Chapter 6 of 11 · 29 min read

అధ్యాయం 4: సదిశలు (Vectors)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • అదిశలు, సదిశల మధ్య తేడా; ప్రత్యేక రకాల సదిశలు

  • సదిశలను బొమ్మ గీసి, సూత్రంతో ఎలా కలపాలి, ఎలా తీసివేయాలి

  • ఒక సదిశను అంశాలుగా ఎలా విడదీయాలి, ఏకాంక సదిశలతో ఎలా రాయాలి

  • అదిశ (డాట్) లబ్ధం, సదిశ (క్రాస్) లబ్ధం; ఒక్కొక్కటి దేనికి ఉపయోగపడుతుంది

4.1 అదిశలు మరియు సదిశలు

అదిశ (Scalar) కు పరిమాణం మాత్రమే ఉంటుంది: ద్రవ్యరాశి, కాలం, వడి, దూరం, పని, శక్తి, ఉష్ణోగ్రత. అదిశలు సాధారణ సంఖ్యల్లాగే కలుస్తాయి.

సదిశ (Vector) కు పరిమాణం, దిశ రెండూ ఉంటాయి; ఇది త్రిభుజ నియమం ప్రకారం కలుస్తుంది: స్థానభ్రంశం, వేగం, త్వరణం, బలం, ద్రవ్యవేగం, టార్క్.

సదిశను బాణం గుర్తుతో చూపిస్తాం. బాణం పొడవు పరిమాణాన్ని, బాణం తల దిశను చూపిస్తాయి. ముద్రణలో సదిశను మందమైన అక్షరంలో (A) గానీ, పైన బాణం గుర్తుతో గానీ రాస్తారు; దాని పరిమాణాన్ని A లేదా |A| గా రాస్తారు.

దిశ ఉన్నంత మాత్రాన అది సదిశ కాదు. విద్యుత్ ప్రవాహానికి (Electric current) దిశ ఉంటుంది, కానీ ఒక సంధి వద్ద కలిసే రెండు ప్రవాహాలు బాణాల్లా కాకుండా సంఖ్యల్లా కలుస్తాయి. కాబట్టి విద్యుత్ ప్రవాహం అదిశ.

4.2 సదిశల రకాలు

రకంఅర్థం
సమాన సదిశలు (Equal vectors)ఒకే పరిమాణం, ఒకే దిశ (ఒకే బిందువు నుంచి మొదలు కావాల్సిన అవసరం లేదు)
రుణ సదిశ (Negative vector)ఒకే పరిమాణం, వ్యతిరేక దిశ: −A
శూన్య సదిశ (Zero / Null vector)పరిమాణం శూన్యం, నిర్దిష్ట దిశ ఉండదు; A − A = 0
ఏకాంక సదిశ (Unit vector)పరిమాణం 1; Â = A/A, ఇది A దిశను ఇస్తుంది
సరేఖీయ సదిశలు (Collinear vectors)ఒకే రేఖ వెంట ఉంటాయి; సమాంతరం (θ = 0°) లేదా ప్రతిసమాంతరం (θ = 180°)
సమతలీయ సదిశలు (Coplanar vectors)ఒకే తలంలో ఉంటాయి
స్థాన సదిశ (Position vector)మూల బిందువు నుంచి ఒక బిందువు వరకు: r = x î + y ĵ + z k̂
స్థానభ్రంశ సదిశ (Displacement vector)ఒక స్థానం నుంచి మరో స్థానం వరకు: Δr = r₂ − r₁

శూన్య సదిశ ఉపయోగాలు: మొదలుపెట్టిన చోటికే తిరిగి వచ్చిన వస్తువు స్థానభ్రంశం, నిశ్చల స్థితిలో ఉన్న వస్తువు వేగం, సంతులనంలో ఉన్న బలాల ఫలితం — ఇవన్నీ శూన్య సదిశలే.

అదిశతో గుణించడం: kA పరిమాణం |k|A. k > 0 అయితే అది A దిశలో, k < 0 అయితే వ్యతిరేక దిశలో ఉంటుంది. ప్రమాణం ఉన్న అదిశతో గుణిస్తే భౌతిక రాశే మారిపోతుంది; ఉదా: ద్రవ్యరాశి × వేగం = ద్రవ్యవేగం.

4.3 సదిశల సంకలనం

త్రిభుజ నియమం (Triangle law). A తల వద్ద B తోకను ఉంచండి. A తోక నుంచి B తల వరకు గీసిన బాణమే R = A + B.

