పర్యావరణ రసాయన శాస్త్రం మరియు దైనందిన జీవితంలో రసాయన శాస్త్రం
గుర్తుంచుకోవలసినవి
- ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్ (photochemical smog) ఆక్సీకరణ స్వభావం కలది (NO₂, O₃, PAN; సూర్యకాంతిలో ఏర్పడతాయి); క్లాసికల్ స్మాగ్ (classical smog) క్షయకరణ స్వభావం కలది (SO₂ మరియు పొగ; చల్లని, తేమ వాతావరణంలో). ఆమ్ల వర్షం (acid rain) అంటే pH 5.6 కంటే తక్కువ, 7 కంటే తక్కువ కాదు.
- CFC ల నుండి వచ్చే క్లోరిన్ రాడికల్లు శ్రేణి చర్యలో స్ట్రాటోస్ఫియర్ ఓజోన్ను నాశనం చేస్తాయి: Cl· + O₃ → ClO· + O₂, తరువాత ClO· + O → Cl· + O₂. క్లోరిన్ తిరిగి ఏర్పడుతుంది, అందువల్ల కొన్ని పరమాణువులే వేలకొలది ఓజోన్ అణువులను నాశనం చేస్తాయి.
- BOD అంటే ఒక లీటరు నీటిలోని కర్బన పదార్థాన్ని 20 °C వద్ద 5 రోజుల్లో ఆక్సీకరణం చేయడానికి సూక్ష్మజీవులు వినియోగించే ఆక్సిజన్. BOD ఎక్కువగా ఉంటే నీరు మురికిగా ఉన్నట్లు; శుభ్రమైన నీటిలో ఇది సుమారు 5 ppm కంటే తక్కువగా ఉంటుంది.
- ప్రతి ఔషధం ఒక లక్ష్యాన్ని (target) చేరి పనిచేస్తుంది: అది ఎంజైమ్ క్రియాశీల స్థానాన్ని నిరోధిస్తుంది, లేదా గ్రాహకంపై (receptor) కూర్చుని దాన్ని ఉత్తేజపరుస్తుంది (అగోనిస్ట్) లేదా ఉత్తేజం కాకుండా ఉంచుతుంది (ఆంటగోనిస్ట్).
- సబ్బులు దీర్ఘ శృంఖల కొవ్వు ఆమ్లాల సోడియం లేదా పొటాషియం లవణాలు; ఇవి మైసెల్లను (micelles) ఏర్పరచి శుభ్రం చేస్తాయి; కఠిన జలంలో Ca²⁺ మరియు Mg²⁺ వీటిని అవక్షేపిస్తాయి కాబట్టి అక్కడ పనిచేయవు. సరళ శృంఖల డిటర్జెంట్లు జీవ విచ్ఛిన్నం చెందుతాయి, శాఖాయుత శృంఖలవి చెందవు.
ట్రోపోస్ఫియర్లో వాయు కాలుష్యం
ట్రోపోస్ఫియర్ (troposphere) అత్యంత కింది పొర; ఇది సుమారు 10 నుండి 15 km వరకు ఉంటుంది, మనం జీవించి శ్వాసించేది ఇక్కడే. ఇక్కడి కాలుష్య కారకాలు వాయువులు లేదా సూక్ష్మమైన ఘన, ద్రవ కణాలు.
ప్రధాన వాయు కాలుష్య కారకాలు, వాటి ప్రభావాలు:
| కాలుష్య కారకం | ప్రధాన మూలం | హాని |
|---|---|---|
| CO | కార్బన్ ఇంధనాలు అసంపూర్ణంగా మండటం, వాహనాల పొగ | హీమోగ్లోబిన్తో O₂ కంటే సుమారు 200 రెట్లు బలంగా బంధించి కార్బాక్సీహీమోగ్లోబిన్ను ఏర్పరుస్తుంది, దాంతో కణజాలాలకు ఆక్సిజన్ అందదు |
| SO₂ | బొగ్గు, నూనె మండించడం, సల్ఫైడ్ ధాతువుల కరిగింపు | ఊపిరితిత్తులను చికాకు పరుస్తుంది, ఆమ్ల వర్షాన్ని ఏర్పరుస్తుంది, రాళ్లను, ఆకులను దెబ్బతీస్తుంది |
| NO మరియు NO₂ | వేడి ఇంజిన్లు, కొలుములు; ఇక్కడ N₂ మరియు O₂ కలుస్తాయి | NO₂ ఊపిరితిత్తులకు చికాకు కలిగిస్తుంది, స్మాగ్లో ఒక భాగం, HNO₃ కి మూలం |
| హైడ్రోకార్బన్లు | మండని ఇంధనం, బాష్పీభవనం | ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్కు తోడ్పడతాయి, కొన్ని క్యాన్సర్ కారకాలు |
| CO₂, CH₄ | ఇంధనాలు మండటం, వరి పొలాలు, పశువులు, చెత్త కుప్పలు | హరితగృహ వాయువులు |
కణ పదార్థాలలో (particulates) ధూళి, మసి, ఫ్లై యాష్, పొగ, తుంపరలు, సీసం కలిపిన పెట్రోల్ నుండి వచ్చే సీసం సమ్మేళనాలు ఉంటాయి.
CO ఎందుకు విషం? హీమోగ్లోబిన్లో ప్రతి ఇనుము వద్ద O₂ ను ప్రతిగామిగా తీసుకునే స్థానం ఒకటి ఉంటుంది. CO అదే స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తుంది, పైగా ఇది చాలా గట్టిగా పట్టుకుంటుంది కాబట్టి కొద్ది CO కూడా రక్తం ఆక్సిజన్ మోసే సామర్థ్యంలో పెద్ద భాగాన్ని బంధించేస్తుంది.
స్మాగ్
"స్మాగ్" (smog) అంటే పొగ మరియు పొగమంచు కలయిక; కానీ ముఖ్యమైన రెండు రకాల రసాయన శాస్త్రం వేరు వేరు.
| లక్షణం | క్లాసికల్ స్మాగ్ | ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్ |
|---|---|---|
| సాధారణ ప్రదేశం | శీతాకాలంలో లండన్ | లాస్ ఏంజెలెస్, కొన్ని కాలాల్లో ఢిల్లీ |
| వాతావరణం | చల్లగా, తేమగా, కదలని గాలి | వెచ్చగా, పొడిగా, ప్రకాశవంతమైన సూర్యకాంతి |
| ప్రధాన పదార్థాలు | SO₂, పొగ, పొగమంచు | NO₂, హైడ్రోకార్బన్లు, సూర్యకాంతి |
| రసాయన స్వభావం | క్షయకరణ | ఆక్సీకరణ |
| ముఖ్య ఉత్పన్నాలు | H₂SO₄ బిందువులు | O₃, PAN, HCHO, ఆక్రోలిన్ |
సూర్యకాంతి NO₂ ను విడగొట్టినప్పుడు ఫోటోకెమికల్ చక్రం మొదలవుతుంది:
NO₂ → NO + O
O + O₂ → O₃
NO + O₃ → NO₂ + O₂
ఈ చక్రం ఒక్కటే నికరంగా ఓజోన్ను ఇవ్వదు, ఎందుకంటే NO తాను ఏర్పరచడంలో తోడ్పడిన O₃ ను తిరిగి తీసుకుంటుంది. వాహనాల నుండి వచ్చే హైడ్రోకార్బన్లు ఈ సమతుల్యతను భంగపరుస్తాయి. అవి రాడికల్లను ఏర్పరుస్తాయి; ఆ రాడికల్లు O₃ ను వినియోగించకుండానే NO ను NO₂ గా మారుస్తాయి, కాబట్టి O₃ పేరుకుపోతుంది. అవే రాడికల్లు NO₂ తో కలిసి పెరాక్సీఎసిటైల్ నైట్రేట్ను (PAN) ఇస్తాయి; ఇది కళ్లలో నీరు తెప్పిస్తుంది. ఫార్మాల్డిహైడ్, ఆక్రోలిన్ చికాకును పెంచుతాయి. భూ మట్టంలోని ఓజోన్ రబ్బరును పగులగొడుతుంది, పంటలకు హాని చేస్తుంది, ఆస్తమాను తీవ్రం చేస్తుంది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "చలి కాబట్టి క్లాసికల్, ఎండ కాబట్టి ఫోటో." చల్లని పొగమంచు క్లాసికల్ (క్షయకరణ) స్మాగ్ను ఇస్తుంది; సూర్యకాంతి ఫోటోకెమికల్ (ఆక్సీకరణ) స్మాగ్ను ఇస్తుంది. స్మాగ్ ప్రశ్న ఏదైనా వచ్చే ముందు దీన్ని మననం చేసుకోండి.
ఆమ్ల వర్షం
వర్షం ఎప్పుడూ తటస్థంగా ఉండదు. కరిగిన CO₂ కొద్దిగా కార్బానిక్ ఆమ్లాన్ని ఏర్పరచి శుభ్రమైన వర్షపు pH ను సుమారు 5.6 కి తగ్గిస్తుంది. కాబట్టి ఆమ్ల వర్షం అంటే pH 5.6 కంటే తక్కువ ఉన్న వర్షం.
అదనపు ఆమ్లత ప్రధానంగా సల్ఫర్, నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్ల నుండి వస్తుంది:
2SO₂ + O₂ → 2SO₃ (గాలిలో నెమ్మది, మసి మరియు లోహ అయాన్ కణాల వల్ల వేగవంతం)
SO₃ + H₂O → H₂SO₄
2NO₂ + H₂O → HNO₂ + HNO₃
మీరు చెప్పగలగవలసిన ప్రభావాలు: ఇది పాలరాయిని, సున్నపురాయిని కరిగిస్తుంది, CaCO₃ + H₂SO₄ → CaSO₄ + H₂O + CO₂ (పారిశ్రామిక పట్టణాల్లో స్మారక కట్టడాలు మసకబారి గుంతలు పడటానికి కారణం ఇదే); ఇనుప వంతెనలను, కటకటాలను తుప్పు పట్టిస్తుంది; సరస్సులను ఆమ్లీకరించి చేపలను చంపుతుంది; నేల నుండి పోషకాలను కడిగివేసి అడవులను దెబ్బతీస్తుంది; మానవ ఊపిరితిత్తులకు, చర్మానికి హాని చేస్తుంది.
