Chapter 7 of 11 · 27 min read

అధ్యాయం 5: సాపేక్ష వేగం (Relative Velocity)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఒక వస్తువు నుంచి చూస్తే మరో వస్తువు వేగం ఎంత ఉంటుందో ఎలా కనుగొనాలి

  • ఒక మితిలో రైళ్లు ఒకదాన్ని ఒకటి దాటే, అధిగమించే లెక్కలు

  • సదిశ వ్యవకలనంతో రెండు మితులలో సాపేక్ష వేగం

  • వర్షం–గొడుగు లెక్కలు

  • నదిని దాటే లెక్కలు: కనిష్ఠ కాలం, కనిష్ఠ మార్గం

5.1 ప్రాథమిక భావన

మీరు 20 m/s తో కదులుతున్న రైలులో కూర్చున్నారు. పక్క పట్టాలపై 25 m/s తో వెళ్తున్న మరో రైలు మిమ్మల్ని అధిగమిస్తోంది. మీకు అది కేవలం 5 m/s తో నెమ్మదిగా పాకుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది. ఆ 5 m/s అనేది మీతో పోలిస్తే దాని సాపేక్ష వేగం (Relative velocity).

B తో పోలిస్తే A సాపేక్ష వేగం అంటే, B తో పాటు కదులుతున్న పరిశీలకుడు కొలిచే A వేగం:

v⃗AB=v⃗A−v⃗B\vec{v}_{AB} = \vec{v}_A - \vec{v}_B

దీని నుంచి v_BA = −v_AB అని వస్తుంది. A కి B తూర్పు వైపు 5 m/s తో కదులుతున్నట్టు కనిపిస్తే, B కి A పడమర వైపు 5 m/s తో కదులుతున్నట్టు కనిపిస్తుంది.

ఇదే భావన త్వరణానికీ వర్తిస్తుంది: a_AB = a_A − a_B.

5.2 ఒక మితిలో సాపేక్ష వేగం

ఒక దిశను ధనాత్మకంగా తీసుకోండి.

  • ఒకే దిశలో: v_rel = v_A − v_B (వడులు తీసివేయాలి).

  • వ్యతిరేక దిశలలో: v_rel = v_A + v_B (వడులు కలపాలి).

రైళ్లు ఒకదాన్ని ఒకటి దాటడం, అధిగమించడం. L₁, L₂ పొడవులు గల రెండు రైళ్లు ఒకదాన్ని ఒకటి పూర్తిగా దాటాలంటే, సాపేక్షంగా ప్రయాణించాల్సిన దూరం L₁ + L₂:

t=L1+L2vrelt = \frac{L_1 + L_2}{v_{\text{rel}}}

సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: 100 m, 150 m పొడవు గల రైళ్లు సమాంతర పట్టాలపై 20 m/s, 30 m/s తో కదులుతున్నాయి. అవి (a) వ్యతిరేక దిశలలో, (b) ఒకే దిశలో కదిలితే ఒకదాన్ని ఒకటి దాటడానికి ఎంత సమయం పడుతుంది?

సాధన: మొత్తం పొడవు = 250 m. (a) v_rel = 50 m/s → t = 5 s. (b) v_rel = 10 m/s → t = 25 s.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: వెంటాడటం. ఒక దొంగ కారు 100 m ముందు 20 m/s తో వెళ్తోంది. పోలీసు కారు దాన్ని 30 m/s తో వెంటాడుతోంది. పోలీసు కారు ఎప్పుడు అందుకుంటుంది?

సాధన: సాపేక్ష వడి = 10 m/s, మధ్య దూరం = 100 m → t = 10 s.

గురుత్వం కింద కదిలే వస్తువులు. గురుత్వం కింద స్వేచ్ఛగా కదిలే రెండు వస్తువులకు ఒకే త్వరణం g ఉంటుంది, కాబట్టి వాటి సాపేక్ష త్వరణం శూన్యం. వాటి సాపేక్ష వేగం స్థిరంగా ఉంటుంది, వాటి మధ్య దూరం సమరీతిగా మారుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ఒకే బిందువు నుంచి ఒకే క్షణంలో రెండు బంతులను 10 m/s, 20 m/s తో నిలువుగా పైకి విసిరారు. 1 s తర్వాత వాటి మధ్య దూరం కనుగొనండి.

సాధన: సాపేక్ష వేగం = 10 m/s, సాపేక్ష త్వరణం = 0. మధ్య దూరం = 10 × 1 = 10 m. (సరిచూడండి: ఎత్తులు 10 − 5 = 5 m, 20 − 5 = 15 m.)

సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: లిఫ్ట్ లోపల. ఒక లిఫ్ట్ స్థిర వడితో పైకి కదులుతోంది. లోపల ఉన్న వ్యక్తి లిఫ్ట్‌తో పోలిస్తే 20 m/s తో ఒక బంతిని పైకి విసిరాడు. ఆ వ్యక్తికి కనిపించే విధంగా, విడిచిన బిందువు నుంచి బంతి ఎంత ఎత్తు లేస్తుంది?

