² × 9 ≈ 8.0 × 10⁻¹¹ J/m³ |
| 19 | a | IA/c = 2700/(3 × 10⁸) = 9 × 10⁻⁶ N |
| 20 | c | 2I/c ని I/c తో భాగిస్తే |
| 21 | b | I ∝ E₀² |
| 22 | c | 5 × 10⁻³/(2 × 10⁻⁶) = 2500 W/m² |
| 23 | b | (1 + 0.7) × 1000/(3 × 10⁸) ≈ 5.7 × 10⁻⁶ N |
| 24 | c | E₀ ≈ 868 V/m; B₀ = E₀/c ≈ 2.9 × 10⁻⁶ T |
| 25 | d | U = IAL/c = 30 × 4 × 10⁻⁴ × 1.5/(3 × 10⁸) = 6 × 10⁻¹¹ J |
| 26 | a | F = P/c = 2 × 10⁻⁸ N; a = F/m ≈ 6.7 × 10⁻⁶ m/s² |
| 27 | b | I = ½ε₀cE₀² ≈ 0.133 W/m²; P = I × 4π(10)² ≈ 167 W |
| 28 | d | ¼ε₀E₀² = 0.25 × 8.85 × 10⁻¹² × 2500 ≈ 5.5 × 10⁻⁹ J/m³ |
| 29 | a | రెట్టింపు ద్రవ్యవేగ మార్పు రెట్టింపు పీడనాన్ని ఇస్తుంది |
| 30 | c | సమాన వాటాలు నిజం; సాంప్రదాయ I, E₀² పై ఆధారపడుతుంది, f పై కాదు |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
విద్యుత్ శక్తి సాంద్రత u_E = ½ε₀E²; అయస్కాంత శక్తి సాంద్రత u_B = B²/(2μ₀).
EM తరంగంలో B = E/c, కాబట్టి ప్రతి క్షణం u_E = u_B: శక్తి సమానంగా పంచుకోబడుతుంది.
మొత్తం క్షణిక శక్తి సాంద్రత u = ε₀E² = B²/μ₀.
sin² కాల సగటు ½, కాబట్టి సగటు u = ½ε₀E₀² = B₀²/(2μ₀) = ε₀E_rms².
తీవ్రత = ఏకాంక వైశాల్యం గుండా సెకనుకు వచ్చే శక్తి = సగటు u × c.
I = ½ε₀cE₀² = cB₀²/(2μ₀) = E₀B₀/(2μ₀); ప్రమాణం W/m².
I అనేది E₀² (లేదా B₀²) కు అనులోమానుపాతం: క్షేత్రం రెట్టింపైతే తీవ్రత నాలుగు రెట్లు.
పాయింటింగ్ సదిశ S = (E × B)/μ₀ శక్తి ప్రవాహ దిశలో ఉంటుంది; దాని సగటు పరిమాణం I.
P సామర్థ్యం గల బిందు జనకం: I = P/(4πr²), కాబట్టి I ∝ 1/r², E₀ ∝ 1/r.
లంబ పతనం వద్ద అందే ద్రవ్యవేగం: పూర్తి శోషణకు p = U/c, పూర్తి పరావర్తనానికి 2U/c.
వికిరణ పీడనం: I/c (శోషకం), 2I/c (పరావర్తకం), r భాగం పరావర్తనం అయితే (1 + r)I/c.
బలం = పీడనం × వైశాల్యం, లేదా శోషకానికి (శక్తి వచ్చే రేటు)/c.
భూమి వద్ద సూర్యకాంతి సుమారు 1.4 kW/m², దాని పీడనం కేవలం సుమారు 5 × 10⁻⁶ N/m².
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | SI ప్రమాణం |
|---|---|---|
| విద్యుత్ శక్తి సాంద్రత | u_E = ½ε₀E² | J/m³ |
| అయస్కాంత శక్తి సాంద్రత | u_B = B²/(2μ₀) | J/m³ |
| సగటు మొత్తం శక్తి సాంద్రత | ½ε₀E₀² = ε₀E_rms² | J/m³ |
| తీవ్రత | I = ½ε₀cE₀² = cB₀²/(2μ₀) | W/m² |
| బిందు జనకం | I = P/(4πr²) | W/m² |
| పాయింటింగ్ సదిశ | S = (E × B)/μ₀ | W/m² |
| ద్రవ్యవేగం (శోషణ / పరావర్తనం) | U/c, 2U/c | kg m/s |
| వికిరణ పీడనం | I/c, 2I/c, (1 + r)I/c | N/m² (Pa) |
| వికిరణ బలం | (1 + r)IA/c | N |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Half-Half Equal" (సగం-సగం సమానం): విద్యుత్, అయస్కాంత భాగాలు ఒక్కొక్కటి తరంగ శక్తిలో సగం మోస్తాయి.
"I is u, seen at c" (c వేగంతో కనిపించే u యే I): తీవ్రత = సగటు శక్తి సాంద్రత × c.
"Absorb One, Reflect Two" (శోషిస్తే ఒకటి, పరావర్తిస్తే రెండు): నల్లని తలంపై పీడనం I/c, దర్పణంపై 2I/c (వెనక్కి ఎగిరే బంతి రెట్టింపు నెట్టు ఇస్తుంది).