నియంత్రణ చర్యలు: ఇంధనం నుండి సల్ఫర్ను తొలగించడం, ఫ్లూ వాయువులోని SO₂ ను సున్నం లేదా సున్నపురాయితో చర్య జరిపే స్క్రబ్బర్లను అమర్చడం, NOₓ ను తగ్గించడానికి ఉత్ప్రేరక కన్వర్టర్లను వాడటం, CNG వంటి శుభ్రమైన ఇంధనాలకు మారడం.
హరితగృహ ప్రభావం మరియు భూతాపం
భూమి సూర్యకాంతిని గ్రహించి దీర్ఘ తరంగ దైర్ఘ్య పరారుణ వికిరణాన్ని తిరిగి పంపుతుంది. కొన్ని వాయువులు ఆ పరారుణ వికిరణాన్ని గ్రహించి, దానిలో కొంత భాగాన్ని కిందికి తిరిగి వెలువరిస్తాయి. ఈ సహజ ప్రభావం భూమిని అది లేనప్పటి కంటే సుమారు 30 °C వెచ్చగా ఉంచుతుంది. సహజ శోషకాలు తట్టుకోలేనంత వేగంగా ఈ వాయువుల పరిమాణం పెరిగినప్పుడు ఇబ్బంది మొదలవుతుంది.
- CO₂ పరిమాణపరంగా అతి పెద్ద వాటాదారు; శిలాజ ఇంధనాలు మండించడం, అడవులు నరకడం దీనికి కారణాలు.
- CH₄ చిత్తడి నేలలు, వరి పొలాలు, నెమరువేసే జంతువులు, చెత్త కుప్పల నుండి వస్తుంది.
- N₂O ఎరువులు, కొన్ని దహన ప్రక్రియల నుండి వస్తుంది. CFC లు, భూ మట్టంలోని O₃ కూడా హరితగృహ వాయువులే. నీటి ఆవిరి అత్యధికంగా ఉండే వాయువు, కానీ దాని మోతాదును ప్రత్యక్ష ఉద్గారం కాక ఉష్ణోగ్రతే నిర్ణయిస్తుంది.
స్ట్రాటోస్ఫియర్ ఓజోన్ మరియు దాని క్షీణత
సుమారు 15 నుండి 50 km మధ్య ఉండే స్ట్రాటోస్ఫియర్లో ఓజోన్ నిరంతరం ఏర్పడుతూ, విచ్ఛిన్నమవుతూ ఉంటుంది:
O₂ → 2O (తరంగ దైర్ఘ్యం సుమారు 242 nm కంటే తక్కువ ఉన్న UV)
O + O₂ → O₃
O₃ → O₂ + O (UV-B ని గ్రహిస్తుంది, సుమారు 280 నుండి 320 nm)
ఇది స్థిర స్థితి; ఓజోన్ పొర మనల్ని హానికరమైన UV నుండి కాపాడటానికి కారణం ఇదే. UV-B చర్మ క్యాన్సర్ను, కంటిశుక్లాన్ని, మొక్కల పెరుగుదలకు, ప్లవకాలకు (plankton) నష్టాన్ని కలిగిస్తుంది.
క్లోరోఫ్లోరోకార్బన్లు (Freons; రిఫ్రిజిరేటర్లలో, ఏరోసోల్లలో వాడతారు) భూమి దగ్గర రసాయనికంగా జడంగా ఉంటాయి, అందువల్ల చెక్కుచెదరకుండా పైకి వెళ్తాయి. స్ట్రాటోస్ఫియర్లో UV ఒక C–Cl బంధాన్ని విడగొడుతుంది:
CF₂Cl₂ → ·CF₂Cl + Cl·
అప్పుడు క్లోరిన్ రాడికల్ ఒక శ్రేణి చర్యను నడుపుతుంది:
Cl· + O₃ → ClO· + O₂
ClO· + O → Cl· + O₂
రెండవ దశ Cl· ను తిరిగి ఇస్తుంది. నికర మార్పు: O₃ + O → 2O₂. ఇక్కడ క్లోరిన్ ఉత్ప్రేరకం, కాబట్టి ఒక్క పరమాణువు HCl లేదా ClONO₂ గా బంధింపబడే లోపు సుమారు లక్ష ఓజోన్ అణువులను నాశనం చేయగలదు.

చిత్రం 3.1: స్ట్రాటోస్ఫియర్ ఓజోన్ను నాశనం చేసే ఉత్ప్రేరక క్లోరిన్ చక్రం
అంటార్కిటిక్ ఓజోన్ రంధ్రం
ధ్రువ శీతాకాలంలో స్ట్రాటోస్ఫియర్ అత్యంత చల్లగా ఉంటుంది; మంచు, నైట్రిక్ ఆమ్ల మేఘాలు ఏర్పడతాయి. వాటి ఉపరితలాలపై "నిల్వ" సమ్మేళనాలు విచ్ఛిన్నమవుతాయి:
ClONO₂ + H₂O → HOCl + HNO₃
ClONO₂ + HCl → Cl₂ + HNO₃
వసంతంలో సూర్యుడు తిరిగి వచ్చినప్పుడు వీటిని Cl· పరమాణువులుగా విడగొడతాడు: Cl₂ → 2Cl·. రాడికల్ల ఆకస్మిక వెల్లువ అంటార్కిటికా పైన ఋతు సంబంధ తీవ్ర పలుచబడటానికి కారణమవుతుంది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "Cl తీసుకుంటుంది, Cl తిరిగి ఇస్తుంది." క్లోరిన్ ఓజోన్ నుండి ఒక O ను తీసుకుని ఒక ఆక్సిజన్ పరమాణువుకు తిరిగి ఇస్తుంది, కాబట్టి అది ఎప్పుడూ ఖర్చు కాదు. రాడికల్కు ఏమవుతుంది అని ప్రశ్న అడిగితే సమాధానం ఎప్పుడూ "తిరిగి ఏర్పడుతుంది".
నీటి కాలుష్యం
సాధారణ కారణాలు, వాటి ప్రభావాలు:
- వ్యాధికారకాలు (pathogens): బ్యాక్టీరియా, వైరస్లను మోసుకెళ్లే మురుగు నీరు (కలరా, టైఫాయిడ్, హెపటైటిస్). పరీక్ష: E. coli సంఖ్యల ఉనికి.
- కర్బన వ్యర్థాలు: చనిపోయిన మొక్కలు, మురుగు, ఆహార, కాగితం మిల్లు వ్యర్థాలు. బ్యాక్టీరియా వీటిని ఆహారంగా తీసుకుని కరిగిన ఆక్సిజన్ను వినియోగిస్తుంది.
- మొక్కల పోషకాలు (ఎరువుల ప్రవాహం, డిటర్జెంట్ల నుండి వచ్చే నైట్రేట్లు, ఫాస్ఫేట్లు): శైవల విస్ఫోటనాన్ని (algal bloom) మరియు యూట్రోఫికేషన్ను (eutrophication) కలిగిస్తాయి. శైవలాలు చచ్చి కుళ్లి, ఆక్సిజన్ను తొలగిస్తాయి, చేపలు ఊపిరాడక చనిపోతాయి.
- విష లోహాలు: Pb, Hg, Cd, As. పాదరసం మినామాటా వ్యాధిని, కాడ్మియం బాధాకరమైన ఎముక వ్యాధిని కలిగిస్తాయి, సీసం నరాలకు, మూత్రపిండాలకు హాని చేస్తుంది.
- పురుగుమందులు, నూనె, విద్యుత్ కేంద్రాల వేడి నీరు (ఉష్ణ కాలుష్యం), పరిశ్రమల నుండి వచ్చే ఆమ్లాలు, క్షారాలు.
సహజ నీటిలో కరిగిన ఆక్సిజన్ (DO) ఉంటుంది; చేపలకు సుమారు 5 నుండి 6 ppm అవసరం. ఈ స్థాయి కంటే తక్కువైతే అవి బాధపడతాయి.
BOD
జీవరసాయన ఆక్సిజన్ డిమాండ్ (BOD) అంటే ఒక లీటరు నీటిలోని కర్బన పదార్థాన్ని విచ్ఛిన్నం చేయడంలో బ్యాక్టీరియా వినియోగించే ఆక్సిజన్ పరిమాణం; ఇది 20 °C వద్ద 5 రోజులకు కొలుస్తారు. దీని ప్రమాణం లీటరుకు mg, అంటే ppm కి సమానం.
పరీక్షకు ముందు నమూనాను విలీనం చేస్తే, DO లో తగ్గుదలను విలీన గుణకంతో (తుది ఘనపరిమాణాన్ని తీసుకున్న నమూనా ఘనపరిమాణంతో భాగించగా వచ్చేది) గుణించండి. శుభ్రమైన నీటి BOD 5 ppm కంటే తక్కువ. BOD 17 ppm లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఉన్న నీరు తీవ్రంగా కలుషితమైనది. మురుగు నీటిని తినే సరస్సులో BOD చాలా ఎక్కువ, DO దాదాపు ఉండదు. ఈ రెండింటినీ కలపకండి: BOD ఎక్కువ అంటే DO తక్కువ.
ప్రమాణాలు
తాగునీటిని అంతర్జాతీయ, జాతీయ సంస్థలు నిర్ణయించిన పరిమితులతో పోల్చి అంచనా వేస్తారు; ఇవి ppm లేదా ppb లో రాస్తారు. భావన సరళం: ప్రతి పదార్థానికి ఒక సురక్షిత గరిష్ఠ పరిమితి ఉంటుంది, దాని పైన హాని కనిపిస్తుంది. కొన్ని ఉదాహరణ విలువలు: ఫ్లోరైడ్ సుమారు 1 ppm వరకు (1 ppm కంటే తక్కువైతే దంతక్షయం; సుమారు 2 ppm కంటే ఎక్కువైతే మచ్చల దంతాలు, అధిక మోతాదుల్లో ఎముకలకు హాని), నైట్రేట్ సుమారు 50 ppm కంటే ఎక్కువ కాకూడదు (ఎక్కువైతే "బ్లూ బేబీ" స్థితి అయిన మెథెమోగ్లోబినీమియా కలుగుతుంది), సీసం 50 ppb లేదా అంతకంటే తక్కువ స్థాయిలో మాత్రమే ఉండాలి.
నేల కాలుష్యం మరియు పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు
పురుగుమందులు, ఎరువుల లవణాలు, ప్లాస్టిక్లు, గనుల వ్యర్థాలు, పారిశ్రామిక వ్యర్థాల వల్ల నేల కలుషితమవుతుంది.
