అధ్యాయం 4: రేఖీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వం (Conservation of Linear Momentum)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
రేఖీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వ నియమం, న్యూటన్ రెండవ, మూడవ నియమాల నుండి దాని ఉత్పాదన
ద్రవ్యవేగం ఎప్పుడు నిత్యంగా ఉంటుంది, ఎప్పుడు ఒకే దిశలో మాత్రమే నిత్యంగా ఉంటుంది
తుపాకీ వెనుకతన్నుట (recoil), తుపాకీకి బుల్లెట్ కంటే చాలా తక్కువ గతి శక్తి ఎందుకు వస్తుంది
విరామం నుండి, ప్రయాణంలో ఉన్నప్పుడు రెండు లేదా మూడు ముక్కలుగా జరిగే విస్ఫోటనాలు
రాకెట్ చోదనం, థ్రస్ట్ (thrust) యొక్క ప్రాథమిక భావన
అతుక్కుపోయే వస్తువులు, పడవ నుండి దూకడం, పలకపై నడవడం
4.1 నియమం, అది ఎక్కడి నుండి వస్తుంది
ప్రవచనం: ఒక వ్యవస్థపై ఫలిత బాహ్య బలం సున్నా అయితే, ఆ వ్యవస్థ మొత్తం రేఖీయ ద్రవ్యవేగం (Linear momentum) స్థిరంగా ఉంటుంది.
రెండు వస్తువులకు ఉత్పాదన. A, B అనే రెండు బంతులు ఢీకొంటాయి. స్పర్శలో ఉన్నంతసేపు A, B ని F_BA బలంతో నెడుతుంది; B, A ని F_AB బలంతో నెడుతుంది. రెండూ ఒకే స్వల్ప కాలం Δt పనిచేస్తాయి. రెండవ నియమం ప్రకారం:
మూడవ నియమం ప్రకారం F_AB = −F_BA. రెండు సమీకరణాలను కలిపితే:
A ఎంత ద్రవ్యవేగం కోల్పోతుందో B అంతే పొందుతుంది. ఇది కొత్త నియమం కాదు. రెండవ, మూడవ నియమాలు కలిసి పనిచేయడమే.
4.2 ఇది ఎప్పుడు వర్తిస్తుంది?
వియుక్త వ్యవస్థ (Isolated system): ఏ బాహ్య బలమూ ఉండదు. ప్రతి దిశలోనూ ద్రవ్యవేగం నిత్యం.
బాహ్య బలాలు సమతుల్యం: ఉదాహరణకు, నునుపైన సమతల బల్లపై దొర్లే బంతులపై భారం, అభిలంబ బలం. ఫలిత బాహ్య బలం సున్నా, కాబట్టి ద్రవ్యవేగం నిత్యం.
ఒకే దిశలో మాత్రమే: x దిశలో ఏ బాహ్య బలమూ పనిచేయకపోతే, y దిశలో బలాలు ఉన్నా pₓ నిత్యంగా ఉంటుంది. కదులుతున్న బండిలోకి జారవిడిచిన బంతి బండి క్షితిజ సమాంతర ద్రవ్యవేగాన్ని మార్చదు.
అతి స్వల్పకాల సంఘటనలు: విస్ఫోటనం లేదా అభిఘాతంలో అంతర్గత బలాలు చాలా పెద్దవి, చాలా తక్కువ సేపు ఉంటాయి. ఆ కొద్ది సమయంలో గురుత్వం లేదా ఘర్షణ ఇచ్చే ప్రచోదనం దాదాపు శూన్యం. కాబట్టి గాలిలో ఉన్నా, సంఘటనకు ముందు క్షణంలో ద్రవ్యవేగం = తర్వాత క్షణంలో ద్రవ్యవేగం.
అభిఘాతాలు, విస్ఫోటనాలలో ద్రవ్యవేగం నిత్యం. గతి శక్తి సాధారణంగా నిత్యం కాదు. విస్ఫోటనం రసాయన శక్తి నుండి గతి శక్తిని సృష్టిస్తుంది. వస్తువులు అతుక్కుపోయే అభిఘాతంలో గతి శక్తి ఉష్ణం, ధ్వని రూపంలో నష్టపోతుంది.
4.3 తుపాకీ వెనుకతన్నుట (Recoil of a gun)
M ద్రవ్యరాశి గల తుపాకీలో m ద్రవ్యరాశి గల బుల్లెట్ ఉంది, రెండూ విరామంలో ఉన్నాయి. మొత్తం ద్రవ్యవేగం సున్నా. పేల్చిన తర్వాత బుల్లెట్ v వేగంతో, తుపాకీ V వేగంతో కదులుతాయి:
రుణ గుర్తు తుపాకీ వెనక్కి కదులుతుందని సూచిస్తుంది. M, m కంటే చాలా పెద్దది కాబట్టి వెనుకతన్నే వడి తక్కువ.
తుపాకీ, బుల్లెట్ సమానమైన, వ్యతిరేకమైన ద్రవ్యవేగాలు p పొందుతాయి. K = p²/2m కాబట్టి గతి శక్తులు ద్రవ్యరాశుల విలోమ నిష్పత్తిలో ఉంటాయి:
కాబట్టి తేలికైన బుల్లెట్ దాదాపు మొత్తం గతి శక్తిని తీసుకెళ్తుంది. అందుకే బరువైన తుపాకీ కాల్చే వ్యక్తికి సురక్షితం.