సమాంతర చతుర్భుజ నియమం (Parallelogram law). A, B లను ఒకే బిందువు నుంచి సమాంతర చతుర్భుజానికి రెండు భుజాలుగా గీయండి. ఆ బిందువు నుంచి గీసిన కర్ణమే R.

చిత్రం 4.1 · సదిశల సంకలనానికి సమాంతర చతుర్భుజ నియమం
చిత్రం 4.1 · సదిశల సంకలనానికి సమాంతర చతుర్భుజ నియమం

A ను పొడిగించిన గీత (చుక్కల గీత), R కొన నుంచి గీసిన లంబం కలిసి ఒక లంబకోణ త్రిభుజాన్ని ఏర్పరుస్తాయి; ఆ త్రిభుజం నుంచే సూత్రం వస్తుంది.

ఫలిత సదిశ పరిమాణం, దిశ. θ కోణంలో ఉన్న రెండు సదిశలకు:

R=A2+B2+2ABcos⁡θR = \sqrt{A^2 + B^2 + 2AB\cos\theta}
tan⁡α=Bsin⁡θA+Bcos⁡θ\tan\alpha = \frac{B\sin\theta}{A + B\cos\theta}

ఇక్కడ α అంటే R, A మధ్య కోణం.

ఇది ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది: A ను పొడిగించి, R కొన నుంచి లంబం గీయండి. A వెంట అదనపు పొడవు B cos θ, ఎత్తు B sin θ. పైథాగరస్ సిద్ధాంతం ప్రకారం R² = (A + B cos θ)² + (B sin θ)² = A² + B² + 2AB cos θ.

ప్రత్యేక సందర్భాలు:

θRగమనిక
0°A + Bగరిష్ఠం
90°√(A² + B²)
180°|A − B|కనిష్ఠం

కాబట్టి |A − B| ≤ R ≤ A + B. ఈ పరిధికి బయట ఉన్న ఏ విలువా ఫలిత సదిశ కాలేదు.

రెండు సమాన సదిశలు (A = B):

R=2Acos⁡θ2,α=θ2R = 2A\cos\frac{\theta}{2}, \qquad \alpha = \frac{\theta}{2}

ఫలిత సదిశ కోణాన్ని సమద్విఖండన చేస్తుంది. θ = 120° అయినప్పుడు R = A; θ = 90° అయినప్పుడు R = √2 A.

బహుభుజి నియమం (Polygon law). చాలా సదిశలు ఉంటే, వాటిని తల-తోక వరుసలో కలపండి. మొదటి తోక నుంచి చివరి తల వరకు గీసిన బాణమే ఫలిత సదిశ. చివరి తల మళ్లీ మొదటి తోకకే చేరితే ఫలితం శూన్యం.

ధర్మాలు: A + B = B + A (స్థిత్యంతర ధర్మం, Commutative), (A + B) + C = A + (B + C) (సహచర ధర్మం, Associative).

ఫలితం శూన్యం కావడానికి కనీస సదిశల సంఖ్య: పరిమాణాలు సమానమైతే 2 (సమానమైన, వ్యతిరేకమైన సదిశలు); పరిమాణాలు వేరైనా ఒకే తలంలో ఉంటే 3; ఒకే తలంలో లేకపోతే 4.

4.4 సదిశల వ్యవకలనం

A − B = A + (−B). B దిశను తిప్పి, తర్వాత కలపండి.

∣A⃗−B⃗∣=A2+B2−2ABcos⁡θ|\vec{A} - \vec{B}| = \sqrt{A^2 + B^2 - 2AB\cos\theta}

రెండు సమాన సదిశలకు |A − B| = 2A sin(θ/2).

|A + B| = |A − B| అయితే cos θ = 0, అంటే ఆ సదిశలు పరస్పరం లంబంగా ఉంటాయి.

వేగంలో మార్పు ఒక సదిశ వ్యత్యాసం. తూర్పు వైపు 10 m/s నుంచి ఉత్తరం వైపు 10 m/s కు తిరిగిన కారుకు Δv = √(10² + 10²) = 10√2 m/s, దిశ వాయవ్యం.

4.5 సదిశను విభజించడం

ఒక తలంలోని ఏ సదిశనైనా పరస్పరం లంబంగా ఉండే రెండు అంశాలు (Components) గా విడదీయవచ్చు:

Ax=Acos⁡θ,Ay=Asin⁡θA_x = A\cos\theta, \qquad A_y = A\sin\theta

ఇక్కడ θ ని x-అక్షం నుంచి కొలుస్తాం.