- కీటక నాశకాలు (insecticides): DDT మరియు BHC (గామా-హెక్సాక్లోరోసైక్లోహెక్సేన్) క్లోరినేటెడ్ హైడ్రోకార్బన్లు. ఇవి చౌకైనవి, ప్రభావవంతమైనవి, కానీ నేలలో విచ్ఛిన్నం కావు, నీటిలో కాక కొవ్వులో కరుగుతాయి, అందువల్ల ఆహార శృంఖలం వెంట పేరుకుపోతాయి (జీవ వర్ధనం, biomagnification). శృంఖలం పైన ఉన్న పక్షి అత్యధిక భారాన్ని మోస్తుంది.
- కలుపు నాశకాలు (herbicides): సోడియం క్లోరేట్ (NaClO₃), సోడియం ఆర్సెనైట్ (Na₃AsO₃) కలుపు మొక్కలను చంపుతాయి. బూజులు, తెగుళ్ల కోసం శిలీంధ్రనాశకాలు మూడవ సమూహం.
- కొత్త పురుగుమందులను జీవ విచ్ఛిన్నం చెందేవిగా, నిర్దిష్ట పురుగుకు మాత్రమే పనిచేసేవిగా ఎంచుకుంటారు.
పారిశ్రామిక ఘన వ్యర్థాలను పునర్వినియోగం (లోహాలు, కాగితం, గాజు, ప్లాస్టిక్), పారిశుద్ధ్య భూ నింపుడు (sanitary landfill), వాయు కాలుష్య నియంత్రణతో కూడిన దహనం, ప్రమాదకర వ్యర్థాలను పారవేసే ముందు శుద్ధి చేయడం ద్వారా నిర్వహిస్తారు.
కాలుష్య నియంత్రణ వ్యూహాలు
- మూలం వద్దే తగ్గించడం: శుభ్రమైన ఇంధనాలు, సమర్థ ఇంజిన్లు, ప్రక్రియల్లో మార్పులు.
- మిగిలినదాన్ని శుద్ధి చేయడం: ఫ్లూ వాయువుకు ఎలక్ట్రోస్టాటిక్ అవక్షేపకాలు, స్క్రబ్బర్లు; నీటికి వ్యర్థ జల శుద్ధి కేంద్రాలు, మురుగు శుద్ధి కేంద్రాలు.
- పునర్వినియోగం, పునఃచక్రీయం: అత్యంత చౌకైన వ్యర్థం అసలు ఏర్పడనిదే.
- చెట్లు నాటడం, ఎందుకంటే హరిత వలయాలు CO₂ ను గ్రహిస్తాయి, ధూళిని పట్టుకుంటాయి.
హరిత రసాయన శాస్త్రం
హరిత రసాయన శాస్త్రం (green chemistry) అంటే ప్రమాదకర పదార్థాలను మొదటి నుంచే వాడకుండా, ఏర్పరచకుండా ఉండేలా చర్యలను, ఉత్పత్తులను రూపొందించడం. ఇది శుభ్రపరచడం కంటే భిన్నం, ఎందుకంటే సమస్యను రూపకల్పన దశలోనే తొలగిస్తుంది. దీని పని సూత్రాలు:
- వ్యర్థాన్ని శుద్ధి చేయడం కంటే అది ఏర్పడకుండా నివారించండి.
- అధిక పరమాణు పొదుపు (atom economy) ఉన్న చర్యలను ఎంచుకోండి.
- సురక్షితమైన ద్రావకాలను, కారకాలను వాడండి; ఆదర్శంగా నీరు లేదా CO₂.
- పెద్ద మొత్తాల కారకాలకు బదులు ఉత్ప్రేరకాలను వాడండి.
- పునరుత్పాదక ముడి పదార్థాలను వాడండి, సాధ్యమైన చోట గది ఉష్ణోగ్రత, పీడనం వద్ద పనిచేసి శక్తిని ఆదా చేయండి.
- వాడిన తరువాత విచ్ఛిన్నమయ్యే ఉత్పత్తులను రూపొందించండి.
రియాక్టెంట్ల ద్రవ్యరాశిలో ఎంత భాగం కావలసిన ఉత్పన్నంగా మారుతుందో పరమాణు పొదుపు తెలియజేస్తుంది:
సంకలన చర్యలు 100 శాతానికి చేరగలవు, ప్రతిక్షేపణ, విలోపన చర్యలు ఇన్పుట్లో కొంత భాగాన్ని ఉప ఉత్పన్నంగా వృథా చేస్తాయి.
పరిశ్రమలు, దైనందిన జీవితం నుండి ఉదాహరణలు:
- టెట్రాక్లోరోఈథీన్కు (భూగర్భ జలాన్ని కలుషితం చేసే, క్యాన్సర్ కారకమని అనుమానించే పదార్థం) బదులు ద్రవ CO₂ మరియు డిటర్జెంట్తో డ్రై క్లీనింగ్.
- క్లోరిన్కు బదులు H₂O₂ మరియు ఉత్ప్రేరకంతో కాగితాన్ని బ్లీచ్ చేయడం; దీనివల్ల క్లోరినేటెడ్ కర్బన వ్యర్థాలు ఉండవు.
- పాత పద్ధతుల స్థానంలో, నీటిలో ఈథీన్, ఆక్సిజన్ నుండి పల్లాడియం ఉత్ప్రేరకంతో ఒకే దశలో సుమారు 90 శాతం దిగుబడితో ఈథనాల్ తయారు చేయడం.
ఔషధ–లక్ష్య అంతర్క్రియ
ఔషధాలు తక్కువ అణు ద్రవ్యరాశి (సుమారు 100 నుండి 500 u) గల రసాయనాలు; ఇవి లక్ష్యాలు (targets) అనే పెద్ద జీవ అణువులపై, ప్రధానంగా ప్రోటీన్లపై పనిచేస్తాయి. రెండు రకాలు ముఖ్యమైనవి.
ఎంజైమ్లు శరీరంలో చర్యలను వేగవంతం చేస్తాయి. ఎంజైమ్ నిరోధకంగా పనిచేసే ఔషధం రెండు విధాలుగా పనిచేయగలదు. పోటీ నిరోధంలో అది ఉపద్రవ్యాన్ని (substrate) పోలి క్రియాశీల స్థానంలో కూర్చుంటుంది, అందువల్ల ఉపద్రవ్యం లోపలికి రాలేదు. అలోస్టెరిక్ నిరోధంలో అది వేరొక స్థానంలో బంధించి క్రియాశీల స్థానం ఆకారాన్ని మారుస్తుంది, దాంతో ఉపద్రవ్యం ఇమడదు.
గ్రాహకాలు (receptors) కణ త్వచాల్లోని ప్రోటీన్లు; ఇవి నాడి నుండి వచ్చే సంకేతం వంటి సందేశాలను తీసుకెళ్తాయి. సహజ సందేశ వాహకాన్ని అనుకరించి గ్రాహకాన్ని ఉత్తేజపరిచే ఔషధం అగోనిస్ట్. గ్రాహకాన్ని ఉత్తేజపరచకుండా బంధించి అడ్డుకునే ఔషధం ఆంటగోనిస్ట్.
ఎంపిక సామర్థ్యం (selectivity) ముఖ్యం. మంచి ఔషధం తన లక్ష్యంతో బలంగా బంధిస్తుంది, ఇతరాలతో దాదాపు బంధించదు, ఎందుకంటే ఇతర చోట్ల బంధిస్తే దుష్ప్రభావాలు కలుగుతాయి.
సాధారణ ఔషధ సమూహాల చికిత్సా చర్య
ఆంటాసిడ్లు
కడుపులో అధిక HCl ఆమ్లత్వాన్ని, అల్సర్లను కలిగిస్తుంది. ఆంటాసిడ్లు (antacids) దాన్ని తటస్థీకరించే క్షారాలు: NaHCO₃, Mg(OH)₂ (మిల్క్ ఆఫ్ మెగ్నీషియా) మరియు Al(OH)₃. సోడియం బైకార్బొనేట్ కరిగేది, కడుపును క్షారయుతం చేయగలదు; దాంతో కడుపు మరింత ఆమ్లాన్ని స్రవిస్తుంది. Mg, Al ల కరగని హైడ్రాక్సైడ్లు ఇలా చేయలేవు, ఎందుకంటే ఆమ్లానికి అవసరమైనంత మేరకే అవి కరుగుతాయి.
హిస్టమిన్ (histamine) కడుపు గోడ ఆమ్లాన్ని స్రవించేలా చేస్తుందని అర్థం చేసుకోవడం నుండి అల్సర్లకు మెరుగైన పరిష్కారం వచ్చింది. సిమెటిడిన్, రానిటిడిన్ ఆ సందేశాన్ని తీసుకెళ్లే గ్రాహకాలతో బంధిస్తాయి, కాబట్టి తక్కువ ఆమ్లం విడుదలవుతుంది. అంటే ఆంటాసిడ్లు ఇప్పటికే ఏర్పడిన ఆమ్లాన్ని తటస్థీకరిస్తాయి, ఈ ఔషధాలు ఎంత ఏర్పడుతుందో తగ్గిస్తాయి.
ఆంటిహిస్టమిన్లు
అలెర్జీ చర్యల్లో విడుదలయ్యే హిస్టమిన్ తుమ్ములు, దురద, కళ్లలో నీరు కలిగిస్తుంది. బ్రోమ్ఫెనిరమైన్, క్లోర్ఫెనిరమైన్, టెర్ఫెనాడిన్ ముక్కు, చర్మంలోని హిస్టమిన్ గ్రాహకానికి ఆంటగోనిస్ట్లు. ఇవి ఆమ్ల స్రావాన్ని ఆపవు, ఎందుకంటే కడుపులోని గ్రాహకం వేరొకటి; అందుకే అలెర్జీ మాత్ర అల్సర్ ఔషధానికి ప్రత్యామ్నాయం కాలేదు.