4.4 విస్ఫోటనాలు (Explosions)
విరామం నుండి, రెండు ముక్కలు. విరామంలో ఉన్న వస్తువు m₁, m₂ ముక్కలుగా పేలుతుంది. అప్పుడు పరిమాణంలో m₁v₁ = m₂v₂, ముక్కలు సరిగ్గా వ్యతిరేక దిశల్లో ఎగిరిపోతాయి.
విరామం నుండి, మూడు ముక్కలు. మూడు ద్రవ్యవేగ సదిశల మొత్తం సున్నా కావాలి. వాటిని తల-తోక పద్ధతిలో గీస్తే ఒక సంవృత త్రిభుజం ఏర్పడుతుంది, కాబట్టి మూడూ ఒకే తలంలో ఉంటాయి. మూడవ ముక్క మిగతా రెండింటి సదిశ మొత్తానికి సరిగ్గా వ్యతిరేకంగా కదులుతుంది.

మూడు ద్రవ్యవేగ సదిశలను తల-తోక పద్ధతిలో మళ్ళీ గీస్తే అవి సంవృత త్రిభుజం అవుతాయి; కాబట్టి వాటి మొత్తం సున్నా, అవి ఒకే తలంలో ఉంటాయి.
ప్రయాణంలో. u వేగంతో కదులుతున్న ఒక షెల్ పేలుతుంది. పేలిన తర్వాత మొత్తం ద్రవ్యవేగం = Mu. ప్రతి అక్షం వెంట నిత్యత్వ సమీకరణం రాయండి. NEET కి ఇష్టమైన సందర్భం: షెల్ తన మార్గం శిఖరం వద్ద పేలడం, అక్కడ దాని వేగం క్షితిజ సమాంతరంగా ఉంటుంది.
4.5 రాకెట్ చోదనం: ప్రాథమిక భావన
రాకెట్ ఇంధనాన్ని మండించి, తనకు సాపేక్షంగా u అనే అధిక వడితో వేడి వాయువును వెనక్కి విసిరేస్తుంది. ప్రతి సెకనూ వాయువు వెనక్కి ద్రవ్యవేగాన్ని పొందుతుంది. ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వం (లేదా మూడవ నియమం) ప్రకారం రాకెట్ ప్రతి సెకనూ అంతే ద్రవ్యవేగాన్ని ముందుకు పొందుతుంది. ఆ ముందుకు తోపే థ్రస్ట్ (Thrust):
ఇక్కడ dm/dt అంటే ద్రవ్యరాశి బయటకు విసిరివేయబడే రేటు. ప్రస్తుతం m ద్రవ్యరాశి ఉండి నిలువుగా పైకి వెళ్ళే రాకెట్కు:
ఇంధనం మండే కొద్దీ m తగ్గుతుంది, కాబట్టి థ్రస్ట్ మారకపోయినా త్వరణం పెరుగుతుంది. రాకెట్లు గాలిని కాకుండా తమ సొంత ఎగ్జాస్ట్ వాయువును నెడతాయి, కాబట్టి శూన్య అంతరిక్షంలో కూడా పనిచేస్తాయి. (గురుత్వాన్ని విస్మరిస్తే పొందే వడి v = u ln(m₀/m). NEET కోసం భావన చాలు, ఉత్పాదన అవసరం లేదు.)
4.6 ఇతర అనువర్తనాలు
| సందర్భం | ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వం నుండి సమీకరణం |
|---|---|
| వస్తువులు ఢీకొని అతుక్కుపోతాయి | (m₁ + m₂)v = m₁u₁ + m₂u₂ |
| విరామంలోని దిమ్మెలో బుల్లెట్ దిగబడుతుంది | v = mu/(m + M) |
| విరామంలోని పడవ నుండి మనిషి క్షితిజ సమాంతరంగా దూకుతాడు | m v_man = M v_boat, వ్యతిరేక దిశలు |
| కదిలే బండిలోకి నిలువుగా ద్రవ్యరాశి జారవిడవడం | Mu = (M + m)v (క్షితిజ సమాంతర ద్రవ్యవేగం నిలుస్తుంది) |
| విరామం నుండి ఇద్దరు స్కేటర్లు ఒకరినొకరు నెట్టుకుంటారు | m₁v₁ = m₂v₂, వ్యతిరేక దిశలు |
| నునుపైన మంచుపై పలకపై మనిషి నడుస్తాడు | మంచుకు సాపేక్షంగా m v_man = M v_plank |
పలక సమస్యలో "పలకకు సాపేక్షంగా" ఇచ్చిన వడిని ముందుగా పంచాలి. మనిషి పలకకు సాపేక్షంగా w వడితో నడిస్తే v_man + v_plank = w, ఆ రెండు వడులు ద్రవ్యరాశుల విలోమ నిష్పత్తిలో పంచుకుంటాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: 5 kg తుపాకీ 20 g బుల్లెట్ను 400 m/s తో పేలుస్తుంది. తుపాకీ వెనుకతన్నే వడిని కనుక్కోండి.
సాధన: V = mv/M = 0.02 × 400/5 = 1.6 m/s, వెనక్కి.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: ఉదాహరణ 4.1 లోని తుపాకీ, బుల్లెట్ గతి శక్తులను పోల్చండి.
సాధన: బుల్లెట్: ½ × 0.02 × 400² = 1600 J. తుపాకీ: ½ × 5 × 1.6² = 6.4 J. నిష్పత్తి = 6.4 : 1600 = 1 : 250, ఇది m : M = 0.02 : 5 కు సమానం.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: విరామంలో ఉన్న 12 kg బాంబు 4 kg, 8 kg ముక్కలుగా పేలుతుంది. 8 kg ముక్క 6 m/s తో కదులుతుంది. 4 kg ముక్క గతి శక్తిని కనుక్కోండి.
