అధ్యాయం 4: సదిశలు (Vectors)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
అదిశలు, సదిశల మధ్య తేడా; ప్రత్యేక రకాల సదిశలు
సదిశలను బొమ్మ గీసి, సూత్రంతో ఎలా కలపాలి, ఎలా తీసివేయాలి
ఒక సదిశను అంశాలుగా ఎలా విడదీయాలి, ఏకాంక సదిశలతో ఎలా రాయాలి
అదిశ (డాట్) లబ్ధం, సదిశ (క్రాస్) లబ్ధం; ఒక్కొక్కటి దేనికి ఉపయోగపడుతుంది
4.1 అదిశలు మరియు సదిశలు
అదిశ (Scalar) కు పరిమాణం మాత్రమే ఉంటుంది: ద్రవ్యరాశి, కాలం, వడి, దూరం, పని, శక్తి, ఉష్ణోగ్రత. అదిశలు సాధారణ సంఖ్యల్లాగే కలుస్తాయి.
సదిశ (Vector) కు పరిమాణం, దిశ రెండూ ఉంటాయి; ఇది త్రిభుజ నియమం ప్రకారం కలుస్తుంది: స్థానభ్రంశం, వేగం, త్వరణం, బలం, ద్రవ్యవేగం, టార్క్.
సదిశను బాణం గుర్తుతో చూపిస్తాం. బాణం పొడవు పరిమాణాన్ని, బాణం తల దిశను చూపిస్తాయి. ముద్రణలో సదిశను మందమైన అక్షరంలో (A) గానీ, పైన బాణం గుర్తుతో గానీ రాస్తారు; దాని పరిమాణాన్ని A లేదా |A| గా రాస్తారు.
దిశ ఉన్నంత మాత్రాన అది సదిశ కాదు. విద్యుత్ ప్రవాహానికి (Electric current) దిశ ఉంటుంది, కానీ ఒక సంధి వద్ద కలిసే రెండు ప్రవాహాలు బాణాల్లా కాకుండా సంఖ్యల్లా కలుస్తాయి. కాబట్టి విద్యుత్ ప్రవాహం అదిశ.
4.2 సదిశల రకాలు
| రకం | అర్థం |
|---|---|
| సమాన సదిశలు (Equal vectors) | ఒకే పరిమాణం, ఒకే దిశ (ఒకే బిందువు నుంచి మొదలు కావాల్సిన అవసరం లేదు) |
| రుణ సదిశ (Negative vector) | ఒకే పరిమాణం, వ్యతిరేక దిశ: −A |
| శూన్య సదిశ (Zero / Null vector) | పరిమాణం శూన్యం, నిర్దిష్ట దిశ ఉండదు; A − A = 0 |
| ఏకాంక సదిశ (Unit vector) | పరిమాణం 1; Â = A/A, ఇది A దిశను ఇస్తుంది |
| సరేఖీయ సదిశలు (Collinear vectors) | ఒకే రేఖ వెంట ఉంటాయి; సమాంతరం (θ = 0°) లేదా ప్రతిసమాంతరం (θ = 180°) |
| సమతలీయ సదిశలు (Coplanar vectors) | ఒకే తలంలో ఉంటాయి |
| స్థాన సదిశ (Position vector) | మూల బిందువు నుంచి ఒక బిందువు వరకు: r = x î + y ĵ + z k̂ |
| స్థానభ్రంశ సదిశ (Displacement vector) | ఒక స్థానం నుంచి మరో స్థానం వరకు: Δr = r₂ − r₁ |
శూన్య సదిశ ఉపయోగాలు: మొదలుపెట్టిన చోటికే తిరిగి వచ్చిన వస్తువు స్థానభ్రంశం, నిశ్చల స్థితిలో ఉన్న వస్తువు వేగం, సంతులనంలో ఉన్న బలాల ఫలితం — ఇవన్నీ శూన్య సదిశలే.
అదిశతో గుణించడం: kA పరిమాణం |k|A. k > 0 అయితే అది A దిశలో, k < 0 అయితే వ్యతిరేక దిశలో ఉంటుంది. ప్రమాణం ఉన్న అదిశతో గుణిస్తే భౌతిక రాశే మారిపోతుంది; ఉదా: ద్రవ్యరాశి × వేగం = ద్రవ్యవేగం.