ట్రాంక్విలైజర్లు
ఇవి ఒత్తిడి, ఆందోళన, కుంగుబాటును తగ్గించడానికి నాడీ వ్యవస్థపై పనిచేస్తాయి. క్లోర్డయాజెపాక్సైడ్, డయాజెపామ్ ఆందోళనకు వాడతారు; ఐప్రోనియాజిడ్, ఫెనెల్జిన్ కుంగుబాటుకు; మెప్రోబామేట్ మృదువైన మత్తుమందుగా. వెరోనల్, లూమినల్ వంటి బార్బిట్యురేట్లు నిద్ర కలిగించే హిప్నోటిక్లు. అధిక మోతాదులో ఇవి ప్రమాదకరం, అలవాటు పడేలా చేస్తాయి, కాబట్టి వైద్యుని చీటీ అవసరం.
అనల్జెసిక్లు
ఇవి స్పృహ కోల్పోవడం, గందరగోళం, నాడీ వ్యవస్థ అస్తవ్యస్తం కాకుండానే నొప్పిని తగ్గిస్తాయి.
| సమూహం | ఉదాహరణలు | ముఖ్య విషయాలు |
|---|---|---|
| నాన్-నార్కొటిక్ | ఆస్పిరిన్, పారాసెటమాల్, ఐబుప్రోఫెన్ | ఆస్పిరిన్ నొప్పిని, వాపును కలిగించే ప్రోస్టాగ్లాండిన్ల ఉత్పత్తిని అడ్డుకుంటుంది; ఇది రక్తాన్ని కొద్దిగా పలుచన చేస్తుంది, అందువల్ల తక్కువ మోతాదులు గుండెపోటుకు వ్యతిరేకంగా తోడ్పడతాయి |
| నార్కొటిక్ | మార్ఫిన్, కోడీన్, హెరాయిన్ | మెదడులోని ఓపియాయిడ్ గ్రాహకాలతో బంధిస్తాయి; శస్త్రచికిత్స తరువాత, చివరి దశ క్యాన్సర్లో వాడతారు; అలవాటు పడేవి |
సూక్ష్మజీవ నాశకాలు
ఇవి సూక్ష్మజీవులను చంపుతాయి లేదా వాటి పెరుగుదలను ఆపుతాయి. మూడు ఉప సమూహాలు:
- ఆంటిబయాటిక్లు సూక్ష్మజీవుల ద్వారా తయారయ్యేవి లేదా వాటి నుండి ఉత్పన్నమయ్యేవి; శరీరం లోపల తక్కువ గాఢతల్లో పనిచేస్తాయి. బాక్టీరిసైడల్ ఔషధాలు చంపుతాయి (పెన్సిలిన్, ఆఫ్లాక్సాసిన్, అమినోగ్లైకోసైడ్లు); బాక్టీరియోస్టాటిక్ ఔషధాలు పెరుగుదలను ఆపుతాయి (ఎరిత్రోమైసిన్, టెట్రాసైక్లిన్, క్లోరాంఫెనికాల్). పెన్సిలిన్ G వంటి సంకుచిత వర్ణపట ఔషధాలు ప్రధానంగా ఒక బ్యాక్టీరియా సమూహాన్నే దెబ్బతీస్తాయి; విస్తృత వర్ణపట ఔషధాలు (ఆంపిసిలిన్, అమోక్సిసిలిన్, క్లోరాంఫెనికాల్) అనేకాన్ని దెబ్బతీస్తాయి.
- ఆంటిసెప్టిక్లు గాయాల వంటి సజీవ కణజాలంపై పూస్తారు. ఉదాహరణలు: పలుచని బోరిక్ ఆమ్లం, టింక్చర్ ఆఫ్ అయొడిన్ (ఆల్కహాల్–నీటిలో 2 నుండి 3 శాతం అయొడిన్), డెటాల్ (టెర్పినియోల్తో క్లోరోజైలినాల్), 0.2 శాతం ఫినాల్.
- క్రిమిసంహారకాలు (disinfectants) నేల, మురుగు కాలువల వంటి నిర్జీవ వస్తువులపై వాడతారు. ఉదాహరణలు: 1 శాతం ఫినాల్, తాగునీటిలో 0.2 నుండి 0.4 ppm క్లోరిన్, చాలా తక్కువ గాఢతలో SO₂.
ఒకే రసాయనం గాఢతను బట్టి ఏదైనా కావచ్చు: ఫినాల్ 0.2 శాతం వద్ద ఆంటిసెప్టిక్, 1 శాతం వద్ద క్రిమిసంహారకం.
సంతాన నిరోధక ఔషధాలు
గర్భనిరోధక మాత్రల్లో కృత్రిమ ఈస్ట్రోజెన్ రకం, ప్రొజెస్టెరోన్ రకం సమ్మేళనాల మిశ్రమం ఉంటుంది, ఉదాహరణకు నోరెథిండ్రోన్తో ఎథినైల్ఎస్ట్రాడియోల్. ఇవి గర్భధారణ హార్మోన్లను అనుకరిస్తాయి, కాబట్టి అండోత్సర్గం అణచబడుతుంది, గర్భాశయ పొర స్వీకరించని స్థితికి వస్తుంది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా: "ఆంటాసిడ్ తటస్థీకరిస్తుంది, ఆంటిహిస్టమిన్ అడ్డుకుంటుంది, ఆంటిసెప్టిక్ చర్మానికి, క్రిమిసంహారకం నేలకు." నాలుగు చిన్న జతలు; ఔషధ ఉపయోగం ప్రశ్న ఏదైనా క్షణాల్లో వర్గీకరించడానికి వీటిని వాడండి.
కృత్రిమ తీపి పదార్థాలు
ఇవి దాదాపు కేలరీలు లేకుండా తీపిని ఇస్తాయి, మధుమేహ రోగులకు ఉపయోగకరం. తెలుసుకోవలసిన పేర్లు: సాకరిన్, ఆస్పార్టేమ్, ఆలిటేమ్, సుక్రలోజ్. సాకరిన్ శరీరం గుండా మార్పు లేకుండా వెళ్తుంది. ఆస్పార్టేమ్ వేడి చేస్తే విచ్ఛిన్నమవుతుంది, కాబట్టి చల్లని ఆహారాలు, పానీయాల్లో మాత్రమే వాడతారు. సుక్రలోజ్ వంట ఉష్ణోగ్రతల వద్ద స్థిరంగా ఉంటుంది. ఈ నాలుగింటిలో ఆలిటేమ్ అత్యంత తీవ్రమైనది, చెరకు చక్కెర కంటే సుమారు రెండు వేల రెట్లు తీపి, దాని తీపిని నియంత్రించడం కష్టం. సాకరిన్ సుమారు 550 రెట్లు తీపి.
సబ్బులు, డిటర్జెంట్లు మరియు శుభ్రపరిచే చర్య
సబ్బులు
సబ్బు అంటే సోడియం స్టిఅరేట్ C₁₇H₃₅COONa వంటి దీర్ఘ శృంఖల కొవ్వు ఆమ్లం యొక్క సోడియం లేదా పొటాషియం లవణం. కొవ్వును క్షారంతో మరిగించి (సపోనిఫికేషన్) దీన్ని తయారు చేస్తారు:
fat (triglyceride) + 3NaOH → glycerol + 3 RCOONa
సబ్బును ద్రావణం నుండి బయటకు రప్పించడానికి ఉప్పు కలుపుతారు. సోడియం సబ్బులు గట్టివి, ఉతకడానికి వాడతారు; పొటాషియం సబ్బులు మెత్తనివి, షేవింగ్ క్రీమ్లలో వాడతారు. ఇథనాల్, గ్లిజరిన్తో చేసిన సబ్బులు పారదర్శకంగా ఉంటాయి.
శుభ్రపరిచే చర్య
సబ్బు అయాన్కు నీటిని ఇష్టపడని, గ్రీజును ఇష్టపడే పొడవైన హైడ్రోకార్బన్ తోక, నీటిని ఇష్టపడే ఆవేశిత శిరస్సు –COO⁻ ఉంటాయి. ఒక నిర్దిష్ట గాఢత పైన అయాన్లు గోళాకార మైసెల్లుగా చేరతాయి; తోకలు లోపలికి, శిరస్సులు బయటికి ఉంటాయి. నూనె తోకల మధ్య చిక్కుకుంటుంది, శిరస్సులు ఆవేశితం కాబట్టి ఒకదానినొకటి వికర్షించుకుని మైసెల్ తేలియాడుతూ ఉంటుంది, కడిగినప్పుడు ఎమల్షన్గా కొట్టుకుపోతుంది.

చిత్రం 3.2: లోపల గ్రీజు బిందువును, బయట ఆవేశిత శిరస్సులను పట్టుకున్న సబ్బు మైసెల్
కఠిన జలం మరియు సబ్బు
కఠిన జలంలో Ca²⁺ మరియు Mg²⁺ ఉంటాయి. అవి సబ్బుతో కరగని లవణాలను (స్కమ్) ఏర్పరుస్తాయి:
2C₁₇H₃₅COONa + CaCl₂ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca↓ + 2NaCl
సబ్బు నురుగ రాకముందే వృథా అవుతుంది. డిటర్జెంట్లు ఈ విధంగా అవక్షేపం కావు.
సంశ్లేషిత డిటర్జెంట్లు
డిటర్జెంట్లు కఠిన జలంలో కూడా పనిచేసే శుభ్రపరిచే కారకాలు, ఎందుకంటే వాటి Ca²⁺ మరియు Mg²⁺ లవణాలు కరుగుతాయి. మూడు రకాలు:
| రకం | ఉదాహరణ | ఉపయోగం |
|---|---|---|
| ఆనయానిక్ | సోడియం ఆల్కైల్బెంజీన్ సల్ఫోనేట్, సోడియం లారిల్ సల్ఫేట్ | లాండ్రీ పొడులు, షాంపూలు, గిన్నెలు కడగడం |
| కాటయానిక్ | సెటైల్ట్రైమిథైల్అమ్మోనియం బ్రోమైడ్ (క్వాటర్నరీ అమ్మోనియం లవణం) | హెయిర్ కండీషనర్లు; క్రిమినాశకం కూడా, ఖరీదైనది |
| నాన్-అయానిక్ | పాలిఈథిలీన్ గ్లైకాల్ స్టిఅరేట్ | ద్రవ రూపంలో గిన్నెలు కడిగేవి; అయాన్లను ఉత్పత్తి చేయవు |
జీవ విచ్ఛిన్నత ఒక కాలుష్య ప్రశ్న. శాఖాయుత హైడ్రోకార్బన్ శృంఖలం గల డిటర్జెంట్లను బ్యాక్టీరియా విచ్ఛిన్నం చేయలేదు, అందువల్ల అవి నదుల్లో నిలిచి నురుగు కలిగిస్తాయి. సరళ శృంఖలం గలవాటిని సూక్ష్మజీవులు విచ్ఛిన్నం చేస్తాయి, అందుకే ఆధునిక డిటర్జెంట్లు సరళ శృంఖలాలను వాడతాయి. సబ్బులు జీవ విచ్ఛిన్నం చెందుతాయి. ఫాస్ఫేట్లు ఉన్న డిటర్జెంట్లు కూడా శైవల విస్ఫోటనాలకు ఆహారమవుతాయి.
