p-బ్లాక్ మూలకాల సమ్మేళనాలు
గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- బోరాన్ ఎలక్ట్రాన్ లోపం గల మూలకం (electron-deficient): BF₃, AlCl₃ లూయిస్ ఆమ్లాలు (Lewis acids). B₂H₆ లో రెండు త్రికేంద్ర ద్విఎలక్ట్రాన్ (3c–2e) వారధి బంధాలు ఉంటాయి. B(OH)₃ బలహీన ఏకక్షారక లూయిస్ ఆమ్లం, ప్రోటాన్ దాత కాదు.
- కార్బన్ బలమైన pπ–pπ బహుబంధాలను ఏర్పరుస్తుంది, కాబట్టి CO₂ వాయువు. సిలికాన్ అలా ఏర్పరచదు, కాబట్టి SiO₂ అనేది SiO₄ చతుష్ఫలకాల (tetrahedra) జాలక నిర్మాణం. సిలికేట్లు, సిలికోన్లు, జియోలైట్లు అదే ప్రమాణ యూనిట్ నుండి ఏర్పడతాయి.
- ఫాస్ఫరస్ ఆక్సోఆమ్లం క్షారకత (basicity) P–OH సమూహాల సంఖ్యకు సమానం. P–H బంధాలు ఎప్పుడూ అయనీకరణం చెందవు, ఆమ్లాన్ని క్షయకారిగా చేస్తాయి.
- పారిశ్రామిక పద్ధతులు: హేబర్ (Haber) (N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃, Fe), ఆస్ట్వాల్డ్ (Ostwald) (NH₃ → NO → NO₂ → HNO₃, Pt–Rh), సంపర్క (contact) పద్ధతి (SO₂ → SO₃, V₂O₅ పై; H₂SO₄ లో శోషణం చెంది ఓలియం ఏర్పడుతుంది).
- జినాన్ ఫ్లోరైడ్లు నేరుగా ఫ్లోరినీకరణం వల్ల ఏర్పడతాయి; VSEPR ప్రకారం XeF₂ రేఖీయం, XeF₄ చతురస్ర సమతలం, XeF₆ వక్రీకృత అష్టఫలకం, XeO₃ పిరమిడ్, XeOF₄ చతురస్ర పిరమిడ్.
13వ గ్రూపు: బోరాన్, అల్యూమినియం
చర్యాశీలత
బోరాన్ చల్లని ఆమ్లాలతో, క్షారాలతో చర్య జరపదు. వేడి గాఢ ఆక్సీకరణ ఆమ్లాలు, ద్రవీభవించిన క్షారం దానిపై చర్య జరుపుతాయి: B + 3HNO₃ → H₃BO₃ + 3NO₂; 2B + 6NaOH → 2Na₃BO₃ + 3H₂ (ద్రవీభవనం).
అల్యూమినియం పలుచని Al₂O₃ పొర క్రింద ఉండే క్షయకారక లోహం. పలుచని HCl దానిని కరిగించి H₂ ఇస్తుంది, గాఢ HNO₃ దానిని నిష్క్రియం (passive) చేస్తుంది, క్షారంలో కూడా కరుగుతుంది: 2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂. రెండూ హాలోజన్లలో మండి ట్రైహాలైడ్లను ఇస్తాయి, 2E + 3X₂ → 2EX₃. గ్రూపులో క్రిందికి వెళ్ళే కొద్దీ +1 స్థితి మరింత స్థిరమవుతుంది (జడ ఎలక్ట్రాన్ జంట ఫలితం, inert-pair effect).
బోరాక్స్, బోరిక్ ఆమ్లం
బోరాక్స్ (borax) Na₂B₄O₇·10H₂O; దీనిని Na₂[B₄O₅(OH)₄]·8H₂O గా రాయడం మరింత సరైనది. ఇది బోరిక్ ఆమ్లం నుండి తయారవుతుంది, 4H₃BO₃ + Na₂CO₃ → Na₂B₄O₇ + CO₂ + 6H₂O. దీని ద్రావణం క్షారయుతం: Na₂B₄O₇ + 7H₂O → 2NaOH + 4H₃BO₃. వేడి చేస్తే నీటిని కోల్పోయి కరిగి NaBO₂, B₂O₃ ల గాజుగా మారుతుంది; ఇది లోహ ఆక్సైడ్లను రంగుగల మెటాబోరేట్లుగా కరిగిస్తుంది. ఇదే బోరాక్స్ పూస పరీక్ష (borax bead test): Cu²⁺ నీలం, Co²⁺ ముదురు నీలం, Cr³⁺ ఆకుపచ్చ, Mn²⁺ ఊదా, Ni²⁺ గోధుమ రంగు. బోరాక్స్ను ఫ్లక్స్గా, గాజు, ఎనామిల్ తయారీలో వాడతారు.
H₃BO₃ ను Na₂B₄O₇ + 2HCl + 5H₂O → 2NaCl + 4H₃BO₃ ద్వారా తయారు చేస్తారు. దీని పొరలుగా ఉండే స్ఫటికాలలో సమతల B(OH)₃ ప్రమాణాలు హైడ్రోజన్ బంధాల పొరలుగా ఉంటాయి. ఇది H⁺ ను విడుదల చేయదు; నీటి నుండి OH⁻ ను స్వీకరిస్తుంది:
B(OH)₃ + 2H₂O ⇌ [B(OH)₄]⁻ + H₃O⁺
కాబట్టి ఇది బలహీన ఏకక్షారక (monobasic) లూయిస్ ఆమ్లం. గ్లిజరాల్ లేదా మానిటాల్ బోరేట్తో బంధించి ఆమ్లాన్ని బలపరుస్తాయి, అందువల్ల దీనిని NaOH తో టైట్రేట్ చేయవచ్చు. వేడి చేస్తే: H₃BO₃ → HBO₂ → H₂B₄O₇ → B₂O₃. ఇథనాల్, గాఢ H₂SO₄ లతో B(OC₂H₅)₃ ఇస్తుంది; ఇది అంచున ఆకుపచ్చ రంగు గల జ్వాలతో మండుతుంది.
డైబోరేన్
తయారీ: 4BF₃ + 3LiAlH₄ → 2B₂H₆ + 3LiF + 3AlF₃. B₂H₆ లో కేవలం 12 వేలన్సీ ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి; ఎనిమిది సాధారణ బంధాలకు ఇవి చాలవు.

చిత్రం 5.1: డైబోరేన్. నాలుగు చివరి 2c–2e B–H బంధాలు, రెండు వారధి 3c–2e B–H–B బంధాలు.
- ప్రతి B sp³ సంకరీకరణం చెందింది. నాలుగు చివరి B–H బంధాలు (8 ఎలక్ట్రాన్లు) సాధారణమైనవి; రెండు B లు, నాలుగు చివరి H లు ఒకే సమతలంలో ఉంటాయి.
- రెండు వారధి H లు ఆ సమతలానికి పైన, క్రింద ఉంటాయి. ప్రతి వారధి ఒక అరటిపండు బంధం (banana bond): 2 ఎలక్ట్రాన్లు మూడు పరమాణువులను బంధిస్తాయి (రెండు వారధులకు 4 ఎలక్ట్రాన్లు).
- చివరి H–B–H కోణం సుమారు 121°, వారధి B–H–B కోణం సుమారు 97°.
చర్యలు: B₂H₆ + 6H₂O → 2H₃BO₃ + 6H₂; B₂H₆ + 3O₂ → B₂O₃ + 3H₂O. NH₃ తో అసౌష్ఠవంగా విడిపోతుంది, B₂H₆ + 2NH₃ → [BH₂(NH₃)₂]⁺[BH₄]⁻.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "చివరి రెండు-రెండు, వారధి మూడు-రెండు." చివరి బంధాలు 2c–2e, వారధి బంధాలు 3c–2e. B₂H₆ లో ఎలక్ట్రాన్లను లెక్కించడానికి దీనిని వాడండి.
BF₃, AlCl₃, ఆలమ్లు
BF₃ సమతల వాయువు (B₂O₃ + 3CaF₂ + 3H₂SO₄ → 2BF₃ + 3CaSO₄ + 3H₂O). బోరాన్కు ఖాళీ 2p ఆర్బిటాల్ ఉంది, కాబట్టి BF₃ + NH₃ → F₃B←NH₃. జలవిశ్లేషణ: 4BF₃ + 3H₂O → H₃BO₃ + 3H[BF₄]. లూయిస్ ఆమ్లత్వ క్రమం BF₃ < BCl₃ < BBr₃, ఎందుకంటే ఫ్లోరిన్ తన ఒంటరి జంటను బోరాన్ ఖాళీ 2p ఆర్బిటాల్కు అత్యంత సమర్థవంతంగా తిరిగి ఇస్తుంది (pπ–pπ వెనుక బంధనం, back bonding).
AlCl₃ ను పొడిగా తయారు చేస్తారు, 2Al + 3Cl₂ → 2AlCl₃. AlCl₃·6H₂O ను వేడి చేస్తే విఫలమవుతుంది, ఎందుకంటే అది జలవిశ్లేషణ చెంది Al₂O₃, HCl లుగా మారుతుంది. బాష్పంలో ఇది Al₂Cl₆ ద్విగుణం: ప్రతి Al sp³, రెండు వారధి Cl లు ఒంటరి జంటలను ఇస్తాయి, కాబట్టి ప్రతి పరమాణువుకు అష్టకం ఉంటుంది. నీటిలో [Al(H₂O)₆]³⁺, Cl⁻ ఇస్తుంది. ఇది ఫ్రీడెల్–క్రాఫ్ట్స్ ఉత్ప్రేరకం.
