అధ్యాయం 5: ద్రవ్యరాశి–శక్తి సంబంధం మరియు ద్రవ్యరాశి లోపం (Mass–Energy Relation and Mass Defect)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
E = mc² అంటే ఏమిటి, c² నిజంగా ఎంత పెద్దది.
1 u ఎందుకు 931.5 MeV కి తుల్యం, ఈ సంఖ్యను ఎలా వాడాలి.
పరమాణు ద్రవ్యరాశుల నుంచి కేంద్రకం ద్రవ్యరాశి లోపాన్ని ఎలా కనుగొనాలి.
ద్రవ్యరాశి లోపం నుంచి బంధన శక్తి ఎలా వస్తుంది.
కేంద్రక చర్యలో విడుదలయ్యే శక్తిని (Q-విలువ) ఎలా కనుగొనాలి.
ఒక్కో పరమాణువుకు కేంద్రక శక్తి రసాయన శక్తికి సుమారు పది లక్షల రెట్లు ఎందుకు ఉంటుంది.
5.1 ద్రవ్యరాశి కూడా శక్తి యొక్క ఒక రూపం
ఐన్స్టీన్ ప్రత్యేక సాపేక్షతా సిద్ధాంతం (1905) ద్రవ్యరాశి, శక్తి వేర్వేరు కాదని చూపింది. ద్రవ్యరాశి నిల్వ ఉన్న శక్తి రూపం. m ద్రవ్యరాశి గల వస్తువుకు నిశ్చల ద్రవ్యరాశి శక్తి (Rest-mass energy) ఉంటుంది:
ఇక్కడ c = 3 × 10⁸ m/s. కాబట్టి c² = 9 × 10¹⁶ m²/s², ఇది చాలా పెద్ద సంఖ్య. ఒక కిలోగ్రాము ద్రవ్యరాశి 9 × 10¹⁶ J కి తుల్యం. ఇది సుమారుగా భారతదేశం మొత్తం దాదాపు ఐదు రోజుల్లో వాడే విద్యుత్ శక్తి.
ఏ ప్రక్రియలోనైనా నిత్యత్వం పాటించేది మొత్తం ద్రవ్యరాశి-శక్తి, ద్రవ్యరాశి ఒక్కటే కాదు. శక్తి విడుదలైనప్పుడు వ్యవస్థ ద్రవ్యరాశి Δm = ΔE/c² మేర తగ్గుతుంది.
ఇది రసాయన చర్యలకూ వర్తిస్తుంది. టీ కాచడానికి LPG మండించినప్పుడు, ఉత్పన్నాలు క్రియాజనకాల కంటే కొంచెం తేలికగా ఉంటాయి. కానీ ఆ మార్పు సుమారు 10¹⁰ లో ఒక భాగం, తూచలేనంత చిన్నది. కేంద్రక చర్యలలో మార్పు సుమారు 1000 లో ఒక భాగం, సులభంగా కొలవవచ్చు.
5.2 1 u కి తుల్యమైన శక్తి
కేంద్రక ద్రవ్యరాశులను u లో ఇస్తారు. కాబట్టి 1 u శక్తి మనకు కావాలి.
1 MeV కి 1.602 × 10⁻¹³ J తో భాగించండి:
ఈ అధ్యాయంలో ఎక్కువగా వాడే సంఖ్య ఇదే. దీన్ని 1 u = 931.5 MeV/c² అని కూడా రాయవచ్చు. ఇతర ఉపయోగకరమైన విలువలు:
| కణం లేదా రాశి | ద్రవ్యరాశి (u) | నిశ్చల శక్తి |
|---|---|---|
| ఎలక్ట్రాన్ | 0.000549 | 0.511 MeV |
| ప్రోటాన్ | 1.007276 | 938.3 MeV |
| న్యూట్రాన్ | 1.008665 | 939.6 MeV |
| హైడ్రోజన్ పరమాణువు | 1.007825 | 938.8 MeV |
| 1 MeV | 1.074 × 10⁻³ | 1 MeV |
5.3 ద్రవ్యరాశి లోపం (Mass defect)
హీలియం-4 పరమాణువును తూచండి: 4.002603 u. ఇప్పుడు అది దేనితో తయారైందో వాటిని కలపండి: 2 ప్రోటాన్లు, 2 న్యూట్రాన్లు, 2 ఎలక్ట్రాన్లు. సౌలభ్యం కోసం హైడ్రోజన్ పరమాణువులను (ప్రోటాన్ + ఎలక్ట్రాన్) వాడితే:
మొత్తం వస్తువు దాని భాగాల కంటే 0.030377 u తేలికగా ఉంది. ఈ తప్పిపోయిన ద్రవ్యరాశినే ద్రవ్యరాశి లోపం అంటారు.
కేంద్రక ద్రవ్యరాశి M గల ᴬ_ZX కేంద్రకానికి:
పట్టికలు సాధారణంగా పరమాణు ద్రవ్యరాశులను ఇస్తాయి, వాటిలో Z ఎలక్ట్రాన్లు కలిసి ఉంటాయి. m_p బదులు హైడ్రోజన్ పరమాణువు ద్రవ్యరాశి m_H వాడండి. అప్పుడు Z ఎలక్ట్రాన్ ద్రవ్యరాశులు రెండు వైపులా రద్దవుతాయి:
(ఇది ఎలక్ట్రాన్ల అతి చిన్న బంధన శక్తిని, కొన్ని eV నుంచి keV వరకు, వదిలేస్తుంది; ఇక్కడ అది ఉపేక్షణీయం.)