ఉదాహరణ 1: 1.6% సల్ఫర్ (ద్రవ్యరాశి ప్రకారం) ఉన్న 500 kg బొగ్గు పూర్తిగా మండినప్పుడు ఎంత SO₂ విడుదలవుతుంది?
S ద్రవ్యరాశి = 500 × 0.016 = 8 kg = 8000 g.
S + O₂ → SO₂, కాబట్టి 32 g S నుండి 64 g SO₂ వస్తుంది.
SO₂ = 8000 × 2 = 16000 g = 16 kg.
సమాధానం: 16 kg. గమనించండి: S తన ద్రవ్యరాశికి సమానమైన ఆక్సిజన్ను తీసుకుంటుంది కాబట్టి SO₂ ద్రవ్యరాశి సల్ఫర్ కంటే రెట్టింపు.
ఉదాహరణ 2: 20 mL నీటి నమూనాను ఆక్సిజన్ సంతృప్త నీటితో 400 mL కు విలీనం చేశారు. పొదిగించక ముందు DO లీటరుకు 8.5 mg, 5 రోజుల తరువాత లీటరుకు 5.5 mg. అసలు నమూనా BOD కనుక్కోండి.
విలీన నమూనాలో DO తగ్గుదల = 8.5 − 5.5 = లీటరుకు 3.0 mg.
విలీన గుణకం = 400 / 20 = 20.
BOD = 3.0 × 20 = లీటరుకు 60 mg.
సమాధానం: 60 ppm. గమనించండి: నమూనాను విలీనం చేశారు కాబట్టి కొలిచిన తగ్గుదలను తిరిగి పెంచాలి.
ఉదాహరణ 3: ఆమ్ల వర్షం pH 4.6, సాధారణ వర్షం pH 5.6. హైడ్రోజన్ అయాన్ గాఢతలను పోల్చండి.
$[\text{H}^+] = 10^{-\text{pH}}$, కాబట్టి నిష్పత్తి $\frac{10^{-4.6}}{10^{-5.6}} = 10^{1} = 10$.
సమాధానం: ఆమ్ల వర్షం పది రెట్లు ఎక్కువ ఆమ్లం. గమనించండి: ప్రతి pH ప్రమాణం 10 రెట్ల కారకం, 1 కాదు.
ఉదాహరణ 4: సున్నపురాయిని వేడి చేసి CaO తయారు చేయడంలో పరమాణు పొదుపు: CaCO₃ → CaO + CO₂. కావలసిన ఉత్పన్నం CaO అయితే.
CaCO₃ మోలార్ ద్రవ్యరాశి = 40 + 12 + 48 = 100.
CaO = 40 + 16 = 56.
పరమాణు పొదుపు = 56 / 100 × 100 = 56%.
సమాధానం: 56%. గమనించండి: మిగిలిన 44% CO₂ గా వెళ్తుంది, అది హరితగృహ వాయువు; సిమెంట్ తయారీదారులు ప్రత్యామ్నాయాలు వెతకడానికి ఇదే కారణం.
ఉదాహరణ 5: ప్రతి క్లోరిన్ రాడికల్ బంధింపబడే లోపు ఓజోన్ శ్రేణి చర్య 10⁵ చక్రాలు నడుపుతుంది. 2 × 10⁻⁶ mol Cl· నాశనం చేసే O₃ మోల్లు ఎన్ని?
ప్రతి చక్రం: Cl· + O₃ → ClO· + O₂, తరువాత ClO· + O → Cl· + O₂. చక్రానికి ఒక O₃.
O₃ మోల్లు = 2 × 10⁻⁶ × 10⁵ = 0.2 mol.
సమాధానం: 0.2 mol. గమనించండి: Cl· ఉత్ప్రేరకం కాబట్టి దాని పరిమాణం తగ్గదు; చక్రాల సంఖ్య మాత్రమే ముఖ్యం.
ఉదాహరణ 6: కఠిన జలం లీటరుకు 120 mg Ca²⁺ కలిగి ఉంది. లీటరుకు అవక్షేపమయ్యే సోడియం స్టిఅరేట్ (మోలార్ ద్రవ్యరాశి mol కు 306 g) ద్రవ్యరాశి కనుక్కోండి. Ca = 40.
Ca²⁺ మోల్లు = 0.120 / 40 = 0.003 mol.
ప్రతి mol Ca²⁺ కు 2 mol సబ్బు, కాబట్టి సబ్బు = 0.006 mol.
ద్రవ్యరాశి = 0.006 × 306 = 1.836 g.
సమాధానం: లీటరుకు 1.836 g. గమనించండి: వృథా అయ్యే సబ్బు ద్రవ్యరాశి కాల్షియం ద్రవ్యరాశి కంటే చాలా ఎక్కువ, ఎందుకంటే ప్రతి Ca²⁺ రెండు పెద్ద స్టిఅరేట్ అయాన్లను తీసుకుంటుంది.
సాధారణ తప్పులు
- pH 7 కంటే తక్కువ ఉన్న ఏ వర్షాన్నైనా "ఆమ్ల వర్షం" అనడం → పరిమితి 5.6, ఎందుకంటే CO₂ వల్లే శుభ్రమైన వర్షం కొద్దిగా ఆమ్లంగా ఉంటుంది.
- ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్ క్షయకరణం అనడం → అది ఆక్సీకరణం (O₃, PAN); క్షయకరణమైనది క్లాసికల్ స్మాగ్.
- ఓజోన్ క్షీణతలో Cl· ఖర్చయిపోతుందని భావించడం → అది ఉత్ప్రేరకం, ClO· + O చర్యలో తిరిగి ఏర్పడుతుంది.
- BOD లో విలీన గుణకాన్ని మరచిపోవడం → DO తగ్గుదలను తుది ఘనపరిమాణం ÷ నమూనా ఘనపరిమాణంతో గుణించండి.
- BOD ఎక్కువ అంటే కరిగిన ఆక్సిజన్ ఎక్కువ అనుకోవడం → BOD ఎక్కువ అంటే DO తక్కువ.
- ఆంటాసిడ్, ఆంటిహిస్టమిన్ ఒకే చర్య అనుకోవడం → ఆంటాసిడ్లు ఆమ్లాన్ని తటస్థీకరిస్తాయి, ఆంటిహిస్టమిన్లు హిస్టమిన్ గ్రాహకాలను అడ్డుకుంటాయి; రానిటిడిన్ రకం కడుపులోని గ్రాహకాన్ని అడ్డుకుంటుంది.
- పేరును బట్టే ఒక పదార్థాన్ని ఆంటిసెప్టిక్ అనడం → అదే ఫినాల్ 0.2 శాతం వద్ద ఆంటిసెప్టిక్, 1 శాతం వద్ద క్రిమిసంహారకం.
- డిటర్జెంట్లు కఠిన జలంతో స్కమ్ ఏర్పరుస్తాయని అనడం → వాటి Ca, Mg లవణాలు కరుగుతాయి; స్కమ్ ఏర్పరిచేవి సబ్బులు.
- అన్ని డిటర్జెంట్లు జీవ విచ్ఛిన్నం చెందుతాయని అనడం → సరళ శృంఖల రకాలు మాత్రమే; శాఖాయుతమైనవి నిలిచిపోతాయి.
- పరమాణు పొదుపులో చర్య నీటిని కావలసిన ఉత్పన్నంగా లెక్కించడం → లవంలో కావలసిన ఉత్పన్నం మాత్రమే, హరంలో అన్ని రియాక్టెంట్లు.
త్వరిత పునశ్చరణ
- ఆమ్ల వర్షం pH 5.6 కంటే తక్కువ.
- ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్ ఆక్సీకరణం: NO₂ + హైడ్రోకార్బన్లు + సూర్యకాంతి → O₃ మరియు PAN.
- క్లాసికల్ స్మాగ్ క్షయకరణం: చల్లని, తేమ గాలిలో SO₂ మరియు పొగ.
- CO హీమోగ్లోబిన్తో O₂ కంటే చాలా బలంగా బంధించి కార్బాక్సీహీమోగ్లోబిన్ను ఇస్తుంది.
- స్ట్రాటోస్ఫియర్లో CFC కాంతి విచ్ఛేదనం Cl· ను ఇస్తుంది; అది ఉత్ప్రేరకంగా O₃ ను నాశనం చేస్తుంది.
- శ్రేణి చర్య దశలు: Cl· + O₃ → ClO· + O₂ మరియు ClO· + O → Cl· + O₂.
- అంటార్కిటిక్ ఓజోన్ రంధ్రం: ధ్రువ స్ట్రాటోస్ఫియర్ మేఘాలు ClONO₂ నుండి Cl₂ ను విడుదల చేస్తాయి, సూర్యకాంతి Cl· ను ఏర్పరుస్తుంది.
- యూట్రోఫికేషన్ అధిక నైట్రేట్, ఫాస్ఫేట్ వల్ల కలుగుతుంది, ఆక్సిజన్ నష్టానికి దారితీస్తుంది.
- BOD అంటే 20 °C వద్ద 5 రోజుల్లో సూక్ష్మజీవులు వినియోగించే ఆక్సిజన్; శుభ్రమైన నీరు సుమారు 5 ppm కంటే తక్కువ.
- DDT నిలకడైనది, కొవ్వులో కరిగేది, జీవ వర్ధనం చెందుతుంది.
- హరిత రసాయన శాస్త్రం: పరమాణు పొదుపు = కావలసిన ఉత్పన్న ద్రవ్యరాశి ÷ అన్ని రియాక్టెంట్ల ద్రవ్యరాశి, × 100.
- ఔషధ లక్ష్యాలు: ఎంజైమ్లు (పోటీ లేదా అలోస్టెరిక్ నిరోధం), గ్రాహకాలు (అగోనిస్ట్ లేదా ఆంటగోనిస్ట్).