చిత్రం 4.2 · సదిశను లంబకోణ అంశాలుగా విడదీయడం
చిత్రం 4.2 · సదిశను లంబకోణ అంశాలుగా విడదీయడం

x-అంశం A cos θ, y-అంశం A sin θ; ఈ రెండిటినీ తల-తోక పద్ధతిలో కలిపితే మళ్ళీ A వస్తుంది.

ఈ రెండు అంశాలను త్రిభుజ నియమం ప్రకారం కలిపితే తిరిగి A వస్తుంది; కాబట్టి విభజించడం వల్ల ఏమీ కోల్పోము.

తిరిగి వెనక్కి:

A=Ax2+Ay2,tan⁡θ=AyAxA = \sqrt{A_x^2 + A_y^2}, \qquad \tan\theta = \frac{A_y}{A_x}

ఏకాంక సదిశలు î, ĵ, k̂ వరుసగా x, y, z దిశల్లో ఉంటాయి; ఒక్కోదాని పరిమాణం 1. ఏ సదిశనైనా ఇలా రాయవచ్చు:

A⃗=Axi^+Ayj^+Azk^,A=Ax2+Ay2+Az2\vec{A} = A_x\hat{i} + A_y\hat{j} + A_z\hat{k}, \qquad A = \sqrt{A_x^2 + A_y^2 + A_z^2}

అంశాల రూపంలో సదిశలను కలపడం అంటే సరిపోలే అంశాలను కలపడమే: (2î + 3ĵ) + (4î − ĵ) = 6î + 2ĵ.

దిక్ కొసైన్‌లు (Direction cosines). A సదిశ x, y, z అక్షాలతో α, β, γ కోణాలు చేస్తే:

cos⁡α=AxA,  cos⁡β=AyA,  cos⁡γ=AzA,cos⁡2α+cos⁡2β+cos⁡2γ=1\cos\alpha = \frac{A_x}{A},\; \cos\beta = \frac{A_y}{A},\; \cos\gamma = \frac{A_z}{A}, \qquad \cos^2\alpha + \cos^2\beta + \cos^2\gamma = 1

సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: 10 N బలం x-అక్షంతో 30° కోణంలో పనిచేస్తుంది. దాని అంశాలు కనుగొనండి.

సాధన: Fx = 10 cos 30° = 5√3 ≈ 8.66 N. Fy = 10 sin 30° = 5 N.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: A = 3î + 4ĵ దిశలో ఏకాంక సదిశ కనుగొనండి.

సాధన: A = 5, కాబట్టి Â = (3î + 4ĵ)/5 = 0.6î + 0.8ĵ.

4.6 అదిశ (డాట్) లబ్ధం

A⃗⋅B⃗=ABcos⁡θ=AxBx+AyBy+AzBz\vec{A}\cdot\vec{B} = AB\cos\theta = A_xB_x + A_yB_y + A_zB_z

అదిశ లబ్ధం (Scalar / Dot product) ఫలితం ఒక అదిశ. జ్యామితీయంగా చూస్తే, ఇది A ని A పై B ప్రక్షేపంతో గుణించగా వచ్చేది.

ధర్మాలు:

  • స్థిత్యంతర ధర్మం: A·B = B·A.

  • î·î = ĵ·ĵ = k̂·k̂ = 1; î·ĵ = ĵ·k̂ = k̂·î = 0.

  • A·A = A².

  • A·B = 0 అయితే (రెండూ శూన్య సదిశలు కాకపోతే) అవి పరస్పరం లంబంగా ఉంటాయి.

  • రెండు సదిశల మధ్య కోణం: cos θ = (A·B)/(AB).

  • B దిశలో A అంశం: (A·B)/B.

భౌతిక ఉపయోగాలు: పని W = F·s; సామర్థ్యం P = F·v; అయస్కాంత అభివాహం Φ = B·A.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: A = 2î + 3ĵ − k̂, B = î − 2ĵ + 3k̂ అయితే A·B కనుగొనండి.

సాధన: (2)(1) + (3)(−2) + (−1)(3) = 2 − 6 − 3 = −7. విలువ రుణాత్మకం కాబట్టి వాటి మధ్య కోణం 90° కంటే ఎక్కువ.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: a ఏ విలువకు 2î + aĵ + k̂, 4î − 2ĵ − 2k̂ పరస్పరం లంబంగా ఉంటాయి?

సాధన: 8 − 2a − 2 = 0 → a = 3.

