అధ్యాయం 1: చలనాన్ని వర్ణించడం (Describing Motion)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
నిశ్చల స్థితి, చలనం పరిశీలకుడిపై ఎందుకు ఆధారపడతాయి, నిర్దేశ చట్రం అంటే ఏమిటి
దూరం, స్థానభ్రంశం మధ్య తేడా; వడి, వేగం మధ్య తేడా
రెండు ప్రామాణిక సందర్భాలలో (సమాన దూరాలు, సమాన కాలాలు) సగటు వడిని ఎలా కనుగొనాలి
సగటు, తక్షణ వేగం మరియు త్వరణం
అవకలజాలు, సమాకలనాల సహాయంతో స్థానం, వేగం, త్వరణం మధ్య ఎలా మారాలి
వస్తువు ఎప్పుడు వేగం పుంజుకుంటుంది, ఎప్పుడు నెమ్మదిస్తుంది
1.1 నిశ్చల స్థితి, చలనం మరియు నిర్దేశ చట్రాలు
కదులుతున్న రైలులో కూర్చున్న ప్రయాణికుడు సీటుతో పోలిస్తే నిశ్చల స్థితిలో ఉన్నాడు, కానీ ప్లాట్ఫాం మీద నిలబడిన వ్యక్తితో పోలిస్తే చలనంలో ఉన్నాడు. నిశ్చల స్థితి (Rest), చలనం (Motion) ఎప్పుడూ సాపేక్షమే. ఎంచుకున్న ఒక పరిశీలకుడితో పోలిస్తే వస్తువు స్థానం కాలంతో మారితే, ఆ వస్తువు చలనంలో ఉంది అంటాం.
ఆ పరిశీలకుడు, స్థానాన్ని కొలవడానికి (x, y, z) అక్షాలు, కాలాన్ని కొలవడానికి ఒక గడియారం — వీటన్నిటినీ కలిపి నిర్దేశ చట్రం (Frame of reference) అంటారు. ఈ పుస్తకంలో చలనం గురించి చెప్పే ప్రతి వాక్యం ఏదో ఒక చట్రంలో చెప్పినదే; సాధారణంగా అది భూమి.
త్వరణం లేని చట్రాన్ని జడత్వ చట్రం (Inertial frame) అంటారు. NEET లెక్కల్లో భూమిని జడత్వ చట్రంగా పరిగణిస్తారు.
బిందు వస్తువు (Point object). వస్తువు పరిమాణం అది కదిలే దూరంతో పోలిస్తే చాలా చిన్నదైతే, దాన్ని ఒక బిందువుగా తీసుకోవచ్చు. ఢిల్లీ నుంచి జైపూర్కు 300 km ప్రయాణించే కారును బిందువుగా తీసుకోవచ్చు. అదే కారు గ్యారేజీలో పార్క్ అవుతున్నప్పుడు బిందువు కాదు.
ఒకటి, రెండు, మూడు మితులు. సరళరేఖా చలనానికి ఒకే నిర్దేశాంకం సరిపోతుంది (1D). మైదానంలో ఫుట్బాల్కు రెండు కావాలి (2D). ఎగిరే పక్షికి మూడు కావాలి (3D).
1.2 దూరం మరియు స్థానభ్రంశం
దూరం (Distance, పథ పొడవు) అంటే వస్తువు నిజంగా ప్రయాణించిన మార్గం మొత్తం పొడవు. ఇది అదిశ (Scalar); ఎప్పుడూ ధనాత్మకం (లేదా శూన్యం), కాలంతో పాటు ఎప్పుడూ తగ్గదు.
స్థానభ్రంశం (Displacement) అంటే స్థానంలో మార్పు: మొదలి బిందువు నుంచి చివరి బిందువు వరకు గీసిన సరళ బాణం గుర్తు.
ఇది సదిశ (Vector). ఇది ధన, రుణ లేదా శూన్యం కావచ్చు; ఇది మార్గంపై కాకుండా మొదలి, చివరి బిందువులపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
| లక్షణం | దూరం | స్థానభ్రంశం |
|---|---|---|
| రకం | అదిశ | సదిశ |
| గుర్తు | ఎప్పుడూ రుణాత్మకం కాదు | +, − లేదా 0 |
| మార్గంపై ఆధారపడుతుందా? | అవును | లేదు |
| కదులుతున్న వస్తువుకు శూన్యం కావచ్చా? | కాదు | కావచ్చు (వెళ్లి తిరిగి వస్తే) |
| సంబంధం | దూరం ≥ స్థానభ్రంశ పరిమాణం | వెనక్కి తిరగకుండా సరళరేఖలో కదిలితేనే సమానం |
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: ఒక అమ్మాయి తూర్పుకు 3 m, తర్వాత ఉత్తరానికి 4 m నడిచింది. దూరం, స్థానభ్రంశం కనుగొనండి.