5.4 బంధన శక్తి (Binding energy)
తప్పిపోయిన ద్రవ్యరాశి ఎక్కడికి వెళ్ళింది? స్వేచ్ఛా న్యూక్లియాన్లు దగ్గరకు వచ్చినప్పుడు కేంద్రక బలం వాటిని లోపలికి లాగింది, అవి శక్తిని విడుదల చేశాయి, గుంటలోకి దొర్లే బంతి శక్తిని కోల్పోయినట్లే. విడుదలైన ఆ శక్తి Δm ద్రవ్యరాశిని తీసుకెళ్ళింది.
కేంద్రకాన్ని మళ్ళీ విడదీయాలంటే ఆ శక్తిని తిరిగి ఇవ్వాలి. ఈ శక్తే బంధన శక్తి (BE):
కాబట్టి బంధన శక్తి అంటే కేంద్రకాన్ని వేర్వేరు స్వేచ్ఛా న్యూక్లియాన్లుగా విడగొట్టడానికి అవసరమైన కనిష్ట శక్తి. అదే విధంగా, వాటి నుంచి కేంద్రకం ఏర్పడినప్పుడు విడుదలయ్యే శక్తి కూడా ఇదే. బంధన శక్తి ఎక్కువైతే కేంద్రకం అంత గట్టిగా బంధించబడి ఉంటుంది.
ఒకే ఇంట్లో కలిసి ఉండే ఉమ్మడి కుటుంబాన్ని ఊహించండి. సభ్యులు విడివిడిగా ఉంటే అయ్యే ఖర్చు కంటే కలిసి ఉంటే మొత్తం ఖర్చు తక్కువ. ఆ "ఆదా" బంధన శక్తి లాంటిది. కుటుంబాన్ని విడదీయాలంటే ఆ ఆదాను తిరిగి చెల్లించాలి.
5.5 కేంద్రక చర్యలలో శక్తి: Q-విలువ (Q-value)
కేంద్రక చర్య రసాయన సమీకరణంలాగే ఉంటుంది, ఉదాహరణకు:
రెండు వైపులా రెండు మొత్తాలు మారవు:
ఆవేశం (Z విలువల మొత్తం): 1 + 1 = 2 + 0.
న్యూక్లియాన్ సంఖ్య (A విలువల మొత్తం): 2 + 2 = 3 + 1.
మొత్తం ద్రవ్యరాశి ఒక్కటే నిత్యత్వం పాటించదు. ఆ మార్పును Q-విలువ కొలుస్తుంది:
| Q గుర్తు | ద్రవ్యరాశి మార్పు | పేరు | ఏమి జరుగుతుంది |
|---|---|---|---|
| Q, 0 కంటే ఎక్కువ | ఉత్పన్నాలు తేలికైనవి | శక్తి ఉద్గార (ఉష్ణమోచక) చర్య (Exoergic) | ఉత్పన్నాల గతి శక్తిగా, గామా కిరణాలుగా శక్తి విడుదలవుతుంది |
| Q, 0 కంటే తక్కువ | ఉత్పన్నాలు బరువైనవి | శక్తి శోషక (ఉష్ణగ్రాహక) చర్య (Endoergic) | శక్తిని ఇవ్వాలి, సాధారణంగా వచ్చే కణం గతి శక్తిగా |
బంధన శక్తుల నుంచి కూడా Q రాయవచ్చు: Q = (ఉత్పన్నాల మొత్తం BE) − (క్రియాజనకాల మొత్తం BE). ఉత్పన్నాలు మరింత గట్టిగా బంధించబడి ఉంటే శక్తి విడుదలవుతుంది. అధ్యాయం 7 విచ్ఛిత్తి, సంలీనాలకు ఈ రూపాన్నే వాడుతుంది.
5.6 కేంద్రక శక్తి వర్సెస్ రసాయన శక్తి
| ప్రక్రియ | ఒక్కో సంఘటనకు సాధారణ శక్తి |
|---|---|
| ఒక కార్బన్ పరమాణువును మండించడం (C + O₂ → CO₂) | సుమారు 4 eV |
| ఒక ²³⁵U కేంద్రకం విచ్ఛిత్తి | సుమారు 200 MeV |
| D + T సంలీనం | సుమారు 17.6 MeV |
ఒక విచ్ఛిత్తి ఒక కార్బన్ పరమాణువును మండించడం కంటే సుమారు 5 కోట్ల రెట్లు ఎక్కువ శక్తిని ఇస్తుంది. ఒక్కో కిలోగ్రాము ఇంధనానికి, యురేనియం బొగ్గు కంటే సుమారు 20 నుంచి 30 లక్షల రెట్లు ఎక్కువ శక్తిని ఇస్తుంది. అందుకే ఒక చిన్న ట్రక్కు నిండా ఉన్న కేంద్రక ఇంధనం ఒక విద్యుత్ కేంద్రాన్ని సంవత్సరం పాటు నడపగలదు.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: 1 g ద్రవ్యరాశికి తుల్యమైన శక్తిని కనుగొనండి. అది 100 W బల్బును ఎంత కాలం వెలిగించగలదు?
సాధన: E = mc² = 10⁻³ × 9 × 10¹⁶ = 9 × 10¹³ J. కాలం = 9 × 10¹³/100 = 9 × 10¹¹ s, సుమారు 28,500 సంవత్సరాలు.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: డ్యూటెరాన్ ద్రవ్యరాశి లోపాన్ని, బంధన శక్తిని కనుగొనండి. m_H = 1.007825 u, m_n = 1.008665 u, m(²H) = 2.014102 u వాడండి.