4.3 సదిశల సంకలనం
త్రిభుజ నియమం (Triangle law). A తల వద్ద B తోకను ఉంచండి. A తోక నుంచి B తల వరకు గీసిన బాణమే R = A + B.
సమాంతర చతుర్భుజ నియమం (Parallelogram law). A, B లను ఒకే బిందువు నుంచి సమాంతర చతుర్భుజానికి రెండు భుజాలుగా గీయండి. ఆ బిందువు నుంచి గీసిన కర్ణమే R.

A ను పొడిగించిన గీత (చుక్కల గీత), R కొన నుంచి గీసిన లంబం కలిసి ఒక లంబకోణ త్రిభుజాన్ని ఏర్పరుస్తాయి; ఆ త్రిభుజం నుంచే సూత్రం వస్తుంది.
ఫలిత సదిశ పరిమాణం, దిశ. θ కోణంలో ఉన్న రెండు సదిశలకు:
ఇక్కడ α అంటే R, A మధ్య కోణం.
ఇది ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది: A ను పొడిగించి, R కొన నుంచి లంబం గీయండి. A వెంట అదనపు పొడవు B cos θ, ఎత్తు B sin θ. పైథాగరస్ సిద్ధాంతం ప్రకారం R² = (A + B cos θ)² + (B sin θ)² = A² + B² + 2AB cos θ.
ప్రత్యేక సందర్భాలు:
| θ | R | గమనిక |
|---|---|---|
| 0° | A + B | గరిష్ఠం |
| 90° | √(A² + B²) | |
| 180° | |A − B| | కనిష్ఠం |
కాబట్టి |A − B| ≤ R ≤ A + B. ఈ పరిధికి బయట ఉన్న ఏ విలువా ఫలిత సదిశ కాలేదు.
రెండు సమాన సదిశలు (A = B):
ఫలిత సదిశ కోణాన్ని సమద్విఖండన చేస్తుంది. θ = 120° అయినప్పుడు R = A; θ = 90° అయినప్పుడు R = √2 A.
బహుభుజి నియమం (Polygon law). చాలా సదిశలు ఉంటే, వాటిని తల-తోక వరుసలో కలపండి. మొదటి తోక నుంచి చివరి తల వరకు గీసిన బాణమే ఫలిత సదిశ. చివరి తల మళ్లీ మొదటి తోకకే చేరితే ఫలితం శూన్యం.
ధర్మాలు: A + B = B + A (స్థిత్యంతర ధర్మం, Commutative), (A + B) + C = A + (B + C) (సహచర ధర్మం, Associative).
ఫలితం శూన్యం కావడానికి కనీస సదిశల సంఖ్య: పరిమాణాలు సమానమైతే 2 (సమానమైన, వ్యతిరేకమైన సదిశలు); పరిమాణాలు వేరైనా ఒకే తలంలో ఉంటే 3; ఒకే తలంలో లేకపోతే 4.
4.4 సదిశల వ్యవకలనం
A − B = A + (−B). B దిశను తిప్పి, తర్వాత కలపండి.
రెండు సమాన సదిశలకు |A − B| = 2A sin(θ/2).
|A + B| = |A − B| అయితే cos θ = 0, అంటే ఆ సదిశలు పరస్పరం లంబంగా ఉంటాయి.
వేగంలో మార్పు ఒక సదిశ వ్యత్యాసం. తూర్పు వైపు 10 m/s నుంచి ఉత్తరం వైపు 10 m/s కు తిరిగిన కారుకు Δv = √(10² + 10²) = 10√2 m/s, దిశ వాయవ్యం.
4.5 సదిశను విభజించడం
ఒక తలంలోని ఏ సదిశనైనా పరస్పరం లంబంగా ఉండే రెండు అంశాలు (Components) గా విడదీయవచ్చు:
ఇక్కడ θ ని x-అక్షం నుంచి కొలుస్తాం.

x-అంశం A cos θ, y-అంశం A sin θ; ఈ రెండిటినీ తల-తోక పద్ధతిలో కలిపితే మళ్ళీ A వస్తుంది.
ఈ రెండు అంశాలను త్రిభుజ నియమం ప్రకారం కలిపితే తిరిగి A వస్తుంది; కాబట్టి విభజించడం వల్ల ఏమీ కోల్పోము.