సాధన: 4 × v = 8 × 6, కాబట్టి v = 12 m/s. K = ½ × 4 × 144 = 288 J.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: విరామంలో ఉన్న ఒక షెల్ మూడు సమాన ముక్కలుగా పేలుతుంది. రెండు ముక్కలు ఒకదానికొకటి లంబంగా, ఒక్కొక్కటి 30 m/s తో ఎగిరిపోతాయి. మూడవ ముక్క వేగాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: ప్రతి ముక్క ద్రవ్యరాశి m. మొదటి రెండింటి ద్రవ్యవేగాలు ఒక్కొక్కటి 30m, 90° కోణంలో. వాటి మొత్తం 30√2 m. మూడవది దానికి సమానమైన, వ్యతిరేకమైన ద్రవ్యవేగాన్ని మోయాలి. కాబట్టి దాని వడి 30√2 ≈ 42.4 m/s, మిగతా రెండింటిలో ప్రతిదానితో 135° కోణంలో.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: 60 kg మనిషి విరామంలో ఉన్న 40 kg పడవ నుండి 2 m/s తో క్షితిజ సమాంతరంగా దూకుతాడు. పడవ వడిని కనుక్కోండి. నీటి నిరోధాన్ని విస్మరించండి.
సాధన: 60 × 2 = 40 × V, కాబట్టి V = 3 m/s, మనిషికి వ్యతిరేక దిశలో.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: 300 m/s తో కదిలే 10 g బుల్లెట్ నునుపైన నేలపై విరామంలో ఉన్న 2.99 kg చెక్క దిమ్మెలో దిగబడుతుంది. వాటి ఉమ్మడి వడిని కనుక్కోండి.
సాధన: 0.01 × 300 = (0.01 + 2.99) × v, కాబట్టి 3 = 3v, v = 1 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: 3 kg షెల్ తన మార్గ శిఖరం వద్ద 20 m/s తో క్షితిజ సమాంతరంగా కదులుతోంది. అది 1 kg, 2 kg ముక్కలుగా పేలుతుంది. పేలిన వెంటనే 1 kg ముక్క క్షణికంగా విరామంలో ఉంటుంది. 2 kg ముక్క వేగాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: ముందు క్షితిజ సమాంతర ద్రవ్యవేగం = 3 × 20 = 60 kg m/s. తర్వాత: 1 × 0 + 2 × v. కాబట్టి v = 30 m/s, అసలు దిశలోనే.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: 5000 kg రాకెట్ తనకు సాపేక్షంగా 800 m/s తో వాయువును విసిరేస్తుంది. 20 m/s² ప్రారంభ త్వరణంతో నిలువుగా పైకి లేవాలంటే అది ఏ రేటుతో ఇంధనాన్ని మండించాలి?
సాధన: థ్రస్ట్ mg + ma = 5000 × (10 + 20) = 150000 N అందించాలి. రేటు = థ్రస్ట్/u = 150000/800 = 187.5 kg/s.
త్వరిత పునశ్చరణ
ఫలిత బాహ్య బలం సున్నా ⇒ మొత్తం ద్రవ్యవేగం స్థిరం (సదిశ).
ఉత్పాదన: రెండవ నియమం + మూడవ నియమం ⇒ Δp_A = −Δp_B.
ద్రవ్యవేగం ఒకే అక్షం వెంట మాత్రమే నిత్యంగా ఉండవచ్చు.
విస్ఫోటనాలు, అభిఘాతాలు ద్రవ్యవేగాన్ని నిలుపుతాయి; గతి శక్తి సాధారణంగా మారుతుంది.
తుపాకీ వెనుకతన్నుట: V = mv/M; K_gun/K_bullet = m/M.
విరామం నుండి రెండు ముక్కలు: v₁/v₂ = m₂/m₁ = K₁/K₂.
విరామం నుండి మూడు ముక్కలు: ద్రవ్యవేగాలు సంవృత త్రిభుజం ఏర్పరుస్తాయి.
రాకెట్ థ్రస్ట్ = u (dm/dt); ma = u (dm/dt) − mg.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
విస్ఫోటనంలో గతి శక్తి నిత్యమని చెప్పడం. ద్రవ్యవేగం మాత్రమే నిత్యం.
వేర్వేరు దిశల్లో ఉన్న ద్రవ్యవేగాలను సంఖ్యల్లా కలపడం. సదిశలు లేదా అంశాలు వాడండి.
పైకి త్వరణం కోసం కావలసిన థ్రస్ట్ కనుక్కునేటప్పుడు mg ని కలపడం మర్చిపోవడం.
పలకకు సాపేక్షంగా మనిషి వడిని నేలకు సాపేక్ష వడిగా వాడడం.
గాలిలో పేలుడులో గురుత్వం ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వాన్ని పాడుచేస్తుందని అనుకోవడం. స్వల్ప పేలుడు సమయంలో దాని ప్రచోదనం నగణ్యం.