సాధన: Δm = 1.007825 + 1.008665 − 2.014102 = 0.002388 u. E_b = 0.002388 × 931.5 = 2.22 MeV. కనీసం 2.22 MeV గల గామా ఫోటాన్ డ్యూటెరాన్ను ఒక ప్రోటాన్, ఒక న్యూట్రాన్గా విడగొట్టగలదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ⁴He (పరమాణు ద్రవ్యరాశి 4.002603 u) బంధన శక్తిని కనుగొనండి.
సాధన: Δm = 2(1.007825) + 2(1.008665) − 4.002603 = 0.030377 u. E_b = 0.030377 × 931.5 = 28.3 MeV.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ¹⁶O (పరమాణు ద్రవ్యరాశి 15.994915 u) బంధన శక్తిని కనుగొనండి.
సాధన: Δm = 8(1.007825) + 8(1.008665) − 15.994915 = 16.131920 − 15.994915 = 0.137005 u. E_b = 0.137005 × 931.5 = 127.6 MeV.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఒక అణు విద్యుత్ కేంద్రం 1000 MW ఇస్తుంది. అదంతా ద్రవ్యరాశి మార్పు నుంచే వస్తుందనుకుంటే, ఒక రోజులో ఎంత ద్రవ్యరాశి శక్తిగా మారుతుంది?
సాధన: రోజుకు శక్తి = 10⁹ × 86,400 = 8.64 × 10¹³ J. Δm = E/c² = 8.64 × 10¹³/(9 × 10¹⁶) = 9.6 × 10⁻⁴ kg, సుమారు 1 g. (నిజమైన కేంద్రాల దక్షత సుమారు మూడో వంతు, కాబట్టి వాస్తవంగా సుమారు 3 g ద్రవ్యరాశి మారుతుంది.)
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: ²H + ²H → ³He + n చర్య Q-విలువను కనుగొనండి. ద్రవ్యరాశులు: ²H 2.014102 u, ³He 3.016029 u, n 1.008665 u.
సాధన: క్రియాజనకాలు: 2 × 2.014102 = 4.028204 u. ఉత్పన్నాలు: 3.016029 + 1.008665 = 4.024694 u. Δm = 0.003510 u. Q = 0.003510 × 931.5 = 3.27 MeV. శక్తి విడుదలవుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: 1932 లో కాక్క్రాఫ్ట్, వాల్టన్ లిథియంపై ప్రోటాన్లను కాల్చారు: ⁷Li + p → 2 ⁴He. Q ను కనుగొనండి. ద్రవ్యరాశులు: ⁷Li 7.016004 u, ¹H 1.007825 u, ⁴He 4.002603 u.
సాధన: క్రియాజనకాలు: 7.016004 + 1.007825 = 8.023829 u. ఉత్పన్నాలు: 2 × 4.002603 = 8.005206 u. Δm = 0.018623 u. Q = 0.018623 × 931.5 = 17.35 MeV. కేంద్రక చర్యలో E = mc² ను నేరుగా సరిచూసిన మొదటి ప్రయోగం ఇదే.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: సూర్యుడు 3.8 × 10²⁶ W వికిరణం చెందిస్తాడు. ప్రతి సెకనుకు అతడు ఎంత ద్రవ్యరాశిని కోల్పోతాడు? ⁴He ను రెండు డ్యూటెరాన్లుగా విడగొట్టడానికి ఎంత శక్తి కావాలి?
సాధన: (a) Δm = P/c² = 3.8 × 10²⁶/(9 × 10¹⁶) = ప్రతి సెకనుకు 4.2 × 10⁹ kg. (b) రెండు డ్యూటెరాన్ల ద్రవ్యరాశి = 4.028204 u, ఇది ⁴He (4.002603 u) కంటే 0.025601 u ఎక్కువ. కావలసిన శక్తి = 0.025601 × 931.5 = 23.8 MeV. మరో విధంగా: 28.3 − 2(2.22) = 23.9 MeV, సంఖ్యల పూర్ణాంకాల మేరకు అదే.
త్వరిత పునశ్చరణ
E = mc². 1 kg ↔ 9 × 10¹⁶ J. 1 u ↔ 931.5 MeV.
ద్రవ్యరాశి లోపం: Δm = Zm_H + (A − Z)m_n − M_atom.
బంధన శక్తి: E_b = Δm × 931.5 MeV (Δm u లో).
కేంద్రకం ఎప్పుడూ దాని స్వేచ్ఛా న్యూక్లియాన్ల కంటే తేలికగా ఉంటుంది.
కేంద్రక చర్యలు ఆవేశాన్ని, న్యూక్లియాన్ సంఖ్యను నిత్యత్వంగా ఉంచుతాయి, నిశ్చల ద్రవ్యరాశిని కాదు.
Q = (క్రియాజనకాల ద్రవ్యరాశి − ఉత్పన్నాల ద్రవ్యరాశి)c². Q, 0 కంటే ఎక్కువ: శక్తి విడుదల.
ఎలక్ట్రాన్ నిశ్చల శక్తి 0.511 MeV.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
పరమాణు ద్రవ్యరాశులతో m_p వాడడం. అప్పుడు ఎలక్ట్రాన్ ద్రవ్యరాశులు రద్దవవు. పరమాణు ద్రవ్యరాశులతో m_H వాడండి.
kg ను 931.5 తో గుణించడం. 931.5 MeV గుణకం ద్రవ్యరాశి u లో ఉంటేనే పనిచేస్తుంది.
బంధన శక్తి కేంద్రకం నిల్వ "ఉంచుకున్న" శక్తి అని అనుకోవడం. అది కేంద్రకం కోల్పోయిన శక్తి; కేంద్రకాన్ని విడగొట్టడానికి మీరు దాన్ని ఇవ్వాలి.
Q గుర్తును తిరగబడి తీసుకోవడం. క్రియాజనకాలు మైనస్ ఉత్పన్నాలు.