ఆలమ్లు (alums) ద్విలవణాలు, M⁺M³⁺(SO₄)₂·12H₂O, ఉదాహరణకు పొటాష్ ఆలమ్ K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O (M³⁺ = Al, Cr, Fe; M⁺ = K, Na, NH₄). నీటిలో ఇవి K⁺, Al³⁺, SO₄²⁻ అనే వేర్వేరు అయాన్లను ఇస్తాయి. ఉపయోగాలు: నీటిని శుద్ధి చేయడం (Al³⁺ బంకమట్టిని స్కందనం చేస్తుంది), రంగు వేయడంలో మార్డెంట్, చర్మ శుద్ధి.
14వ గ్రూపు: కార్బన్, సిలికాన్
కార్బన్ రూపాంతరాలు
| రూపం | సంకరీకరణం | నిర్మాణం | ముఖ్య ధర్మాలు |
|---|---|---|---|
| వజ్రం | sp³ | ప్రతి C నాలుగు C లతో బంధితం; C–C 154 pm | అత్యంత కఠినం, అవాహకం |
| గ్రాఫైట్ | sp² | షట్కోణ పొరలు, 335 pm దూరంలో | మృదువు, పొరల వెంట వాహకం |
| ఫుల్లరీన్ C₆₀ | sp² | 20 షట్కోణాలు, 12 పంచకోణాలు | బెంజీన్లో కరుగుతుంది |
గ్రాఫైట్లో ప్రతి కార్బన్ నాలుగో ఎలక్ట్రాన్ స్థానభ్రంశం (delocalised) చెందుతుంది, కాబట్టి అది విద్యుత్తును ప్రవహింపజేస్తుంది. పొరలను బలహీన వాండర్ వాల్స్ బలాలు మాత్రమే కలుపుతాయి, కాబట్టి అవి జారతాయి.
CO, CO₂
CO ఏర్పడే విధానం: HCOOH + గాఢ H₂SO₄ → CO + H₂O (నిర్జలీకరణం), లేదా నీటి వాయువుగా, C + H₂O → CO + H₂. ఇది రంగులేని, తటస్థ, అత్యంత విషపూరిత వాయువు, ఎందుకంటే O₂ కంటే బలంగా హీమోగ్లోబిన్తో బంధిస్తుంది. ఇది క్షయకారి (Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂), COCl₂, Ni(CO)₄ లను ఏర్పరుస్తుంది. నిర్మాణం :C≡O:.
CO₂ ను CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + CO₂ + H₂O నుండి పొందుతారు. ఇది రేఖీయం, అధ్రువం, ఆమ్ల స్వభావం కలది. సున్నపునీరు పాలలా మారుతుంది, అధిక వాయువుతో Ca(HCO₃)₂ ఏర్పడి తిరిగి తేటగా మారుతుంది. మండుతున్న Mg దానిలో కూడా మండుతూనే ఉంటుంది: 2Mg + CO₂ → 2MgO + C.
SiO₂, సిలికోన్లు, సిలికేట్లు, జియోలైట్లు
SiO₂ లో ప్రతి Si నాలుగు O ల చతుష్ఫలకంలో ఉంటుంది, ప్రతి O రెండు Si లచే పంచుకోబడుతుంది. సిలికాన్ ద్విబంధాల కంటే నాలుగు Si–O ఏకబంధాలను ఇష్టపడుతుంది, కాబట్టి క్వార్ట్జ్ అధిక ద్రవీభవన స్థానం గల ఘనం కాగా CO₂ వాయువు. ఆమ్లాలలో HF మాత్రమే దీనిపై చర్య జరుపుతుంది: SiO₂ + 4HF → SiF₄ + 2H₂O. వేడి NaOH సిలికేట్ను, కోక్ అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద కార్బొరండంను ఇస్తాయి, SiO₂ + 3C → SiC + 2CO.
సిలికోన్లు (silicones) –[O–Si(CH₃)₂]– పాలిమర్లు. 2CH₃Cl + Si → (CH₃)₂SiCl₂ (Cu, 570 K); జలవిశ్లేషణ (CH₃)₂Si(OH)₂ ఇస్తుంది, ఇది సంఘననం చెంది గొలుసులుగా మారుతుంది. (CH₃)₃SiCl గొలుసులను ఆపుతుంది, CH₃SiCl₃ వాటిని అడ్డంగా కలుపుతుంది. ఇవి నీటిని, వేడిని తట్టుకుంటాయి, బాగా ఉష్ణ/విద్యుత్ అవాహకాలు.
సిలికేట్లు (silicates) SiO₄⁴⁻ నుండి నిర్మితమవుతాయి. ప్రతి చతుష్ఫలకం ఎన్ని మూలలను పంచుకుంటుందనే దానిపై అవి భిన్నంగా ఉంటాయి.
| రకం | ప్రతి Si కి పంచుకున్న మూలలు | ఆనయాన్ | ఉదాహరణ |
|---|---|---|---|
| ఆర్థో | 0 | SiO₄⁴⁻ | జిర్కాన్ |
| పైరో | 1 | Si₂O₇⁶⁻ | థార్ట్వెయిటైట్ |
| చక్రీయ | 2 | Si₃O₉⁶⁻, Si₆O₁₈¹²⁻ | బెరిల్ |
| ఏక గొలుసు | 2 | (SiO₃)ₙ²ⁿ⁻ | స్పోడుమీన్ |
| ద్వి గొలుసు | 2 మరియు 3 | (Si₄O₁₁)ₙ⁶ⁿ⁻ | ఆస్బెస్టాస్ |
| పొర | 3 | (Si₂O₅)ₙ²ⁿ⁻ | టాల్క్, మైకా |
| త్రిమితీయ | 4 | SiO₂ | క్వార్ట్జ్ |
ప్రతి చతుష్ఫలకం $s$ మూలలను పంచుకుంటే, ప్రతి Si కి $4 - \frac{s}{2}$ ఆక్సిజన్ పరమాణువులు ఉంటాయి, దాని ఆవేశం $-(4 - s)$. దీనితో ఏ సూత్రాన్నైనా త్వరగా రాయవచ్చు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "సున్నా, ఒకటి, రెండు, రెండు, రెండున్నర, మూడు, నాలుగు." ఆర్థో నుండి త్రిమితీయం వరకు పంచుకున్న మూలలు. ప్రతి Si కి ఆక్సిజన్ 4, 3.5, 3, 3, 2.75, 2.5, 2 గా క్రమంగా తగ్గుతుంది.
జియోలైట్లు (zeolites) త్రిమితీయ అల్యూమినోసిలికేట్లు; కొన్ని Si⁴⁺ లను Al³⁺ లు ప్రతిక్షేపిస్తాయి. ప్రతి ప్రతిక్షేపణ ఒక రుణావేశాన్ని మిగులుస్తుంది; దానిని మార్పిడి చేయదగిన Na⁺, K⁺ లేదా Ca²⁺ లు మార్గాల్లో సమతుల్యం చేస్తాయి. ఉపయోగాలు: నీటి మృదూకరణం, అణు చాలనులు (molecular sieves), మరియు మిథనాల్ను గాసోలిన్ శ్రేణి హైడ్రోకార్బన్లుగా మార్చే ఆకృతి-ఎంపిక ఉత్ప్రేరకం ZSM-5.
15వ గ్రూపు: నైట్రోజన్, ఫాస్ఫరస్
ఫాస్ఫరస్ రూపాంతరాలు
- తెల్ల: 60° కోణాలు గల P₄ చతుష్ఫలకాలు, కాబట్టి అత్యంత చర్యాశీలం. ఇది చీకటిలో మెరుస్తుంది, సుమారు 303 K వద్ద మండుతుంది, CS₂ లో కరుగుతుంది, విషపూరితం, నీటి క్రింద నిల్వ చేస్తారు.
- ఎరుపు: P₄ ప్రమాణాలు గొలుసులుగా కలిసినవి; గాలి లేకుండా తెల్ల P ని 570 K వద్ద వేడి చేసి తయారు చేస్తారు. CS₂ లో కరగదు, విషరహితం, సుమారు 540 K వద్ద మండుతుంది.
- నలుపు: పొరలుగా ఉంటుంది; తెల్ల P ని పీడనం క్రింద వేడి చేస్తే ఏర్పడుతుంది. ఇది అత్యంత స్థిరమైన రూపం, విద్యుత్ వాహకం.
నైట్రోజన్, అమ్మోనియా
N₂ ను NH₄Cl + NaNO₂ నుండి, లేదా (చాలా శుద్ధంగా) Ba(N₃)₂ నుండి తయారు చేస్తారు. N≡N బంధం (945 kJ mol⁻¹) దానిని జడంగా చేస్తుంది; వేడిగా ఉన్నప్పుడు నైట్రైడ్లను (6Li + N₂ → 2Li₃N), కాల్షియం సయనమైడ్ను (CaC₂ + N₂ → CaCN₂ + C) ఇస్తుంది.
NH₃ ఒంటరి జంటతో పిరమిడ్ ఆకారంలో ఉంటుంది, హైడ్రోజన్ బంధాల వల్ల అధిక మరిగే స్థానం కలిగి ఉంటుంది. ప్రయోగశాల తయారీ: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ → 2NH₃ + CaCl₂ + 2H₂O, CaO పై ఆరబెడతారు; CaCl₂, H₂SO₄ లేదా P₄O₁₀ పై ఎప్పుడూ కాదు. ఇది లోహ అయాన్లతో సంశ్లిష్టాలను ఏర్పరుస్తుంది: Cu²⁺ + 4NH₃ → [Cu(NH₃)₄]²⁺ (ముదురు నీలం).