తిరిగి వెనక్కి:
ఏకాంక సదిశలు î, ĵ, k̂ వరుసగా x, y, z దిశల్లో ఉంటాయి; ఒక్కోదాని పరిమాణం 1. ఏ సదిశనైనా ఇలా రాయవచ్చు:
అంశాల రూపంలో సదిశలను కలపడం అంటే సరిపోలే అంశాలను కలపడమే: (2î + 3ĵ) + (4î − ĵ) = 6î + 2ĵ.
దిక్ కొసైన్లు (Direction cosines). A సదిశ x, y, z అక్షాలతో α, β, γ కోణాలు చేస్తే:
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: 10 N బలం x-అక్షంతో 30° కోణంలో పనిచేస్తుంది. దాని అంశాలు కనుగొనండి.
సాధన: Fx = 10 cos 30° = 5√3 ≈ 8.66 N. Fy = 10 sin 30° = 5 N.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: A = 3î + 4ĵ దిశలో ఏకాంక సదిశ కనుగొనండి.
సాధన: A = 5, కాబట్టి Â = (3î + 4ĵ)/5 = 0.6î + 0.8ĵ.
4.6 అదిశ (డాట్) లబ్ధం
అదిశ లబ్ధం (Scalar / Dot product) ఫలితం ఒక అదిశ. జ్యామితీయంగా చూస్తే, ఇది A ని A పై B ప్రక్షేపంతో గుణించగా వచ్చేది.
ధర్మాలు:
స్థిత్యంతర ధర్మం: A·B = B·A.
î·î = ĵ·ĵ = k̂·k̂ = 1; î·ĵ = ĵ·k̂ = k̂·î = 0.
A·A = A².
A·B = 0 అయితే (రెండూ శూన్య సదిశలు కాకపోతే) అవి పరస్పరం లంబంగా ఉంటాయి.
రెండు సదిశల మధ్య కోణం: cos θ = (A·B)/(AB).
B దిశలో A అంశం: (A·B)/B.
భౌతిక ఉపయోగాలు: పని W = F·s; సామర్థ్యం P = F·v; అయస్కాంత అభివాహం Φ = B·A.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: A = 2î + 3ĵ − k̂, B = î − 2ĵ + 3k̂ అయితే A·B కనుగొనండి.
సాధన: (2)(1) + (3)(−2) + (−1)(3) = 2 − 6 − 3 = −7. విలువ రుణాత్మకం కాబట్టి వాటి మధ్య కోణం 90° కంటే ఎక్కువ.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: a ఏ విలువకు 2î + aĵ + k̂, 4î − 2ĵ − 2k̂ పరస్పరం లంబంగా ఉంటాయి?
సాధన: 8 − 2a − 2 = 0 → a = 3.
4.7 సదిశ (క్రాస్) లబ్ధం
సదిశ లబ్ధం (Vector / Cross product) ఫలితం A, B ఉన్న తలానికి లంబంగా ఉండే ఒక సదిశ. దీని దిశను కుడిచేతి నియమం (Right-hand rule) చెబుతుంది: కుడిచేతి వేళ్లను A నుంచి B వైపు చిన్న కోణం గుండా ముడవండి; బొటనవేలు A × B దిశను చూపుతుంది.
ధర్మాలు:
స్థిత్యంతర ధర్మం పాటించదు: A × B = −(B × A).
A × A = 0. A × B = 0 అయితే అవి సమాంతరం లేదా ప్రతిసమాంతరం.
î × ĵ = k̂, ĵ × k̂ = î, k̂ × î = ĵ (i → j → k చక్రంలో ముందుకు వెళితే +). వెనక్కి వెళితే −: ĵ × î = −k̂.
î × î = ĵ × ĵ = k̂ × k̂ = 0.
అంశాల రూపం (నిర్ధారకం, Determinant):
జ్యామితీయ అర్థం: |A × B| అంటే A, B భుజాలుగా గల సమాంతర చతుర్భుజ వైశాల్యం. త్రిభుజ వైశాల్యం దానిలో సగం.
భౌతిక ఉపయోగాలు: టార్క్ τ = r × F; కోణీయ ద్రవ్యవేగం L = r × p; కదిలే ఆవేశంపై బలం F = qv × B.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: (î + ĵ) × (î − ĵ) కనుగొనండి.