- ఆంటాసిడ్లు తటస్థీకరిస్తాయి; రానిటిడిన్, సిమెటిడిన్ కడుపు గోడలోని హిస్టమిన్ గ్రాహకాలను అడ్డుకుంటాయి.
- ఆస్పిరిన్ ప్రోస్టాగ్లాండిన్ సంశ్లేషణను అడ్డుకుంటుంది; నార్కొటిక్ అనల్జెసిక్లు ఓపియాయిడ్ గ్రాహకాలతో బంధిస్తాయి.
- సబ్బు కొవ్వు ఆమ్లం యొక్క సోడియం లేదా పొటాషియం లవణం; ఇది మైసెల్ల ద్వారా శుభ్రం చేస్తుంది, కఠిన జలంలో అవక్షేపిస్తుంది; సరళ శృంఖల డిటర్జెంట్లు జీవ విచ్ఛిన్నం చెందుతాయి.
సాధన ప్రశ్నలు
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ప్రధానంగా విషపూరితమైనది ఎందుకంటే అది
- రక్తంలోని ప్లాస్మాతో చర్య జరిపి కార్బానిక్ ఆమ్లాన్ని ఏర్పరుస్తుంది
- ఊపిరితిత్తుల కణజాలంలో కరిగి ఆమ్లంగా దాన్ని తినివేస్తుంది
- O₂ కంటే బలంగా హీమోగ్లోబిన్తో బంధించి కార్బాక్సీహీమోగ్లోబిన్ను ఏర్పరుస్తుంది
- హీమోగ్లోబిన్లోని Fe²⁺ ను శాశ్వతంగా Fe³⁺ గా ఆక్సీకరణం చేస్తుంది
సమాధానం
C. O₂ కంటే బలంగా హీమోగ్లోబిన్తో బంధించి కార్బాక్సీహీమోగ్లోబిన్ను ఏర్పరుస్తుంది
CO హీమోగ్లోబిన్ యొక్క O₂ బంధన స్థానాన్ని ఆక్రమించి దాన్ని సుమారు 200 రెట్లు గట్టిగా పట్టుకుంటుంది, అందువల్ల ఆక్సిజన్ రవాణా తగ్గుతుంది.
వర్షం pH ఎంతకంటే తక్కువైనప్పుడు దాన్ని ఆమ్ల వర్షం అంటారు
- 7.0
- 4.0
- 6.5
- 5.6
సమాధానం
D. 5.6
కరిగిన CO₂ వల్లే శుభ్రమైన వర్షం సుమారు pH 5.6 కి చేరుతుంది; దానికంటే తక్కువ విలువ మాత్రమే SO₂ మరియు NOₓ నుండి అదనపు ఆమ్లాలు ఉన్నాయని చూపుతుంది.
క్లాసికల్ స్మాగ్లో కాక ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్లో ఏర్పడేది ఈ క్రింది వాటిలో ఏది?
- పొగ కణాలు
- పెరాక్సీఎసిటైల్ నైట్రేట్
- సల్ఫర్ డయాక్సైడ్
- సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్ల తుంపరలు
సమాధానం
B. పెరాక్సీఎసిటైల్ నైట్రేట్
PAN సూర్యకాంతిలో హైడ్రోకార్బన్లు, NO₂ నుండి ఏర్పడుతుంది. SO₂, పొగ, H₂SO₄ బిందువులు క్లాసికల్ (క్షయకరణ) స్మాగ్కు చెందినవి.
క్లోరిన్ ద్వారా స్ట్రాటోస్ఫియర్ ఓజోన్ ఉత్ప్రేరక నాశనంలో క్లోరిన్ రాడికల్ను తిరిగి ఏర్పరిచే దశ ఏది?
- ClO· + O → Cl· + O₂
- Cl· + O₃ → ClO· + O₂
- CF₂Cl₂ → ·CF₂Cl + Cl·
- ClONO₂ + H₂O → HOCl + HNO₃
సమాధానం
A. ClO· + O → Cl· + O₂
ClO· + O మాత్రమే Cl· ను తిరిగి ఇస్తుంది. Cl· + O₃ దశ దాన్ని వినియోగిస్తుంది, CF₂Cl₂ కాంతి విచ్ఛేదనం దాన్ని సృష్టిస్తుంది, చివరి ఎంపిక నిల్వ సమ్మేళన చర్య.
సరస్సులో యూట్రోఫికేషన్ ప్రధానంగా దేని అధిక మోతాదు వల్ల కలుగుతుంది?
- సీసం, పాదరసం అయాన్లు
- కరిగిన ఆక్సిజన్
- క్లోరైడ్, సోడియం అయాన్లు
- నైట్రేట్లు, ఫాస్ఫేట్లు
సమాధానం
D. నైట్రేట్లు, ఫాస్ఫేట్లు
మొక్కల పోషకాలు శైవల విస్ఫోటనాన్ని కలిగిస్తాయి; శైవలాలు చనిపోయాక వాటి కుళ్లడం కరిగిన ఆక్సిజన్ను వినియోగిస్తుంది.
ఒక నది నమూనాలో BOD చాలా ఎక్కువగా ఉంది. ఏ నిర్ధారణ అత్యంత సహేతుకం?
- ఇందులో ప్రధానంగా అకర్బన లవణాలు ఉన్నాయి, కర్బన పదార్థం లేదు
- దీని pH తప్పనిసరిగా 5.6 కంటే తక్కువ
- ఇది జీవ విచ్ఛిన్నం చెందే కర్బన పదార్థాన్ని ఎక్కువగా మోస్తోంది, కరిగిన ఆక్సిజన్ తక్కువగా ఉంది
- ఇందులో కరిగిన ఆక్సిజన్ సమృద్ధిగా ఉంది, చేపలకు బాగా అనుకూలం
సమాధానం
C. ఇది జీవ విచ్ఛిన్నం చెందే కర్బన పదార్థాన్ని ఎక్కువగా మోస్తోంది, కరిగిన ఆక్సిజన్ తక్కువగా ఉంది
BOD కర్బన పదార్థంపై సూక్ష్మజీవులు వినియోగించే ఆక్సిజన్ను కొలుస్తుంది; ఎక్కువ విలువ అంటే కర్బన భారం ఎక్కువ, DO తక్కువ.
ఆహార శృంఖలం పైన ఉన్న పక్షులు అత్యధిక DDT భారాన్ని మోయడానికి ప్రధాన కారణం DDT
- కొవ్వులో కరిగేది, జీవక్రియ చెందదు, అందువల్ల పేరుకుపోతుంది
- నేల బ్యాక్టీరియా ద్వారా స్థిరమైన ఉత్పన్నంగా విచ్ఛిన్నమవుతుంది
- నీటిలో కరిగేది, మూత్రంలో నెమ్మదిగా విసర్జితమవుతుంది
- బాష్పశీలం, పై గాలిలో గాలి వల్ల కేంద్రీకృతమవుతుంది
సమాధానం
A. కొవ్వులో కరిగేది, జీవక్రియ చెందదు, అందువల్ల పేరుకుపోతుంది
కొవ్వులో కరిగే, నిలకడైన సమ్మేళనాలు కొవ్వు కణజాలంలో నిల్వ అవుతాయి, ప్రతి ఆహార స్థాయిలో వర్ధనం చెందుతాయి (జీవ వర్ధనం).
ఏ ఆంటాసిడ్ కరగనిది, అందువల్ల కడుపును అధికంగా క్షారయుతం చేయదు?
- NaHCO₃
- Mg(OH)₂
- NaOH
- Na₂CO₃
సమాధానం
B. Mg(OH)₂
Mg(OH)₂ ఆమ్లం దాన్ని తొలగించేంత మేరకే కరుగుతుంది. కరిగే క్షారాలు హద్దు దాటవచ్చు; ఆ తరువాత కడుపు మరింత ఆమ్లాన్ని స్రవిస్తుంది.
రానిటిడిన్ కడుపులో ఆమ్లతను తగ్గించేది ఎలా?
- క్షారంతో పేగు pH ను పెంచడం ద్వారా
- ముక్కు, చర్మంలోని హిస్టమిన్ గ్రాహకాలను అడ్డుకోవడం ద్వారా
- కడుపు గోడపై ఉన్న హిస్టమిన్ గ్రాహకాలను అడ్డుకోవడం ద్వారా
- HCl ను నేరుగా తటస్థీకరించడం ద్వారా
సమాధానం
C. కడుపు గోడపై ఉన్న హిస్టమిన్ గ్రాహకాలను అడ్డుకోవడం ద్వారా
ఇది గ్రాహక ఆంటగోనిస్ట్; హిస్టమిన్ ఆమ్ల విడుదలను ప్రేరేపించకుండా ఆపుతుంది, ఇప్పటికే ఏర్పడిన ఆమ్లాన్ని తటస్థీకరించదు.
ఆస్పిరిన్ నొప్పి నివారణ చర్య ప్రధానంగా దేని వల్ల?
- ప్రోస్టాగ్లాండిన్ సంశ్లేషణ నిరోధం
- మెదడులో నార్అడ్రినలిన్ స్థాయి తగ్గడం
- హిస్టమిన్ గ్రాహకాలను అడ్డుకోవడం
- మెదడులోని ఓపియాయిడ్ గ్రాహకాలతో బంధించడం
సమాధానం
A. ప్రోస్టాగ్లాండిన్ సంశ్లేషణ నిరోధం
ఆస్పిరిన్ నొప్పిని, వాపును కలిగించే ప్రోస్టాగ్లాండిన్లను తయారు చేసే ఎంజైమ్ను నిరోధిస్తుంది. ఓపియాయిడ్ బంధనం నార్కొటిక్ చర్య.
0.2 శాతం వద్ద ఆంటిసెప్టిక్గా, 1 శాతం వద్ద క్రిమిసంహారకంగా పనిచేసే సమ్మేళనం ఏది?
- బోరిక్ ఆమ్లం
- అయొడోఫామ్
- ఫ్యూరాసిన్
- ఫినాల్
సమాధానం
D. ఫినాల్
ఫినాల్ గాఢతను బట్టి పాత్ర మారుతుంది; మిగిలిన సమ్మేళనాలు సజీవ కణజాలంపై మాత్రమే వాడతారు.
వేడి చేస్తే విచ్ఛిన్నమై, అందువల్ల చల్లని ఆహారాలు, పానీయాల్లో మాత్రమే వాడే కృత్రిమ తీపి పదార్థం ఏది?