సాధన: దూరం = 3 + 4 = 7 m. స్థానభ్రంశం = √(3² + 4²) = 5 m, తూర్పు నుంచి ఉత్తరం వైపు tan⁻¹(4/3) = 53° కోణంలో.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: ఒక అథ్లెట్ R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార ట్రాక్పై పరుగెత్తుతున్నాడు. (a) సగం చుట్టు, (b) ఒక పూర్తి చుట్టు, (c) పావు చుట్టు తర్వాత దూరం, స్థానభ్రంశం కనుగొనండి.
సాధన:
సగం చుట్టు: దూరం πR, స్థానభ్రంశం 2R (వ్యాసం).
పూర్తి చుట్టు: దూరం 2πR, స్థానభ్రంశం 0.
పావు చుట్టు: దూరం πR/2, స్థానభ్రంశం √2 R (లంబకోణానికి ఎదురుగా ఉన్న జ్యా).
1.3 వడి
సగటు వడి (Average speed) అంటే మొత్తం దూరాన్ని మొత్తం కాలంతో భాగించగా వచ్చేది:
కాలాలు సమానంగా ఉంటేనే తప్ప, సగటు వడి వడుల సాధారణ సగటు కాదు. దాదాపు ప్రతి NEET పేపర్లో రెండు ప్రామాణిక సందర్భాలు వస్తాయి.
సందర్భం A: సమాన దూరాలు. ఒక వస్తువు దూరంలో మొదటి సగభాగాన్ని v₁ వడితో, రెండో సగభాగాన్ని v₂ వడితో పూర్తి చేస్తుంది. ప్రతి సగభాగం d అనుకుందాం.
ఇది హరాత్మక సగటు (Harmonic mean). v₁, v₂, v₃ వడులతో మూడు సమాన భాగాలకు:
సందర్భం B: సమాన కాలాలు. వస్తువు t కాలం v₁ వడితో, తర్వాతి సమాన కాలం t లో v₂ వడితో కదులుతుంది.
ఇది అంకగణిత సగటు (Arithmetic mean). అంకగణిత సగటు ఎప్పుడూ హరాత్మక సగటుకు సమానం లేదా ఎక్కువ; కాబట్టి అవే రెండు వడులకు సందర్భం B లో సగటు ఎక్కువగా వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: ఒక స్కూటర్ సగం దూరాన్ని 40 km/h తో, మిగిలిన సగాన్ని 60 km/h తో ప్రయాణిస్తుంది. దాని సగటు వడి కనుగొనండి.
సాధన: 2 × 40 × 60 / (40 + 60) = 4800/100 = 48 km/h (50 కాదు).
తక్షణ వడి (Instantaneous speed) అంటే ఒక క్షణంలోని వడి — స్పీడోమీటర్ చూపించేది. అతి చిన్న కాల వ్యవధిలో సగటు వడి యొక్క అవధి (limit) విలువే ఇది.
1.4 వేగం
సగటు వేగం (Average velocity) అంటే స్థానభ్రంశాన్ని కాలంతో భాగించగా వచ్చేది:
తక్షణ వేగం (Instantaneous velocity) అంటే సున్నాకు దగ్గరగా చిన్న కాల వ్యవధిలోని సగటు వేగం; అంటే స్థానం యొక్క అవకలజం:
x–t గ్రాఫ్పై సగటు వేగం అంటే రెండు బిందువులను కలిపే జ్యా వాలు. తక్షణ వేగం అంటే ఒక బిందువు వద్ద స్పర్శరేఖ (tangent) వాలు.
గుర్తుంచుకోవలసిన మూడు వాస్తవాలు:
తక్షణ వేగ పరిమాణం ఎప్పుడూ తక్షణ వడికి సమానం, ఎందుకంటే అతి చిన్న వ్యవధిలో మార్గం సరళరేఖగానే ఉంటుంది.
స్థానభ్రంశం ≤ దూరం కాబట్టి, సగటు వేగ పరిమాణం సగటు వడికి సమానం లేదా తక్కువ.
వస్తువు బయలుదేరిన చోటికి తిరిగి వస్తే సగటు వేగం శూన్యం, కానీ సగటు వడి శూన్యం కాదు.
ఏకరీతి చలనం (Uniform motion) అంటే సమాన కాల వ్యవధుల్లో (ఆ వ్యవధులు ఎంత చిన్నవైనా) సమాన స్థానభ్రంశాలు. వేగం స్థిరంగా ఉంటుంది. ఏకరీతి కాని చలనం (Non-uniform motion) అంటే వేగం పరిమాణంలోగానీ, దిశలోగానీ, రెండింటిలోనూ గానీ మారుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: ఒక బస్సు A నుంచి B కి 60 km దూరాన్ని 1 h లో వెళ్లి, 0.5 h ఆగి, 1.5 h లో A కి తిరిగి వస్తుంది. మొత్తం ప్రయాణానికి సగటు వడి, సగటు వేగం కనుగొనండి.
సాధన: సగటు వడి = 120 km / 3 h = 40 km/h. స్థానభ్రంశం = 0, కాబట్టి సగటు వేగం = 0.
1.5 త్వరణం
వేగం మారే రేటును త్వరణం (Acceleration) అంటారు.