సాధన: లిఫ్ట్‌తో పోలిస్తే u = 20 m/s, a = g (లిఫ్ట్‌కు త్వరణం లేదు). ఎత్తు = 400/20 = 20 m, నేలపై వచ్చేదే. స్థిర వేగంతో కదిలే లిఫ్ట్ కూడా ఇంకో జడత్వ చట్రమే.

5.3 రెండు మితులలో సాపేక్ష వేగం

వేగాలు వేర్వేరు దిశలలో ఉంటే వాటిని సదిశలుగా తీసివేయాలి. v_B దిశను తిప్పి v_A కు కలపండి:

∣v⃗AB∣=vA2+vB2−2vAvBcos⁡θ|\vec{v}_{AB}| = \sqrt{v_A^2 + v_B^2 - 2v_Av_B\cos\theta}

ఇక్కడ θ అంటే v_A, v_B మధ్య కోణం.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: కారు A తూర్పుకు 60 km/h తో, కారు B ఉత్తరానికి 80 km/h తో కదులుతున్నాయి. B తో పోలిస్తే A వేగం కనుగొనండి.

సాధన: v_AB = 60 (తూర్పు) − 80 (ఉత్తరం) = 60 తూర్పు + 80 దక్షిణం. పరిమాణం = √(60² + 80²) = 100 km/h, తూర్పు నుంచి దక్షిణం వైపు tan⁻¹(80/60) = 53° కోణంలో.

5.4 వర్షం మరియు గొడుగు

వర్షం v_r వడితో నిలువుగా పడుతోంది. ఒక వ్యక్తి v_m వడితో క్షితిజ సమాంతరంగా నడుస్తున్నాడు. అతనితో పోలిస్తే వర్షం వేగం:

v⃗rm=v⃗r−v⃗m\vec{v}_{rm} = \vec{v}_r - \vec{v}_m

దీనికి కిందికి v_r భాగం, వెనక్కి v_m భాగం ఉంటాయి. కాబట్టి వర్షం నిలువుతో θ కోణంలో అతని ముఖం వైపు వస్తున్నట్టు అనిపిస్తుంది:

tan⁡θ=vmvr\tan\theta = \frac{v_m}{v_r}

అతను గొడుగును θ కోణంలో ముందుకు వంచాలి.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: వర్షం 30 m/s తో నిలువుగా పడుతోంది. ఒక సైక్లిస్ట్ తూర్పు వైపు 10 m/s తో వెళ్తోంది. ఆమె గొడుగును ఎలా పట్టుకోవాలి?

సాధన: tan θ = 10/30 = 1/3. నిలువు నుంచి θ = tan⁻¹(1/3) ≈ 18° కోణంలో ముందుకు (తూర్పు వైపు) వంచాలి.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: రెండు షరతుల వర్షం లెక్క. ఒక వ్యక్తి తూర్పు వైపు 3 km/h తో నడిచినప్పుడు వర్షం నిలువుగా పడుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది. 6 km/h తో నడిచినప్పుడు నిలువుతో 45° కోణంలో పడుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది. వర్షం అసలు వేగం కనుగొనండి.

సాధన: వర్షం వేగం a (తూర్పు), b (కిందికి) అనుకోండి.

  • 3 km/h వద్ద: సాపేక్ష క్షితిజ భాగం = a − 3 = 0 → a = 3 km/h.

  • 6 km/h వద్ద: సాపేక్ష క్షితిజ భాగం = 3 − 6 = −3 (పడమర వైపు). 45° వద్ద క్షితిజ భాగం = నిలువు భాగం, కాబట్టి b = 3 km/h.

వర్షం అసలు వడి = √(3² + 3²) = 3√2 km/h, నిలువుతో 45° కోణంలో తూర్పు వైపు పడుతుంది.

5.5 నదిని దాటడం

నది వెడల్పు d, ప్రవాహ వడి u అనుకోండి. ఒక పడవ (లేదా ఈతగాడు) నీటితో పోలిస్తే v వడితో కదులుతుంది.

నేలతో పోలిస్తే పడవ వేగం = నీటిలో దాని వేగం, నీటి వేగం — ఈ రెండింటి సదిశ మొత్తం.

చిత్రం 5.1 · నది దాటడం: కనిష్ఠ కాలం vs కొట్టుకుపోవడం శూన్యం
చిత్రం 5.1 · నది దాటడం: కనిష్ఠ కాలం vs కొట్టుకుపోవడం శూన్యం

ఎడమవైపు చిత్రంలో నది పడవను ప్రవాహం వెంట కిందికి తీసుకెళుతుంది; కుడివైపు చిత్రంలో పడవ వేగంలో కొంత భాగం ప్రవాహాన్ని రద్దు చేయడానికే ఖర్చవుతుంది, కాబట్టి దాటడం నెమ్మదిగా జరుగుతుంది.