4.7 సదిశ (క్రాస్) లబ్ధం

∣A⃗×B⃗∣=ABsin⁡θ|\vec{A}\times\vec{B}| = AB\sin\theta

సదిశ లబ్ధం (Vector / Cross product) ఫలితం A, B ఉన్న తలానికి లంబంగా ఉండే ఒక సదిశ. దీని దిశను కుడిచేతి నియమం (Right-hand rule) చెబుతుంది: కుడిచేతి వేళ్లను A నుంచి B వైపు చిన్న కోణం గుండా ముడవండి; బొటనవేలు A × B దిశను చూపుతుంది.

ధర్మాలు:

  • స్థిత్యంతర ధర్మం పాటించదు: A × B = −(B × A).

  • A × A = 0. A × B = 0 అయితే అవి సమాంతరం లేదా ప్రతిసమాంతరం.

  • î × ĵ = k̂, ĵ × k̂ = î, k̂ × î = ĵ (i → j → k చక్రంలో ముందుకు వెళితే +). వెనక్కి వెళితే −: ĵ × î = −k̂.

  • î × î = ĵ × ĵ = k̂ × k̂ = 0.

అంశాల రూపం (నిర్ధారకం, Determinant):

A⃗×B⃗=∣i^j^k^AxAyAzBxByBz∣=(AyBz−AzBy)i^−(AxBz−AzBx)j^+(AxBy−AyBx)k^\vec{A}\times\vec{B} = \begin{vmatrix} \hat{i} & \hat{j} & \hat{k} \\ A_x & A_y & A_z \\ B_x & B_y & B_z \end{vmatrix} = (A_yB_z - A_zB_y)\hat{i} - (A_xB_z - A_zB_x)\hat{j} + (A_xB_y - A_yB_x)\hat{k}

జ్యామితీయ అర్థం: |A × B| అంటే A, B భుజాలుగా గల సమాంతర చతుర్భుజ వైశాల్యం. త్రిభుజ వైశాల్యం దానిలో సగం.

భౌతిక ఉపయోగాలు: టార్క్ τ = r × F; కోణీయ ద్రవ్యవేగం L = r × p; కదిలే ఆవేశంపై బలం F = qv × B.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: (î + ĵ) × (î − ĵ) కనుగొనండి.

సాధన: î × î − î × ĵ + ĵ × î − ĵ × ĵ = 0 − k̂ − k̂ − 0 = −2k̂.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: F = 3î + ĵ N బలం r = î + 2ĵ m వద్ద పనిచేస్తుంది. మూల బిందువు పరంగా టార్క్ కనుగొనండి.

సాధన: τ = (î + 2ĵ) × (3î + ĵ) = î × ĵ + 6 ĵ × î = k̂ − 6k̂ = −5k̂ N m.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: సమాన పరిమాణం గల రెండు సదిశలకు |A + B| = √3 |A − B|. వాటి మధ్య కోణం కనుగొనండి.

సాధన: వర్గం చేస్తే: 2A²(1 + cos θ) = 3 × 2A²(1 − cos θ) → 1 + cos θ = 3 − 3cos θ → cos θ = ½ → θ = 60°.

సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: |A × B| = √3 (A·B). θ కనుగొనండి.

సాధన: AB sin θ = √3 AB cos θ → tan θ = √3 → θ = 60°.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • R = √(A² + B² + 2AB cos θ); tan α = B sin θ/(A + B cos θ).

  • |A − B| ≤ R ≤ A + B. సమాన సదిశలు: R = 2A cos(θ/2); 120° వద్ద R = A.

  • అంశాలు: A cos θ, A sin θ. పరిమాణం √(Ax² + Ay² + Az²).

  • A·B = AB cos θ = AxBx + AyBy + AzBz; శూన్యం అయితే లంబం.

  • |A × B| = AB sin θ; శూన్యం అయితే సమాంతరం. î × ĵ = k̂, అలాగే చక్రీయంగా.

  • సమాంతర చతుర్భుజ వైశాల్యం = |A × B|.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • విద్యుత్ ప్రవాహానికి దిశ ఉంది కాబట్టి దాన్ని సదిశగా భావించడం.

  • A × B = B × A అని రాయడం. క్రమం మారితే గుర్తు మారుతుంది.

  • నిర్ధారకంలో ĵ పదం ముందు ఉండే రుణ గుర్తును మరిచిపోవడం.

  • |A − B| నుంచి A + B పరిధికి బయట ఉన్న విలువను ఫలిత సదిశగా ఎంచుకోవడం.