హేబర్ పద్ధతి: N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃, ΔH = −92 kJ. అధిక పీడనం (సుమారు 200 bar) తక్కువ మోల్లు ఉన్న వైపుకు అనుకూలం. తక్కువ ఉష్ణోగ్రత ఉష్ణమోచక అగ్ర చర్యకు అనుకూలం కానీ నెమ్మదిగా జరుగుతుంది, కాబట్టి ఇనుముతో (ప్రమోటర్లు K₂O, Al₂O₃) సుమారు 700 K రాజీ.
నైట్రిక్ ఆమ్లం, నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్లు
ఆస్ట్వాల్డ్ పద్ధతి:
- 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O, Pt–Rh జల్లెడపై, సుమారు 500 K, 9 bar
- 2NO + O₂ → 2NO₂
- 3NO₂ + H₂O → 2HNO₃ + NO, NO ను 2వ దశకు పునర్వినియోగం చేస్తారు
మొత్తం మీద ప్రతి NH₃ ఒక HNO₃ ఇస్తుంది. ఉత్పత్తి సుమారు 68% ఆమ్లం.
లోహాలతో ఉత్పన్నం గాఢతపై ఆధారపడుతుంది:
- Cu, గాఢ: Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O
- Cu, పలుచని: 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O
- Zn, పలుచని: 4Zn + 10HNO₃ → 4Zn(NO₃)₂ + N₂O + 5H₂O; అతి పలుచని NH₄NO₃ ఇస్తుంది
- Fe, Al, Cr గాఢ ఆమ్లంలో నిష్క్రియం అవుతాయి; Au, Pt లు రాజద్రావకంలో (aqua regia) మాత్రమే కరుగుతాయి
అలోహాలు NO₂ తో తమ అత్యధిక ఆక్సోఆమ్లాలుగా మారతాయి: C → CO₂, S → H₂SO₄, P₄ → H₃PO₄.
| ఆక్సైడ్ | N స్థితి | స్వభావం | గమనికలు |
|---|---|---|---|
| N₂O | +1 | తటస్థం | నవ్వించే వాయువు, రేఖీయం |
| NO | +2 | తటస్థం | రంగులేనిది, అనుచుంబకం |
| N₂O₃ | +3 | ఆమ్లం | 250 K కంటే తక్కువలో నీలి ఘనం |
| NO₂ | +4 | ఆమ్లం | గోధుమ రంగు, వంగినది, N₂O₄ గా ద్విగుణీకరిస్తుంది |
| N₂O₄ | +4 | ఆమ్లం | రంగులేనిది, ప్రతిచుంబకం |
| N₂O₅ | +5 | ఆమ్లం | HNO₃ యొక్క అన్హైడ్రైడ్; ఘనంలో [NO₂]⁺[NO₃]⁻ |
PH₃, PCl₃, PCl₅
PH₃ ఏర్పడేది P₄ + 3NaOH + 3H₂O → PH₃ + 3NaH₂PO₂ నుండి, లేదా Ca₃P₂ + 6H₂O → 3Ca(OH)₂ + 2PH₃ నుండి. దీనికి కుళ్ళిన చేప వాసన ఉంటుంది, విషపూరితం, NH₃ కంటే చాలా బలహీన క్షారం (H–P–H 93.5°, H–N–H 107°). అశుద్ధ PH₃ గాలిలో మండుతుంది.
PCl₃ ఏర్పడేది P₄ + 6Cl₂ → 4PCl₃ నుండి. ఇది పిరమిడ్ ఆకారం, పూర్తిగా జలవిశ్లేషణ చెందుతుంది: PCl₃ + 3H₂O → H₃PO₃ + 3HCl. ఇది –OH ను –Cl గా మారుస్తుంది: 3CH₃COOH + PCl₃ → 3CH₃COCl + H₃PO₃.
PCl₅ అధిక Cl₂ నుండి ఏర్పడుతుంది (PCl₃ + Cl₂ ⇌ PCl₅). వాయువు త్రికోణ ద్విపిరమిడ్ (sp³d); అక్షీయ బంధాలు (219 pm) భూమధ్య బంధాల (204 pm) కంటే పొడవుగా ఉంటాయి, ఎందుకంటే ప్రతి అక్షీయ బంధానికి 90° వద్ద మూడు పొరుగు బంధాలు, ప్రతి భూమధ్య బంధానికి రెండు మాత్రమే ఉంటాయి. ఘనం [PCl₄]⁺[PCl₆]⁻. జలవిశ్లేషణ: PCl₅ + H₂O → POCl₃ + 2HCl; POCl₃ + 3H₂O → H₃PO₄ + 3HCl.
ఫాస్ఫరస్ ఆక్సోఆమ్లాలు

చిత్రం 5.2: H₃PO₂, H₃PO₃, H₃PO₄. క్షారకతను పొందడానికి P–OH సమూహాలను లెక్కించండి.
| ఆమ్లం | సూత్రం | P స్థితి | P–OH | P–H | క్షారకత |
|---|---|---|---|---|---|
| హైపోఫాస్ఫరస్ | H₃PO₂ | +1 | 1 | 2 | 1 |
| ఫాస్ఫరస్ | H₃PO₃ | +3 | 2 | 1 | 2 |
| హైపోఫాస్ఫారిక్ | H₄P₂O₆ | +4 | 4 | 0 | 4 |
| ఆర్థోఫాస్ఫారిక్ | H₃PO₄ | +5 | 3 | 0 | 3 |
| పైరోఫాస్ఫారిక్ | H₄P₂O₇ | +5 | 4 | 0 | 4 |
H₃PO₂, H₃PO₃ లు P–H వల్ల క్షయకారులు. H₄P₂O₆ లో P–P బంధం, H₄P₂O₇ లో P–O–P వారధి ఉంటాయి. H₃PO₃ ను వేడి చేస్తే అది అనులోమ-విలోమ చర్య (disproportionation) చెందుతుంది: 4H₃PO₃ → 3H₃PO₄ + PH₃.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "O–H మాత్రమే H ఇస్తుంది." ఆక్సిజన్పై ఉన్న హైడ్రోజన్ అయనీకరణం చెందుతుంది, ఫాస్ఫరస్పై ఉన్నది చెందదు. క్షారకతకు OH లెక్కించండి, క్షయకరణ సామర్థ్యానికి P–H లెక్కించండి.
16వ గ్రూపు: ఆక్సిజన్, సల్ఫర్
ఆక్సైడ్లు, ఆక్సిజన్
ఆమ్ల ఆక్సైడ్లు అలోహాల నుండి వస్తాయి (SO₂, CO₂, P₄O₁₀), క్షార ఆక్సైడ్లు చురుకైన లోహాల నుండి (Na₂O, CaO), ద్విగుణ (amphoteric) ఆక్సైడ్లు Al₂O₃, ZnO, BeO, తటస్థ ఆక్సైడ్లు CO, NO, N₂O, H₂O. పెరాక్సైడ్లలో O₂²⁻ ఉంటుంది (Na₂O₂); సూపర్ ఆక్సైడ్లలో O₂⁻ ఉంటుంది (KO₂, అనుచుంబకం).
O₂ ను 2KClO₃ → 2KCl + 3O₂ (MnO₂) ద్వారా లేదా ద్రవ గాలిని స్వేదనం చేసి తయారు చేస్తారు. ఇది అనుచుంబకం, π* ఆర్బిటాళ్ళలో రెండు జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి.
ఓజోన్
నిశ్శబ్ద విద్యుత్ విసర్జనంలో 3O₂ → 2O₃, 2 mol O₃ కు ΔH = +285 kJ. ఇది లేత నీలం రంగు, వంగిన (117°), ప్రతిచుంబక వాయువు, బలమైన ఆక్సీకారి:
- PbS + 4O₃ → PbSO₄ + 4O₂
- 2KI + H₂O + O₃ → 2KOH + I₂ + O₂ (స్టార్చ్–అయోడైడ్ కాగితంపై నీలం; I₂ ను థయోసల్ఫేట్తో టైట్రేట్ చేయవచ్చు)
- 2Ag + O₃ → Ag₂O + O₂; పాదరసం తన నెలవంక ఆకారాన్ని కోల్పోతుంది (తోక ఏర్పడటం, tailing)
- NO + O₃ → NO₂ + O₂, ఓజోన్ పొర క్షీణతకు ఒక మార్గం
సల్ఫర్, సల్ఫర్ డై ఆక్సైడ్
సల్ఫర్ ముడతలుగల S₈ వలయాలను ఏర్పరుస్తుంది. రాంబిక్ సల్ఫర్ (α) 369 K కంటే తక్కువలో స్థిరం, మోనోక్లినిక్ (β) దానికంటే పైన స్థిరం. రెండూ CS₂ లో కరుగుతాయి.
SO₂ సల్ఫర్ను మండించడం, పైరైట్లను భర్జనం చేయడం (4FeS₂ + 11O₂ → 2Fe₂O₃ + 8SO₂) లేదా Na₂SO₃ + 2HCl → 2NaCl + SO₂ + H₂O ద్వారా వస్తుంది. ఇది వంగినది (సుమారు 119°), ఆమ్ల స్వభావం కలది, చాలా బాగా కరుగుతుంది. ఇది క్షయకారి: MnO₄⁻ రంగును పోగొడుతుంది (5SO₂ + 2MnO₄⁻ + 2H₂O → 5SO₄²⁻ + 4H⁺ + 2Mn²⁺), Cr₂O₇²⁻ ను ఆకుపచ్చగా మారుస్తుంది. దీని బ్లీచింగ్ క్షయకరణం ద్వారా జరుగుతుంది, తాత్కాలికం. H₂S తో ఇది ఆక్సీకరణం చేస్తుంది: 2H₂S + SO₂ → 3S + 2H₂O.
సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం, సల్ఫర్ ఆక్సోఆమ్లాలు
సంపర్క పద్ధతి (contact process):
- S + O₂ → SO₂, తరువాత వాయువును శుద్ధి చేయడం
- 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃, ΔH = −196 kJ, V₂O₅, సుమారు 720 K, 2 bar
- SO₃ + H₂SO₄ → H₂S₂O₇ (ఓలియం), తరువాత H₂S₂O₇ + H₂O → 2H₂SO₄
SO₃ ను నేరుగా నీటిలోకి పంపరు, ఎందుకంటే అది పొగమంచును ఏర్పరుస్తుంది.
H₂SO₄ లో S వద్ద చతుష్ఫలకం ఉంటుంది, రెండు S=O, రెండు S–OH లతో. గాఢ ఆమ్లం నిర్జలీకరణం చేస్తుంది (చక్కెరను కాల్చివేస్తుంది), ఆక్సీకరణం కూడా చేస్తుంది: Cu + 2H₂SO₄ → CuSO₄ + SO₂ + 2H₂O. ఇది ద్విక్షారకం (NaHSO₄, Na₂SO₄), బాష్పశీల ఆమ్లాలను స్థానభ్రంశం చేస్తుంది (NaCl + H₂SO₄ → NaHSO₄ + HCl), కానీ HBr, HI లను ఆక్సీకరణం చేస్తుంది.
| ఆమ్లం | సూత్రం | S స్థితి | లక్షణం |
|---|---|---|---|
| సల్ఫరస్ | H₂SO₃ | +4 | ఒక S=O |
| థయోసల్ఫ్యూరిక్ | H₂S₂O₃ | +2 (సగటు) | S–S బంధం |
| డైథియోనస్ | H₂S₂O₄ | +3 | S–S బంధం |
| డైథియోనిక్ | H₂S₂O₆ | +5 | S–S బంధం |
| పైరోసల్ఫ్యూరిక్ | H₂S₂O₇ | +6 | S–O–S వారధి |
| పెరాక్సోమోనోసల్ఫ్యూరిక్ | H₂SO₅ | +6 | ఒక O–O |
| పెరాక్సోడైసల్ఫ్యూరిక్ | H₂S₂O₈ | +6 | రెండు SO₃H లను కలిపే O–O |
పెరాక్సీ ఆమ్లాలలో O–O ఆక్సిజన్లు −1 కాబట్టి సల్ఫర్ ఇంకా +6.
17వ గ్రూపు: క్లోరిన్, దాని సమ్మేళనాలు
క్లోరిన్, హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్
Cl₂ ను MnO₂ + 4HCl → MnCl₂ + Cl₂ + 2H₂O నుండి, డీకన్ పద్ధతి (4HCl + O₂ → 2Cl₂ + 2H₂O, CuCl₂, 720 K) ద్వారా, లేదా ఉప్పునీటి విద్యుద్విశ్లేషణ ద్వారా తయారు చేస్తారు. ఇది తడి రంగులను శాశ్వతంగా బ్లీచ్ చేస్తుంది: Cl₂ + H₂O → HCl + HOCl, మరియు HOCl → HCl + [O]. క్షారంలో ఇది అనులోమ-విలోమ చర్య చెందుతుంది: చల్లని పలుచని NaOH NaCl + NaOCl ఇస్తుంది; వేడి గాఢ NaOH తో 3Cl₂ + 6NaOH → 5NaCl + NaClO₃ + 3H₂O. అధిక NH₃ N₂, NH₄Cl ఇస్తుంది; అధిక Cl₂ NCl₃ ఇస్తుంది.
HCl ను NaCl + H₂SO₄ → NaHSO₄ + HCl (420 K కంటే తక్కువలో) ద్వారా తయారు చేస్తారు. HCl, HNO₃ ల 3 : 1 మిశ్రమం రాజద్రావకం (aqua regia); ఇది బంగారాన్ని కరిగిస్తుంది, ఎందుకంటే Cl⁻ లోహ అయాన్తో సంశ్లిష్టం ఏర్పరుస్తుంది.
అంతర్హాలోజన్ సమ్మేళనాలు
రెండు హాలోజన్లు XX′, XX′₃, XX′₅ లేదా XX′₇ గా కలుస్తాయి; పెద్ద పరమాణువు X కేంద్రంలో ఉంటుంది.
| రకం | ఉదాహరణలు | కేంద్ర పరమాణువు | ఆకారం |
|---|---|---|---|
| XX′ | ClF, ICl | లేదు | రేఖీయం |
| XX′₃ | ClF₃, BrF₃ | sp³d, 2 ఒంటరి జంటలు | T-ఆకారం |
| XX′₅ | BrF₅, IF₅ | sp³d², 1 ఒంటరి జంట | చతురస్ర పిరమిడ్ |
| XX′₇ | IF₇ | sp³d³, 0 ఒంటరి జంటలు | పంచకోణ ద్విపిరమిడ్ |
ఇవి మాతృ హాలోజన్ల (F₂ తప్ప) కంటే ఎక్కువ చర్యాశీలం, ఎందుకంటే X–X′ బంధం X–X కంటే బలహీనం. ఇవి సంయోజనీయం, ప్రతిచుంబకం. జలవిశ్లేషణ హాలైడ్ను, ఆక్సోహాలైడ్ను ఇస్తుంది: ICl + H₂O → HCl + HOI; BrF₅ + 3H₂O → HBrO₃ + 5HF; IF₇ + 6H₂O → H₅IO₆ + 7HF.
హాలోజన్ల ఆక్సోఆమ్లాలు
క్లోరిన్కు: HOCl (+1), HClO₂ (+3), HClO₃ (+5), HClO₄ (+7). ఆక్సీకరణ సంఖ్యతో ఆమ్ల బలం పెరుగుతుంది, ఎందుకంటే ఎక్కువ చివరి ఆక్సిజన్లు ఆనయాన్ ఆవేశాన్ని పంచుతాయి: HOCl < HClO₂ < HClO₃ < HClO₄. గ్రూపులో క్రిందికి, HOCl > HOBr > HOI. ClO⁻, ClO₂⁻, ClO₃⁻, ClO₄⁻ ఆనయాన్లు వరుసగా రేఖీయం, వంగినది, పిరమిడ్, చతుష్ఫలకం. ఫ్లోరిన్ అస్థిరమైన HOF ను మాత్రమే ఏర్పరుస్తుంది. హైపోక్లోరైట్ వేడిచేస్తే అనులోమ-విలోమ చర్య చెందుతుంది: 3ClO⁻ → ClO₃⁻ + 2Cl⁻.
బ్లీచింగ్ పౌడర్
పొడి కాల్షియం హైడ్రాక్సైడ్ (సున్నం) పై Cl₂ ను పంపితే CaOCl₂ వస్తుంది; ఇది మిశ్రమ లవణం Ca(OCl)Cl: Ca(OH)₂ + Cl₂ → CaOCl₂ + H₂O. పలుచని ఆమ్లం క్లోరిన్ను విడుదల చేస్తుంది, CaOCl₂ + H₂SO₄ → CaSO₄ + Cl₂ + H₂O, ఈ "లభ్య క్లోరిన్" దాని బలాన్ని కొలుస్తుంది. ఉపయోగాలు: ప్రత్తిని బ్లీచ్ చేయడం, నీటిని క్రిమిరహితం చేయడం, ఆక్సీకారిగా. గాలిలోని CO₂ దానిపై పనిచేయడం వల్ల నిల్వలో బలహీనపడుతుంది.
18వ గ్రూపు: జినాన్ సమ్మేళనాలు
హీలియం బెలూన్లను నింపుతుంది, అయస్కాంతాలను చల్లబరుస్తుంది; నియాన్ సైన్ బోర్డులను వెలిగిస్తుంది, ఆర్గాన్ బల్బులను నింపి వెల్డింగ్కు రక్షణ ఇస్తుంది, జినాన్ దీపాలలో వాడతారు, రేడాన్ రేడియో ధార్మిక చికిత్సలో వాడతారు.
జినాన్ F₂ తో చర్య జరుపుతుంది; నిష్పత్తి, పీడనం ఉత్పన్నాన్ని నిర్ణయిస్తాయి:
- Xe + F₂ → XeF₂ (అధిక Xe, 670 K, 1 bar)
- Xe + 2F₂ → XeF₄ (1 : 5, 870 K, 7 bar)
- Xe + 3F₂ → XeF₆ (1 : 20, 570 K, 60–70 bar)
జలవిశ్లేషణ: 2XeF₂ + 2H₂O → 2Xe + 4HF + O₂; 6XeF₄ + 12H₂O → 4Xe + 2XeO₃ + 24HF + 3O₂; XeF₆ + 3H₂O → XeO₃ + 6HF; పాక్షికం: XeF₆ + H₂O → XeOF₄ + 2HF.

చిత్రం 5.3: VSEPR ప్రకారం ఆకారాలు. ఒంటరి జంటలు, పరమాణువులు పేర్కొన్న ఆకారంలో మిగిలేలా స్థానాలను ఆక్రమిస్తాయి.