రెండు ముక్కల గతి శక్తి నిష్పత్తిని m₁ : m₂ గా రాయడం. అది విలోమం, m₂ : m₁.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. ఒక వ్యవస్థ మొత్తం ద్రవ్యవేగం ఎప్పుడు నిత్యంగా ఉంటుంది? (a) ఫలిత బాహ్య బలం సున్నా అయినప్పుడు (b) అంతర్గత బలాలు సున్నా అయినప్పుడు (c) గతి శక్తి స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు (d) ఘర్షణ మాత్రమే లేనప్పుడు
2. రేఖీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వ నియమం దేని నుండి వస్తుంది? (a) న్యూటన్ మొదటి నియమం ఒక్కటే (b) న్యూటన్ రెండవ, మూడవ నియమాలు (c) గురుత్వాకర్షణ నియమం (d) శక్తి నిత్యత్వం
3. తుపాకీ పేల్చినప్పుడు వెనుకకు తన్నడానికి కారణం (a) గురుత్వం (b) ఘర్షణ (c) రేఖీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వం (d) శక్తి నిత్యత్వం
4. విరామంలో ఉన్న బాంబు పేలుతుంది. పేలిన వెంటనే అన్ని ముక్కల మొత్తం ద్రవ్యవేగం (a) ముందు కంటే ఎక్కువ (b) ముక్కల సంఖ్యపై ఆధారపడుతుంది (c) అనంతం (d) సున్నా
5. రాకెట్ చోదనం దేనిపై ఆధారపడుతుంది? (a) రేఖీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వం (b) శక్తి నిత్యత్వం ఒక్కటే (c) ద్రవ్యరాశి నిత్యత్వం ఒక్కటే (d) కోణీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వం
6. విరామంలో ఉన్న వస్తువు రెండు సమాన ముక్కలుగా పేలుతుంది. ముక్కలు (a) ఒకే దిశలో కదులుతాయి (b) సమాన వడులతో వ్యతిరేక దిశల్లో కదులుతాయి (c) లంబ కోణంలో కదులుతాయి (d) యాదృచ్ఛిక దిశల్లో కదులుతాయి
7. బుల్లెట్ వడితో పోలిస్తే తుపాకీ వెనుకతన్నే వడి (a) ఎక్కువ (b) సమానం (c) తక్కువ (d) సున్నా
8. ఒక వ్యవస్థ అంతర్గత బలాలు (a) దాని మొత్తం ద్రవ్యవేగాన్ని మారుస్తాయి (b) దాని మొత్తం ద్రవ్యవేగాన్ని మార్చలేవు (c) ఎప్పుడూ సున్నా (d) ఎప్పుడూ దాని గతి శక్తిని పెంచుతాయి
9. విరామంలో ఉన్న వస్తువు ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తి 1 : 3 గల రెండు ముక్కలుగా విడిపోతుంది. వాటి వడుల నిష్పత్తి (a) 1 : 3 (b) 1 : 1 (c) 3 : 1 (d) 1 : 9
10. ఏ సందర్భంలో చెప్పిన వ్యవస్థ రేఖీయ ద్రవ్యవేగం నిత్యం? (a) స్వేచ్ఛగా పడే బంతి (బంతి ఒక్కటే) (b) ఘర్షణ లేని తలంపై పేల్చే సమయంలో తుపాకీ, బుల్లెట్ (c) రోడ్డుపై బ్రేక్ వేస్తున్న కారు (కారు ఒక్కటే) (d) గరుకు వాలుపై పైకి దొర్లే బంతి (బంతి ఒక్కటే)
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 4 kg రైఫిల్ 10 g బుల్లెట్ను 800 m/s తో పేలుస్తుంది. రైఫిల్ వెనుకతన్నే వడి (a) 2 m/s (b) 0.5 m/s (c) 4 m/s (d) 20 m/s
12. విరామంలో ఉన్న 9 kg బాంబు 3 kg, 6 kg ముక్కలుగా పేలుతుంది. 6 kg ముక్క 4 m/s తో కదులుతుంది. 3 kg ముక్క గతి శక్తి (a) 48 J (b) 24 J (c) 96 J (d) 192 J
13. 5 kg తుపాకీ 50 g బుల్లెట్ను పేలుస్తుంది. తుపాకీ గతి శక్తికి, బుల్లెట్ గతి శక్తికి నిష్పత్తి (a) 100 : 1 (b) 1 : 10 (c) 1 : 1 (d) 1 : 100
14. 500 m/s తో కదిలే 20 g బుల్లెట్ నునుపైన నేలపై విరామంలో ఉన్న 4.98 kg దిమ్మెలో దిగబడుతుంది. వాటి ఉమ్మడి వడి (a) 2 m/s (b) 4 m/s (c) 0.5 m/s (d) 1 m/s
15. విరామంలో ఉన్న షెల్ మూడు సమాన ముక్కలుగా పేలుతుంది. వాటిలో రెండు ఒకదానికొకటి లంబంగా, ఒక్కొక్కటి 10 m/s తో కదులుతాయి. మూడవ ముక్క వడి (a) 10 m/s (b) 20 m/s (c) 10√2 m/s (d) 5√2 m/s