- సాకరిన్
- ఆస్పార్టేమ్
- సోడియం బెంజోయేట్
- సుక్రలోజ్
సమాధానం
B. ఆస్పార్టేమ్
సాకరిన్, సుక్రలోజ్ వంటను తట్టుకుంటాయి; ఆస్పార్టేమ్ వేడి చేస్తే విచ్ఛిన్నమవుతుంది.
ఈ క్రింది వాటిలో కాటయానిక్ డిటర్జెంట్ ఏది?
- పాలిఈథిలీన్ గ్లైకాల్ స్టిఅరేట్
- సెటైల్ట్రైమిథైల్అమ్మోనియం బ్రోమైడ్
- సోడియం స్టిఅరేట్
- సోడియం లారిల్ సల్ఫేట్
సమాధానం
B. సెటైల్ట్రైమిథైల్అమ్మోనియం బ్రోమైడ్
సెటైల్ట్రైమిథైల్అమ్మోనియం అయాన్ శిరస్సుపై ధనావేశం ఉంటుంది. సోడియం లారిల్ సల్ఫేట్ ఆనయానిక్, గ్లైకాల్ ఎస్టర్ నాన్-అయానిక్, సోడియం స్టిఅరేట్ సబ్బు.
కఠిన జలంలో సబ్బు సరిగా నురుగ రాకపోవడానికి కారణం
- కఠిన జలంలోని Na⁺ అయాన్లు సబ్బును కరగనిదిగా చేస్తాయి
- కఠిన జలం ఆమ్లయుతం, సబ్బును తటస్థీకరిస్తుంది
- Ca²⁺ మరియు Mg²⁺ అయాన్లు సబ్బును కరగని లవణాలుగా అవక్షేపిస్తాయి
- కఠిన జలంలో డిటర్జెంట్లు ఉండి, దానితో నురుగ ఏర్పరుస్తాయి
సమాధానం
C. Ca²⁺ మరియు Mg²⁺ అయాన్లు సబ్బును కరగని లవణాలుగా అవక్షేపిస్తాయి
2RCOONa + Ca²⁺ → (RCOO)₂Ca↓ + 2Na⁺; సబ్బు స్కమ్గా వినియోగమవుతుంది.
సున్నపురాయిని వేడి చేస్తారు: CaCO₃ → CaO + CO₂, కావలసిన ఉత్పన్నం CaO. Ca = 40, C = 12, O = 16 తీసుకుంటే, పరమాణు పొదుపు శాతం
- 100
- 28
- 44
- 56
సమాధానం
D. 56
పరమాణు పొదుపు = 56/100 × 100 = 56 శాతం. మిగిలిన 44 శాతం CO₂ గా వెళ్తుంది.
సాధారణ వర్షం pH 5.6. మరొక నమూనా pH 3.6. మొదటి నమూనా [H⁺] కి రెండవ నమూనా [H⁺] నిష్పత్తి
- 2
- 10
- 20
- 100
సమాధానం
D. 100
pH లో తేడా 2 ప్రమాణాలు, కాబట్టి [H⁺] లో తేడా 10² = 100. సరిచూడండి: 10⁻³·⁶ / 10⁻⁵·⁶ = 100.
10 mL నీటి నమూనాను 300 mL కు విలీనం చేశారు. విలీన నమూనాలో కరిగిన ఆక్సిజన్ 5 రోజుల్లో లీటరుకు 6.0 mg తగ్గింది. అసలు నమూనా BOD (లీటరుకు mg లో)
- 180
- 6
- 60
- 1800
సమాధానం
A. 180
విలీన గుణకం = 300/10 = 30, కాబట్టి BOD = 6.0 × 30 = లీటరుకు 180 mg. సరిచూడండి: 180 mg L⁻¹ ను 30 రెట్లు విలీనం చేస్తే 6 వస్తుంది.
ద్రవ్యరాశి ప్రకారం 2 శాతం సల్ఫర్ ఉన్న బొగ్గు పూర్తిగా మండుతుంది. ఈ బొగ్గు 1 kg నుండి విడుదలయ్యే SO₂ ద్రవ్యరాశి గ్రాములలో (S = 32, O = 16)
- 40
- 20
- 64
- 80
సమాధానం
A. 40
S = 20 g = 0.625 mol. SO₂ = 0.625 × 64 = 40 g. సరిచూడండి: SO₂ ద్రవ్యరాశి S కి రెట్టింపు, 2 × 20 = 40.
ఆమ్ల వర్షంలోని 9.8 g H₂SO₄ పాలరాయి (CaCO₃) పై పడుతుంది. అది కరిగించగల CaCO₃ గరిష్ఠ ద్రవ్యరాశి గ్రాములలో (H₂SO₄ = 98, CaCO₃ = 100)
- 9.8
- 5
- 10
- 20
సమాధానం
C. 10
9.8 g = 0.1 mol H₂SO₄. CaCO₃ + H₂SO₄ → CaSO₄ + H₂O + CO₂ 1 : 1 కాబట్టి 0.1 mol CaCO₃ = 10 g.
89 g ట్రైస్టిఅరిన్ (మోలార్ ద్రవ్యరాశి mol కు 890 g) అధిక NaOH తో పూర్తిగా సపోనిఫికేషన్ చెందింది. ఏర్పడే సోడియం స్టిఅరేట్ (మోలార్ ద్రవ్యరాశి mol కు 306 g) ద్రవ్యరాశి గ్రాములలో
- 122.4
- 91.8
- 30.6
- 61.2
సమాధానం
B. 91.8
89 g = 0.1 mol కొవ్వు, ఒక కొవ్వు అణువు 3 సబ్బు అయాన్లను ఇస్తుంది: 0.3 mol × 306 = 91.8 g.
ఒక లీటరు కఠిన జలంలో 100 mg Ca²⁺ ఉంది (Ca = 40). కాల్షియం స్టిఅరేట్గా అవక్షేపమయ్యే సోడియం స్టిఅరేట్ (మోలార్ ద్రవ్యరాశి mol కు 306 g) ద్రవ్యరాశి గ్రాములలో
- 1.53
- 0.765
- 15.3
- 3.06
సమాధానం
A. 1.53
Ca²⁺ = 0.1/40 = 0.0025 mol. ప్రతిదానికి 2 స్టిఅరేట్ అయాన్లు కావాలి, కాబట్టి 0.005 mol × 306 = 1.53 g.
O₂ లోని O–O బంధ శక్తి mol కు 499 kJ. h = 6.63 × 10⁻³⁴ J s, c = 3 × 10⁸ m s⁻¹, N_A = 6.022 × 10²³ mol⁻¹ తీసుకుంటే, ఒక బంధాన్ని విడగొట్టగల కాంతి గరిష్ఠ తరంగ దైర్ఘ్యం, సమీప పూర్ణ సంఖ్య nm లో
- 480
- 120
- 960
- 240
సమాధానం
D. 240
$\lambda = \frac{hcN_A}{E} = \frac{6.63\times10^{-34}\times3\times10^{8}\times6.022\times10^{23}}{4.99\times10^{5}}$ = 2.40 × 10⁻⁷ m = 240 nm.
వాహనంలో 11.4 g ఆక్టేన్ (C₈H₁₈, మోలార్ ద్రవ్యరాశి 114) పూర్తి దహనం ఇచ్చే CO₂ ద్రవ్యరాశి గ్రాములలో (C = 12, O = 16)
- 70.4
- 4.4
- 35.2
- 352
సమాధానం
C. 35.2
11.4 g = 0.1 mol. ప్రతి మోల్ 8 mol CO₂ ఇస్తుంది, కాబట్టి 0.8 mol × 44 = 35.2 g.
ఒక ఆంటాసిడ్ మాత్ర Mg(OH)₂. 100 mL 0.2 M HCl ను పూర్తిగా తటస్థీకరించడానికి కావలసిన ద్రవ్యరాశి గ్రాములలో (Mg(OH)₂ = 58)
- 0.29
- 0.58
- 2.9
- 1.16
సమాధానం
B. 0.58
HCl = 0.1 × 0.2 = 0.02 mol. Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O కి 0.01 mol = 0.58 g అవసరం.
0.84 g NaHCO₃ (మోలార్ ద్రవ్యరాశి 84) కడుపు ఆమ్లంతో పూర్తిగా చర్య జరుపుతుంది. STP వద్ద విడుదలయ్యే CO₂ ఘనపరిమాణం mL లో (మోలార్ ఘనపరిమాణం 22.4 L)
- 22.4
- 448
- 112
- 224
సమాధానం
D. 224
0.01 mol NaHCO₃ 0.01 mol CO₂ ఇస్తుంది (1 : 1) = 0.01 × 22400 mL = 224 mL.
తాగునీటిని 0.2 ppm (లీటరుకు 0.2 mg) వరకు క్లోరినేట్ చేస్తారు. 5000 లీటర్ల నీటికి కావలసిన క్లోరిన్ ద్రవ్యరాశి గ్రాములలో
- 0.2
- 1
- 5
- 1000
సమాధానం
B. 1
0.2 mg × 5000 = 1000 mg = 1 g. సమాధానాన్ని mg లోనే వదిలేయడం సాధారణ పొరపాటు.
ఈ క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇచ్చారు: ప్రవచనం I: pH 5.6 కంటే తక్కువ ఉన్న వర్షాన్ని ఆమ్ల వర్షంగా వర్గీకరిస్తారు. ప్రవచనం II: శుభ్రమైన వర్షం కరిగిన CO₂ వల్ల కొద్దిగా ఆమ్లంగా ఉంటుంది.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
A. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
రెండూ సరైనవి: CO₂ సుమారు pH 5.6 ఇస్తుంది, కాబట్టి ఆమ్ల వర్షానికి అంతకంటే తక్కువ విలువ కావాలి.
ఈ క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇచ్చారు: ప్రవచనం I: ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్ స్వభావరీత్యా క్షయకరణం. ప్రవచనం II: క్లాసికల్ స్మాగ్లో SO₂ మరియు పొగ ఉంటాయి.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
D. ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్ ఆక్సీకరణం (O₃, PAN). క్లాసికల్ స్మాగ్ క్షయకరణమైనది, దానిలో SO₂ మరియు పొగ ఉంటాయి.