ఆకారాన్ని కనుగొనడానికి, ప్రతి F లేదా O పరమాణువుకు ఒక బంధ జంటను ఇవ్వండి, జినాన్ 8 వేలన్సీ ఎలక్ట్రాన్లలో మిగిలిన వాటిని ఒంటరి జంటలుగా తీసుకుని, వికర్షణ అతి తక్కువగా ఉండే చోట వాటిని ఉంచండి.
| జాతి | బంధ జంటలు | ఒంటరి జంటలు | సంకరీకరణం | ఆకారం |
|---|---|---|---|---|
| XeF₂ | 2 | 3 | sp³d | రేఖీయం |
| XeF₄ | 4 | 2 | sp³d² | చతురస్ర సమతలం |
| XeF₆ | 6 | 1 | sp³d³ | వక్రీకృత అష్టఫలకం |
| XeO₃ | 3 | 1 | sp³ | పిరమిడ్ |
| XeO₄ | 4 | 0 | sp³ | చతుష్ఫలకం |
| XeOF₄ | 5 | 1 | sp³d² | చతురస్ర పిరమిడ్ |
XeF₂ ఒంటరి జంటలు త్రికోణ ద్విపిరమిడ్ భూమధ్య సమతలంలో ఉంటాయి; XeF₄ ఒంటరి జంటలు చతురస్రానికి పైన, క్రింద ఉంటాయి.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "రెండు-మూడు, నాలుగు-రెండు, ఆరు-ఒకటి." XeF₂, XeF₄, XeF₆ ల బంధ జంటలు, ఒంటరి జంటలు 2 మరియు 3, 4 మరియు 2, 6 మరియు 1; మొత్తం ఎల్లప్పుడూ 5, 6, 7 జంటలు. పది సెకన్లలో ఆకారాన్ని తిరిగి గీయడానికి దీనిని వాడండి.
B, C, N, O, F ల అసాధారణ ప్రవర్తన
ప్రతి గ్రూపులోని మొదటి మూలకం మిగతావాటి కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది, కారణాలు చిన్న పరిమాణం, అధిక ఋణవిద్యుదాత్మకత, అధిక అయనీకరణ ఎంథాల్పీ, d ఆర్బిటాళ్ళు లేకపోవడం.
- గరిష్ఠ సంయోజకత 4: NCl₃ ఉంది కానీ NCl₅ లేదు, PCl₅ ఉంది; OF₆ లేదు కానీ SF₆ ఉంది; బోరాన్ [BF₄]⁻ ఇస్తుంది కానీ అల్యూమినియం [AlF₆]³⁻ ఇస్తుంది.
- pπ–pπ బహుబంధాలు C, N, O లలో సాధారణం (C=O, N≡N, O=O); Si, P లు జాలకాలలో, P₄ లో ఏకబంధాలను ఇష్టపడతాయి.
- NH₃, H₂O, HF లలో హైడ్రోజన్ బంధం వాటి మరిగే స్థానాలను PH₃, H₂S, HCl కంటే చాలా ఎక్కువకు పెంచుతుంది.
- బలహీన N–N, O–O, F–F ఏకబంధాలు, ఎందుకంటే చిన్న పొరుగు పరమాణువులపై ఒంటరి జంటలు వికర్షించుకుంటాయి. అందుకే F–F (159 kJ mol⁻¹) Cl–Cl (243 kJ mol⁻¹) కంటే బలహీనం, C కు శృంఖలనం (catenation) బలంగా, N, O లకు బలహీనంగా ఉంటుంది.
మూలకం వారీగా: బోరాన్ కేవలం సంయోజనీయ సమ్మేళనాలు గల అలోహం, ఇది సిలికాన్ను కర్ణ సంబంధంగా పోలి ఉంటుంది. కార్బన్ శృంఖలనం చేస్తుంది, వాయు CO₂ ఇస్తుంది, ఘన SiO₂ కు భిన్నంగా. నైట్రోజన్ ద్విపరమాణుక వాయువు, ఆక్సీకరణ స్థితులు −3 నుండి +5 వరకు, కానీ అష్టకాన్ని విస్తరించలేదు. ఆక్సిజన్ ఎక్కువగా −2; సంయోజకత 2 ను దాటేది డేటివ్ బంధం ద్వారా మాత్రమే (H₃O⁺). ఫ్లోరిన్ −1, 0 లను మాత్రమే చూపుతుంది, బలమైన ఆక్సీకారి; HF నీటిలో బలహీన ఆమ్లం, KHF₂ లో HF₂⁻ ఏర్పడుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణలు
ఉదాహరణ 1: 0.4 mol H₃PO₃, 0.4 mol H₃PO₂ లను కలిపి తటస్థీకరించడానికి ఎన్ని మోల్ల NaOH కావాలి?
H₃PO₃ లో 2 P–OH ఉన్నాయి, కాబట్టి ద్విక్షారకం; H₃PO₂ లో 1 P–OH ఉంది, కాబట్టి ఏకక్షారకం.
NaOH = 2 × 0.4 + 1 × 0.4 = 1.2 mol.
జవాబు: 1.2 mol. క్షారకత అంటే P–OH ల సంఖ్య, సూత్రంలోని H ల సంఖ్య కాదు.
ఉదాహరణ 2: ఆస్ట్వాల్డ్ పద్ధతిలో మొత్తం 80% లబ్ధితో 170 kg NH₃ నుండి వచ్చే HNO₃ ద్రవ్యరాశిని కనుగొనండి.
మొత్తం మీద ప్రతి NH₃ ఒక HNO₃ ఇస్తుంది, ఎందుకంటే NO పునర్వినియోగం అవుతుంది.
NH₃ = 170 000 ÷ 17 = 10 000 mol, కాబట్టి 100% వద్ద HNO₃ = 10 000 × 63 g = 630 kg.
80% వద్ద: 630 × 0.8 = 504 kg.
జవాబు: 504 kg. పునర్వినియోగం వల్ల నిష్పత్తి 1 : 1 అవుతుంది.
ఉదాహరణ 3: ప్రతి SiO₄ చతుష్ఫలకం 3 మూలలను పంచుకునే పొర సిలికేట్ ఉంది. ఆనయాన్ ప్రమాణాన్ని, దాని ఆవేశాన్ని, Mg²⁺ తో తటస్థ ఖనిజ సూత్రాన్ని ఇవ్వండి.
ప్రతి Si కి ఆక్సిజన్ = 4 − 3/2 = 2.5, కాబట్టి ప్రమాణం Si₂O₅.
ప్రతి Si కి ఆవేశం = −(4 − 3) = −1, కాబట్టి ప్రతి Si₂O₅ కు −2.
ఒక Mg²⁺ దానిని సమతుల్యం చేస్తుంది: MgSi₂O₅.
జవాబు: Si₂O₅²⁻, MgSi₂O₅. ఆవేశ సూత్రం వల్ల నిర్మాణాన్ని గీయనవసరం లేదు.
ఉదాహరణ 4: 224 mL (STP) ఓజోనీకరించిన ఆక్సిజన్ను అధిక KI లోకి పంపారు. విడుదలైన అయోడిన్కు 20 mL 0.1 M సోడియం థయోసల్ఫేట్ కావాలి. O₃ శాతాన్ని (ఘనపరిమాణ ప్రకారం) కనుగొనండి.
O₃ + 2KI + H₂O → 2KOH + I₂ + O₂, కాబట్టి 1 mol O₃ 1 mol I₂ ఇస్తుంది.
I₂ + 2S₂O₃²⁻ → 2I⁻ + S₄O₆²⁻, కాబట్టి 1 mol I₂ కు 2 mol థయోసల్ఫేట్ కావాలి.
థయోసల్ఫేట్ = 2 mmol, I₂ = 1 mmol, O₃ = 1 mmol; మొత్తం వాయువు = 224 ÷ 22 400 mol = 10 mmol.
O₃ = 1/10 = 10%.
జవాబు: 10%. 1 : 1, 1 : 2 నిష్పత్తులను గొలుసుగా కలపండి.
ఉదాహరణ 5: 6XeF₄ + 12H₂O → 4Xe + 2XeO₃ + 24HF + 3O₂ లో, 2 mol XeF₄ నుండి ఎన్ని మోల్ల O₂ ఏర్పడుతుంది, జినాన్ ఆక్సైడ్ ఆకారం, సంకరీకరణం ఏమిటి?
6 mol XeF₄ 3 mol O₂ ఇస్తాయి, కాబట్టి 2 mol 1 mol O₂ ఇస్తాయి.
XeO₃ లో 3 బంధ జంటలు, 1 ఒంటరి జంట: 4 జంటలు, sp³, పిరమిడ్.
జవాబు: 1 mol; పిరమిడ్, sp³. సూత్రం నుండి జంటలను లెక్కించండి.
ఉదాహరణ 6: ఒక బ్లీచింగ్ పౌడర్ నమూనా అధిక ఆమ్లంతో తన ద్రవ్యరాశిలో 35.5% క్లోరిన్ను ఇస్తుంది. CaOCl₂ (M = 127) మాత్రమే క్రియాశీల సమ్మేళనం అనుకుని, స్వచ్ఛతను కనుగొనండి.
ఒక mol CaOCl₂ ఒక mol Cl₂ ఇస్తుంది, కాబట్టి స్వచ్ఛమైన CaOCl₂ $\frac{71}{127} \times 100 = 55.9\%$ ఇస్తుంది.
స్వచ్ఛత = $\frac{35.5}{55.9} \times 100 = 63.5\%$.
జవాబు: సుమారు 63.5%. పరిశీలించిన లబ్ధిని సైద్ధాంతిక లబ్ధితో పోల్చండి.