దీని SI ప్రమాణం m/s². వేగం పరిమాణంలో, దిశలో లేదా రెండింటిలోనూ మారవచ్చు; కాబట్టి వక్రమార్గంలో స్థిర వడితో కదిలే వస్తువుకు కూడా త్వరణం ఉంటుంది.
గొలుసు నియమం (Chain rule) ఉపయోగించి త్వరణాన్ని స్థానం పరంగా కూడా రాయవచ్చు:
వేగాన్ని స్థానం యొక్క ప్రమేయంగా ఇచ్చినప్పుడల్లా ఈ రూపాన్ని వాడతారు.
వేగం పుంజుకుంటుందా, తగ్గుతుందా? a గుర్తు ఒక్కటే దీనిని చెప్పదు. v, a ఒకే దిశలో ఉన్నాయా లేదా అనేదే ముఖ్యం.
| v | a | ఏమి జరుగుతుంది |
|---|---|---|
| + | + | వడి పెరుగుతుంది |
| + | − | వడి తగ్గుతుంది |
| − | − | వడి పెరుగుతుంది (− దిశలో ఇంకా వేగంగా కదులుతుంది) |
| − | + | వడి తగ్గుతుంది |
నియమం: v, a లకు ఒకే గుర్తు ఉంటే వడి పెరుగుతుంది; వ్యతిరేక గుర్తులు ఉంటే తగ్గుతుంది. "రిటార్డేషన్" లేదా "మందనం" (రుణ త్వరణం) అంటే వడి తగ్గుతోందని అర్థం.
1.6 గతిశాస్త్రానికి కలన గణిత సాధనాలు
మీకు ఈ నియమాలు మాత్రమే సరిపోతాయి:
క్రియల గొలుసు:
కిందకి వెళ్లడం (అవకలనం): x(t) → v = dx/dt → a = dv/dt.
పైకి వెళ్లడం (సమాకలనం): a(t) → v = u + ∫a dt → x = x₀ + ∫v dt.
సమాకలన స్థిరాంకాలు ఆది విలువల నుంచి వస్తాయి (t = 0 వద్ద u, t = 0 వద్ద x₀).
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: ఒక కణం స్థానం x = 2t³ − 3t² + 4 (x m లో, t s లో). (a) t = 2 s వద్ద వేగం, త్వరణం, (b) కణం ఎప్పుడు క్షణకాలం నిశ్చల స్థితిలో ఉంటుందో కనుగొనండి.
సాధన: v = 6t² − 6t, a = 12t − 6.
(a) t = 2 వద్ద: v = 24 − 12 = 12 m/s; a = 24 − 6 = 18 m/s².
(b) v = 0 → 6t(t − 1) = 0 → t = 0 s మరియు t = 1 s.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: ఒక కణం మూలబిందువు వద్ద నిశ్చల స్థితి నుంచి a = 6t m/s² త్వరణంతో బయలుదేరుతుంది. t = 2 s వద్ద దాని వేగం, స్థానం కనుగొనండి.
సాధన: v = ∫6t dt = 3t² (u = 0 కాబట్టి). t = 2 వద్ద v = 12 m/s. x = ∫3t² dt = t³ (x₀ = 0 కాబట్టి). t = 2 వద్ద x = 8 m.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: వస్తువు వెనక్కి తిరిగినప్పుడు దూరం. x = t² − 4t + 3. మొదటి 3 s లో స్థానభ్రంశం, దూరం కనుగొనండి.
సాధన: v = 2t − 4; ఇది t = 2 s వద్ద శూన్యం. కణం t = 2 వద్ద వెనక్కి తిరుగుతుంది.
x(0) = 3 m, x(2) = −1 m, x(3) = 0 m.
స్థానభ్రంశం = x(3) − x(0) = −3 m. దూరం = |−1 − 3| + |0 − (−1)| = 4 + 1 = 5 m.
ఇచ్చిన వ్యవధిలో v గుర్తు మారితే, దూరం కనుగొనడానికి ఆ క్షణం వద్ద చలనాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించండి.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: స్థానం ప్రమేయంగా వేగం. ఒక కణానికి v² = 16 − 4x (SI ప్రమాణాలు). దాని త్వరణం కనుగొనండి.
సాధన: x పరంగా అవకలనం చేస్తే: 2v (dv/dx) = −4, కాబట్టి v (dv/dx) = −2. అంటే a = −2 m/s², స్థిరాంకం.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.9: వేగానికి అనులోమానుపాతంలో మందనం. ఒక పడవ u వడితో ఉన్నప్పుడు ఇంజన్ ఆపేస్తారు; నీరు a = −kv మందనాన్ని కలిగిస్తుంది. ఆగే ముందు అది ఎంత దూరం వెళుతుంది?
సాధన: v (dv/dx) = −kv → dv/dx = −k → v = u − kx. v = 0 అయినప్పుడు ఆగుతుంది, కాబట్టి x = u/k.