సందర్భం 1: కనిష్ఠ కాలంలో దాటడం. పడవను నేరుగా అవతలి ఒడ్డు వైపు (ప్రవాహానికి లంబంగా) తిప్పండి. అప్పుడు v మొత్తం దాటడానికే ఉపయోగపడుతుంది:

tmin⁡=dv,drift=u tmin⁡=udvt_{\min} = \frac{d}{v}, \qquad \text{drift} = u\,t_{\min} = \frac{ud}{v}

పడవ దాటుతున్నంత సేపు నది దాన్ని ప్రవాహం వెంట కిందికి తీసుకెళుతుంది; దీనిని కొట్టుకుపోయే దూరం (Drift) అంటారు. కనిష్ఠ కాలం u పై ఆధారపడదు.

సందర్భం 2: నేరుగా అవతలి ఒడ్డుకు దాటడం (కనిష్ఠ మార్గం, కొట్టుకుపోవడం శూన్యం). పడవను లంబంతో θ కోణంలో ప్రవాహానికి ఎదురుగా తిప్పండి; అప్పుడు ప్రవాహానికి ఎదురుగా ఉన్న అంశం ప్రవాహాన్ని రద్దు చేస్తుంది:

vsin⁡θ=u  ⇒  sin⁡θ=uv,t=dv2−u2v\sin\theta = u \;\Rightarrow\; \sin\theta = \frac{u}{v}, \qquad t = \frac{d}{\sqrt{v^2 - u^2}}

v > u అయితేనే ఇది సాధ్యం. నది పడవ కంటే వేగంగా ప్రవహిస్తే, పడవ నేరుగా అవతలి ఒడ్డుకు వెళ్లలేదు.

సందర్భం 3: నది వెంట. ప్రవాహం వెంట (దిగువకు) వడి = v + u. ప్రవాహానికి ఎదురుగా (ఎగువకు) వడి = v − u.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: 400 m వెడల్పు గల నది 3 m/s తో ప్రవహిస్తోంది. నిశ్చల నీటిలో పడవ వడి 5 m/s. (a) కనిష్ఠ దాటే కాలం, కొట్టుకుపోయే దూరం, (b) నేరుగా అవతలి ఒడ్డుకు దాటడానికి పడవ తిప్పాల్సిన దిశ, పట్టే కాలం కనుగొనండి.

సాధన:

(a) t = 400/5 = 80 s. కొట్టుకుపోయే దూరం = 3 × 80 = 240 m, ప్రవాహం వెంట.

(b) sin θ = 3/5 → θ = 37°, లంబం నుంచి ప్రవాహానికి ఎదురుగా. అవతలి వైపు వడి = √(25 − 9) = 4 m/s. కాలం = 400/4 = 100 s.

నేరుగా అవతలి ఒడ్డుకు వెళ్లే ప్రయాణానికి, కనిష్ఠ కాల ప్రయాణం కంటే ఎక్కువ సమయం పడుతుందని గమనించండి.

సాధించిన ఉదాహరణ 5.9: ఒక పడవ ప్రవాహం వెంట 10 km ను 1 h లో వెళ్లి, 2 h లో తిరిగి వస్తుంది. నిశ్చల నీటిలో పడవ వడి, నది వడి కనుగొనండి.

సాధన: v + u = 10, v − u = 5. కాబట్టి v = 7.5 km/h, u = 2.5 km/h.

గాలిలో విమానం కూడా ఇలాగే పనిచేస్తుంది: అక్కడ గాలి నది పాత్ర పోషిస్తుంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • v_AB = v_A − v_B; v_BA = −v_AB.

  • ఒకే దిశ: వడులు తీసివేయాలి. వ్యతిరేక దిశలు: కలపాలి.

  • స్వేచ్ఛగా పడే రెండు వస్తువులు: సాపేక్ష త్వరణం శూన్యం, సాపేక్ష వేగం స్థిరం.

  • వర్షం: గొడుగును tan θ = v_man / v_rain కోణంలో ముందుకు వంచాలి.

  • నది: కనిష్ఠ కాలం t = d/v (నేరుగా అవతలి వైపు తిప్పాలి); కొట్టుకుపోవడం శూన్యం కావాలంటే sin θ = u/v, t = d/√(v² − u²).

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • వస్తువులు ఒకే దిశలో కదులుతున్నప్పుడు వేగాలను కలపడం.

  • రైళ్లు దాటే లెక్కల్లో రైలు పొడవులను మరిచిపోవడం.

  • గొడుగును వెనక్కి వంచడం. అది నడిచే దిశలో ముందుకు వంగాలి.

  • నేరుగా అవతలి ఒడ్డుకు వెళ్లే మార్గానికి t = d/v వాడడం. ఆ కాలం కనిష్ఠ కాల మార్గానికి మాత్రమే.