16. 50 kg మనిషి విరామంలో ఉన్న 200 kg పడవ నుండి 4 m/s తో క్షితిజ సమాంతరంగా దూకుతాడు. పడవ వెనక్కి కదిలే వడి (a) 4 m/s (b) 1 m/s (c) 0.25 m/s (d) 2 m/s
17. ఒక రాకెట్ తనకు సాపేక్షంగా 300 m/s తో, 5 kg/s రేటుతో వాయువును విసిరేస్తుంది. రాకెట్పై థ్రస్ట్ (a) 60 N (b) 300 N (c) 3000 N (d) 1500 N
18. 60 kg, 40 kg గల ఇద్దరు స్కేటర్లు మంచుపై విరామంలో నిలబడి ఒకరినొకరు నెట్టుకుంటారు. 60 kg స్కేటర్ 2 m/s తో కదులుతాడు. రెండవవాడి వడి (a) 2 m/s (b) 3 m/s (c) 1.33 m/s (d) 5 m/s
19. 10 m/s తో క్షితిజ సమాంతరంగా కదిలే 6 kg షెల్ రెండు సమాన భాగాలుగా పేలుతుంది. ఒక భాగం విరామానికి వస్తుంది. రెండవ భాగం వడి (a) 10 m/s (b) 5 m/s (c) 20 m/s (d) 30 m/s
20. 3 m/s తో కదిలే 2 kg బంతి, వ్యతిరేక దిశలో 4 m/s తో కదిలే 1 kg బంతిని కలుస్తుంది. రెండూ అతుక్కుపోతాయి. వాటి ఉమ్మడి వేగం (a) 2 kg బంతి దిశలో 2/3 m/s (b) 2 kg బంతి దిశలో 10/3 m/s (c) 1 kg బంతి దిశలో 2/3 m/s (d) సున్నా
21. విరామంలో ఉన్న వస్తువు 2 kg, 3 kg ముక్కలుగా పేలుతుంది. వాటి గతి శక్తుల నిష్పత్తి K(2 kg) : K(3 kg) (a) 2 : 3 (b) 3 : 2 (c) 4 : 9 (d) 9 : 4
22. 100 kg బండి నునుపైన పట్టాలపై 5 m/s తో కదులుతోంది. దానిలోకి 25 kg ఇసుకను నిలువుగా జారవిడుస్తారు. దాని కొత్త వడి (a) 4 m/s (b) 5 m/s (c) 6.25 m/s (d) 3.75 m/s
స్థాయి 3: సవాలు
23. విరామంలో ఉన్న 7 kg బాంబు మూడు ముక్కలుగా పేలుతుంది. 1 kg ముక్క తూర్పు వైపు 12 m/s తో, 2 kg ముక్క ఉత్తరం వైపు 8 m/s తో కదులుతాయి. 4 kg ముక్క వడి (a) 4 m/s (b) 5 m/s (c) 7 m/s (d) 10 m/s
24. 6000 kg రాకెట్ తనకు సాపేక్షంగా 1000 m/s తో వాయువును విసిరేస్తుంది. 15 m/s² ప్రారంభ త్వరణంతో నిలువుగా పైకి లేవాలంటే అది ఇంధనాన్ని మండించాల్సిన రేటు (g = 10 m/s²) (a) 90 kg/s (b) 60 kg/s (c) 150 kg/s (d) 240 kg/s
25. ఒక షెల్ను క్షితిజ సమాంతరానికి 60° కోణంలో 100 m/s తో పేలుస్తారు. మార్గ శిఖరం వద్ద అది రెండు సమాన ముక్కలుగా పేలుతుంది. ఒక ముక్క తన మార్గం వెంట తిరిగి తుపాకీ దగ్గరికే వస్తుంది. పేలిన వెంటనే రెండవ ముక్క వడి (a) 100 m/s (b) 150 m/s (c) 50 m/s (d) 200 m/s
26. ఘర్షణ లేని మంచుపై ఉన్న 40 kg పలకపై 60 kg మనిషి నిలబడి ఉన్నాడు. అతను పలకకు సాపేక్షంగా 2 m/s తో నడుస్తాడు. మంచుకు సాపేక్షంగా అతని వడి (a) 0.8 m/s (b) 1.2 m/s (c) 2 m/s (d) 1.33 m/s
27. దారానికి వేలాడుతున్న 950 g దిమ్మెలోకి 50 g బుల్లెట్ను క్షితిజ సమాంతరంగా పేలుస్తారు. బుల్లెట్ లోపల ఉన్న దిమ్మె 0.2 m పైకి లేస్తుంది. బుల్లెట్ వడి (g = 10 m/s²) (a) 20 m/s (b) 2 m/s (c) 40 m/s (d) 400 m/s
28. విరామంలో ఉన్న 4m ద్రవ్యరాశి గల కణం మూడు ముక్కలుగా పేలుతుంది. m ద్రవ్యరాశి గల రెండు ముక్కలు ఒకదానికొకటి లంబంగా v వడితో కదులుతాయి. మూడవ ముక్క వడి (a) v/√2 (b) √2 v (c) v (d) v/2
29. ప్రతిపాదన (A): అభిఘాతం జరిగే సమయంలో ఢీకొనే రెండు బంతుల మొత్తం ద్రవ్యవేగం నిత్యం.
కారణం (R): ప్రతి అభిఘాతంలోనూ గతి శక్తి నిత్యం.
(a) రెండూ సరైనవి, R, A ని వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ని వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ఏ దిశలో బాహ్య బలం పనిచేయదో ఆ దిశలో వ్యవస్థ రేఖీయ ద్రవ్యవేగం నిత్యం, ఇతర దిశల్లో బాహ్య బలాలు పనిచేసినా సరే.