త్వరిత పునశ్చరణ
దూరం ≥ స్థానభ్రంశ పరిమాణం; వెనక్కి తిరగకుండా సరళరేఖలో కదిలితేనే సమానం.
సమాన దూరాలు: v_av = 2v₁v₂/(v₁ + v₂). సమాన కాలాలు: v_av = (v₁ + v₂)/2.
v = dx/dt, a = dv/dt = v dv/dx.
తక్షణ వడి = తక్షణ వేగ పరిమాణం. సగటు వడి ≥ సగటు వేగ పరిమాణం.
వడి పెరగడం: v, a ఒకే గుర్తు. వడి తగ్గడం: వ్యతిరేక గుర్తులు.
దూరం లెక్కించేటప్పుడు v = 0 అయ్యే చోట వ్యవధిని విభజించండి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
సమాన దూరాలకు వడుల సాధారణ సగటు తీసుకోవడం (48 కి బదులు 50 km/h రావడం).
"రుణ త్వరణం అంటే వడి తగ్గడం" అని అనుకోవడం. − దిశలో కదులుతూ రుణ త్వరణం ఉన్న వస్తువు వడి పెరుగుతుంది.
వస్తువు వెనక్కి తిరిగినా దూరాన్ని x(చివరి) − x(మొదటి) గా లెక్కించడం.
వక్రమార్గంలో స్థిర వడితో కదిలే వస్తువుకు త్వరణం ఉంటుందని మరిచిపోవడం.
సగటు వడి కనుగొనేటప్పుడు ఆగిన (వేచి ఉన్న) సమయాన్ని మరిచిపోవడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. ఒక వ్యక్తి తూర్పుకు 3 m, తర్వాత ఉత్తరానికి 4 m నడుస్తాడు. అతని దూరం, స్థానభ్రంశం: (a) 7 m, 7 m (b) 7 m, 5 m (c) 5 m, 7 m (d) 5 m, 5 m
2. R వ్యాసార్ధం గల వృత్తంలో ఒక పూర్తి చుట్టు తర్వాత స్థానభ్రంశం: (a) 2πR (b) 2R (c) πR (d) శూన్యం
3. R వ్యాసార్ధం గల వృత్తంలో సగం చుట్టు తర్వాత స్థానభ్రంశం: (a) πR (b) 2R (c) R (d) శూన్యం
4. కిందివాటిలో సాధ్యమయ్యే వాక్యం ఏది? (a) దూరం శూన్యం, కానీ స్థానభ్రంశం శూన్యం కాదు (b) స్థానభ్రంశం శూన్యం, కానీ దూరం శూన్యం కాదు (c) స్థానభ్రంశం దూరం కంటే ఎక్కువ (d) దూరం రుణాత్మకం
5. దూరానికి, స్థానభ్రంశ పరిమాణానికి మధ్య నిష్పత్తి ఎప్పుడూ: (a) 1 కంటే తక్కువ (b) 1 కి సమానం (c) 1 కి సమానం లేదా ఎక్కువ (d) 1 కి సమానం లేదా తక్కువ
6. కిందివాటిలో సదిశ ఏది? (a) వడి (b) దూరం (c) వేగం (d) కాలం
7. ఒక కారు వృత్తాకార ట్రాక్పై స్థిర వడితో కదులుతుంది. దాని వేగం: (a) స్థిరంగా ఉంటుంది (b) పరిమాణంలో మాత్రమే మారుతుంది (c) దిశలో మారుతుంది (d) శూన్యం
8. ఒక పూర్తి వెళ్లివచ్చే ప్రయాణానికి సగటు వేగం: (a) గరిష్టం (b) సగటు వడికి సమానం (c) శూన్యం (d) అనంతం
9. త్వరణం SI ప్రమాణం: (a) m/s (b) m/s² (c) m²/s (d) s/m²
10. కిందివాటిలో సరైన వాక్యం ఏది? (a) రుణ త్వరణం అంటే ఎప్పుడూ వడి తగ్గడమే (b) రుణ త్వరణంతో కూడా వస్తువు వడి పెరగవచ్చు (c) శూన్య వేగం అంటే శూన్య త్వరణం (d) స్థిర వడి అంటే శూన్య త్వరణం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఒక కారు సగం దూరాన్ని 40 km/h తో, మిగిలిన సగాన్ని 60 km/h తో ప్రయాణిస్తుంది. దాని సగటు వడి: (a) 50 km/h (b) 48 km/h (c) 45 km/h (d) 52 km/h
12. ఒక కారు సగం కాలం 40 km/h తో, మిగిలిన సగం కాలం 60 km/h తో కదులుతుంది. దాని సగటు వడి: (a) 50 km/h (b) 48 km/h (c) 45 km/h (d) 52 km/h
13. ఒక వస్తువు దూరంలోని మూడు సమాన భాగాలను 10, 20, 30 m/s వడులతో పూర్తి చేస్తుంది. దాని సగటు వడి సుమారుగా: (a) 20 m/s (b) 18.0 m/s (c) 16.4 m/s (d) 15.0 m/s
14. x = 2t³ − 3t² + 4 కు, t = 2 s వద్ద వేగం: (a) 8 m/s (b) 12 m/s (c) 16 m/s (d) 24 m/s
15. అదే చలనానికి t = 2 s వద్ద త్వరణం: (a) 12 m/s² (b) 18 m/s² (c) 24 m/s² (d) 6 m/s²
16. అదే చలనంలో కణం నిశ్చల స్థితిలో ఉండే క్షణాలు: (a) t = 0, 1 s (b) t = 1 s మాత్రమే (c) t = 2 s (d) ఎప్పుడూ ఉండదు
17. v = 3t² + 2t. t = 1 s వద్ద త్వరణం: (a) 5 m/s² (b) 6 m/s² (c) 8 m/s² (d) 2 m/s²