సాధారణ పొరపాట్లు
- సూత్రంలోని ప్రతి H ను ఆమ్ల హైడ్రోజన్గా లెక్కించడం → P–OH లను మాత్రమే లెక్కించండి; H₃PO₃ ద్విక్షారకం.
- NH₃ ను గాఢ H₂SO₄ లేదా CaCl₂ తో ఆరబెట్టడం → CaO వాడండి.
- బోరిక్ ఆమ్లాన్ని త్రిక్షారకం అనడం → ఇది ఏకక్షారకం: B(OH)₃ + H₂O ⇌ [B(OH)₄]⁻ + H⁺.
- అనార్ద్ర AlCl₃ కోసం AlCl₃·6H₂O ను వేడి చేయడం → అది జలవిశ్లేషణ చెందుతుంది; Al, పొడి Cl₂ నుండి తయారు చేయండి.
- BF₃ ను బోరాన్ యొక్క బలమైన లూయిస్ ఆమ్లం అనడం → BBr₃ బలమైనది; వెనుక బంధనం BF₃ ను బలహీనపరుస్తుంది.
- డైబోరేన్ వారధిని రెండు పరమాణువుల మధ్య రెండు ఎలక్ట్రాన్ల బంధంగా భావించడం → ఇది 3c–2e బంధం.
- NO ను గోధుమ రంగు అనడం → NO రంగులేనిది, NO₂ గోధుమ రంగు.
- Cu తో పలుచని, గాఢ HNO₃ లకు ఒకే ఉత్పన్నం అనడం → పలుచని NO ఇస్తుంది, గాఢ NO₂ ఇస్తుంది.
- SO₂ శాశ్వతంగా బ్లీచ్ చేస్తుందనడం → ఇది రంగును క్షయకరణం చేస్తుంది, గాలి రంగును తిరిగి తెస్తుంది.
- XeF₄ ఒంటరి జంటలను సమతలంలో గీయడం → అవి చతురస్రానికి పైన, క్రింద ఉంటాయి.
శీఘ్ర పునశ్చరణ
- B వేడి గాఢ HNO₃ తో చర్య జరిపి H₃BO₃ ఇస్తుంది; Al NaOH లో [Al(OH)₄]⁻ గా కరుగుతుంది, గాఢ HNO₃ లో నిష్క్రియం.
- బోరాక్స్ Na₂[B₄O₅(OH)₄]·8H₂O; అది జలవిశ్లేషణ చెంది NaOH, H₃BO₃ ఇస్తుంది, రంగు పూసలను ఇస్తుంది.
- B(OH)₃ ఏకక్షారక లూయిస్ ఆమ్లం; B₂H₆ లో 4 చివరి 2c–2e, 2 వారధి 3c–2e బంధాలు.
- లూయిస్ ఆమ్లత్వం: BF₃ < BCl₃ < BBr₃; బాష్పంలో AlCl₃ అంటే Al₂Cl₆; పొటాష్ ఆలమ్ K₂SO₄·Al₂(SO₄)₃·24H₂O.
- వజ్రం sp³ అవాహకం; గ్రాఫైట్ sp² వాహకం; C₆₀ లో 20 షట్కోణాలు, 12 పంచకోణాలు.
- CO తటస్థ క్షయకారి; CO₂ రేఖీయ ఆమ్లం; SiO₂ HF తో చర్య జరిపే జాలక నిర్మాణం.
- సిలికోన్ ప్రమాణం –[O–Si(CH₃)₂]–; సిలికేట్ ఆవేశం ప్రతి Si కి −(4 − s); జియోలైట్లు మార్పిడి కాటయాన్లు గల అల్యూమినోసిలికేట్లు.
- తెల్ల P (P₄) అత్యంత చర్యాశీలం, నలుపు అత్యంత స్థిరం.
- హేబర్: Fe, 200 bar, 700 K; ఆస్ట్వాల్డ్: Pt–Rh, NO → NO₂ → HNO₃; సంపర్క: V₂O₅, 720 K, ఓలియం.
- తటస్థ ఆక్సైడ్లు: N₂O, NO, CO; N₂O₅ HNO₃ యొక్క అన్హైడ్రైడ్; NO₂ గోధుమ రంగు, N₂O₄ రంగులేనిది.
- PCl₅ వాయువులో త్రికోణ ద్విపిరమిడ్, ఘనంలో [PCl₄]⁺[PCl₆]⁻.
- క్షారకత: H₃PO₂ 1, H₃PO₃ 2, H₃PO₄ 3, H₄P₂O₇ 4; P–H ఉంటే క్షయకారి.
- అంతర్హాలోజన్లు: XX′ రేఖీయం, XX′₃ T-ఆకారం, XX′₅ చతురస్ర పిరమిడ్, XX′₇ పంచకోణ ద్విపిరమిడ్; ఆమ్ల బలంలో HOCl < HClO₂ < HClO₃ < HClO₄.
- XeF₂ రేఖీయం, XeF₄ చతురస్ర సమతలం, XeF₆ వక్రీకృత అష్టఫలకం, XeO₃ పిరమిడ్, XeOF₄ చతురస్ర పిరమిడ్.
సాధన ప్రశ్నలు
ఫాస్ఫరస్ ఆక్సోఆమ్లాలలో ఏది ఏకక్షారకం (monobasic)?
- H₃PO₂
- H₃PO₄
- H₃PO₃
- H₄P₂O₇
సమాధానం
A. H₃PO₂
H₃PO₂ లో ఒక P–OH సమూహం, రెండు P–H బంధాలు ఉన్నాయి; O–H హైడ్రోజన్ మాత్రమే అయనీకరణం చెందుతుంది. H₃PO₃ ద్విక్షారకం, H₃PO₄ త్రిక్షారకం, H₄P₂O₇ చతుష్క్షారకం.
స్థానభ్రంశం చెందిన π ఎలక్ట్రాన్లు కలిగి విద్యుత్తును ప్రవహింపజేసేది క్రింది వాటిలో ఏది?
- వజ్రం
- గ్రాఫైట్
- పొడి మంచు (dry ice)
- క్వార్ట్జ్
సమాధానం
B. గ్రాఫైట్
గ్రాఫైట్లో ప్రతి కార్బన్ మూడు ఎలక్ట్రాన్లను σ బంధాలకు వాడుతుంది; నాలుగోది పొర అంతటా స్థానభ్రంశం చెందుతుంది. మిగిలిన వాటిలో స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లు లేవు.
సంపర్క పద్ధతిలో SO₂ ను SO₃ గా ఆక్సీకరణం చేయడానికి వాడే ఉత్ప్రేరకం
- నికెల్
- సన్నని పొడి ఇనుము
- వెనేడియం పెంటాక్సైడ్
- ప్లాటినం–రోడియం జల్లెడ
సమాధానం
C. వెనేడియం పెంటాక్సైడ్
సుమారు 720 K వద్ద V₂O₅. ఇనుము హేబర్ పద్ధతికి, Pt–Rh ఆస్ట్వాల్డ్ పద్ధతికి చెందినవి.
వాయు అమ్మోనియాను దేని పైన పంపి ఆరబెట్టవచ్చు?
- అనార్ద్ర CaCl₂
- గాఢ H₂SO₄
- P₄O₁₀
- సున్నం (CaO)
సమాధానం
D. సున్నం (CaO)
NH₃ క్షార స్వభావం కలది. ఇది H₂SO₄, P₄O₁₀ (ఆమ్లాలు) లతో చర్య జరుపుతుంది, CaCl₂ తో CaCl₂·8NH₃ ఏర్పరుస్తుంది. CaO క్షారం, చర్య జరపదు.
కాపర్ పలుచని నైట్రిక్ ఆమ్లంతో చర్య జరిపినప్పుడు వచ్చే ప్రధాన వాయు ఉత్పన్నం
- NO
- NH₃
- NO₂
- N₂O
సమాధానం
A. NO
3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O. గాఢ ఆమ్లంతో NO₂ ఏర్పడుతుంది.
ClF₃ ఆకారం
- రేఖీయం
- T-ఆకారం
- త్రికోణ సమతలం
- త్రికోణ పిరమిడ్
సమాధానం
B. T-ఆకారం
Cl కు 3 బంధ జంటలు, 2 ఒంటరి జంటలు ఉన్నాయి: sp³d. ఒంటరి జంటలు త్రికోణ ద్విపిరమిడ్లోని రెండు భూమధ్య స్థానాలను ఆక్రమిస్తాయి, కాబట్టి T ఆకారం మిగులుతుంది.
XeF₆ పూర్తి జలవిశ్లేషణ ఇచ్చేవి
- XeO₂, HF
- Xe, O₂
- XeO₃, HF
- XeO₄, HF
సమాధానం
C. XeO₃, HF
XeF₆ + 3H₂O → XeO₃ + 6HF. ఆక్సీకరణ స్థితిలో మార్పు లేదు (Xe +6 గానే ఉంటుంది), కాబట్టి Xe, O₂ లు కావు.
క్లోరిన్ ఆక్సోఆమ్లాల ఆమ్ల బలం పెరిగే సరైన క్రమం
- HClO₂ < HClO < HClO₃ < HClO₄
- HClO < HClO₃ < HClO₂ < HClO₄
- HClO₄ < HClO₃ < HClO₂ < HClO
- HClO < HClO₂ < HClO₃ < HClO₄
సమాధానం
D. HClO < HClO₂ < HClO₃ < HClO₄
ఎక్కువ చివరి ఆక్సిజన్ పరమాణువులు ఆనయాన్ రుణావేశాన్ని పంచుతాయి, కాబట్టి +1 నుండి +7 వరకు ఆక్సీకరణ సంఖ్యతో బలం పెరుగుతుంది.