వాక్యం II: గాలిలో పేలే షెల్కు, గురుత్వం పనిచేస్తున్నా, పేలుడుకు ముందు క్షణంలో, తర్వాత క్షణంలో మొత్తం ద్రవ్యవేగం సమానం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | బాహ్య బలం సున్నా అయితే p స్థిరం |
| 2 | b | రెండవ నియమం + సమాన, వ్యతిరేక బలాలు |
| 3 | c | తుపాకీ, బుల్లెట్ ద్రవ్యవేగాలు రద్దవుతాయి |
| 4 | d | మొదటి ద్రవ్యవేగం సున్నా |
| 5 | a | వెనక్కి వాయువు ద్రవ్యవేగం = ముందుకు రాకెట్ ద్రవ్యవేగం |
| 6 | b | సమాన ద్రవ్యరాశులు రద్దు కావాలంటే సమాన వడులు కావాలి |
| 7 | c | V = mv/M, M చాలా పెద్దది |
| 8 | b | అంతర్గత బలాలు జతలుగా రద్దవుతాయి |
| 9 | c | వడి ∝ 1/ద్రవ్యరాశి |
| 10 | b | తుపాకీ-బుల్లెట్ వ్యవస్థపై క్షితిజ సమాంతర బాహ్య బలం లేదు |
| 11 | a | 0.01 × 800/4 |
| 12 | c | v = 8 m/s; ½ × 3 × 64 |
| 13 | d | K నిష్పత్తి = m/M = 0.05/5 |
| 14 | a | 0.02 × 500/5 |
| 15 | c | మూడవది 10√2 m సదిశ మొత్తాన్ని సమతుల్యం చేస్తుంది |
| 16 | b | 50 × 4/200 |
| 17 | d | 300 × 5 |
| 18 | b | 60 × 2/40 |
| 19 | c | 6 × 10 = 3 × v |
| 20 | a | (6 − 4)/3 = 2/3 m/s |
| 21 | b | సమాన p కి K ∝ 1/m |
| 22 | a | 500/125 |
| 23 | b | మిగతావి: 90° వద్ద 12, 16 కలిసి 20; 20/4 |
| 24 | c | 6000 × (10 + 15)/1000 |
| 25 | b | 2 × 50 = −50 + v, కాబట్టి v = 150 |
| 26 | a | మనిషికి 2 m/s లో 40/100 వంతు |
| 27 | c | v = √(2gh) = 2; u = 1 × 2/0.05 |
| 28 | a | 2m × V = √2 mv |
| 29 | c | అస్థితిస్థాపక అభిఘాతాల్లో గతి శక్తి నిత్యం కాదు |
| 30 | a | పేలుడు స్వల్పకాలికం; గురుత్వ ప్రచోదనం నగణ్యం |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఒక వ్యవస్థపై ఫలిత బాహ్య బలం సున్నా అయితే దాని మొత్తం రేఖీయ ద్రవ్యవేగం స్థిరంగా ఉంటుంది.
ఈ నియమం రెండవ, మూడవ నియమాల నుండి వస్తుంది: అంతర్గత బలాలు సమాన, వ్యతిరేక జతలుగా ఉండి రద్దవుతాయి.
అంతర్గత బలాలు ప్రతి భాగం ద్రవ్యవేగాన్ని మార్చగలవు, కానీ మొత్తం వ్యవస్థది ఎప్పుడూ మార్చలేవు.
ద్రవ్యవేగం సదిశ: x, y అంశాలను వేర్వేరుగా నిత్యం చేయండి.
తుపాకీ, బుల్లెట్: m v = M V, కాబట్టి వెనుకతన్నే వడి V = m v/M. తుపాకీ బుల్లెట్కు వ్యతిరేక దిశలో కదులుతుంది.
K = p²/2m, రెండింటికీ p సమానం కాబట్టి బుల్లెట్కు తుపాకీ కంటే చాలా ఎక్కువ గతి శక్తి వస్తుంది.
విరామంలోని వస్తువు పేలితే అన్ని ముక్కల ద్రవ్యవేగాల మొత్తం సున్నా; రెండు ముక్కలైతే అవి వ్యతిరేక దిశల్లో ఎగురుతాయి.
విస్ఫోటనాలు నిల్వ ఉన్న రసాయన శక్తిని గతి శక్తిగా మారుస్తాయి, కాబట్టి గతి శక్తి పెరుగుతుంది.
ప్రతి అభిఘాతంలోనూ ద్రవ్యవేగం నిత్యం (ప్రచోదన బాహ్య బలాలు నగణ్యం). స్థితిస్థాపక అభిఘాతాల్లో మాత్రమే గతి శక్తి నిత్యం.
వస్తువులు అతుక్కుపోతే (పూర్తిగా అస్థితిస్థాపకం), ఉమ్మడి వేగం = మొత్తం ద్రవ్యవేగం/మొత్తం ద్రవ్యరాశి; గతి శక్తి నష్టం గరిష్ఠం.
రాకెట్: థ్రస్ట్ = u dm/dt, ఇక్కడ u రాకెట్కు సాపేక్షంగా ఎగ్జాస్ట్ వడి. ఇది శూన్యంలోనూ పనిచేస్తుంది.
పడవపై నడిచే మనిషి (నీటి నిరోధం లేదు): ద్రవ్యరాశి కేంద్రం కదలదు; పడవ mL/(M + m) దూరం వెనక్కి జరుగుతుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| సందర్భం | ముఖ్య సంబంధం | గతి శక్తికి ఏమవుతుంది |
|---|---|---|
| తుపాకీ బుల్లెట్ను పేల్చడం | M V = m v (వ్యతిరేక దిశలు) | పెరుగుతుంది (మందుగుండు నుండి) |
| విరామం నుండి విస్ఫోటనం | ముక్కల ద్రవ్యవేగాల సదిశ మొత్తం = 0 | పెరుగుతుంది |
| వస్తువులు అతుక్కుపోవడం | v = (m₁u₁ + m₂u₂)/(m₁ + m₂) | గరిష్ఠ నష్టం |
| స్థితిస్థాపక అభిఘాతం | ద్రవ్యవేగం, గతి శక్తి రెండూ నిత్యం | మారదు |
| బుల్లెట్ దిమ్మెను దాటి వెళ్లడం | m(u − v) = M V | తగ్గుతుంది (ఉష్ణం, వికృతి) |
| రాకెట్ | థ్రస్ట్ = u dm/dt | పెరుగుతుంది (ఇంధనం నుండి) |
| పడవపై మనిషి L పొడవు నడవడం | పడవ mL/(M + m) జరుగుతుంది | మొదట, చివర సున్నా |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"సున్నా సున్నాగానే": విరామం నుండి మొదలైన వ్యవస్థలో ఏది పేలినా, ఎవరు దూకినా మొత్తం ద్రవ్యవేగం సున్నాగానే ఉంటుంది.