18. ఒక కణం x = 0 వద్ద v = 4t వేగంతో బయలుదేరుతుంది. t = 3 s వద్ద దాని స్థానం: (a) 12 m (b) 18 m (c) 36 m (d) 6 m
19. నిశ్చల స్థితి నుంచి a = 6t తో బయలుదేరితే, t = 2 s వద్ద వేగం: (a) 6 m/s (b) 12 m/s (c) 24 m/s (d) 3 m/s
20. v = 2√x అయితే త్వరణం: (a) శూన్యం (b) 1 m/s² (c) 2 m/s² (d) x కు అనులోమానుపాతంలో
21. ఒక గడియారం నిమిషాల ముల్లు పొడవు 10 cm. 15 నిమిషాల్లో దాని కొన స్థానభ్రంశం సుమారుగా: (a) 10 cm (b) 14.1 cm (c) 15.7 cm (d) 20 cm
22. ఒక బస్సు 1 h లో 60 km వెళ్లి, 0.5 h విశ్రాంతి తీసుకుని, 1.5 h లో తిరిగి వస్తుంది. ప్రయాణం మొత్తానికి సగటు వడి: (a) 48 km/h (b) 40 km/h (c) 30 km/h (d) శూన్యం
స్థాయి 3: సవాలు
23. x = t² − 4t + 3 కు మొదటి 3 s లో ప్రయాణించిన దూరం: (a) 3 m (b) 4 m (c) 5 m (d) 6 m
24. అదే చలనానికి మొదటి 3 s లో స్థానభ్రంశం: (a) +3 m (b) −3 m (c) 5 m (d) శూన్యం
25. u వడితో కదులుతున్న వస్తువుకు a = −kv మందనం ఉంది. ఆగే ముందు అది ప్రయాణించే దూరం: (a) u/k (b) u²/k (c) u/(2k) (d) ku
26. ఒక కణానికి v² = 16 − 4x. దాని త్వరణం: (a) −4 m/s² (b) −2 m/s² (c) 2 m/s² (d) మారుతూ ఉంటుంది
27. x = at² − bt³ కు త్వరణం శూన్యమయ్యే క్షణం: (a) t = a/b (b) t = a/(3b) (c) t = 2a/(3b) (d) t = 3a/b
28. కాలం, స్థానం మధ్య సంబంధం t = √x + 3. వేగం శూన్యమైనప్పుడు స్థానం: (a) 9 m (b) 3 m (c) శూన్యం (d) 6 m
29. ప్రతిపాదన (A): సగటు వడి ఎప్పుడూ సగటు వేగ పరిమాణం కంటే తక్కువ కాదు.
కారణం (R): ప్రయాణించిన దూరం ఎప్పుడూ స్థానభ్రంశ పరిమాణం కంటే తక్కువ కాదు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: తక్షణ వడి తక్షణ వేగ పరిమాణానికి సమానం.
వాక్యం II: సగటు వడి ఎప్పుడూ సగటు వేగ పరిమాణానికి సమానం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | 3 + 4 = 7; √(9 + 16) = 5. |
| 2 | d | బయలుదేరిన చోటికే తిరిగి వచ్చింది. |
| 3 | b | వ్యాసం. |
| 4 | b | వెళ్లి తిరిగి వచ్చే ప్రయాణం. |
| 5 | c | దూరం ≥ స్థానభ్రంశం. |
| 6 | c | వేగానికి దిశ ఉంటుంది. |
| 7 | c | దిశ నిరంతరం మారుతూనే ఉంటుంది. |
| 8 | c | స్థానభ్రంశం శూన్యం. |
| 9 | b | సెకనుకు (m/s). |
| 10 | b | v కూడా రుణాత్మకమైతే వడి పెరుగుతుంది. |
| 11 | b | 2 × 40 × 60 / 100. |
| 12 | a | సమాన కాలాలు: అంకగణిత సగటు. |
| 13 | c | 3 × 6000 / 1100 = 16.4. |
| 14 | b | v = 6t² − 6t = 24 − 12. |
| 15 | b | a = 12t − 6. |
| 16 | a | 6t(t − 1) = 0. |
| 17 | c | a = 6t + 2. |
| 18 | b | x = 2t² = 18. |
| 19 | b | v = 3t² = 12. |
| 20 | c | a = v dv/dx = 2√x × 1/√x = 2. |
| 21 | b | కొన పావు వృత్తం తిరుగుతుంది: జ్యా = √2 × 10. |
| 22 | b | విశ్రాంతి సమయంతో సహా 120 km / 3 h. |
| 23 | c | t = 2 వద్ద వెనక్కి తిరుగుతుంది: 4 m + 1 m. |
| 24 | b | x(3) − x(0) = 0 − 3. |
| 25 | a | సాధించిన ఉదాహరణ 1.9. |
| 26 | b | సాధించిన ఉదాహరణ 1.8. |
| 27 | b | a = 2a − 6bt = 0. |
| 28 | c | x = (t − 3)², v = 2(t − 3) = 0 t = 3 వద్ద; కాబట్టి x = 0. |
| 29 | a | రెండింటినీ ఒకే కాలంతో భాగిస్తాం. |
| 30 | c | మార్గం ఒకే దిశలో సరళరేఖ కాకపోతే II విఫలమవుతుంది. |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
నిశ్చల స్థితి, చలనం నిర్దేశ చట్రంపై ఆధారపడతాయి; న్యూటన్ మొదటి నియమం వర్తించే చట్రం జడత్వ చట్రం.