రసాయన చర్యలలో ద్రవ్యరాశి నిత్యత్వం పాటిస్తుందనడం. అది కొలవలేనంత చిన్న మొత్తంలో మారుతుంది, కానీ మారుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. E = mc² సంబంధం అర్థం (a) ద్రవ్యరాశి, శక్తి తుల్యమైనవి (b) ద్రవ్యరాశి ఎప్పుడూ విడిగా నిత్యత్వం పాటిస్తుంది (c) శూన్యం నుంచి శక్తిని సృష్టించవచ్చు (d) c ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడుతుంది
2. 1 u కి తుల్యమైన శక్తి (a) 9.315 MeV (b) 93.15 MeV (c) 0.511 MeV (d) 931.5 MeV
3. కేంద్రకం ద్రవ్యరాశి లోపం అంటే (a) దాని ఎలక్ట్రాన్ల ద్రవ్యరాశి (b) దాని స్వేచ్ఛా న్యూక్లియాన్ల మొత్తం ద్రవ్యరాశి − కేంద్రకం ద్రవ్యరాశి (c) రసాయన చర్యలలో కోల్పోయే ద్రవ్యరాశి (d) దాని న్యూట్రాన్ల ద్రవ్యరాశి
4. స్థిర కేంద్రకం ద్రవ్యరాశి (a) దాని స్వేచ్ఛా న్యూక్లియాన్ల ద్రవ్యరాశుల మొత్తం కంటే ఎక్కువ (b) ఆ మొత్తానికి సమానం (c) ఆ మొత్తం కంటే తక్కువ (d) శూన్యం
5. 1 kg ద్రవ్యరాశికి తుల్యమైన శక్తి (a) 3 × 10⁸ J (b) 9 × 10¹⁶ J (c) 9 × 10⁸ J (d) 3 × 10¹⁶ J
6. ప్రతి కేంద్రక చర్యలో ఏ రాశులు నిత్యత్వం పాటిస్తాయి? (a) మొత్తం ఆవేశం, మొత్తం న్యూక్లియాన్ల సంఖ్య (b) మొత్తం నిశ్చల ద్రవ్యరాశి (c) న్యూట్రాన్ల సంఖ్య (d) మొత్తం గతి శక్తి
7. ఒక కేంద్రక చర్యకు ధన Q-విలువ ఉంది. దీని అర్థం (a) శక్తిని ఇవ్వాలి (b) ద్రవ్యరాశిలో మార్పు లేదు (c) శక్తి విడుదలవుతుంది (d) చర్య జరగదు
8. ఎలక్ట్రాన్ నిశ్చల ద్రవ్యరాశి శక్తి (a) 931.5 MeV (b) 13.6 eV (c) సరిగ్గా 1 MeV (d) 0.511 MeV
9. కేంద్రకం బంధన శక్తి అంటే దీనికి అవసరమైన శక్తి (a) పరమాణువు నుంచి ఒక ఎలక్ట్రాన్ను తొలగించడం (b) న్యూక్లియాన్లకు గతి శక్తిని ఇవ్వడం (c) కేంద్రకాన్ని పూర్తిగా స్వేచ్ఛా న్యూక్లియాన్లుగా వేరుచేయడం (d) ఎలక్ట్రాన్ల మధ్య వికర్షణను అధిగమించడం
10. పరమాణు ద్రవ్యరాశులు వాడినప్పుడు ద్రవ్యరాశి లోపాన్ని m_p బదులు m_H తో లెక్కిస్తారు, ఎందుకంటే (a) కేంద్రకాలకు ద్రవ్యరాశి లేదు (b) అప్పుడు ఎలక్ట్రాన్ ద్రవ్యరాశులు రద్దవుతాయి (c) న్యూట్రాన్లకు ఆవేశం లేదు (d) u ను హైడ్రోజన్ ఆధారంగా నిర్వచించారు
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. m_H = 1.007825 u, m_n = 1.008665 u, m(²H) = 2.014102 u ఇచ్చితే డ్యూటెరాన్ ద్రవ్యరాశి లోపం (a) 0.02388 u (b) 0.000239 u (c) 0.002388 u (d) 2.0141 u
12. Q11 దత్తాంశం వాడితే డ్యూటెరాన్ బంధన శక్తి సుమారు (a) 2.22 MeV (b) 1.11 MeV (c) 22.2 MeV (d) 0.511 MeV
13. 1 g ద్రవ్యం పూర్తిగా శక్తిగా మారితే విడుదలయ్యే శక్తి (a) 9 × 10¹⁶ J (b) 3 × 10⁵ J (c) 9 × 10¹⁰ J (d) 9 × 10¹³ J
14. ఒక విద్యుత్ కేంద్రం పూర్తిగా ద్రవ్యరాశి మార్పు నుంచి 1000 MW ఉత్పత్తి చేస్తుంది. రోజుకు మారే ద్రవ్యరాశి సుమారు (a) 0.96 kg (b) 0.96 g (c) 9.6 mg (d) 96 g