  • విభజించేటప్పుడు θ ని తప్పు అక్షం నుంచి కొలవడం. కోణం క్షితిజ సమాంతరంతోనా, నిలువుతోనా అని సరిచూసుకోండి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. కిందివాటిలో అదిశ ఏది? (a) బలం (b) పని (c) వేగం (d) ద్రవ్యవేగం

2. ఏ సదిశ A కైనా, శూన్య సదిశకూ: (a) A + 0 = 0 (b) A + 0 = A (c) A × 0 = A (d) A·0 = A

3. ఏకాంక సదిశ పరిమాణం: (a) 0 (b) 1 (c) దిశపై ఆధారపడుతుంది (d) అనంతం

4. A, B పరిమాణాలు గల సదిశల గరిష్ఠ ఫలితం: (a) A − B (b) A + B (c) √(A² + B²) (d) AB

5. A, B పరిమాణాలు గల సదిశల కనిష్ఠ ఫలితం: (a) |A − B| (b) A + B (c) ఎప్పుడూ శూన్యం (d) √(A² + B²)

6. 90° కోణంలో ఉన్న 3 యూనిట్లు, 4 యూనిట్ల సదిశల ఫలితం: (a) 1 (b) 5 (c) 7 (d) 12

7. î × ĵ విలువ: (a) k̂ (b) −k̂ (c) 0 (d) 1

8. î·î విలువ: (a) 0 (b) 1 (c) k̂ (d) −1

9. శూన్యం కాని సదిశలకు A·B = 0 అయితే అవి: (a) సమాంతరం (b) ప్రతిసమాంతరం (c) లంబం (d) సమానం

10. శూన్యం కాని సదిశలకు A × B = 0 అయితే అవి: (a) లంబం (b) సమాంతరం లేదా ప్రతిసమాంతరం (c) 45° వద్ద (d) సమానం మాత్రమే

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. రెండు సమాన బలాల ఫలితం వాటిలో ఏ ఒక్క బలానికైనా సమానం. వాటి మధ్య కోణం: (a) 60° (b) 90° (c) 120° (d) 180°

12. లంబకోణంలో ఉన్న 5 N, 12 N బలాల ఫలితం: (a) 7 N (b) 13 N (c) 17 N (d) 60 N

13. 3î + 4ĵ పరిమాణం: (a) 7 (b) 5 (c) 1 (d) 25

14. î + ĵ, î − ĵ మధ్య కోణం: (a) 0° (b) 45° (c) 90° (d) 180°

15. (2î + 3ĵ − k̂)·(î − 2ĵ + 3k̂) విలువ: (a) 7 (b) −7 (c) 11 (d) −1

16. (î + ĵ) × (î − ĵ) విలువ: (a) 2k̂ (b) −2k̂ (c) శూన్యం (d) î − ĵ

17. î + ĵ దిశలో 2î + 3ĵ అంశం: (a) 5 (b) 5/√2 (c) √13 (d) 5/2

18. 3î, 4ĵ భుజాలుగా గల సమాంతర చతుర్భుజ వైశాల్యం: (a) 7 (b) 5 (c) 12 (d) 25

19. a విలువ ఎంత అయితే 2î + aĵ + k̂ సదిశ 4î − 2ĵ − 2k̂ కు లంబంగా ఉంటుంది? (a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4

20. 6 N, 8 N బలాల ఫలితం కిందివాటిలో ఏది కాలేదు? (a) 2 N (b) 10 N (c) 14 N (d) 15 N

21. x-అక్షంతో 30° కోణంలో ఉన్న 10 N బలం అంశాలు: (a) 5 N, 5√3 N (b) 5√3 N, 5 N (c) 10 N, 0 (d) 5 N, 5 N

22. |A + B| = |A − B| అయితే A, B మధ్య కోణం: (a) 0° (b) 60° (c) 90° (d) 180°

స్థాయి 3: సవాలు

23. సమాన పరిమాణం గల రెండు సదిశలకు |A + B| = √3 |A − B|. వాటి మధ్య కోణం: (a) 30° (b) 45° (c) 60° (d) 90°

24. |A × B| = √3 (A·B) అయితే వాటి మధ్య కోణం: (a) 30° (b) 45° (c) 60° (d) 90°

25. 3î + 4ĵ దిశలో ఏకాంక సదిశ: (a) 3î + 4ĵ (b) (3î + 4ĵ)/5 (c) (3î + 4ĵ)/7 (d) (4î + 3ĵ)/5

26. ఒక సదిశ x-అక్షంతో 45°, y-అక్షంతో 60° కోణాలు చేస్తుంది. z-అక్షంతో దాని కోణం: (a) 30° (b) 45° (c) 60° (d) 90°