సాధన: î × î − î × ĵ + ĵ × î − ĵ × ĵ = 0 − k̂ − k̂ − 0 = −2k̂.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: F = 3î + ĵ N బలం r = î + 2ĵ m వద్ద పనిచేస్తుంది. మూల బిందువు పరంగా టార్క్ కనుగొనండి.
సాధన: τ = (î + 2ĵ) × (3î + ĵ) = î × ĵ + 6 ĵ × î = k̂ − 6k̂ = −5k̂ N m.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: సమాన పరిమాణం గల రెండు సదిశలకు |A + B| = √3 |A − B|. వాటి మధ్య కోణం కనుగొనండి.
సాధన: వర్గం చేస్తే: 2A²(1 + cos θ) = 3 × 2A²(1 − cos θ) → 1 + cos θ = 3 − 3cos θ → cos θ = ½ → θ = 60°.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: |A × B| = √3 (A·B). θ కనుగొనండి.
సాధన: AB sin θ = √3 AB cos θ → tan θ = √3 → θ = 60°.
త్వరిత పునశ్చరణ
R = √(A² + B² + 2AB cos θ); tan α = B sin θ/(A + B cos θ).
|A − B| ≤ R ≤ A + B. సమాన సదిశలు: R = 2A cos(θ/2); 120° వద్ద R = A.
అంశాలు: A cos θ, A sin θ. పరిమాణం √(Ax² + Ay² + Az²).
A·B = AB cos θ = AxBx + AyBy + AzBz; శూన్యం అయితే లంబం.
|A × B| = AB sin θ; శూన్యం అయితే సమాంతరం. î × ĵ = k̂, అలాగే చక్రీయంగా.
సమాంతర చతుర్భుజ వైశాల్యం = |A × B|.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
విద్యుత్ ప్రవాహానికి దిశ ఉంది కాబట్టి దాన్ని సదిశగా భావించడం.
A × B = B × A అని రాయడం. క్రమం మారితే గుర్తు మారుతుంది.
నిర్ధారకంలో ĵ పదం ముందు ఉండే రుణ గుర్తును మరిచిపోవడం.
|A − B| నుంచి A + B పరిధికి బయట ఉన్న విలువను ఫలిత సదిశగా ఎంచుకోవడం.
విభజించేటప్పుడు θ ని తప్పు అక్షం నుంచి కొలవడం. కోణం క్షితిజ సమాంతరంతోనా, నిలువుతోనా అని సరిచూసుకోండి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. కిందివాటిలో అదిశ ఏది? (a) బలం (b) పని (c) వేగం (d) ద్రవ్యవేగం
2. ఏ సదిశ A కైనా, శూన్య సదిశకూ: (a) A + 0 = 0 (b) A + 0 = A (c) A × 0 = A (d) A·0 = A
3. ఏకాంక సదిశ పరిమాణం: (a) 0 (b) 1 (c) దిశపై ఆధారపడుతుంది (d) అనంతం
4. A, B పరిమాణాలు గల సదిశల గరిష్ఠ ఫలితం: (a) A − B (b) A + B (c) √(A² + B²) (d) AB
5. A, B పరిమాణాలు గల సదిశల కనిష్ఠ ఫలితం: (a) |A − B| (b) A + B (c) ఎప్పుడూ శూన్యం (d) √(A² + B²)
6. 90° కోణంలో ఉన్న 3 యూనిట్లు, 4 యూనిట్ల సదిశల ఫలితం: (a) 1 (b) 5 (c) 7 (d) 12
7. î × ĵ విలువ: (a) k̂ (b) −k̂ (c) 0 (d) 1
8. î·î విలువ: (a) 0 (b) 1 (c) k̂ (d) −1