"ఒకే తోపు, తేలికది ఎగురుతుంది": తుపాకీ, బుల్లెట్ సమాన ద్రవ్యవేగం పంచుకుంటాయి, కాబట్టి తేలికైన బుల్లెట్కే వడి, దాదాపు మొత్తం శక్తి.
"అతుక్కుంటే మొత్తం భాగించి మొత్తం": ఉమ్మడి వేగం = ద్రవ్యవేగాల మొత్తం ÷ ద్రవ్యరాశుల మొత్తం.
"అక్షాలను విడదీయండి": రెండు మితుల విస్ఫోటనాల్లో x, y లను వేర్వేరుగా సమతుల్యం చేసి, తర్వాత పైథాగరస్ వాడండి.
భావనల అనుసంధానం
స్థితిస్థాపక, అస్థితిస్థాపక అభిఘాతాలు, ప్రత్యవస్థాన గుణకం (coefficient of restitution) భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం లో విస్తరించబడతాయి.
ద్రవ్యరాశి కేంద్రం, బాహ్య బలం సున్నా అయినప్పుడు దాని చలనం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనం లో వస్తాయి.
ఆల్ఫా క్షయం, కేంద్రక చర్యల్లో ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 18: పరమాణువులు మరియు కేంద్రకాలు లో వస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. ప్రతి సందర్భాన్ని (జాబితా I) అడిగిన వడితో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 20 g బుల్లెట్ను 400 m/s తో పేల్చే 4 kg తుపాకీ వెనుకతన్నే వడి
B. 50 kg బాలుడు 4 m/s తో క్షితిజ సమాంతరంగా దూకిన తర్వాత, విరామంలో ఉన్న 200 kg పడవ వడి
C. 6 m/s తో వచ్చే 2 kg బంతి విరామంలోని 1 kg బంతికి అతుక్కుంటే ఉమ్మడి వడి
D. విరామంలోని షెల్ 1 kg, 3 kg ముక్కలుగా విడిపోయి, 3 kg ముక్క 1 m/s తో కదిలితే 1 kg ముక్క వడి
జాబితా II:
(i) 3 m/s
(ii) 4 m/s
(iii) 1 m/s
(iv) 2 m/s
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
32. సంఘటనను (జాబితా I) సరైన వివరణతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. పూర్తిగా అస్థితిస్థాపక అభిఘాతం
B. స్థితిస్థాపక అభిఘాతం
C. స్వేచ్ఛగా పడే బంతి (భూమి వ్యవస్థలో భాగం కాదు)
D. విరామంలోని బాంబు ముక్కలుగా పేలడం
జాబితా II:
(i) ద్రవ్యవేగం, గతి శక్తి రెండూ నిత్యం
(ii) మొత్తం ద్రవ్యవేగం సున్నాగానే ఉంటుంది; గతి శక్తి పెరుగుతుంది
(iii) ద్రవ్యవేగం నిత్యం; గతి శక్తికి సాధ్యమైనంత గరిష్ఠ నష్టం
(iv) బంతి ద్రవ్యవేగం నిత్యం కాదు
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
33. విరామంలోని 4 kg షెల్ మూడు ముక్కలుగా పేలుతుంది. ఒక 1 kg ముక్క తూర్పు వైపు 6 m/s తో, మరొక 1 kg ముక్క ఉత్తరం వైపు 8 m/s తో కదులుతాయి, మిగిలిన 2 kg ముక్క (C) వేరే దిశలో వెళ్తుంది. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. C ద్రవ్యవేగం, kg m/s లో
B. C వడి, m/s లో
C. తూర్పు వైపు కదిలే ముక్క గతి శక్తి, J లో
D. విడుదలైన మొత్తం గతి శక్తి, J లో
జాబితా II:
(i) 18
(ii) 75
(iii) 5
(iv) 10
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
34. ఒక తుపాకీ బుల్లెట్ను పేలుస్తుంది. ప్రతి మార్పును (జాబితా I) తుపాకీ వెనుకతన్నే వడిపై దాని ప్రభావంతో (జాబితా II) జతపరచండి. వడులు నేల నుండి కొలుస్తారు.
జాబితా I:
A. బుల్లెట్ ద్రవ్యరాశి రెట్టింపు, బుల్లెట్ వడి అదే
B. తుపాకీ ద్రవ్యరాశి రెట్టింపు
C. బుల్లెట్, తుపాకీ ద్రవ్యరాశులు రెండూ రెట్టింపు
D. బుల్లెట్ ద్రవ్యరాశి, బుల్లెట్ వడి రెండూ రెట్టింపు
జాబితా II:
(i) సగం అవుతుంది
(ii) మారదు
(iii) నాలుగు రెట్లు అవుతుంది
(iv) రెట్టింపు అవుతుంది
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వియుక్త వ్యవస్థ మొత్తం ద్రవ్యవేగం స్థిరంగా ఉంటుంది.