వస్తువు పరిమాణం అది ప్రయాణించే దూరంతో పోలిస్తే చాలా చిన్నదైతే అది బిందు వస్తువు.
దూరం = మొత్తం మార్గ పొడవు (అదిశ, ఎప్పుడూ రుణాత్మకం కాదు, ఎప్పుడూ తగ్గదు).
స్థానభ్రంశం = చివరి స్థానం − మొదటి స్థానం (సదిశ, శూన్యం లేదా రుణాత్మకం కావచ్చు).
స్థానభ్రంశ పరిమాణం ≤ దూరం; వెనక్కి తిరగకుండా సరళరేఖలో కదిలితేనే సమానం.
సగటు వడి = మొత్తం దూరం / మొత్తం కాలం; సగటు వేగం = స్థానభ్రంశం / మొత్తం కాలం.
v₁, v₂ తో సమాన దూరాలు: సగటు వడి = 2v₁v₂/(v₁ + v₂). సమాన కాలాలు: (v₁ + v₂)/2.
తక్షణ వేగం v = dx/dt = x–t గ్రాఫ్ వాలు; తక్షణ వడి = v పరిమాణం.
త్వరణం a = dv/dt = d²x/dt²; v ని x పరంగా ఇచ్చినప్పుడు a = v dv/dx.
v, a లకు ఒకే గుర్తు ఉంటే వడి పెరుగుతుంది; వ్యతిరేక గుర్తులు ఉంటే తగ్గుతుంది.
వెనక్కి వెళ్లడం: v = ∫ a dt, x = ∫ v dt, దానికి ఆది విలువలు కలపాలి.
వ్యవధిలో v గుర్తు మారితే, దూరం కోసం v = 0 వద్ద వ్యవధిని విభజించండి.
SI ప్రమాణాలు: వేగం m/s, త్వరణం m/s².
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | SI ప్రమాణం | రకం |
|---|---|---|---|
| స్థానభ్రంశం | Δx = x₂ − x₁ | m | సదిశ |
| సగటు వడి | మొత్తం దూరం / మొత్తం కాలం | m/s | అదిశ |
| సగటు వేగం | Δx / Δt | m/s | సదిశ |
| తక్షణ వేగం | dx/dt | m/s | సదిశ |
| త్వరణం | dv/dt = v dv/dx | m/s² | సదిశ |
| రెండు సగాలు, సమాన దూరాలు | 2v₁v₂/(v₁ + v₂) | m/s | అదిశ |
| రెండు సగాలు, సమాన కాలాలు | (v₁ + v₂)/2 | m/s | అదిశ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Don't Hurry, Take Average" (D-H, T-A): సమాన Distances (దూరాలు) → Harmonic mean (హరాత్మక సగటు); సమాన Times (కాలాలు) → Arithmetic mean (అంకగణిత సగటు). తెలుగులో: "దూరం–హరాత్మకం, కాలం–అంకగణితం".
"X-V-A నిచ్చెన": అవకలనం చేస్తూ x → v → a గా నిచ్చెన దిగండి; సమాకలనం చేస్తూ a → v → x గా ఎక్కండి.
"SSS": Same Signs Speed up — ఒకే గుర్తులు ఉంటే వడి పెరుగుతుంది (v, a రెండూ ధనం లేదా రెండూ రుణం).
"చుట్టు దారి vs దగ్గరి దారి": దూరం అంటే మీరు నిజంగా నడిచిన చుట్టు దారి; స్థానభ్రంశం అంటే మొదలు నుంచి చివరికి గీసిన సరాసరి బాణం.