9. శూన్యం కాని సదిశలకు A·B = 0 అయితే అవి: (a) సమాంతరం (b) ప్రతిసమాంతరం (c) లంబం (d) సమానం
10. శూన్యం కాని సదిశలకు A × B = 0 అయితే అవి: (a) లంబం (b) సమాంతరం లేదా ప్రతిసమాంతరం (c) 45° వద్ద (d) సమానం మాత్రమే
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. రెండు సమాన బలాల ఫలితం వాటిలో ఏ ఒక్క బలానికైనా సమానం. వాటి మధ్య కోణం: (a) 60° (b) 90° (c) 120° (d) 180°
12. లంబకోణంలో ఉన్న 5 N, 12 N బలాల ఫలితం: (a) 7 N (b) 13 N (c) 17 N (d) 60 N
13. 3î + 4ĵ పరిమాణం: (a) 7 (b) 5 (c) 1 (d) 25
14. î + ĵ, î − ĵ మధ్య కోణం: (a) 0° (b) 45° (c) 90° (d) 180°
15. (2î + 3ĵ − k̂)·(î − 2ĵ + 3k̂) విలువ: (a) 7 (b) −7 (c) 11 (d) −1
16. (î + ĵ) × (î − ĵ) విలువ: (a) 2k̂ (b) −2k̂ (c) శూన్యం (d) î − ĵ
17. î + ĵ దిశలో 2î + 3ĵ అంశం: (a) 5 (b) 5/√2 (c) √13 (d) 5/2
18. 3î, 4ĵ భుజాలుగా గల సమాంతర చతుర్భుజ వైశాల్యం: (a) 7 (b) 5 (c) 12 (d) 25
19. a విలువ ఎంత అయితే 2î + aĵ + k̂ సదిశ 4î − 2ĵ − 2k̂ కు లంబంగా ఉంటుంది? (a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
20. 6 N, 8 N బలాల ఫలితం కిందివాటిలో ఏది కాలేదు? (a) 2 N (b) 10 N (c) 14 N (d) 15 N
21. x-అక్షంతో 30° కోణంలో ఉన్న 10 N బలం అంశాలు: (a) 5 N, 5√3 N (b) 5√3 N, 5 N (c) 10 N, 0 (d) 5 N, 5 N
22. |A + B| = |A − B| అయితే A, B మధ్య కోణం: (a) 0° (b) 60° (c) 90° (d) 180°
స్థాయి 3: సవాలు
23. సమాన పరిమాణం గల రెండు సదిశలకు |A + B| = √3 |A − B|. వాటి మధ్య కోణం: (a) 30° (b) 45° (c) 60° (d) 90°
24. |A × B| = √3 (A·B) అయితే వాటి మధ్య కోణం: (a) 30° (b) 45° (c) 60° (d) 90°
25. 3î + 4ĵ దిశలో ఏకాంక సదిశ: (a) 3î + 4ĵ (b) (3î + 4ĵ)/5 (c) (3î + 4ĵ)/7 (d) (4î + 3ĵ)/5
26. ఒక సదిశ x-అక్షంతో 45°, y-అక్షంతో 60° కోణాలు చేస్తుంది. z-అక్షంతో దాని కోణం: (a) 30° (b) 45° (c) 60° (d) 90°
27. F = 3î + ĵ N బలం r = î + 2ĵ m వద్ద పనిచేస్తుంది. మూల బిందువు పరంగా టార్క్ పరిమాణం: (a) 1 N m (b) 5 N m (c) 6 N m (d) 7 N m
28. A, B ల ఫలితం A కు లంబంగా ఉంది, దాని పరిమాణం B పరిమాణంలో సగం. A, B మధ్య కోణం: (a) 30° (b) 60° (c) 120° (d) 150°
29. ప్రతిపాదన (A): అసమాన పరిమాణాలు గల ఒకే తలంలోని సదిశలతో శూన్య ఫలితం రావాలంటే కనీసం మూడు సదిశలు కావాలి.
కారణం (R): అసమాన పరిమాణాలు గల రెండు సదిశల మొత్తం ఎప్పటికీ శూన్యం కాదు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: A × B = B × A.