  • నది పడవ కంటే వేగంగా ఉన్నప్పుడు కొట్టుకుపోవడం శూన్యం సూత్రాన్ని వాడడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. B తో పోలిస్తే A సాపేక్ష వేగం: (a) v_A + v_B (b) v_A − v_B (c) v_B − v_A (d) v_A × v_B

2. రెండు కార్లు ఒకే దిశలో 60 km/h, 40 km/h తో కదులుతున్నాయి. వాటి సాపేక్ష వడి: (a) 100 km/h (b) 20 km/h (c) 50 km/h (d) 2400 km/h

3. అవి వ్యతిరేక దిశలలో కదిలితే సాపేక్ష వడి: (a) 100 km/h (b) 20 km/h (c) 50 km/h (d) శూన్యం

4. v_BA విలువ: (a) v_AB (b) −v_AB (c) శూన్యం (d) 2v_AB

5. స్వేచ్ఛగా పడుతున్న రెండు వస్తువుల సాపేక్ష త్వరణం: (a) g (b) 2g (c) శూన్యం (d) g/2

6. కనిష్ఠ కాలంలో నదిని దాటాలంటే పడవను తిప్పాల్సిన దిశ: (a) ప్రవాహానికి ఎదురుగా ఒక కోణంలో (b) ప్రవాహం వెంట ఒక కోణంలో (c) ప్రవాహానికి లంబంగా (d) ప్రవాహం వెంట

7. కనిష్ఠ మార్గంలో దాటాలంటే పడవను తిప్పాల్సిన దిశ: (a) ప్రవాహానికి లంబంగా (b) ప్రవాహానికి ఎదురుగా ఒక కోణంలో (c) ప్రవాహం వెంట కిందికి (d) ప్రవాహం వెంట

8. నిలువుగా పడుతున్న వర్షంలో నడుస్తున్న వ్యక్తి గొడుగును వంచాల్సిన వైపు: (a) వెనక్కి (b) ముందుకు (c) పక్కకు (d) వంచకూడదు

9. ప్రవాహం వెంట పడవ వడి: (a) v − u (b) v + u (c) √(v² + u²) (d) √(v² − u²)

10. కదులుతున్న రైలు నుంచి చూస్తే రోడ్డు పక్క చెట్లు వెనక్కి కదులుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే: (a) చెట్లు కదులుతాయి (b) చలనం సాపేక్షం (c) కాంతి వక్రీభవనం వల్ల (d) భూమి భ్రమణం వల్ల

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. 100 m, 150 m పొడవు గల రైళ్లు వ్యతిరేక దిశలలో 20, 30 m/s తో కదులుతున్నాయి. అవి ఒకదాన్ని ఒకటి దాటడానికి పట్టే కాలం: (a) 5 s (b) 10 s (c) 25 s (d) 50 s

12. అవి ఒకే దిశలో కదిలితే పట్టే కాలం: (a) 5 s (b) 10 s (c) 25 s (d) 50 s

13. A తూర్పుకు 60 km/h తో, B ఉత్తరానికి 80 km/h తో కదులుతున్నాయి. B తో పోలిస్తే A వడి: (a) 20 km/h (b) 70 km/h (c) 100 km/h (d) 140 km/h

14. వర్షం 30 m/s తో నిలువుగా పడుతోంది, ఒక సైక్లిస్ట్ 10 m/s తో వెళ్తోంది. గొడుగు నిలువుతో చేయాల్సిన కోణం: (a) tan⁻¹(3) (b) tan⁻¹(1/3) (c) 45° (d) 30°

15. 400 m వెడల్పు గల నది 3 m/s తో ప్రవహిస్తోంది; నిశ్చల నీటిలో పడవ వడి 5 m/s. కనిష్ఠ దాటే కాలం: (a) 50 s (b) 80 s (c) 100 s (d) 133 s

16. Q15 లో కనిష్ఠ కాల ప్రయాణంలో కొట్టుకుపోయే దూరం: (a) 120 m (b) 240 m (c) 300 m (d) 400 m

17. Q15 లో నేరుగా అవతలి ఒడ్డుకు దాటడానికి పట్టే కాలం: (a) 80 s (b) 100 s (c) 120 s (d) 133 s

18. Q17 లో పడవను లంబంతో ప్రవాహానికి ఎదురుగా తిప్పాల్సిన కోణం: (a) 30° (b) 37° (c) 53° (d) 60°

19. ఒక పడవ ప్రవాహం వెంట 10 km ను 1 h లో వెళ్లి 2 h లో తిరిగి వస్తుంది. నిశ్చల నీటిలో దాని వడి: (a) 5 km/h (b) 7.5 km/h (c) 10 km/h (d) 2.5 km/h

20. Q19 లో నది వడి: (a) 2.5 km/h (b) 5 km/h (c) 7.5 km/h (d) 1 km/h

21. రెండు బంతులను ఒకేసారి 10 m/s, 20 m/s తో పైకి విసిరారు. 1 s తర్వాత వాటి మధ్య దూరం: (a) 5 m (b) 10 m (c) 15 m (d) 20 m

22. 30 m/s తో వెళ్తున్న పోలీసు కారు, 100 m ముందు 20 m/s తో వెళ్తున్న కారును వెంటాడుతోంది. అది అందుకోవడానికి పట్టే కాలం: (a) 2 s (b) 5 s (c) 10 s (d) 20 s