27. F = 3î + ĵ N బలం r = î + 2ĵ m వద్ద పనిచేస్తుంది. మూల బిందువు పరంగా టార్క్ పరిమాణం: (a) 1 N m (b) 5 N m (c) 6 N m (d) 7 N m

28. A, B ల ఫలితం A కు లంబంగా ఉంది, దాని పరిమాణం B పరిమాణంలో సగం. A, B మధ్య కోణం: (a) 30° (b) 60° (c) 120° (d) 150°

29. ప్రతిపాదన (A): అసమాన పరిమాణాలు గల ఒకే తలంలోని సదిశలతో శూన్య ఫలితం రావాలంటే కనీసం మూడు సదిశలు కావాలి.
కారణం (R): అసమాన పరిమాణాలు గల రెండు సదిశల మొత్తం ఎప్పటికీ శూన్యం కాదు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: A × B = B × A.
వాక్యం II: A·B = B·A.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bపని = F·s, ఇది అదిశ.
2bశూన్యాన్ని కలిపితే ఏమీ మారదు.
3bనిర్వచనం.
4bθ = 0°.
5aθ = 180°.
6b3-4-5 త్రిభుజం.
7aచక్రీయ క్రమం.
8bcos 0° = 1.
9ccos θ = 0.
10bsin θ = 0.
11c2A cos(θ/2) = A → θ = 120°.
12b√(25 + 144).
13b√(9 + 16).
14cడాట్ లబ్ధం 1 − 1 = 0.
15bసాధించిన ఉదాహరణ 4.3.
16bసాధించిన ఉదాహరణ 4.5.
17b(2 + 3)/√2.
18c|3î × 4ĵ| = 12.
19cసాధించిన ఉదాహరణ 4.4.
20dపరిధి 2 N నుంచి 14 N వరకు.
21b10 cos 30°, 10 sin 30°.
22ccos θ = 0.
23cసాధించిన ఉదాహరణ 4.7.
24cసాధించిన ఉదాహరణ 4.8.
25bపరిమాణం 5 తో భాగించండి.
26ccos²γ = 1 − ½ − ¼ = ¼.
27bసాధించిన ఉదాహరణ 4.6.
28dA + B cos θ = 0, B sin θ = B/2 → θ = 150°.
29aమూడో సదిశ ఎందుకు అవసరమో R వివరిస్తుంది.
30dక్రాస్ లబ్ధం వ్యతిరేక-స్థిత్యంతరం (anti-commutative).

అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • అదిశకు పరిమాణం మాత్రమే ఉంటుంది; సదిశకు పరిమాణం, దిశ రెండూ ఉంటాయి, అది త్రిభుజ నియమం ప్రకారం కలుస్తుంది.

  • రకాలు: ఏకాంక సదిశ (పరిమాణం 1), శూన్య సదిశ (పరిమాణం 0), సమాన, రుణ, సరేఖీయ, సమతలీయ, స్థాన, స్థానభ్రంశ సదిశలు.

  • θ కోణంలో ఉన్న A, B ల ఫలితం: R = √(A² + B² + 2AB cos θ), tan α = B sin θ/(A + B cos θ).

  • ఫలితం ఎప్పుడూ A − B, A + B (పరిమాణాలు) మధ్యే ఉంటుంది.

  • θ కోణంలో ఉన్న రెండు సమాన సదిశలు A: మొత్తం = 2A cos(θ/2), వ్యత్యాసం = 2A sin(θ/2).

  • రెండు అసమాన సదిశల మొత్తం శూన్యం కాదు; మూడు సదిశలు మూసిన త్రిభుజం ఏర్పరిస్తే శూన్యం అవుతాయి.

  • అంశాలు: Aₓ = A cos θ, A_y = A sin θ; A = √(Aₓ² + A_y² + A_z²).

  • దిక్ కొసైన్‌లు: cos α = Aₓ/A, అలాగే cos²α + cos²β + cos²γ = 1.

  • A దిశలో ఏకాంక సదిశ = A/(A పరిమాణం).

  • డాట్ లబ్ధం A·B = AB cos θ = AₓBₓ + A_yB_y + A_zB_z; ఇది స్థిత్యంతరం; లంబంగా ఉంటే శూన్యం.

  • క్రాస్ లబ్ధ పరిమాణం = AB sin θ, దిశ కుడిచేతి నియమం ప్రకారం; A × B = −B × A; సమాంతరంగా ఉంటే శూన్యం.

  • A × B పరిమాణం = A, B పై గీసిన సమాంతర చతుర్భుజ వైశాల్యం; దానిలో సగం త్రిభుజ వైశాల్యం.