15. ⁴He ద్రవ్యరాశి లోపం 0.0304 u. దాని బంధన శక్తి సుమారు (a) 28.3 MeV (b) 7.07 MeV (c) 30.4 MeV (d) 3.04 MeV
16. ద్రవ్యరాశులు: ²H 2.014102 u, ³He 3.016029 u, n 1.008665 u. ²H + ²H → ³He + n చర్య Q-విలువ సుమారు (a) 0.35 MeV (b) 32.7 MeV (c) 3.27 MeV (d) 17.6 MeV
17. సూర్యుడు 3.8 × 10²⁶ W వికిరణం చెందిస్తాడు. ప్రతి సెకనుకు అతడు కోల్పోయే ద్రవ్యరాశి సుమారు (a) 4.2 × 10⁶ kg (b) 1.3 × 10¹⁸ kg (c) 4.2 × 10¹⁷ kg (d) 4.2 × 10⁹ kg
18. 1 MeV కి తుల్యమైన ద్రవ్యరాశి సుమారు (a) 1.07 × 10⁻⁶ u (b) 1.07 × 10⁻³ u (c) 931.5 u (d) 0.107 u
19. ద్రవ్యరాశులు: ⁷Li 7.016004 u, ¹H 1.007825 u, ⁴He 4.002603 u. ⁷Li + ¹H → 2 ⁴He లో విడుదలయ్యే శక్తి సుమారు (a) 1.73 MeV (b) 8.7 MeV (c) 17.3 MeV (d) 34.6 MeV
20. 1 kWh శక్తికి తుల్యమైన ద్రవ్యరాశి సుమారు (a) 4 × 10⁻¹¹ kg (b) 4 × 10⁻⁸ kg (c) 3.6 × 10⁶ kg (d) 4 × 10⁻¹⁴ kg
21. ఒక కేంద్రక చర్యలో ఉత్పన్నాల మొత్తం నిశ్చల ద్రవ్యరాశి క్రియాజనకాల కంటే 0.002 u ఎక్కువ. ఆ చర్య (a) 1.86 MeV విడుదల చేస్తుంది (b) 0.93 MeV విడుదల చేస్తుంది (c) 0.93 MeV అవసరం (d) కనీసం 1.86 MeV అవసరం
22. ఒక స్వేచ్ఛా ప్రోటాన్, ఒక స్వేచ్ఛా న్యూట్రాన్ కలిసి డ్యూటెరాన్ ఏర్పడినప్పుడు (a) 2.22 MeV శోషించబడుతుంది (b) 2.22 MeV విడుదలవుతుంది (c) మొత్తం ద్రవ్యరాశి పెరుగుతుంది (d) శక్తిలో ఏ మార్పూ ఉండదు
స్థాయి 3: సవాలు
23. m_H = 1.007825 u, m_n = 1.008665 u, ¹⁶O పరమాణు ద్రవ్యరాశి = 15.994915 u వాడితే ¹⁶O బంధన శక్తి సుమారు (a) 7.98 MeV (b) 137.0 MeV (c) 112.3 MeV (d) 127.6 MeV
24. అవే m_H, m_n, ¹²C పరమాణు ద్రవ్యరాశి = 12.000000 u వాడితే ¹²C బంధన శక్తి సుమారు (a) 92.2 MeV (b) 7.68 MeV (c) 98.9 MeV (d) 0.099 MeV
25. నిశ్చలంగా ఉన్న ఒక ఎలక్ట్రాన్, ఒక పాజిట్రాన్ విలుప్తమై (annihilate) రెండు ఫోటాన్లను ఇస్తాయి. ప్రతి ఫోటాన్ శక్తి (a) 1.022 MeV (b) 0.256 MeV (c) 0.511 MeV (d) 931.5 MeV
26. ద్రవ్యరాశులు: ²H 2.014102 u, ³H 3.016049 u, ⁴He 4.002603 u, n 1.008665 u. ²H + ³H → ⁴He + n లో విడుదలయ్యే శక్తి సుమారు (a) 1.76 MeV (b) 17.6 MeV (c) 23.8 MeV (d) 3.27 MeV
27. ⁷Li బంధన శక్తి 39.25 MeV. m_H = 1.007825 u, m_n = 1.008665 u తీసుకుంటే ⁷Li పరమాణు ద్రవ్యరాశి సుమారు (a) 7.0160 u (b) 7.0581 u (c) 6.9740 u (d) 7.0000 u
28. పరమాణు ద్రవ్యరాశులు: ⁴He 4.002603 u, ²H 2.014102 u. ⁴He కేంద్రకాన్ని రెండు డ్యూటెరాన్లుగా విడగొట్టడానికి కావలసిన కనిష్ట శక్తి సుమారు (a) 28.3 MeV (b) 2.22 MeV (c) 26.1 MeV (d) 23.8 MeV
29. ప్రతిపాదన (A): స్థిర కేంద్రకాన్ని వేరువేరు న్యూక్లియాన్లుగా విడగొట్టడానికి శక్తిని ఇవ్వాలి.
కారణం (R): స్థిర కేంద్రకం ద్రవ్యరాశి దాని వేరువేరు న్యూక్లియాన్ల మొత్తం ద్రవ్యరాశి కంటే ఎక్కువ.