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఒక వ్యక్తి తూర్పుకు 3 km/h తో నడిచినప్పుడు వర్షం నిలువుగా, 6 km/h తో నడిచినప్పుడు 45° కోణంలో పడుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది. వర్షం అసలు వడి: (a) 3 km/h (b) 3√2 km/h (c) 6 km/h (d) 6√2 km/h

24. నిశ్చల నీటిలో పడవ వడి నది వడి కంటే తక్కువ. అప్పుడు పడవ: (a) కనిష్ఠ మార్గంలో దాటగలదు (b) నేరుగా అవతలి ఒడ్డుకు దాటలేదు (c) అసలు దాటలేదు (d) శూన్య కాలంలో దాటుతుంది

25. A ఉత్తరానికి 20 m/s తో, B తూర్పుకు 20 m/s తో కదులుతున్నాయి. B తో పోలిస్తే A వేగం: (a) 20√2 m/s ఈశాన్యం (b) 20√2 m/s వాయవ్యం (c) 40 m/s ఉత్తరం (d) శూన్యం

26. నది 2 km/h తో ప్రవహిస్తోంది. నిశ్చల నీటిలో 6 km/h వడి గల పడవ ప్రవాహానికి ఎదురుగా 8 km వెళ్లి తిరిగి వస్తుంది. మొత్తం కాలం: (a) 2 h (b) 2.67 h (c) 3 h (d) 4 h

27. నిశ్చల నీటిలో ఈతగాడి వడి 5 km/h. 1 km వెడల్పు గల నది 3 km/h తో ప్రవహిస్తోంది. కనిష్ఠ దాటే కాలం: (a) 10 min (b) 12 min (c) 15 min (d) 20 min

28. స్థిర వడితో పైకి వెళ్తున్న లిఫ్ట్‌లోని వ్యక్తి లిఫ్ట్‌తో పోలిస్తే 20 m/s తో ఒక బంతిని పైకి విసిరాడు. ఆ వ్యక్తికి కనిపించే విధంగా, విడిచిన బిందువు నుంచి బంతి గరిష్ఠ ఎత్తు: (a) 10 m (b) 20 m (c) 25 m (d) 40 m

29. ప్రతిపాదన (A): ఒకే ఎత్తు నుంచి 1 s తేడాతో వదిలిన రెండు బంతులు పడుతున్న కొద్దీ దూరంగా జరుగుతాయి.
కారణం (R): రెండూ పడుతున్నప్పుడు వాటి సాపేక్ష వేగం స్థిరం, శూన్యం కాదు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: కనిష్ఠ కాలంలో నదిని దాటాలంటే పడవను ప్రవాహానికి లంబంగా తిప్పాలి.
వాక్యం II: కనిష్ఠ దాటే కాలం నది వడిపై ఆధారపడదు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bనిర్వచనం.
2bతీసివేయాలి.
3aకలపాలి.
4bపరిశీలకుడిని మార్చితే దిశ తిరగబడుతుంది.
5cరెండింటికీ g.
6cv మొత్తం దాటడానికే.
7bకొట్టుకుపోవడాన్ని రద్దు చేస్తుంది.
8bవర్షం ముందు నుంచి వస్తున్నట్టు అనిపిస్తుంది.
9bవడులు కలుస్తాయి.
10bరైలుతో పోలిస్తే.
11a250/50.
12c250/10.
13c√(3600 + 6400).
14btan θ = 10/30.
15b400/5.
16b3 × 80.
17b400/4.
18bsin θ = 3/5.
19b(10 + 5)/2.
20a(10 − 5)/2.
21b10 m/s × 1 s.
22c100/10.
23bసాధించిన ఉదాహరణ 5.7.
24bv > u అవసరం.
25b20 ఉత్తరం + 20 పడమర.
26c8/4 + 8/8 = 3 h.
27b1/5 h = 12 min.
28bలిఫ్ట్ ఒక జడత్వ చట్రం: 400/20.
29aస్థిర సాపేక్ష వేగం అంటే మధ్య దూరం పెరుగుతూ ఉంటుంది.
30at = d/v.

అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • B తో పోలిస్తే A వేగం: v_AB = v_A − v_B; అలాగే v_BA = −v_AB.

  • ఒక రేఖపై ఒకే దిశ: సాపేక్ష వడి = వడుల తేడా; వ్యతిరేక దిశలు: వడుల మొత్తం.

  • రెండు రైళ్లు దాటడం: కాలం = (పొడవుల మొత్తం)/(సాపేక్ష వడి).

  • రెండు మితులలో v_B దిశ తిప్పి v_A కు కలపండి: పరిమాణం √(v_A² + v_B² − 2v_Av_B cos θ).

  • సాపేక్ష త్వరణం a_AB = a_A − a_B; స్వేచ్ఛా పతనంలో ఉన్న రెండు వస్తువుల సాపేక్ష త్వరణం శూన్యం.

  • కాబట్టి స్వేచ్ఛా పతనంలోని రెండు వస్తువుల సాపేక్ష వేగం స్థిరం; ఒకదానికి మరొకటి సరళరేఖలో కదులుతున్నట్టు కనిపిస్తుంది.