ఈ క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇచ్చారు: ప్రవచనం I: తీవ్రంగా కలుషితమైన నీటిలో BOD ఎక్కువ. ప్రవచనం II: అలాంటి నీటిలో కరిగిన ఆక్సిజన్ గాఢత ఎక్కువ.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
BOD ఎక్కువ అంటే సూక్ష్మజీవులు ఎక్కువ ఆక్సిజన్ వినియోగిస్తున్నాయి, కాబట్టి DO తక్కువ; ప్రవచనం II తప్పు.
ఈ క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇచ్చారు: ప్రవచనం I: కఠిన జలంలో సబ్బులు బాగా నురుగ ఇస్తాయి. ప్రవచనం II: అధిక శాఖాయుత హైడ్రోకార్బన్ శృంఖలాలు గల డిటర్జెంట్లు సులభంగా జీవ విచ్ఛిన్నం చెందుతాయి.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
B. ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
సబ్బులు Ca²⁺ మరియు Mg²⁺ తో స్కమ్ ఏర్పరుస్తాయి. శాఖాయుత శృంఖల డిటర్జెంట్లను బ్యాక్టీరియా విచ్ఛిన్నం చేయదు, అవి నిలిచిపోతాయి; సరళ శృంఖలం గలవి జీవ విచ్ఛిన్నం చెందుతాయి.
ఈ క్రింద రెండు ప్రవచనాలు ఇచ్చారు: ప్రవచనం I: 0.2 శాతం ఫినాల్ ఆంటిసెప్టిక్, 1 శాతం వద్ద అది క్రిమిసంహారకంగా పనిచేస్తుంది. ప్రవచనం II: టింక్చర్ ఆఫ్ అయొడిన్ నేల, మురుగు కాలువల కోసం ఉద్దేశించిన క్రిమిసంహారకం.
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరైనవి
- ప్రవచనం I మరియు ప్రవచనం II రెండూ సరికావు
- ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
- ప్రవచనం I సరికాదు కానీ ప్రవచనం II సరైనది
సమాధానం
C. ప్రవచనం I సరైనది కానీ ప్రవచనం II సరికాదు
ప్రవచనం I సరైనది. టింక్చర్ ఆఫ్ అయొడిన్ గాయాలపై పూసే ఆంటిసెప్టిక్, నేలకు వాడే క్రిమిసంహారకం కాదు.
నిశ్చితవాక్యం (A): ఒక్క క్లోరిన్ రాడికల్ చాలా పెద్ద సంఖ్యలో ఓజోన్ అణువులను నాశనం చేయగలదు. కారణం (R): శ్రేణి చర్య రెండవ దశలో క్లోరిన్ రాడికల్ తిరిగి ఏర్పడుతుంది.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
A. A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
Cl· + O₃ → ClO· + O₂ మరియు ClO· + O → Cl· + O₂. Cl· తిరిగి వస్తుంది కాబట్టి అది ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేస్తుంది, అదే పెద్ద సంఖ్యను వివరిస్తుంది.
నిశ్చితవాక్యం (A): సబ్బు మైసెల్లను ఏర్పరచి గ్రీజును తొలగిస్తుంది. కారణం (R): కఠిన జలంలోని Ca²⁺ అయాన్లతో సబ్బు అవక్షేపాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
B. A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
రెండూ సత్యం, కానీ అవక్షేపం వేరొక ప్రభావం; శుభ్రపరచడం తోకలు గ్రీజును చుట్టుకున్న మైసెల్ల వల్ల జరుగుతుంది.
నిశ్చితవాక్యం (A): కేక్లు కాల్చడానికి ఆస్పార్టేమ్ అనుకూలం. కారణం (R): ఆస్పార్టేమ్ చెరకు చక్కెర కంటే చాలా ఎక్కువ తీపి.
- A మరియు R రెండూ సత్యం, R అనేది A కి సరైన వివరణ
- A మరియు R రెండూ సత్యం, కానీ R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు
- A సత్యం కానీ R అసత్యం
- A అసత్యం కానీ R సత్యం
సమాధానం
D. A అసత్యం కానీ R సత్యం
ఆస్పార్టేమ్ వేడి చేస్తే విచ్ఛిన్నమవుతుంది, కాబట్టి A అసత్యం. R సత్యం (సుమారు 100 రెట్లు తీపి).
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. CO b. SO₂ c. CFCs d. PAN జాబితా II: i. ఆమ్ల వర్షం ii. ఓజోన్ క్షీణత iii. కార్బాక్సీహీమోగ్లోబిన్ iv. ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్
- a-iii, b-i, c-ii, d-iv
- a-iii, b-iv, c-i, d-ii
- a-i, b-iii, c-iv, d-ii
- a-iv, b-i, c-iii, d-ii
సమాధానం
A. a-iii, b-i, c-ii, d-iv
CO కార్బాక్సీహీమోగ్లోబిన్ను ఇస్తుంది, SO₂ ఆమ్ల వర్షాన్ని ఇస్తుంది, CFC లు ఓజోన్ను క్షీణింపజేసే క్లోరిన్ రాడికల్లను ఇస్తాయి, PAN ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్ ఉత్పన్నం.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. రానిటిడిన్ b. ఆస్పిరిన్ c. క్లోర్డయాజెపాక్సైడ్ d. బ్రోమ్ఫెనిరమైన్ జాబితా II: i. కడుపు ఆమ్ల విడుదలను తగ్గిస్తుంది ii. అలెర్జీ లక్షణాలను తగ్గిస్తుంది iii. ఆందోళనను తగ్గిస్తుంది iv. ప్రోస్టాగ్లాండిన్ సంశ్లేషణను నిరోధిస్తుంది
- a-i, b-iii, c-iv, d-ii
- a-ii, b-iv, c-iii, d-i
- a-i, b-iv, c-iii, d-ii
- a-iv, b-i, c-ii, d-iii
సమాధానం
C. a-i, b-iv, c-iii, d-ii
రానిటిడిన్ ఆమ్ల విడుదలను తగ్గిస్తుంది, ఆస్పిరిన్ ప్రోస్టాగ్లాండిన్లను అడ్డుకుంటుంది, క్లోర్డయాజెపాక్సైడ్ ట్రాంక్విలైజర్, బ్రోమ్ఫెనిరమైన్ ఆంటిహిస్టమిన్.
జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి. జాబితా I: a. సబ్బు b. ఆనయానిక్ డిటర్జెంట్ c. కాటయానిక్ డిటర్జెంట్ d. నాన్-అయానిక్ డిటర్జెంట్ జాబితా II: i. సోడియం ఆల్కైల్బెంజీన్ సల్ఫోనేట్ ii. సెటైల్ట్రైమిథైల్అమ్మోనియం బ్రోమైడ్ iii. పాలిఈథిలీన్ గ్లైకాల్ స్టిఅరేట్ iv. సోడియం స్టిఅరేట్
- a-i, b-iv, c-ii, d-iii
- a-iv, b-i, c-ii, d-iii
- a-iv, b-ii, c-i, d-iii
- a-iii, b-i, c-ii, d-iv
సమాధానం
B. a-iv, b-i, c-ii, d-iii
సోడియం స్టిఅరేట్ సబ్బు; ఆల్కైల్బెంజీన్ సల్ఫోనేట్ ఆనయానిక్; క్వాటర్నరీ అమ్మోనియం లవణం కాటయానిక్; గ్లైకాల్ ఎస్టర్ నాన్-అయానిక్.
ఒక విద్యుత్ కేంద్రం గంటకు 2000 kg బొగ్గును మండిస్తుంది, అందులో 2 శాతం సల్ఫర్ ఉంది. ఒక స్క్రబ్బర్ CaCO₃ ఉపయోగించి SO₂ మొత్తాన్ని CaSO₄ గా తొలగిస్తుంది (SO₂ + CaCO₃ + ½O₂ → CaSO₄ + CO₂). గంటకు కావలసిన CaCO₃ ద్రవ్యరాశి (S = 32, CaCO₃ = 100)
- 62.5 kg
- 80 kg
- 250 kg
- 125 kg
సమాధానం
D. 125 kg
S = 40 kg = 1.25 kmol, కాబట్టి SO₂ = 1.25 kmol, CaCO₃ 1 : 1, అంటే 125 kg. సరిచూడండి: 32 kg S కి 100 kg × 40 = 125.
నది నీటిలో లీటరుకు 9 mg కరిగిన ఆక్సిజన్ ఉంది. లీటరుకు 90 mg గ్లూకోజ్, C₆H₁₂O₆, ఉన్న వ్యర్థం అందులో చేరుతుంది, సూక్ష్మజీవులు దాన్ని పూర్తిగా ఆక్సీకరణం చేస్తాయి: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O (C = 12, H = 1, O = 16). ఏమవుతుంది?
- ఆక్సిజన్ డిమాండ్ లీటరుకు 96 mg, 9 కంటే చాలా ఎక్కువ, కాబట్టి కరిగిన ఆక్సిజన్ అయిపోతుంది
- ఆక్సిజన్ డిమాండ్ లీటరుకు 16 mg, కాబట్టి ఆక్సిజన్ అయిపోతుంది
- ఆక్సిజన్ డిమాండ్ లీటరుకు 96 mg, కాబట్టి లీటరుకు 9 mg సరిపోతుంది
- ఆక్సిజన్ డిమాండ్ లీటరుకు 48 mg, కాబట్టి లీటరుకు 9 mg సరిపోతుంది, చేపలు బతుకుతాయి
సమాధానం
A. ఆక్సిజన్ డిమాండ్ లీటరుకు 96 mg, 9 కంటే చాలా ఎక్కువ, కాబట్టి కరిగిన ఆక్సిజన్ అయిపోతుంది
గ్లూకోజ్ = mol కు 180 g, కాబట్టి 90 mg = 0.5 mmol. దానికి 6 × 0.5 = 3 mmol O₂ = 96 mg కావాలి, లీటరుకు 9 mg కంటే చాలా ఎక్కువ.
ఒక ఫ్యాక్టరీ 8.9 kg ట్రైస్టిఅరిన్ను (మోలార్ ద్రవ్యరాశి mol కు 890 g) పూర్తిగా సపోనిఫై చేస్తుంది. అవసరమైన NaOH ద్రవ్యరాశి kg లో (Na = 23, O = 16, H = 1)
- 12
- 0.4
- 1.2
- 3.6
సమాధానం
C. 1.2
8900 g / 890 = 10 mol కొవ్వు. ప్రతిదానికి 3 mol NaOH కావాలి, కాబట్టి 30 mol × 40 = 1200 g = 1.2 kg.