ప్రతి SiO₄ చతుష్ఫలకం మూడు మూలలను పంచుకునే (పొర నిర్మాణం) సిలికేట్ ఆనయాన్
- (Si₂O₅)ₙ²ⁿ⁻
- (Si₄O₁₁)ₙ⁶ⁿ⁻
- (SiO₃)ₙ²ⁿ⁻
- Si₂O₇⁶⁻
సమాధానం
A. (Si₂O₅)ₙ²ⁿ⁻
మూడు పంచుకున్న మూలలు: ప్రతి Si కి ఆక్సిజన్ = 4 − 3/2 = 2.5, కాబట్టి Si₂O₅, ఆవేశం ప్రతి Si కి −(4 − 3) = −1.
ఘన స్థితిలో PCl₅ ఉండే రూపం
- [PCl₃]⁺[PCl₇]⁻
- [PCl₄]⁺[PCl₆]⁻
- [PCl₆]⁺[PCl₄]⁻
- త్రికోణ ద్విపిరమిడ్ అణువులు
సమాధానం
B. [PCl₄]⁺[PCl₆]⁻
ఘనం [PCl₄]⁺ (చతుష్ఫలకం), [PCl₆]⁻ (అష్టఫలకం). త్రికోణ ద్విపిరమిడ్లు వాయువులో, ద్రవంలో ఉంటాయి.
రంగులేనిదీ, అనుచుంబకమూ అయిన నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్ ఏది?
- NO₂
- N₂O₄
- N₂O
- NO
సమాధానం
D. NO
NO లో 11 వేలన్సీ ఎలక్ట్రాన్లు, ఒకటి జతకానిది. N₂O ప్రతిచుంబకం, NO₂ అనుచుంబకం కానీ గోధుమ రంగు, N₂O₄ ప్రతిచుంబకం.
క్రింది ఆమ్లాలలో O–O బంధం ఉన్నది ఏది?
- H₂S₂O₆
- H₂S₂O₇
- H₂S₂O₈
- H₂S₂O₃
సమాధానం
C. H₂S₂O₈
H₂S₂O₈ అంటే HO₃S–O–O–SO₃H. H₂S₂O₇ లో S–O–S ఉంది; H₂S₂O₆, H₂S₂O₃ లలో S–S బంధాలు ఉన్నాయి.
ఘన డైనైట్రోజన్ పెంటాక్సైడ్ ఉండేది
- [NO]⁺[NO₃]⁻
- N–N బంధం ఉన్న N₂O₅ అణువులు
- [NO]⁺[NO₂]⁻
- [NO₂]⁺[NO₃]⁻
సమాధానం
D. [NO₂]⁺[NO₃]⁻
ఘనంలో N₂O₅ అయానిక: రేఖీయ [NO₂]⁺, సమతల [NO₃]⁻. వాయువులో మాత్రమే O₂N–O–NO₂ అణువులు ఉంటాయి, వాటిలో N–N బంధం ఉండదు.
క్రింది వాటిలో XeF₄ వలె ఒకే ఆకారం ఉన్నది ఏది?
- XeO₄
- ICl₄⁻
- BF₄⁻
- SF₄
సమాధానం
B. ICl₄⁻
ICl₄⁻ లో I పై 4 బంధ జంటలు, 2 ఒంటరి జంటలు ఉన్నాయి, కాబట్టి XeF₄ వలె చతురస్ర సమతలం. SF₄ సీ-సా (see-saw) ఆకారం; BF₄⁻, XeO₄ చతుష్ఫలకాలు.
పైరోఫాస్ఫారిక్ ఆమ్లం H₄P₂O₇ క్షారకత
- 2
- 3
- 4
- 6
సమాధానం
C. 4
ప్రతి P పై రెండు OH సమూహాలు ఉన్నాయి (P=O, P–O–P వారధి, రెండు OH). నాలుగు P–OH సమూహాలు క్షారకత 4 ఇస్తాయి.
ఆస్ట్వాల్డ్ పద్ధతిలో పూర్తి మార్పిడితో, NO పునర్వినియోగంతో 17 kg NH₃ నుండి లభించే HNO₃ ద్రవ్యరాశి (kg లలో) (H = 1, N = 14, O = 16)
- 63
- 126
- 31.5
- 17
సమాధానం
A. 63
మొత్తం మీద NH₃ → HNO₃ నిష్పత్తి 1 : 1. 17 kg = 1 kmol, కాబట్టి HNO₃ = 1 kmol × 63 = 63 kg.
ఒక డైబోరేన్ అణువులోని త్రికేంద్ర ద్విఎలక్ట్రాన్ బంధాల సంఖ్య
- 1
- 2
- 3
- 4
సమాధానం
B. 2
రెండు వారధి B–H–B బంధాలు 3c–2e. నాలుగు చివరి B–H బంధాలు సాధారణ 2c–2e బంధాలు.
XeF₂, XeF₄, XeF₆ ల ఒక్కో అణువులో జినాన్ పరమాణువులపై ఉన్న మొత్తం ఒంటరి జంటల సంఖ్య
- 3
- 4
- 5
- 6
సమాధానం
D. 6
XeF₂ కు 3, XeF₄ కు 2, XeF₆ కు 1. మొత్తం = 6.
H₃PO₂, H₃PO₃, H₃PO₄ ల మిశ్రమాన్ని (ఒక్కొక్కటి 1 mol) పూర్తిగా తటస్థీకరించడానికి అవసరమైన NaOH మోల్ల సంఖ్య
- 6
- 5
- 4
- 9
సమాధానం
A. 6
క్షారకతలు 1, 2, 3. NaOH మోల్లు = 1 + 2 + 3 = 6. ప్రతి సూత్రంలోని మూడు H లనూ లెక్కిస్తే పొరపాటు విలువ 9 వస్తుంది.
పెరాక్సోడైసల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం H₂S₂O₈ లో సల్ఫర్ ఆక్సీకరణ స్థితి
- 8
- 7
- 6
- 4
సమాధానం
C. 6
రెండు పెరాక్సైడ్ ఆక్సిజన్లు −1, మిగిలిన ఆరు −2: 2 + 2x + 2(−1) + 6(−2) = 0 నుండి x = +6.
చక్రీయ సిలికేట్ ఆనయాన్ Si₆O₁₈ పై ఆవేశ పరిమాణం
- 6
- 12
- 18
- 4
సమాధానం
B. 12
ఆరు Si లు +24, పద్దెనిమిది O లు −36 ఇస్తాయి. నికర ఆవేశం −12, పరిమాణం 12.
N₂ + 3H₂ → 2NH₃ కు ΔH = −92 kJ. 8.5 g NH₃ ఏర్పడినప్పుడు విడుదలయ్యే ఉష్ణం (kJ లలో) (N = 14, H = 1)
- 46
- 92
- 11.5
- 23
సమాధానం
D. 23
8.5 g అంటే 0.5 mol NH₃. సమీకరణం 2 mol కు 92 kJ ఇస్తుంది, కాబట్టి 0.5 mol కు 92 × 0.5/2 = 23 kJ.
4.8 g ఓజోన్ పూర్తిగా వియోగం చెందినప్పుడు STP వద్ద లభించే O₂ ఘనపరిమాణం (లీటర్లలో) (O = 16, మోలార్ ఘనపరిమాణం 22.4 L)
- 4.48
- 2.24
- 3.36
- 1.12
సమాధానం
C. 3.36
4.8 g O₃ = 0.1 mol. 2O₃ → 3O₂, కాబట్టి O₂ = 0.15 mol, ఘనపరిమాణం = 0.15 × 22.4 = 3.36 L.
సంపర్క పద్ధతిలో 32 g సల్ఫర్ నుండి పూర్తి మార్పిడితో లభించే H₂SO₄ ద్రవ్యరాశి (గ్రాములలో) (S = 32, H₂SO₄ = 98)
- 98
- 49
- 64
- 196
సమాధానం
A. 98
S → SO₂ → SO₃ → H₂SO₄ నిష్పత్తి 1 : 1. 32 g S అంటే 1 mol, కాబట్టి 1 mol H₂SO₄ = 98 g.
12.7 g CaOCl₂ ను అధిక పలుచని H₂SO₄ తో చర్య జరిపినప్పుడు విడుదలయ్యే Cl₂ STP వద్ద ఘనపరిమాణం (లీటర్లలో) (Ca = 40, O = 16, Cl = 35.5, మోలార్ ఘనపరిమాణం 22.4 L)
- 4.48
- 2.24
- 1.12
- 0.224
సమాధానం
B. 2.24
CaOCl₂ M = 127, కాబట్టి 12.7 g = 0.1 mol. CaOCl₂ + H₂SO₄ → CaSO₄ + Cl₂ + H₂O వల్ల 0.1 mol Cl₂ = 2.24 L.