  • వర్షం: వ్యక్తితో పోలిస్తే v_rain = v_rain − v_man; గొడుగును వర్షం కనిపించే దిశకు ఎదురుగా పట్టాలి; నిలువు వర్షానికి tan θ = v_man/v_rain కోణంలో ముందుకు వంచాలి.

  • నది వెడల్పు d, నది వడి u, నిశ్చల నీటిలో పడవ వడి v.

  • కనిష్ఠ కాలం: నేరుగా అవతలి వైపు తిప్పాలి; t = d/v; కొట్టుకుపోయే దూరం = ud/v.

  • కొట్టుకుపోవడం శూన్యం: నేరుగా అవతలి రేఖ నుంచి sin θ = u/v కోణంలో ప్రవాహానికి ఎదురుగా తిప్పాలి; t = d/√(v² − u²); v > u అయితేనే సాధ్యం.

  • ప్రవాహం వెంట వడి = v + u; ప్రవాహానికి ఎదురుగా వడి = v − u.

  • గాలిలో విమానం నదిలో పడవ లాగే పనిచేస్తుంది.

  • అతి సమీప దూరం (Closest approach): ఒక వస్తువు చట్రంలో పనిచేయండి; రెండోది సాపేక్ష వేగంతో సరళరేఖలో కదులుతుంది.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

సందర్భంముఖ్య ఫలితంషరతు
రేఖపై ఒకే దిశv_A − v_Bగుర్తులు ఒకే అక్షం వెంట
వ్యతిరేక దిశలుv_A + v_B (పరిమాణం)—
కనిష్ఠ కాల నది దాటడంt = d/v, కొట్టుకుపోయే దూరం = ud/vపడవ నేరుగా అవతలి వైపు
కనిష్ఠ మార్గ దాటడంsin θ = u/v, t = d/√(v² − u²)v > u
ప్రవాహం వెంట / ఎదురుగాv + u / v − uనది వెంట
నిలువు వర్షానికి గొడుగుtan θ = v_man/v_rain, ముందుకు వంచాలివ్యక్తి క్షితిజ సమాంతరంగా కదులుతున్నాడు

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "నేను మైనస్ నువ్వు" (Me minus You): v_AB = v_A − v_B, అంటే నీకు కనిపించే నా వేగం.

  • "Straight across, Shortest time; Slant upstream, Shortest path" (SS-SS): Straight (నేరుగా) తిప్పితే Shortest time (కనిష్ఠ కాలం); Slant (వాలుగా, ఎదురుగా) తిప్పితే Shortest path (కనిష్ఠ మార్గం).

  • "గొడుగు నడక వైపు వాలుతుంది": మీరు నడిచే దిశలో గొడుగును ముందుకు వంచుతారు.

  • "కలిసి పడితే, నేరుగా కనిపిస్తాయి": స్వేచ్ఛా పతనంలోని రెండు వస్తువులు ఒకదానికి ఒకటి స్థిర వేగంతో సరళరేఖలో కదులుతున్నట్టు కనిపిస్తాయి.

భావనల అనుసంధానం

  • అధ్యాయం 4 లోని సదిశ వ్యవకలనమే మొత్తం పద్ధతి; ఇదే భావన భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం లో ఘర్షణల (Collisions) సాపేక్ష చలనంగా మళ్లీ వస్తుంది.

  • నిర్దేశ చట్రాలు, కాల్పనిక బలాలు (Pseudo forces) భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలు లో వివరంగా వస్తాయి.

  • మూలం, పరిశీలకుడి సాపేక్ష వేగమే భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలు లోని డాప్లర్ ప్రభావానికి ఆధారం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. కారు A 60 km/h తో, కారు B 40 km/h తో కదులుతున్నాయి. సందర్భాన్ని సాపేక్ష వేగంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. సరళ రహదారిపై ఒకే దిశ: v_AB
B. సరళ రహదారిపై వ్యతిరేక దిశలు: v_AB పరిమాణం
C. A ఉత్తరం, B తూర్పు: v_AB పరిమాణం
D. సరళ రహదారిపై ఒకే దిశ: v_BA
జాబితా II:
(i) 100 km/h
(ii) 20√13 km/h
(iii) చలన దిశలో 20 km/h
(iv) చలన దిశకు వ్యతిరేకంగా 20 km/h
(a) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii

32. 120 m వెడల్పు గల నది 3 m/s తో ప్రవహిస్తోంది. నిశ్చల నీటిలో పడవ వడి 5 m/s. జతపరచండి.
జాబితా I:
A. దాటడానికి కనిష్ఠ కాలం
B. కనిష్ఠ కాలంలో దాటినప్పుడు కొట్టుకుపోయే దూరం
C. కొట్టుకుపోకుండా దాటడానికి పట్టే కాలం
D. కనిష్ఠ కాల ప్రయాణంలో ఒడ్డుతో పోలిస్తే వడి
జాబితా II:
(i) 30 s
(ii) √34 m/s
(iii) 72 m
(iv) 24 s
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