వాక్యం II: A·B = B·A.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | పని = F·s, ఇది అదిశ. |
| 2 | b | శూన్యాన్ని కలిపితే ఏమీ మారదు. |
| 3 | b | నిర్వచనం. |
| 4 | b | θ = 0°. |
| 5 | a | θ = 180°. |
| 6 | b | 3-4-5 త్రిభుజం. |
| 7 | a | చక్రీయ క్రమం. |
| 8 | b | cos 0° = 1. |
| 9 | c | cos θ = 0. |
| 10 | b | sin θ = 0. |
| 11 | c | 2A cos(θ/2) = A → θ = 120°. |
| 12 | b | √(25 + 144). |
| 13 | b | √(9 + 16). |
| 14 | c | డాట్ లబ్ధం 1 − 1 = 0. |
| 15 | b | సాధించిన ఉదాహరణ 4.3. |
| 16 | b | సాధించిన ఉదాహరణ 4.5. |
| 17 | b | (2 + 3)/√2. |
| 18 | c | |3î × 4ĵ| = 12. |
| 19 | c | సాధించిన ఉదాహరణ 4.4. |
| 20 | d | పరిధి 2 N నుంచి 14 N వరకు. |
| 21 | b | 10 cos 30°, 10 sin 30°. |
| 22 | c | cos θ = 0. |
| 23 | c | సాధించిన ఉదాహరణ 4.7. |
| 24 | c | సాధించిన ఉదాహరణ 4.8. |
| 25 | b | పరిమాణం 5 తో భాగించండి. |
| 26 | c | cos²γ = 1 − ½ − ¼ = ¼. |
| 27 | b | సాధించిన ఉదాహరణ 4.6. |
| 28 | d | A + B cos θ = 0, B sin θ = B/2 → θ = 150°. |
| 29 | a | మూడో సదిశ ఎందుకు అవసరమో R వివరిస్తుంది. |
| 30 | d | క్రాస్ లబ్ధం వ్యతిరేక-స్థిత్యంతరం (anti-commutative). |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
అదిశకు పరిమాణం మాత్రమే ఉంటుంది; సదిశకు పరిమాణం, దిశ రెండూ ఉంటాయి, అది త్రిభుజ నియమం ప్రకారం కలుస్తుంది.
రకాలు: ఏకాంక సదిశ (పరిమాణం 1), శూన్య సదిశ (పరిమాణం 0), సమాన, రుణ, సరేఖీయ, సమతలీయ, స్థాన, స్థానభ్రంశ సదిశలు.
θ కోణంలో ఉన్న A, B ల ఫలితం: R = √(A² + B² + 2AB cos θ), tan α = B sin θ/(A + B cos θ).
ఫలితం ఎప్పుడూ A − B, A + B (పరిమాణాలు) మధ్యే ఉంటుంది.
θ కోణంలో ఉన్న రెండు సమాన సదిశలు A: మొత్తం = 2A cos(θ/2), వ్యత్యాసం = 2A sin(θ/2).
రెండు అసమాన సదిశల మొత్తం శూన్యం కాదు; మూడు సదిశలు మూసిన త్రిభుజం ఏర్పరిస్తే శూన్యం అవుతాయి.
అంశాలు: Aₓ = A cos θ, A_y = A sin θ; A = √(Aₓ² + A_y² + A_z²).
దిక్ కొసైన్లు: cos α = Aₓ/A, అలాగే cos²α + cos²β + cos²γ = 1.
A దిశలో ఏకాంక సదిశ = A/(A పరిమాణం).
డాట్ లబ్ధం A·B = AB cos θ = AₓBₓ + A_yB_y + A_zB_z; ఇది స్థిత్యంతరం; లంబంగా ఉంటే శూన్యం.
క్రాస్ లబ్ధ పరిమాణం = AB sin θ, దిశ కుడిచేతి నియమం ప్రకారం; A × B = −B × A; సమాంతరంగా ఉంటే శూన్యం.
A × B పరిమాణం = A, B పై గీసిన సమాంతర చతుర్భుజ వైశాల్యం; దానిలో సగం త్రిభుజ వైశాల్యం.
A + B, A − B పరిమాణాలు సమానమైతే A, B కు లంబం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| కోణం θ | A, B ల ఫలితం | A·B | A × B పరిమాణం |
|---|---|---|---|
| 0° | A + B (గరిష్ఠం) | AB | 0 |
| 60° | √(A² + B² + AB) | AB/2 | (√3/2)AB |
| 90° | √(A² + B²) | 0 | AB |
| 120° | √(A² + B² − AB) | −AB/2 | (√3/2)AB |
| 180° | A − B (కనిష్ఠం) | −AB | 0 |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Dot is Cos, Cross is Sin" (DC-CS): Dot (డాట్) లో Cos θ; Cross (క్రాస్) లో Sin θ. తెలుగులో: "డాట్–కొసైన్, క్రాస్–సైన్".