భావనల అనుసంధానం
v, a ల ప్రమాణాలు, మితులు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 1: భౌతిక శాస్త్రం మరియు కొలతలు నుంచి వస్తాయి.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలలో F = ma ద్వారా త్వరణం బలంతో అనుసంధానమవుతుంది.
x = A sin ωt ని అవకలనం చేసి v, a కనుగొనడమే భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలు లో మొదటి అడుగు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. ఒక కణం x-అక్షం వెంట x = t³ − 3t గా కదులుతుంది (x m లో, t s లో). t = 2 s వద్ద ప్రతి రాశిని దాని విలువతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. స్థానం (m)
B. వేగం (m/s)
C. త్వరణం (m/s²)
D. త్వరణం మారే రేటు (m/s³)
జాబితా II:
(i) 6
(ii) 12
(iii) 2
(iv) 9
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. ప్రతి రాశిని దాని సరైన వర్ణనతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. దూరం
B. స్థానభ్రంశం
C. తక్షణ వడి
D. సగటు వేగం
జాబితా II:
(i) వస్తువు కదిలినా శూన్యం కావచ్చు
(ii) స్థానభ్రంశాన్ని పట్టిన కాలంతో భాగించగా వచ్చేది
(iii) కాలంతో ఎప్పుడూ తగ్గని అదిశ
(iv) తక్షణ వేగ పరిమాణం
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
33. (ఒకే రేఖ వెంట) వేగం v, త్వరణం a పై ఉన్న షరతును వస్తువు చేసే చలనంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. v > 0, a > 0
B. v > 0, a < 0
C. v = 0, a ≠ 0
D. మొత్తం సమయం a = 0
జాబితా II:
(i) ఏకరీతి వేగంతో కదులుతుంది (లేదా నిశ్చల స్థితిలో ఉంది)
(ii) వడి తగ్గుతుంది
(iii) వడి పెరుగుతుంది
(iv) క్షణకాలం నిశ్చల స్థితి; దిశ విలోమమవవచ్చు
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
34. ఒక స్కూటర్ ప్రయాణాన్ని రెండు సగాలుగా పూర్తి చేస్తుంది. ప్రతి సందర్భాన్ని మొత్తం ప్రయాణపు సగటు వడితో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 30 km/h, 60 km/h తో సమాన దూరాలు
B. 30 km/h, 60 km/h తో సమాన కాలాలు
C. 20 km/h, 60 km/h తో సమాన దూరాలు
D. 40 km/h, 60 km/h తో సమాన కాలాలు
జాబితా II:
(i) 45 km/h
(ii) 50 km/h
(iii) 30 km/h
(iv) 40 km/h
(a) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
35. కింది వాక్యాల్లో ఎన్ని సరైనవి?
A. ప్రయాణించిన దూరం స్థానభ్రంశ పరిమాణం కంటే తక్కువ కావచ్చు.
B. ఒకే క్షణంలో వస్తువుకు శూన్య వేగం, శూన్యేతర త్వరణం ఉండవచ్చు.
C. వేగం మారుతున్నప్పటికీ వస్తువు స్థిర వడితో కదలవచ్చు.
D. ఒక పూర్తి వెళ్లివచ్చే ప్రయాణంలో సగటు వేగం శూన్యం.
E. కారు స్పీడోమీటర్ దాని సగటు వడిని చూపిస్తుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
36. x = 4t − t² (x m లో, t s లో) గల కణానికి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. కణం t = 2 s వద్ద వెనక్కి తిరుగుతుంది.
B. t = 0 నుంచి t = 4 s వరకు దాని స్థానభ్రంశం శూన్యం.
C. t = 0 నుంచి t = 4 s వరకు అది ప్రయాణించిన దూరం 8 m.
D. t = 4 s వద్ద దాని వడి 8 m/s.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. ఒక కణం x వెంట v = 2√x (v m/s లో, x m లో) తో కదులుతుంది; t = 0 వద్ద అది x = 0 వద్ద ఉంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. దాని త్వరణం స్థిరంగా 2 m/s².
B. అది నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరుతుంది.
C. దాని స్థానం x = t².
D. t = 3 s వద్ద దాని వేగం 9 m/s.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. ఒక సైకిలిస్టు 7 m వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార ట్రాక్ వ్యాసం ఒక చివర నుంచి మరో చివరకు అర్ధవృత్తం వెంట, స్థిర వడితో, 11 s లో వెళతాడు. π = 22/7 గా తీసుకోండి. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. ప్రయాణించిన దూరం 22 m.