  • A + B, A − B పరిమాణాలు సమానమైతే A, B కు లంబం.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

కోణం θA, B ల ఫలితంA·BA × B పరిమాణం
0°A + B (గరిష్ఠం)AB0
60°√(A² + B² + AB)AB/2(√3/2)AB
90°√(A² + B²)0AB
120°√(A² + B² − AB)−AB/2(√3/2)AB
180°A − B (కనిష్ఠం)−AB0

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "Dot is Cos, Cross is Sin" (DC-CS): Dot (డాట్) లో Cos θ; Cross (క్రాస్) లో Sin θ. తెలుగులో: "డాట్–కొసైన్, క్రాస్–సైన్".

  • "i-j-k సవ్యదిశలో ధనం": i → j → k → i క్రమంలో వెళితే క్రాస్ లబ్ధం ధనాత్మకం (i × j = k); వెనక్కి వెళితే రుణ గుర్తు.

  • "డాట్ శూన్యం = లంబం, క్రాస్ శూన్యం = సమాంతరం": లంబత్వాన్ని డాట్‌తో, సమాంతరత్వాన్ని క్రాస్‌తో పరీక్షించండి.

  • "120 అంటే ఒక్కటే": 120° కోణంలో ఉన్న రెండు సమాన సదిశల ఫలితం వాటిలో ఒకదానికి సమానం.

భావనల అనుసంధానం

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం లోని పని (F·s), సామర్థ్యం (F·v) డాట్ లబ్ధాలే.

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనం లోని టార్క్ (r × F), కోణీయ ద్రవ్యవేగం (r × p) క్రాస్ లబ్ధాలే.

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 13: విద్యుత్ ప్రవాహ అయస్కాంత ఫలితాలు మరియు అయస్కాంతత్వం లో కదిలే ఆవేశంపై బలం qv × B ఒక క్రాస్ లబ్ధం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. ప్రతి సదిశ సమాసాన్ని అది ఇచ్చే భౌతిక రాశితో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. F·s
B. F·v
C. r × F
D. q(v × B)
జాబితా II:
(i) టార్క్
(ii) సామర్థ్యం
(iii) కదిలే ఆవేశంపై అయస్కాంత బలం
(iv) పని
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii

32. ఒక్కోటి 10 యూనిట్ల పరిమాణం గల రెండు సదిశలు ఒక బిందువు వద్ద పనిచేస్తాయి. వాటి మధ్య కోణాన్ని ఫలిత పరిమాణంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 0°
B. 60°
C. 90°
D. 120°
జాబితా II:
(i) 10
(ii) 10√3
(iii) 20
(iv) 10√2
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii

33. A = 3î + 4ĵ, B = 4î − 3ĵ కు జతపరచండి.
జాబితా I:
A. A పరిమాణం
B. A·B
C. A × B
D. A + B పరిమాణం
జాబితా II:
(i) 5√2
(ii) 0
(iii) −25k̂
(iv) 5
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i

34. ప్రతి సదిశ రకాన్ని దాని వర్ణనతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఏకాంక సదిశ
B. శూన్య సదిశ
C. స్థాన సదిశ
D. అక్షీయ సదిశ (Axial vector)
జాబితా II:
(i) కోణీయ వేగం దీనికి ఉదాహరణ
(ii) పరిమాణం సరిగ్గా 1
(iii) పరిమాణం శూన్యం, ఏ దిశైనా
(iv) మూల బిందువు నుంచి ఒక బిందువుకు గీసినది
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వేర్వేరు పరిమాణాలు గల రెండు సదిశల మొత్తం ఎప్పటికీ శూన్యం కాదు.
B. వేర్వేరు పరిమాణాలు గల మూడు సదిశల మొత్తం శూన్యం కావచ్చు.
C. A·B = B·A.
D. A × B = B × A.
E. రెండు సమాంతర సదిశల క్రాస్ లబ్ధం శూన్య సదిశ.
(a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 2

36. రెండు సదిశల పరిమాణాలు 3, 4 యూనిట్లు. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వాటి ఫలితం 7 యూనిట్లు కావచ్చు.
B. వాటి ఫలితం 1 యూనిట్ కావచ్చు.
C. వాటి ఫలితం 8 యూనిట్లు కావచ్చు.
D. అవి లంబంగా ఉంటే ఫలితం 5 యూనిట్లు.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) B, C మాత్రమే