"Square the field, inverse-square the distance" (క్షేత్రానికి వర్గం, దూరానికి విలోమ వర్గం): I ∝ E₀², బిందు జనకానికి I ∝ 1/r².
భావనల అనుసంధానం
u_E = ½ε₀E² అనేది భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 11: స్థిర విద్యుత్ శాస్త్రంలోని కెపాసిటర్ శక్తి నుంచి వస్తుంది; u_B = B²/(2μ₀) అనేది భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14: విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ మరియు ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాలలోని ప్రేరకం శక్తితో అనుసంధానమవుతుంది.
ద్రవ్యవేగ మార్పు రేటుగా బలం, ఎగిరి తిరిగి వచ్చినప్పుడు అది రెట్టింపు కావడం — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలు నుంచి.
ఇదే ఫలితానికి కణ దృష్టి అయిన ఫోటాన్ ద్రవ్యవేగం p = E/c = h/λ — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 17: వికిరణం మరియు పదార్థాల ద్వంద్వ స్వభావంలో ఉంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి (లంబ పతనం).
జాబితా I:
A. సగటు శక్తి సాంద్రత
B. తీవ్రత
C. పరిపూర్ణ శోషకంపై వికిరణ పీడనం
D. U శక్తి పరిపూర్ణ పరావర్తకానికి ఇచ్చే ద్రవ్యవేగం
జాబితా II:
(i) 2U/c
(ii) ½ε₀E₀²
(iii) I/c
(iv) ½ε₀cE₀²
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. ప్రతి రాశిని దాని SI ప్రమాణంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. శక్తి సాంద్రత
B. తీవ్రత
C. వికిరణ పీడనం
D. ద్రవ్యవేగం
జాబితా II:
(i) N/m²
(ii) kg m/s
(iii) J/m³
(iv) W/m²
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
33. ప్రతి మార్పును, తీవ్రత ఎన్ని రెట్లు మారుతుందో దానితో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. E₀ రెట్టింపు చేశారు
B. బిందు జనకం నుంచి దూరాన్ని మూడు రెట్లు చేశారు
C. దూరం మార్చకుండా జనకం సామర్థ్యాన్ని రెట్టింపు చేశారు
D. B₀ ను సగం చేశారు
జాబితా II:
(i) × 4
(ii) × 1/9
(iii) × 2
(iv) × 1/4
(a) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
34. I తీవ్రత గల కాంతి A వైశాల్యంపై లంబంగా పడుతుంది. తలాన్ని వికిరణ బలంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. పరిపూర్ణ శోషకం
B. పరిపూర్ణ పరావర్తకం
C. 50% పరావర్తనం, 50% శోషణ
D. పూర్తిగా పారదర్శక పలక (పరావర్తనం, శోషణ రెండూ లేవు)
జాబితా II:
(i) శూన్యం
(ii) 1.5IA/c
(iii) IA/c
(iv) 2IA/c
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. EM తరంగంలో సగటు విద్యుత్ శక్తి సాంద్రత సగటు అయస్కాంత శక్తి సాంద్రతకు సమానం.
B. తీవ్రత క్షేత్ర కంపన పరిమితి వర్గానికి అనులోమానుపాతం.
C. పరిపూర్ణ పరావర్తకంపై వికిరణ పీడనం పరిపూర్ణ శోషకంపై పీడనంలో సగం.
D. సగటు మొత్తం శక్తి సాంద్రత 2ε₀E_rms².
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. బిందు జనకం నుంచి తీవ్రత 1/r గా తగ్గుతుంది.
B. బిందు జనకం నుంచి క్షేత్ర కంపన పరిమితి E₀, 1/r గా తగ్గుతుంది.
C. పాయింటింగ్ సదిశ శక్తి ప్రవాహ దిశలో ఉంటుంది.
D. EM తరంగాలు ద్రవ్యవేగాన్ని మోస్తాయి కానీ శక్తిని మోయవు.
(a) A, B మాత్రమే (b) C, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, D మాత్రమే
37. 1.4 kW/m² తీవ్రత గల సూర్యకాంతి ఒక తలంపై లంబంగా పడుతుంది. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. పరిపూర్ణ శోషకంపై పీడనం సుమారు 4.67 × 10⁻⁶ N/m².