గ్లిజరాల్ సమక్షంలో 20 mL 0.1 M ఆర్థోబోరిక్ ఆమ్లాన్ని తటస్థీకరించడానికి అవసరమైన 0.1 M NaOH ఘనపరిమాణం (mL లలో)
- 40
- 60
- 10
- 20
సమాధానం
D. 20
B(OH)₃ ఏకక్షారకం, కాబట్టి NaOH mol = ఆమ్లం mol. అదే మోలారిటీ వల్ల అదే ఘనపరిమాణం, 20 mL. దీనిని త్రిక్షారకంగా తీసుకుంటే తప్పు విలువ 60 వస్తుంది.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: BF₃, BCl₃ కంటే బలహీన లూయిస్ ఆమ్లం. ప్రవచనం II: ఫ్లోరిన్ నుండి బోరాన్ ఖాళీ 2p ఆర్బిటాల్కు ఒంటరి జంటల వెనుక దానం, క్లోరిన్ కంటే మరింత సమర్థవంతం.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
A. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
రెండూ సత్యం: B–F లో 2p–2p అతివ్యాపనం, B–Cl లో 2p–3p కంటే మెరుగు, కాబట్టి BF₃ లో ఎలక్ట్రాన్ లోపం తక్కువ. ప్రవచనం II, I ను వివరిస్తుంది.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: అల్యూమినియం జలీయ సోడియం హైడ్రాక్సైడ్లో కరిగి హైడ్రోజన్ను విడుదల చేస్తుంది. ప్రవచనం II: అల్యూమినియం గాఢ నైట్రిక్ ఆమ్లంతో సులభంగా చర్య జరుపుతుంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
I సత్యం: 2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂. II అసత్యం: గాఢ HNO₃ Al ను నిష్క్రియం చేస్తుంది.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: H₃PO₃ లోని మూడు హైడ్రోజన్ పరమాణువులనూ సోడియంతో ప్రతిక్షేపించవచ్చు. ప్రవచనం II: H₃PO₃ లో ఒక P–H బంధం ఉంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
D. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
H₃PO₃ అంటే H–P(=O)(OH)₂. P–H హైడ్రోజన్ ఆమ్లీయం కాదు, కాబట్టి ఇది ద్విక్షారకం. I తప్పు, II సరైనది.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: SO₂ చేసే బ్లీచింగ్ శాశ్వతం. ప్రవచనం II: SO₂ రంగును ఆక్సీకరణం చేసి బ్లీచ్ చేస్తుంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
B. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
SO₂ క్షయకరణం ద్వారా బ్లీచ్ చేస్తుంది; ఉత్పన్నం మళ్ళీ ఆక్సీకరణం చెందడంతో గాలిలో రంగు తిరిగి వస్తుంది. రెండు ప్రవచనాలూ తప్పు.
క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇవ్వబడ్డాయి: ప్రవచనం I: XeF₄ చతురస్ర సమతల అణువు. ప్రవచనం II: XeF₄ లో జినాన్ యొక్క రెండు ఒంటరి జంటలు అణువు ఒకే వైపున పక్కపక్కనే ఉంటాయి.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
I సత్యం. వికర్షణను తగ్గించడానికి రెండు ఒంటరి జంటలు సమతలానికి పైన, క్రింద ఎదురెదురుగా ఉంటాయి; II అసత్యం.
నిశ్చితవాక్యం (A): బోరిక్ ఆమ్లం సూత్రం H₃BO₃ అయినప్పటికీ అది బలహీన ఏకక్షారక ఆమ్లం. కారణం (R): అది స్వయంగా H⁺ ను విడుదల చేయదు; నీటి నుండి OH⁻ ను స్వీకరించి [B(OH)₄]⁻ ను ఏర్పరుస్తుంది.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
A. A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
బోరాన్కు ఖాళీ ఆర్బిటాల్ ఉంది, కాబట్టి B(OH)₃ లూయిస్ ఆమ్లంగా పనిచేస్తుంది. అందుకే ప్రతి అణువుకు ఒక H⁺ మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
నిశ్చితవాక్యం (A): SiO₂ అధిక ద్రవీభవన స్థానం గల ఘనం కాగా CO₂ వాయువు. కారణం (R): కార్బన్ లాగే సిలికాన్ కూడా ఆక్సిజన్తో స్థిరమైన pπ–pπ ద్విబంధాలను ఏర్పరుస్తుంది.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
C. A సత్యం కానీ R అసత్యం
A సత్యం: SiO₂ ఒక బృహత్ జాలక నిర్మాణం. R అసత్యం: Si నాలుగు Si–O ఏకబంధాలను ఇష్టపడుతుంది, ద్విబంధ Si=O స్థిరం కాదు.
నిశ్చితవాక్యం (A): XeF₂ వంగిన అణువు. కారణం (R): XeF₂ లో మూడు ఒంటరి జంటలు త్రికోణ ద్విపిరమిడ్ భూమధ్య సమతలంలో ఉంటాయి.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
D. A అసత్యం కానీ R సత్యం
XeF₂ రేఖీయం, ఎందుకంటే మూడు భూమధ్య ఒంటరి జంటలు రెండు F లను అక్షీయ స్థానాలకు నెడతాయి. A అసత్యం, R సత్యం.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. N₂O b. N₂O₅ c. NO d. N₂O₃ జాబితా II: i. రంగులేని అనుచుంబక వాయువు ii. HNO₃ యొక్క అన్హైడ్రైడ్ iii. తేలికపాటి మత్తుమందుగా వాడే తటస్థ వాయువు iv. తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద మాత్రమే స్థిరమైన నీలి ఘనం
- a-iii, b-ii, c-i, d-iv
- a-iii, b-iv, c-i, d-ii
- a-ii, b-iii, c-iv, d-i
- a-i, b-ii, c-iii, d-iv
సమాధానం
A. a-iii, b-ii, c-i, d-iv
N₂O నవ్వించే వాయువు (iii); N₂O₅ నీటితో HNO₃ ఇస్తుంది (ii); NO లో ఒక బేసి ఎలక్ట్రాన్ ఉంది (i); N₂O₃ నీలం రంగు, 250 K కంటే తక్కువలో మాత్రమే స్థిరం (iv).
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. XeF₄ b. XeO₃ c. XeOF₄ d. XeF₂ జాబితా II: i. చతురస్ర పిరమిడ్ ii. రేఖీయం iii. పిరమిడ్ iv. చతురస్ర సమతలం
- a-i, b-iii, c-iv, d-ii
- a-iv, b-iii, c-i, d-ii
- a-ii, b-iii, c-i, d-iv
- a-iv, b-i, c-iii, d-ii
సమాధానం
B. a-iv, b-iii, c-i, d-ii
XeF₄ చతురస్ర సమతలం, XeO₃ పిరమిడ్ (3 బంధ జంటలు + 1 ఒంటరి జంట), XeOF₄ చతురస్ర పిరమిడ్ (5 బంధ జంటలు + 1 ఒంటరి జంట), XeF₂ రేఖీయం.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. హేబర్ పద్ధతి b. ఆస్ట్వాల్డ్ పద్ధతి c. సంపర్క పద్ధతి d. డీకన్ పద్ధతి జాబితా II: i. Pt–Rh జల్లెడ ii. V₂O₅ iii. CuCl₂ iv. K₂O, Al₂O₃ ప్రమోటర్లతో ఇనుము
- a-iv, b-ii, c-i, d-iii
- a-i, b-iv, c-ii, d-iii
- a-iii, b-i, c-ii, d-iv
- a-iv, b-i, c-ii, d-iii
సమాధానం
D. a-iv, b-i, c-ii, d-iii
హేబర్లో ప్రమోటర్లు గల ఇనుము, ఆస్ట్వాల్డ్లో Pt–Rh జల్లెడ, సంపర్కంలో V₂O₅ వాడతారు; డీకన్ పద్ధతి (HCl + O₂ → Cl₂) CuCl₂ వాడుతుంది.
0.1 mol PCl₅ ను అధిక నీటితో పూర్తిగా జలవిశ్లేషణ చేసి, వచ్చిన ఆమ్లాలను NaOH తో తటస్థీకరించారు. అవసరమైన NaOH మోల్లు
- 1.0
- 0.6
- 0.8
- 0.5
సమాధానం
C. 0.8
PCl₅ + 4H₂O → H₃PO₄ + 5HCl. 0.1 mol నుండి 0.1 mol H₃PO₄ (3 H⁺, 0.3 mol), 0.5 mol HCl వస్తాయి. NaOH = 0.3 + 0.5 = 0.8 mol.
ఒక జియోలైట్ సోడియం రూపంలో యూనిట్ సెల్కు Al₁₂Si₁₂O₄₈ చట్రం ఉంది, దానిని Na⁺ మాత్రమే సమతుల్యం చేస్తుంది. కఠిన జలం Na⁺ లన్నింటినీ Ca²⁺ తో ప్రతిక్షేపిస్తుంది. యూనిట్ సెల్కు తీసుకునే Ca²⁺ అయాన్ల సంఖ్య
- 12
- 6
- 3
- 24
సమాధానం
B. 6
చట్రం ఆవేశం: 12(+3) + 12(+4) + 48(−2) = −12, కాబట్టి 12 Na⁺ ఉన్నాయి. ప్రతి Ca²⁺ రెండు Na⁺ లను ప్రతిక్షేపిస్తుంది, కాబట్టి 6 Ca²⁺.
6.35 g కాపర్ అధిక పలుచని నైట్రిక్ ఆమ్లంతో చర్య జరుపుతుంది. STP వద్ద విడుదలయ్యే NO ఘనపరిమాణం సుమారు (Cu = 63.5, మోలార్ ఘనపరిమాణం 22.4 L)
- 1.49 L
- 0.75 L
- 2.24 L
- 4.48 L
సమాధానం
A. 1.49 L
3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO + 4H₂O. Cu = 0.1 mol, NO = 0.1 × 2/3 = 0.0667 mol, ఘనపరిమాణం = 0.0667 × 22.4 = 1.49 L. 4.48 L అనేది గాఢ ఆమ్లం నుండి వచ్చే NO₂ అవుతుంది.