37. A = î + ĵ + k̂ కు సంబంధించి ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. దాని పరిమాణం √3.
B. ఇది x, y, z అక్షాలతో సమాన కోణాలు చేస్తుంది.
C. దాని ప్రతి దిక్ కొసైన్ 1/√3.
D. దాని దిశలో ఏకాంక సదిశ (î + ĵ + k̂)/3.
E. A × î = 0.
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 5

38. శూన్యం కాని P, Q సదిశలకు P + Q పరిమాణం = P − Q పరిమాణం. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. P, Q కు లంబం.
B. P·Q = 0.
C. P × Q పరిమాణం PQ కి సమానం.
D. P, Q లకు తప్పనిసరిగా సమాన పరిమాణాలు ఉండాలి.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, C మాత్రమే

39. ఒక పెట్టెపై మూడు బలాలు పనిచేస్తాయి. వాటి అంశాలు (N లో):

బలంx-అంశంy-అంశం
F₁34
F₂−52
F₃5−2

ఫలిత బలం పరిమాణం: (a) 7 N (b) 0 (c) 5 N (d) √50 N

40. ఒక చిత్రంలో 4 యూనిట్ల పరిమాణం గల A సదిశ +x దిశలో ఉంది. 4 యూనిట్ల పరిమాణం గల B సదిశ కూడా అదే బిందువు నుంచి మొదలై +x తో 60° కోణం చేస్తుంది. A − B పరిమాణం: (a) 4 (b) 4√3 (c) 8 (d) 0

41. A = 2î + 3ĵ + 6k̂ సదిశ z-అక్షంతో చేసే కోణం కొసైన్: (a) 2/7 (b) 6/7 (c) 3/7 (d) 1/7

Q42–Q43 కు సందర్భం: ఒక డెలివరీ డ్రోన్ భవనం పైకప్పు నుంచి బయలుదేరుతుంది. అది తూర్పుకు 30 m, తర్వాత ఉత్తరానికి 40 m ఎగిరి, ఆ తర్వాత 120 m నేరుగా పైకి లేస్తుంది.

42. దాని నికర స్థానభ్రంశ పరిమాణం: (a) 190 m (b) 50 m (c) 120 m (d) 130 m

43. నికర స్థానభ్రంశానికి, నిలువు దిశకు మధ్య కోణం కొసైన్: (a) 12/13 (b) 5/13 (c) 5/12 (d) 13/12

44. సమాన పరిమాణం A గల రెండు సదిశల ఫలిత పరిమాణం √3 A. వాటి వ్యత్యాసం పరిమాణం: (a) √3 A (b) 2A (c) A (d) A/2

45. A = î + ĵ, B = ĵ + k̂ రెండింటికీ లంబంగా ఉండే ఏకాంక సదిశ: (a) (î + ĵ + k̂)/√3 (b) (î − ĵ + k̂)/√3 (c) (î − ĵ + k̂)/3 (d) (−î + ĵ + k̂)/√3

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31aపని, సామర్థ్యం డాట్ లబ్ధాలు; టార్క్, అయస్కాంత బలం క్రాస్ లబ్ధాలు
32c2A cos(θ/2): 20, 10√3, 10√2, 10
33d5; 12 − 12 = 0; (3)(−3) − (4)(4) = −25, k దిశలో; 7î + ĵ పరిమాణం √50
34bఏకాంక = 1, శూన్య = 0, స్థాన సదిశ మూల బిందువు నుంచి, అక్షీయ సదిశ భ్రమణ అక్షం వెంట
35bA, B, C, E సరైనవి; A × B = −B × A
36aఫలితం 1 నుంచి 7 మధ్య ఉంటుంది; 8 అసాధ్యం; √(9 + 16) = 5
37cA, B, C సరైనవి; ఏకాంక సదిశ కోసం √3 తో భాగించాలి; A × î = ĵ − k̂, శూన్యం కాదు
38dవర్గం చేస్తే P·Q = 0, కాబట్టి θ = 90°, sin θ = 1; పరిమాణాలు సమానం కావాల్సిన అవసరం లేదు
39cమొత్తం = (3, 4), పరిమాణం 5 N
40a2A sin(θ/2) = 2(4)(1/2) = 4
41bపరిమాణం 7, కాబట్టి cos γ = 6/7
42d√(30² + 40² + 120²) = √16900 = 130 m
43a120/130
44c2A cos(θ/2) = √3A నుంచి θ = 60°; వ్యత్యాసం 2A sin 30° = A
45bA × B = î − ĵ + k̂, పరిమాణం √3; (d) B కు లంబం కాదు
29 min left
‹
›
అధ్యాయం 4: సదిశలు | NEET భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 2…