B. పరిపూర్ణ పరావర్తకం యొక్క 1 m² పై బలం సుమారు 9.33 × 10⁻⁶ N.
C. 10 s లో 2 m² ను చేరే శక్తి 28 kJ.
D. 1 s లో శోషకం యొక్క 1 m² కు అందే ద్రవ్యవేగం సుమారు 4.67 × 10⁻⁶ kg m/s.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
38. శూన్యంలోని ఒక సమతల తరంగానికి E₀ = 300 V/m. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. B₀ = 1 μT
B. తీవ్రత ≈ 120 W/m²
C. సగటు శక్తి సాంద్రత ≈ 7.97 × 10⁻⁷ J/m³
D. E_rms ≈ 212 V/m
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. ఒక చిన్న దీపానికి, తీవ్రత I (y-అక్షం) vs 1/r² (x-అక్షం) గ్రాఫ్ (Graph) మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ, వాలు (Slope) 8 W. దీపం సామర్థ్యం సుమారు (a) 8 W (b) 25 W (c) 100 W (d) 2 W
40. 6 J కాంతి స్పందనం మూడు తలాలపై లంబంగా పడుతుంది:
| తలం | పరావర్తన భాగం | శోషణ భాగం |
|---|---|---|
| P | 0 | 1 |
| Q | 0.5 | 0.5 |
| R | 1 | 0 |
Q తలానికి అందే ద్రవ్యవేగం (a) 2 × 10⁻⁸ kg m/s (b) 3 × 10⁻⁸ kg m/s (c) 4 × 10⁻⁸ kg m/s (d) 1.5 × 10⁻⁸ kg m/s
41. సమతల తరంగంలోని ఒక స్థిర బిందువు వద్ద, విద్యుత్ శక్తి సాంద్రత u_E vs కాలం గ్రాఫ్ 0 నుంచి 2 × 10⁻⁶ J/m³ మధ్య ఊగుతుంది. తరంగ తీవ్రత (a) 300 W/m² (b) 1200 W/m² (c) 150 W/m² (d) 600 W/m²
Q42–43 కు సందర్భం: 2 mW లేజర్ పాయింటర్ ఒక నల్లని కార్డుపై 1 mm² వైశాల్యం గల చుక్కను ఏర్పరుస్తుంది; కార్డు కాంతినంతా శోషిస్తుంది. చుక్క అంతటా కిరణపుంజం ఏకరీతిగా ఉంటుంది.
42. కిరణపుంజంలో గరిష్ఠ విద్యుత్ క్షేత్రం సుమారు (a) 1.23 × 10³ V/m (b) 8.7 × 10² V/m (c) 1.5 × 10⁶ V/m (d) 2.0 × 10³ V/m
43. కార్డుపై కిరణపుంజం బలం సుమారు (a) 1.33 × 10⁻¹¹ N (b) 6.67 × 10⁻⁹ N (c) 6.67 × 10⁻¹² N (d) 2 × 10⁻¹² N
44. ఒక జనకం అన్ని దిశల్లో సమానంగా 50 W కాంతిని వికిరణం చెందిస్తుంది. 2 m వద్ద గరిష్ఠ విద్యుత్ క్షేత్రం సుమారు (a) 19.4 V/m (b) 27.4 V/m (c) 0.99 V/m (d) 38.7 V/m
45. 1.2 kW/m² తీవ్రత గల కాంతి 60% పరావర్తనం, 40% శోషణ చేసే 0.5 m² పలకపై లంబంగా పడుతుంది. పలకపై వికిరణ బలం (a) 2 × 10⁻⁶ N (b) 1.2 × 10⁻⁶ N (c) 4 × 10⁻⁶ N (d) 3.2 × 10⁻⁶ N
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | సగటు u = ½ε₀E₀², I = uc, పీడనం I/c, పరావర్తకం 2U/c |
| 32 | a | J/m³, W/m², N/m², kg m/s |
| 33 | c | I ∝ E₀², ∝ 1/r², ∝ P, ∝ B₀² |
| 34 | b | r = 0, 1, 0.5 తో (1 + r)IA/c; శోషణ, పరావర్తనం రెండూ లేకపోతే శూన్యం |
| 35 | b | A, B సరైనవి; పరావర్తకానికి రెట్టింపు, సగటు u = ε₀E_rms² |
| 36 | c | I ∝ 1/r² కాబట్టి E₀ ∝ 1/r; తరంగాలు శక్తిని కూడా మోస్తాయి |
| 37 | d | 1400/(3 × 10⁸) = 4.67 × 10⁻⁶; పరావర్తకానికి రెట్టింపు; 1400 × 2 × 10 = 28 000 J; F × 1 s |
| 38 | a | B₀ = 300/c = 10⁻⁶ T; I = ½ε₀cE₀² = 119.5 W/m²; సగటు u = 3.98 × 10⁻⁷ J/m³ |
| 39 | c | వాలు = P/4π, కాబట్టి P = 32π ≈ 100 W |
| 40 | b | (1 + 0.5) × 6/(3 × 10⁸) = 3 × 10⁻⁸ kg m/s |
| 41 | d | గరిష్ఠ u_E = ½ε₀E₀² = సగటు మొత్తం u = 2 × 10⁻⁶ J/m³; I = uc = 600 W/m² |
| 42 | a | I = 2 × 10⁻³/10⁻⁶ = 2000 W/m²; E₀ = √(2I/ε₀c) ≈ 1227 V/m |
| 43 | c | F = P/c = 2 × 10⁻³/(3 × 10⁸) = 6.67 × 10⁻¹² N |
| 44 | b | I = 50/(4π × 4) = 0.995 W/m²; E₀ = √(2I/ε₀c) = 27.4 V/m |
| 45 | d | (1 + 0.6) × 1200 × 0.5/(3 × 10⁸) = 3.2 × 10⁻⁶ N |