(a) రెండూ సత్యం, R అనేది A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R అనేది A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: కేంద్రక చర్య Q-విలువ ఉత్పన్నాల గతి శక్తులపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
వాక్యం II: రుణ Q-విలువ గల చర్య ఏ శక్తినీ ఇవ్వకుండానే జరగగలదు.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | ద్రవ్యరాశి శక్తి యొక్క ఒక రూపం |
| 2 | d | 1 u × c² = 931.5 MeV |
| 3 | b | ద్రవ్యరాశి లోపం నిర్వచనం |
| 4 | c | బంధన శక్తి ద్రవ్యరాశిని తీసుకెళ్ళింది |
| 5 | b | 1 × (3 × 10⁸)² J |
| 6 | a | ఆవేశం, A రెండు వైపులా సమానం |
| 7 | c | ఉత్పన్నాలు తేలికైనవి, శక్తి విడుదల |
| 8 | d | 0.000549 × 931.5 = 0.511 MeV |
| 9 | c | బంధన శక్తి నిర్వచనం |
| 10 | b | రెండు వైపులా Z ఎలక్ట్రాన్లు రద్దవుతాయి |
| 11 | c | 1.007825 + 1.008665 − 2.014102 |
| 12 | a | 0.002388 × 931.5 = 2.22 MeV |
| 13 | d | 10⁻³ × 9 × 10¹⁶ J |
| 14 | b | 8.64 × 10¹³/(9 × 10¹⁶) kg |
| 15 | a | 0.0304 × 931.5 = 28.3 MeV |
| 16 | c | Δm = 0.003510 u |
| 17 | d | P/c² |
| 18 | b | 1/931.5 u |
| 19 | c | Δm = 0.018623 u |
| 20 | a | 3.6 × 10⁶/(9 × 10¹⁶) kg |
| 21 | d | Q = −0.002 × 931.5 = −1.86 MeV |
| 22 | b | ఏర్పడేటప్పుడు బంధన శక్తి విడుదలవుతుంది |
| 23 | d | Δm = 0.137005 u |
| 24 | a | Δm = 0.098940 u |
| 25 | c | ప్రతి ఫోటాన్ ఒక నిశ్చల శక్తిని తీసుకెళుతుంది, ద్రవ్యవేగం సమతుల్యమవుతుంది |
| 26 | b | Δm = 0.018883 u |
| 27 | a | 7.058135 − 39.25/931.5 = 7.0160 u |
| 28 | d | Δm = 0.025601 u |
| 29 | c | కేంద్రకం తేలికైనది, బరువైనది కాదు |
| 30 | b | Q ద్రవ్యరాశుల నుంచి వస్తుంది; రుణ Q కు శక్తి ఇవ్వాలి |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ద్రవ్యరాశి, శక్తి ఒకే రాశి యొక్క రెండు రూపాలు: E = mc².
1 kg ద్రవ్యరాశి 9 × 10¹⁶ J కి తుల్యం; 1 u, 931.5 MeV కి తుల్యం.
కేంద్రకం దాని వేరువేరు ప్రోటాన్లు, న్యూట్రాన్ల కంటే తక్కువ తూగుతుంది. తప్పిపోయిన ద్రవ్యరాశియే ద్రవ్యరాశి లోపం.
పరమాణు ద్రవ్యరాశులతో: Δm = Z m_H + N m_n − M_atom (ఎలక్ట్రాన్ ద్రవ్యరాశులు రద్దవుతాయి).
బంధన శక్తి BE = Δm c² = Δm (u లో) × 931.5 MeV.
కేంద్రకాన్ని పూర్తిగా స్వేచ్ఛా న్యూక్లియాన్లుగా విడదీయడానికి కావలసిన శక్తి BE.
డ్యూటెరాన్: Δm = 0.002388 u, BE = 2.22 MeV. ⁴He: Δm = 0.0304 u, BE = 28.3 MeV.
Q-విలువ: Q = (క్రియాజనకాల ద్రవ్యరాశి − ఉత్పన్నాల ద్రవ్యరాశి) × 931.5 MeV.
Q > 0: శక్తి విడుదలవుతుంది (ఉష్ణమోచక). Q < 0: శక్తిని ఇవ్వాలి (ఉష్ణగ్రాహక).
అలాగే Q = (ఉత్పన్నాల మొత్తం BE) − (క్రియాజనకాల మొత్తం BE).
ప్రతి కేంద్రక చర్యలో: ఆవేశం, న్యూక్లియాన్ సంఖ్య, మొత్తం శక్తి, ద్రవ్యవేగం నిత్యత్వం పాటిస్తాయి.
నిశ్చల ద్రవ్యరాశి ఒక్కటే నిత్యత్వం పాటించదు; దానిలో కొంత గతి శక్తిగా మారుతుంది.
రసాయన చర్యలు కూడా ద్రవ్యరాశిని మారుస్తాయి, కానీ ఒక్కో చర్యకు కేంద్రక మొత్తంలో సుమారు వంద కోట్లలో ఒక వంతు మాత్రమే, కొలవలేనంత చిన్నది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | విలువ లేదా సూత్రం | గమనిక |
|---|---|---|
| E = mc² | 1 kg = 9 × 10¹⁶ J | c = 3 × 10⁸ m/s |
| 1 u | 931.5 MeV = 1.49 × 10⁻¹⁰ J | ద్రవ్యరాశి u లో ఉంటేనే వాడండి |
| 1 MeV | 1.6 × 10⁻¹³ J | 10⁶ eV |
| ద్రవ్యరాశి లోపం | Z m_H + N m_n − M | పరమాణు ద్రవ్యరాశులు |
| బంధన శక్తి | Δm × 931.5 MeV | ఎప్పుడూ ధనాత్మకం |
| Q-విలువ | (ముందు m − తర్వాత m) × 931.5 | ధనాత్మకం అంటే శక్తి బయటకు |
| m_H, m_n | 1.007825 u, 1.008665 u | రెండింటినీ కంఠస్థం చేయండి |
| ఎలక్ట్రాన్ నిశ్చల శక్తి | 0.511 MeV | ద్రవ్యరాశి 9.11 × 10⁻³¹ kg |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"పోయిన ద్రవ్యరాశి, వచ్చిన శక్తి" (Lost mass, found energy): ఉత్పన్నాలకు ఎంత ద్రవ్యరాశి తగ్గితే అది Q గా కనిపిస్తుంది.
"తొమ్మిది వందల ముప్పై ఒకటిన్నర": 1 u = 931.5 MeV. u లోని ఏ ద్రవ్యరాశినైనా 931.5 తో గుణిస్తే MeV వస్తుంది.