33. వర్షం 12 m/s తో నిలువుగా పడుతోంది. వ్యక్తి క్షితిజ సమాంతర నడక వడిని, అతను గమనించేదానితో లేదా చేసేదానితో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 5 m/s
B. 12 m/s
C. 4√3 m/s
D. 0 (నిలబడి ఉండడం)
జాబితా II:
(i) గొడుగు నిలువు నుంచి 30° ముందుకు వంచాలి
(ii) గొడుగు నిలువుగా పట్టాలి
(iii) వర్షం 13 m/s తో పడుతున్నట్టు అనిపిస్తుంది
(iv) గొడుగు నిలువు నుంచి 45° ముందుకు వంచాలి
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

34. నిశ్చల నీటిలో ఒక పడవ వడి 8 km/h. నది 2 km/h తో ప్రవహిస్తోంది. పడవ నది వెంట అటు 30 km, ఇటు 30 km ప్రయాణిస్తుంది. జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ప్రవాహం వెంట వడి
B. ప్రవాహానికి ఎదురుగా వడి
C. ప్రవాహం వెంట 30 km కు కాలం
D. ప్రవాహానికి ఎదురుగా 30 km కు కాలం
జాబితా II:
(i) 5 h
(ii) 10 km/h
(iii) 3 h
(iv) 6 km/h
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి (గాలి నిరోధాన్ని వదిలేయండి)?
A. v_AB = −v_BA.
B. స్వేచ్ఛా పతనంలోని రెండు వస్తువుల సాపేక్ష వేగం స్థిరంగా ఉంటుంది.
C. స్వేచ్ఛగా పడే రెండు వస్తువుల సాపేక్ష త్వరణం శూన్యం.
D. నిశ్చల నీటిలో పడవ వడి నది వడి కంటే ఎక్కువగా ఉంటేనే అది కొట్టుకుపోకుండా నదిని దాటగలదు.
E. కనిష్ఠ కాల నది దాటడంలో కొట్టుకుపోయే దూరం శూన్యం.
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2

36. 120 m, 80 m పొడవు గల రైళ్లు సమాంతర పట్టాలపై 54 km/h, 36 km/h తో నడుస్తున్నాయి. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వ్యతిరేక దిశలలో కదిలితే అవి 8 s లో ఒకదాన్ని ఒకటి దాటుతాయి.
B. ఒకే దిశలో కదిలితే వేగమైన రైలు రెండోదాన్ని 40 s లో పూర్తిగా అధిగమిస్తుంది.
C. ఒకే దిశలో కదిలితే వేగమైన రైలులోని ప్రయాణికుడికి నెమ్మది రైలు 5 m/s తో వెనక్కి కదులుతున్నట్టు కనిపిస్తుంది.
D. వ్యతిరేక దిశలలో కదిలితే వాటి సాపేక్ష వడి 5 m/s.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. ఒక లిఫ్ట్ స్థిరంగా 5 m/s తో పైకి కదులుతోంది. లోపల ఉన్న ఒక బాలుడు లిఫ్ట్‌తో పోలిస్తే 10 m/s తో ఒక బంతిని నేరుగా పైకి విసిరాడు (g = 10 m/s²). ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. నేలతో పోలిస్తే బంతి 15 m/s తో పైకి బయలుదేరుతుంది.
B. బంతి 2 s తర్వాత అతని చేతికి తిరిగి వస్తుంది.
C. లిఫ్ట్‌తో పోలిస్తే బంతి 5 m పైకి లేస్తుంది.
D. నేలతో పోలిస్తే బంతి విడిచిన బిందువు నుంచి 5 m పైకి లేస్తుంది.
E. లిఫ్ట్ 2 m/s² తో పైకి త్వరణం చెందుతుంటే, బంతి తిరిగి రావడానికి 2 s కంటే ఎక్కువ సమయం పడుతుంది.
(a) 2 (b) 4 (c) 5 (d) 3

38. కారు A ఉత్తరానికి 30 m/s తో, కారు B తూర్పుకు 40 m/s తో కదులుతున్నాయి. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. v_AB పరిమాణం 50 m/s.
B. v_BA తూర్పు నుంచి దక్షిణం వైపు tan⁻¹(3/4) కోణంలో ఉంటుంది.
C. అవి ఒకే కూడలి నుంచి ఒకేసారి బయలుదేరితే, 2 s తర్వాత వాటి మధ్య దూరం 100 m.
D. ఏ కారును ఆధారంగా తీసుకుంటామో దానిపై సాపేక్ష వేగ పరిమాణం ఆధారపడుతుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

39. రెండు కార్లు ఒకే సరళ రహదారిపై కదులుతున్నాయి. x–t గ్రాఫ్‌పై కారు P రేఖ (0, 0), (5 s, 100 m) గుండా వెళుతుంది. కారు Q రేఖ (0, 300 m), (5 s, 200 m) గుండా వెళుతుంది. అవి కలిసే క్షణం: (a) 15 s (b) 7.5 s (c) 5 s (d) 10 s

40. నది దాటడంలో వేగాలు:

వేగంపరిమాణందిశ
నీటితో పోలిస్తే పడవ4 m/sఉత్తరం
నేలతో పోలిస్తే నీరు3 m/sతూర్పు

నేలతో పోలిస్తే పడవ వేగం 5 m/s, దాని దిశ: (a) ఉత్తరం నుంచి తూర్పు వైపు సుమారు 37° (b) ఉత్తరం నుంచి తూర్పు వైపు సుమారు 53° (c) తూర్పు నుంచి ఉత్తరం వైపు సుమారు 37° (d) సరిగ్గా ఈశాన్యం

41. వర్షం కురుస్తున్న రోజు ఒక సైక్లిస్ట్ తూర్పు వైపు వెళుతూ, వర్షం ఎలా కనిపిస్తుందో గమనిస్తుంది:

సైక్లిస్ట్ వడి (తూర్పు)వర్షం పడుతున్నట్టు కనిపించే విధం
6 m/sనిలువుగా
14 m/sనిలువుతో 45° కోణంలో, ముందు నుంచి

వర్షం అసలు వడి: (a) 8 m/s (b) 6 m/s (c) 14 m/s (d) 10 m/s

Q42–Q43 కు సందర్భం: ఒక ఫెర్రీ పడవ 1 km వెడల్పు గల, 4 km/h తో ప్రవహించే నదిని దాటుతుంది. నిశ్చల నీటిలో ఫెర్రీ వడి 5 km/h.

42. ఫెర్రీ సరిగ్గా ఎదురుగా ఉన్న బిందువు వద్ద దిగాలంటే, దాటడానికి పట్టే కాలం: (a) 12 min (b) 15 min (c) 20 min (d) 25 min

43. అలా కాకుండా నేరుగా అవతలి వైపు తిప్పితే, అది ఎదురు బిందువుకు ప్రవాహం వెంట దిగువగా దిగే దూరం: (a) 0.8 km (b) 1.0 km (c) 0.6 km (d) 1.2 km

44. ఓడ A తూర్పుకు 10 km/h తో కదులుతోంది. మధ్యాహ్నం 12 గంటలకు ఓడ B, A కు 20 km సరిగ్గా ఉత్తరంగా ఉంటూ దక్షిణానికి 10 km/h తో కదులుతోంది. వాటి మధ్య కనిష్ఠ దూరం: (a) 20 km (b) 10√2 km (c) 10 km (d) శూన్యం

45. ఒకే బిందువు నుంచి ఒకే క్షణంలో రెండు రాళ్లను వేర్వేరు వేగాలతో, వేర్వేరు దిశలలో విసిరారు. గాలి నిరోధాన్ని వదిలేస్తే, ఒకదాని నుంచి చూస్తే మరొకదాని మార్గం: (a) పరావలయం (b) వృత్తం (c) సరళరేఖ (d) దీర్ఘవృత్తం

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31c60 − 40 = 20 ముందుకు; 60 + 40 = 100; √(3600 + 1600) = 20√13; v_BA = −20
32a120/5 = 24 s; 3 × 24 = 72 m; 120/√(25 − 9) = 30 s; √(25 + 9)
33d√(144 + 25) = 13; tan θ = 1 అంటే 45°; tan θ = 1/√3 అంటే 30°; నిలబడితే నిలువుగా
34b8 + 2 = 10; 8 − 2 = 6; 30/10 = 3 h; 30/6 = 5 h
35aA, B, C, D సరైనవి; కనిష్ఠ కాల దాటడంలో కొట్టుకుపోయే దూరం ud/v
36a200/25 = 8 s; 200/5 = 40 s; 15 − 10 = 5 m/s వెనక్కి; వ్యతిరేక దిశలలో 25 m/s
37dA, B, C సరైనవి; నేల చట్రంలో ఎత్తు = 15²/20 = 11.25 m; పైకి త్వరణంతో ఫలిత g = 12, కాబట్టి కాలం తగ్గుతుంది
38c√(900 + 1600) = 50; v_BA = 40î − 30ĵ; 50 × 2 = 100 m; ఏ వైపు నుంచి చూసినా పరిమాణం ఒకటే
39bv_P = 20, v_Q = −20 m/s; 20t = 300 − 20t
40aఉత్తరం నుంచి తూర్పు వైపు tan⁻¹(3/4) ≈ 37°
41dక్షితిజ భాగం 6 m/s; 14 m/s వద్ద సాపేక్ష క్షితిజ భాగం 8, కాబట్టి నిలువు భాగం 8; √(36 + 64) = 10
42cఅవతలి వైపు వడి = √(25 − 16) = 3 km/h; 1/3 h
43at = 1/5 h; కొట్టుకుపోయే దూరం = 4 × 0.2 = 0.8 km
44bA చట్రంలో B, 10√2 km/h తో, వాటిని కలిపే రేఖతో 45° కోణంలో కదులుతుంది; కనిష్ఠ దూరం = 20 sin 45°
45cసాపేక్ష త్వరణం శూన్యం, కాబట్టి సాపేక్ష వేగం స్థిరం
27 min left
‹
›