"i-j-k సవ్యదిశలో ధనం": i → j → k → i క్రమంలో వెళితే క్రాస్ లబ్ధం ధనాత్మకం (i × j = k); వెనక్కి వెళితే రుణ గుర్తు.
"డాట్ శూన్యం = లంబం, క్రాస్ శూన్యం = సమాంతరం": లంబత్వాన్ని డాట్తో, సమాంతరత్వాన్ని క్రాస్తో పరీక్షించండి.
"120 అంటే ఒక్కటే": 120° కోణంలో ఉన్న రెండు సమాన సదిశల ఫలితం వాటిలో ఒకదానికి సమానం.
భావనల అనుసంధానం
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం లోని పని (F·s), సామర్థ్యం (F·v) డాట్ లబ్ధాలే.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనం లోని టార్క్ (r × F), కోణీయ ద్రవ్యవేగం (r × p) క్రాస్ లబ్ధాలే.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 13: విద్యుత్ ప్రవాహ అయస్కాంత ఫలితాలు మరియు అయస్కాంతత్వం లో కదిలే ఆవేశంపై బలం qv × B ఒక క్రాస్ లబ్ధం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. ప్రతి సదిశ సమాసాన్ని అది ఇచ్చే భౌతిక రాశితో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. F·s
B. F·v
C. r × F
D. q(v × B)
జాబితా II:
(i) టార్క్
(ii) సామర్థ్యం
(iii) కదిలే ఆవేశంపై అయస్కాంత బలం
(iv) పని
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
32. ఒక్కోటి 10 యూనిట్ల పరిమాణం గల రెండు సదిశలు ఒక బిందువు వద్ద పనిచేస్తాయి. వాటి మధ్య కోణాన్ని ఫలిత పరిమాణంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 0°
B. 60°
C. 90°
D. 120°
జాబితా II:
(i) 10
(ii) 10√3
(iii) 20
(iv) 10√2
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
33. A = 3î + 4ĵ, B = 4î − 3ĵ కు జతపరచండి.
జాబితా I:
A. A పరిమాణం
B. A·B
C. A × B
D. A + B పరిమాణం
జాబితా II:
(i) 5√2
(ii) 0
(iii) −25k̂
(iv) 5
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
34. ప్రతి సదిశ రకాన్ని దాని వర్ణనతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఏకాంక సదిశ
B. శూన్య సదిశ
C. స్థాన సదిశ
D. అక్షీయ సదిశ (Axial vector)
జాబితా II:
(i) కోణీయ వేగం దీనికి ఉదాహరణ
(ii) పరిమాణం సరిగ్గా 1
(iii) పరిమాణం శూన్యం, ఏ దిశైనా
(iv) మూల బిందువు నుంచి ఒక బిందువుకు గీసినది
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వేర్వేరు పరిమాణాలు గల రెండు సదిశల మొత్తం ఎప్పటికీ శూన్యం కాదు.
B. వేర్వేరు పరిమాణాలు గల మూడు సదిశల మొత్తం శూన్యం కావచ్చు.
C. A·B = B·A.
D. A × B = B × A.
E. రెండు సమాంతర సదిశల క్రాస్ లబ్ధం శూన్య సదిశ.
(a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 2
36. రెండు సదిశల పరిమాణాలు 3, 4 యూనిట్లు. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వాటి ఫలితం 7 యూనిట్లు కావచ్చు.
B. వాటి ఫలితం 1 యూనిట్ కావచ్చు.
C. వాటి ఫలితం 8 యూనిట్లు కావచ్చు.
D. అవి లంబంగా ఉంటే ఫలితం 5 యూనిట్లు.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) B, C మాత్రమే
37. A = î + ĵ + k̂ కు సంబంధించి ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. దాని పరిమాణం √3.
B. ఇది x, y, z అక్షాలతో సమాన కోణాలు చేస్తుంది.
C. దాని ప్రతి దిక్ కొసైన్ 1/√3.
D. దాని దిశలో ఏకాంక సదిశ (î + ĵ + k̂)/3.
E. A × î = 0.
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 5
38. శూన్యం కాని P, Q సదిశలకు P + Q పరిమాణం = P − Q పరిమాణం. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. P, Q కు లంబం.