"ZHNN మైనస్ M": ద్రవ్యరాశి లోపం = Z × m_H + N × m_n, ఆ తర్వాత M తీసివేయండి.
కేంద్రక చర్యలలో నిత్యత్వానికి "CANE": Charge (ఆవేశం), A (న్యూక్లియాన్ సంఖ్య), Net momentum (నికర ద్రవ్యవేగం), Energy (శక్తి).
భావనల అనుసంధానం
శక్తి నిత్యత్వం, బంధిత భాగాలను వేరుచేయడానికి చేసే పని భావన భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం నుంచి వస్తాయి.
ఫోటాన్ల ద్రవ్యరాశి, 0.511 MeV ఎలక్ట్రాన్ నిశ్చల శక్తి భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 17: ద్రవ్యం మరియు వికిరణాల ద్వంద్వ స్వభావంతో అనుసంధానమవుతాయి.
ప్రతి బంధానికి కేవలం eV స్థాయి శక్తి మార్పులు ఉండే రసాయన చర్యలను రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 4: రసాయన ఉష్ణగతిక శాస్త్రంలో చదువుతారు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 1 u కి తుల్యమైన శక్తి
B. 1 kg కి తుల్యమైన శక్తి
C. ⁴He ద్రవ్యరాశి లోపం
D. డ్యూటెరాన్ బంధన శక్తి
జాబితా II:
i. 0.0304 u
ii. 2.22 MeV
iii. 931.5 MeV
iv. 9 × 10¹⁶ J
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
32. ప్రతి పదాన్ని (జాబితా I) దాని నిర్వచనం లేదా విలువతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ద్రవ్యరాశి లోపం
B. బంధన శక్తి
C. Q-విలువ
D. 1 MeV
జాబితా II:
i. (క్రియాజనకాల ద్రవ్యరాశి − ఉత్పన్నాల ద్రవ్యరాశి)c²
ii. 1.6 × 10⁻¹³ J
iii. Δm c²
iv. Z m_p + N m_n − M_nucleus
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
33. m_H = 1.007825 u, m_n = 1.008665 u వాడి, ప్రతి న్యూక్లైడ్ను (జాబితా I) దాని ద్రవ్యరాశి లోపంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ²H (పరమాణు ద్రవ్యరాశి 2.014102 u)
B. ⁴He (పరమాణు ద్రవ్యరాశి 4.002603 u)
C. ¹²C (పరమాణు ద్రవ్యరాశి 12.000000 u)
D. ¹⁶O (పరమాణు ద్రవ్యరాశి 15.994915 u)
జాబితా II:
i. 0.1370 u
ii. 0.0989 u
iii. 0.00239 u
iv. 0.0304 u
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
34. ప్రతి రాశిని (జాబితా I) జూల్స్లో దాని శక్తితో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 1 eV
B. 1 MeV
C. 1 u నిశ్చల శక్తి
D. 1 g నిశ్చల శక్తి
జాబితా II:
i. 1.49 × 10⁻¹⁰ J
ii. 9 × 10¹³ J
iii. 1.6 × 10⁻¹³ J
iv. 1.6 × 10⁻¹⁹ J
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. కేంద్రకం ద్రవ్యరాశి దాని స్వేచ్ఛా న్యూక్లియాన్ల ద్రవ్యరాశుల మొత్తం కంటే తక్కువ.
B. ద్రవ్యరాశి లోపం బంధన శక్తికి ప్రత్యక్ష కొలత.
C. ఉష్ణమోచక కేంద్రక చర్యలో మొత్తం నిశ్చల ద్రవ్యరాశి పెరుగుతుంది.
D. E = mc² రసాయన చర్యలకూ వర్తిస్తుంది, కానీ అక్కడ ద్రవ్యరాశి మార్పు కొలవలేనంత చిన్నది.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 1
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. 1 kg బొగ్గును మండిస్తే సుమారు 3 × 10⁷ J విడుదలవుతుంది, ఇది సుమారు 3 × 10⁻¹⁰ kg ద్రవ్యరాశి నష్టానికి సమానం.
B. రెండు వైపులా ఎలక్ట్రాన్లు సమతుల్యమైతే Q కోసం కేంద్రక ద్రవ్యరాశుల బదులు పరమాణు ద్రవ్యరాశులు వాడవచ్చు.
C. కేంద్రక చర్యలో మొత్తం ద్రవ్యరాశి సంఖ్య నిత్యత్వం పాటిస్తుంది.
D. కేంద్రక చర్యలో మొత్తం నిశ్చల ద్రవ్యరాశి ఖచ్చితంగా నిత్యత్వం పాటిస్తుంది.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, C మాత్రమే
37. ²H + ²H → ⁴He చర్యకు ఏ వాక్యాలు సరైనవి? (Q33 లోని పరమాణు ద్రవ్యరాశులు వాడండి.)
A. Q సుమారు 23.8 MeV.
B. Q ధనాత్మకం.
C. ఉత్పన్నం క్రియాజనకాల కంటే తక్కువ గట్టిగా బంధించబడి ఉంటుంది.
D. నిశ్చల ద్రవ్యరాశి సుమారు 0.0256 u తగ్గుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. కేంద్రక చర్యలో ఈ రాశులలో ఎన్ని ఎల్లప్పుడూ నిత్యత్వం పాటిస్తాయి?