B. స్థానభ్రంశ పరిమాణం 14 m.
C. సగటు వడి 2 m/s.
D. సగటు వేగ పరిమాణం 2 m/s.
E. సగటు వడి ÷ సగటు వేగ పరిమాణం = π/2.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
39. సరళమైన రోడ్డుపై ఒక కారు స్థానాలు కింద ఇవ్వబడ్డాయి. ప్రతి 2 s వ్యవధిలో అది ఒకే దిశలో కదులుతుంది.
| t (s) | 0 | 2 | 4 | 6 | 8 |
|---|---|---|---|---|---|
| x (m) | 0 | 8 | 16 | 16 | 4 |
0–8 s లో దాని సగటు వడి: (a) 0.5 m/s (b) 2 m/s (c) 4 m/s (d) 3.5 m/s
40. ఒక x–t గ్రాఫ్ మూలబిందువు వద్ద శూన్య వాలుతో మొదలై, t పెరిగేకొద్దీ ఏటవాలుగా మారుతూ పైకి వంగుతుంది. ఆ వస్తువు: (a) స్థిర వేగంతో కదులుతుంది (b) నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరి ధన త్వరణంతో వడి పెంచుకుంటుంది (c) రుణ త్వరణంతో వడి తగ్గిస్తుంది (d) వెనక్కి కదులుతుంది
41. సరళరేఖపై కదులుతున్న వస్తువు వేగం ఇలా నమోదైంది:
| t (s) | 0 | 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|---|---|
| v (m/s) | 2 | 5 | 8 | 11 |
రీడింగుల మధ్య కూడా ఇదే సరళి కొనసాగుతుందని అనుకుంటే, t = 0 నుంచి t = 3 s వరకు దాని స్థానభ్రంశం: (a) 19.5 m (b) 33 m (c) 13 m (d) 24 m
Q42–Q43 కోసం సన్నివేశం: ఒక ఆటోరిక్షా ఇంటి నుంచి బయలుదేరి సరిగ్గా తూర్పుకు 3 km దూరంలో ఉన్న మార్కెట్కు 10 min లో చేరుతుంది. అక్కడ 5 min ఆగుతుంది. తర్వాత సరిగ్గా ఉత్తరానికి 4 km దూరంలో ఉన్న ఆసుపత్రికి 15 min లో వెళుతుంది. ప్రతి భాగాన్ని సరళరేఖగా తీసుకోండి.
42. మొత్తం 30 min ప్రయాణానికి దాని సగటు వేగ పరిమాణం: (a) 14 km/h (b) 7 km/h (c) 5 km/h (d) 10 km/h
43. ఆగిన సమయంతో సహా మొత్తం ప్రయాణానికి దాని సగటు వడి: (a) 10 km/h (b) 7 km/h (c) 14 km/h (d) 16.8 km/h
44. 10 m/s తో కదులుతున్న మోటార్ బోటు ఇంజన్ ఆపేస్తుంది. తర్వాత నీరు a = −0.5v (a m/s² లో, v m/s లో) మందనాన్ని ఇస్తుంది. ఆగే ముందు అది ప్రయాణించే మొత్తం దూరం: (a) 20 m (b) 10 m (c) 5 m (d) 40 m
45. x = t³ − 6t² + 9t (x m లో, t s లో) కు t = 0 నుంచి t = 4 s వరకు ప్రయాణించిన దూరం: (a) 4 m (b) 8 m (c) 12 m (d) 16 m
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | x = 2, v = 3t² − 3 = 9, a = 6t = 12, da/dt = 6 |
| 32 | a | దూరం ఎప్పుడూ తగ్గదు; స్థానభ్రంశం శూన్యం కావచ్చు; వడి = v పరిమాణం; సగటు వేగం = Δx/Δt |
| 33 | d | ఒకే గుర్తులు వడి పెంచుతాయి, వ్యతిరేక గుర్తులు తగ్గిస్తాయి; a ≠ 0 తో v = 0 అంటే తిరుగు బిందువు |
| 34 | b | 2(30)(60)/90 = 40; 45; 2(20)(60)/80 = 30; 50 |
| 35 | b | B, C, D సరైనవి; దూరం ≥ స్థానభ్రంశం; స్పీడోమీటర్ తక్షణ వడిని చూపిస్తుంది |
| 36 | c | v = 4 − 2t = 0, 2 s వద్ద; x(4) = 0; దూరం 4 + 4 = 8 m; 4 s వద్ద వడి = 4 m/s |
| 37 | a | a = v dv/dx = 2; v(0) = 0; √x = t కాబట్టి x = t²; 3 s వద్ద v = 2t = 6 m/s |
| 38 | c | 22 m, 14 m, 2 m/s సరైనవి; సగటు వేగం = 14/11 m/s; నిష్పత్తి 22/14 = π/2 |
| 39 | d | దూరం = 16 + 0 + 12 = 28 m, 8 s లో |
| 40 | b | వాలు (వేగం) శూన్యం నుంచి మొదలై పెరుగుతుంది |
| 41 | a | స్థిర a = 3 m/s²; వైశాల్యం = (2 + 11)/2 × 3 = 19.5 m |
| 42 | d | స్థానభ్రంశం √(3² + 4²) = 5 km, 0.5 h లో |
| 43 | c | 0.5 h లో 7 km; 16.8 అనేది 5 min వేచిఉన్న సమయాన్ని తప్పుగా వదిలేస్తుంది |
| 44 | a | v dv/dx = −0.5v నుంచి v = 10 − 0.5x, కాబట్టి x = 20 m వద్ద v = 0 |
| 45 | c | v = 3(t − 1)(t − 3); x: 0 → 4 → 0 → 4, దూరం 4 + 4 + 4 = 12 m |