B. P·Q = 0.
C. P × Q పరిమాణం PQ కి సమానం.
D. P, Q లకు తప్పనిసరిగా సమాన పరిమాణాలు ఉండాలి.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, C మాత్రమే
39. ఒక పెట్టెపై మూడు బలాలు పనిచేస్తాయి. వాటి అంశాలు (N లో):
| బలం | x-అంశం | y-అంశం |
|---|---|---|
| F₁ | 3 | 4 |
| F₂ | −5 | 2 |
| F₃ | 5 | −2 |
ఫలిత బలం పరిమాణం: (a) 7 N (b) 0 (c) 5 N (d) √50 N
40. ఒక చిత్రంలో 4 యూనిట్ల పరిమాణం గల A సదిశ +x దిశలో ఉంది. 4 యూనిట్ల పరిమాణం గల B సదిశ కూడా అదే బిందువు నుంచి మొదలై +x తో 60° కోణం చేస్తుంది. A − B పరిమాణం: (a) 4 (b) 4√3 (c) 8 (d) 0
41. A = 2î + 3ĵ + 6k̂ సదిశ z-అక్షంతో చేసే కోణం కొసైన్: (a) 2/7 (b) 6/7 (c) 3/7 (d) 1/7
Q42–Q43 కు సందర్భం: ఒక డెలివరీ డ్రోన్ భవనం పైకప్పు నుంచి బయలుదేరుతుంది. అది తూర్పుకు 30 m, తర్వాత ఉత్తరానికి 40 m ఎగిరి, ఆ తర్వాత 120 m నేరుగా పైకి లేస్తుంది.
42. దాని నికర స్థానభ్రంశ పరిమాణం: (a) 190 m (b) 50 m (c) 120 m (d) 130 m
43. నికర స్థానభ్రంశానికి, నిలువు దిశకు మధ్య కోణం కొసైన్: (a) 12/13 (b) 5/13 (c) 5/12 (d) 13/12
44. సమాన పరిమాణం A గల రెండు సదిశల ఫలిత పరిమాణం √3 A. వాటి వ్యత్యాసం పరిమాణం: (a) √3 A (b) 2A (c) A (d) A/2
45. A = î + ĵ, B = ĵ + k̂ రెండింటికీ లంబంగా ఉండే ఏకాంక సదిశ: (a) (î + ĵ + k̂)/√3 (b) (î − ĵ + k̂)/√3 (c) (î − ĵ + k̂)/3 (d) (−î + ĵ + k̂)/√3
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | పని, సామర్థ్యం డాట్ లబ్ధాలు; టార్క్, అయస్కాంత బలం క్రాస్ లబ్ధాలు |
| 32 | c | 2A cos(θ/2): 20, 10√3, 10√2, 10 |
| 33 | d | 5; 12 − 12 = 0; (3)(−3) − (4)(4) = −25, k దిశలో; 7î + ĵ పరిమాణం √50 |
| 34 | b | ఏకాంక = 1, శూన్య = 0, స్థాన సదిశ మూల బిందువు నుంచి, అక్షీయ సదిశ భ్రమణ అక్షం వెంట |
| 35 | b | A, B, C, E సరైనవి; A × B = −B × A |
| 36 | a | ఫలితం 1 నుంచి 7 మధ్య ఉంటుంది; 8 అసాధ్యం; √(9 + 16) = 5 |
| 37 | c | A, B, C సరైనవి; ఏకాంక సదిశ కోసం √3 తో భాగించాలి; A × î = ĵ − k̂, శూన్యం కాదు |
| 38 | d | వర్గం చేస్తే P·Q = 0, కాబట్టి θ = 90°, sin θ = 1; పరిమాణాలు సమానం కావాల్సిన అవసరం లేదు |
| 39 | c | మొత్తం = (3, 4), పరిమాణం 5 N |
| 40 | a | 2A sin(θ/2) = 2(4)(1/2) = 4 |
| 41 | b | పరిమాణం 7, కాబట్టి cos γ = 6/7 |
| 42 | d | √(30² + 40² + 120²) = √16900 = 130 m |
| 43 | a | 120/130 |
| 44 | c | 2A cos(θ/2) = √3A నుంచి θ = 60°; వ్యత్యాసం 2A sin 30° = A |
| 45 | b | A × B = î − ĵ + k̂, పరిమాణం √3; (d) B కు లంబం కాదు |