A. విద్యుత్ ఆవేశం
B. న్యూక్లియాన్ల సంఖ్య
C. నిశ్చల ద్రవ్యరాశి శక్తితో కలిపి మొత్తం శక్తి
D. ప్రోటాన్ల సంఖ్య
E. రేఖీయ ద్రవ్యవేగం
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
39. ⁷Li + ¹H → ⁴He + ⁴He చర్యకు పట్టికలోని దత్తాంశాన్ని వాడండి.
| పరమాణువు | పరమాణు ద్రవ్యరాశి (u) |
|---|---|
| ⁷Li | 7.016004 |
| ¹H | 1.007825 |
| ⁴He | 4.002603 |
విడుదలయ్యే శక్తి సుమారు:
(a) 8.7 MeV (b) 17.3 MeV (c) 34.7 MeV (d) 1.73 MeV
40. అనేక చర్యలకు Q (MeV, y-అక్షం) కి, కోల్పోయిన ద్రవ్యరాశి Δm (u, x-అక్షం) కి మధ్య గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ. Δm = 0.0050 u గల చర్య ఈ రేఖపై ఉంది. దాని Q:
(a) 0.47 MeV (b) 46.6 MeV (c) 9.31 MeV (d) 4.66 MeV
41. ¹⁴N + ⁴He → ¹⁷O + ¹H చర్య దత్తాంశం: పరమాణు ద్రవ్యరాశులు ¹⁴N = 14.003074 u, ⁴He = 4.002603 u, ¹⁷O = 16.999132 u, ¹H = 1.007825 u. Q-విలువ సుమారు:
(a) −1.19 MeV (b) +1.19 MeV (c) −11.9 MeV (d) +0.0013 MeV
Q42–43 కోసం పేరా. సూర్యుడు 3.8 × 10²⁶ W స్థిర రేటుతో శక్తిని బయటకు పంపుతాడు. ఈ శక్తి అంతా అతడి కేంద్రంలో ద్రవ్యరాశి శక్తిగా మారడం వల్ల వస్తుంది. c = 3 × 10⁸ m/s, ఒక సంవత్సరం = 3.15 × 10⁷ s తీసుకోండి.
42. సూర్యుడు ప్రతి సెకనుకు కోల్పోయే ద్రవ్యరాశి సుమారు:
(a) 4.2 × 10¹⁰ kg (b) 1.3 × 10¹⁷ kg (c) 4.2 × 10⁹ kg (d) 3.8 × 10⁹ kg
43. ఒక సంవత్సరంలో అతడు కోల్పోయే ద్రవ్యరాశి సుమారు:
(a) 4.2 × 10⁹ kg (b) 1.3 × 10¹⁵ kg (c) 3.8 × 10²⁶ kg (d) 1.3 × 10¹⁷ kg
44. Q33 లోని ద్రవ్యరాశులు వాడితే, ⁴He కేంద్రకాన్ని రెండు డ్యూటెరాన్లుగా విడగొట్టడానికి కావలసిన కనిష్ట శక్తి సుమారు:
(a) 23.8 MeV (b) 28.3 MeV (c) 4.4 MeV (d) 2.2 MeV
45. నిశ్చలంగా ఉన్న ఒక ఎలక్ట్రాన్, ఒక పాజిట్రాన్ విలుప్తమై సమాన శక్తి గల రెండు ఫోటాన్లుగా మారతాయి. ఎలక్ట్రాన్ నిశ్చల శక్తి 0.511 MeV, hc = 1240 eV nm. ప్రతి ఫోటాన్ తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు:
(a) 1.21 pm (b) 2.43 pm (c) 2.43 nm (d) 0.511 pm
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | ప్రామాణిక విలువలు: 931.5 MeV, 9 × 10¹⁶ J, 0.0304 u, 2.22 MeV |
| 32 | a | అధ్యాయంలోని నిర్వచనాలు; 1 MeV = 10⁶ × 1.6 × 10⁻¹⁹ J |
| 33 | d | Δm = Z m_H + N m_n − M నుంచి 0.00239, 0.0304, 0.0989, 0.1370 u |
| 34 | b | 931.5 × 10⁶ × 1.6 × 10⁻¹⁹ = 1.49 × 10⁻¹⁰ J; 10⁻³ kg × 9 × 10¹⁶ = 9 × 10¹³ J |
| 35 | a | C తప్పు: శక్తి విడుదల అంటే నిశ్చల ద్రవ్యరాశి తగ్గుతుంది |
| 36 | d | A: 3 × 10⁷/9 × 10¹⁶ = 3.3 × 10⁻¹⁰ kg. D తప్పు |
| 37 | b | Δm = 2(2.014102) − 4.002603 = 0.0256 u; Q = 23.8 MeV; He-4 ఎక్కువ గట్టిగా బంధించబడింది |
| 38 | c | D విఫలం: సూర్యుడిలో నాలుగు ప్రోటాన్లు చివరకు రెండు ప్రోటాన్లు గల హీలియం కేంద్రకంగా మారతాయి |
| 39 | b | Δm = 8.023829 − 8.005206 = 0.018623 u; Q = 17.3 MeV |
| 40 | d | వాలు = 931.5 MeV/u; Q = 0.005 × 931.5 = 4.66 MeV |
| 41 | a | క్రియాజనకాలు 18.005677 u, ఉత్పన్నాలు 18.006957 u; Q = −0.00128 × 931.5 = −1.19 MeV |
| 42 | c | Δm = P/c² = 3.8 × 10²⁶/9 × 10¹⁶ = 4.2 × 10⁹ kg/s |
| 43 | d | 4.22 × 10⁹ × 3.15 × 10⁷ = 1.3 × 10¹⁷ kg |
| 44 | a | శక్తి = (2 × 2.014102 − 4.002603) × 931.5 = 23.8 MeV, Q37 కు విలోమం |
| 45 | b | ప్రతి ఫోటాన్ 0.511 MeV తీసుకెళుతుంది; λ = 1240/(0.511 × 10⁶) nm = 2.43 × 10⁻³ nm = 2.43 pm |