B. విస్ఫోటనంలో వ్యవస్థ గతి శక్తి నిత్యం.
C. అంతర్గత బలాలు వ్యవస్థలోని భాగాల ద్రవ్యవేగాన్ని మార్చగలవు, కానీ మొత్తం వ్యవస్థది కాదు.
D. అభిఘాతం సమయంలో బాహ్య ప్రచోదనం నగణ్యమైతే మొత్తం ద్రవ్యవేగం నిత్యం.
E. వెనుకతన్నే తుపాకీకి బుల్లెట్ కంటే ఎక్కువ గతి శక్తి వస్తుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
36. ఘర్షణ లేని బల్లపై విరామంలో ఉన్న చెక్క దిమ్మెలోకి బుల్లెట్ పేల్చగా అది లోపలే ఉండిపోతుంది. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. బుల్లెట్ + దిమ్మె ద్రవ్యవేగం నిత్యం.
B. బుల్లెట్ + దిమ్మె గతి శక్తి నిత్యం.
C. తర్వాత ఉమ్మడి వడి బుల్లెట్ తొలి వడి కంటే తక్కువ.
D. గతి శక్తిలో కొంత భాగం ఉష్ణం, వికృతిగా మారుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. రాకెట్ గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. రాకెట్ తన వెనుక ఉన్న గాలిని నెట్టి ముందుకు కదులుతుంది.
B. దాని థ్రస్ట్ u dm/dt, ఇక్కడ u రాకెట్కు సాపేక్షంగా ఎగ్జాస్ట్ వడి.
C. శూన్య అంతరిక్షంలో రాకెట్ వడి పెంచుకోగలదు.
D. బాహ్య బలం లేకపోతే రాకెట్ + ఎగ్జాస్ట్ వాయువుల మొత్తం ద్రవ్యవేగం స్థిరం.
E. థ్రస్ట్ స్థిరంగా ఉంటే, ఇంధనం మండే కొద్దీ రాకెట్ త్వరణం పెరుగుతుంది.
(a) 4 (b) 3 (c) 2 (d) 1
38. 40 kg, 60 kg గల ఇద్దరు స్కేటర్లు నునుపైన మంచుపై విరామంలో నిలబడి ఒకరినొకరు నెట్టుకుంటారు. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వారు వ్యతిరేక దిశల్లో కదులుతారు.
B. వారి వడుల నిష్పత్తి 3 : 2 (40 kg : 60 kg).
C. వారికి సమాన గతి శక్తులు వస్తాయి.
D. వారి ద్రవ్యవేగాలు పరిమాణంలో సమానం.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. 2 kg ట్రాలీ P స్థానం–కాలం గ్రాఫ్ t = 2 s వరకు 6 m/s వాలు గల సరళ రేఖ. ఆ క్షణంలో అది విరామంలో ఉన్న 1 kg ట్రాలీ Q ని ఢీకొని, రెండూ అతుక్కుపోతాయి. t = 2 s తర్వాత రెండు ట్రాలీలను ఒకే సరళ రేఖ చూపిస్తుంది. ఈ రేఖ వాలు (a) 2 m/s (b) 3 m/s (c) 4 m/s (d) 6 m/s
40. ఒక ప్రయోగశాలలో నునుపైన ట్రాక్పై రెండు ట్రాలీల ఎదురెదురు అభిఘాతాన్ని నమోదు చేశారు.
| ట్రాలీ | ద్రవ్యరాశి | ముందు వడి | తర్వాత వడి (అదే దిశ) |
|---|---|---|---|
| X | 2 kg | 3 m/s | 1 m/s |
| Y | 1 kg | 0 | ? |
అభిఘాతం తర్వాత Y వడి, అభిఘాత రకం (a) 4 m/s, అస్థితిస్థాపక (b) 2 m/s, అస్థితిస్థాపక (c) 6 m/s, స్థితిస్థాపక (d) 4 m/s, స్థితిస్థాపక
41. వస్తువు A (1 kg), వస్తువు B (2 kg) ని ఢీకొంటుంది. B పై A కలిగించే బలాన్ని కాలంతో గీసితే ఒక త్రిభుజం వస్తుంది: 0.04 s లో బలం 0 నుండి 100 N కి పెరిగి తిరిగి 0 కి వస్తుంది. B వేగంలో మార్పు (a) 0.5 m/s (b) 1 m/s (c) 2 m/s (d) 4 m/s
Q42–43 కు సందర్భం: నిశ్చల నీటిలో విరామంలో తేలుతున్న 3 m పొడవు, 120 kg పడవ ఒక చివర 60 kg జాలరి నిలబడి ఉన్నాడు. నీటి నిరోధాన్ని విస్మరించండి. అతను పడవ రెండవ చివరకు నడుస్తాడు.
42. నీటికి సాపేక్షంగా పడవ ఎంత దూరం కదులుతుంది? (a) 1 m (b) 1.5 m (c) 2 m (d) 0.5 m
43. అతను పడవకు సాపేక్షంగా 1.5 m/s తో నడిస్తే, నీటికి సాపేక్షంగా పడవ వడి (a) 0.75 m/s (b) 1.0 m/s (c) 0.5 m/s (d) 1.5 m/s
44. 500 m/s తో కదిలే 10 g బుల్లెట్ ఘర్షణ లేని నేలపై విరామంలో ఉన్న 1 kg దిమ్మె గుండా దూసుకెళ్లి 300 m/s తో బయటకు వస్తుంది. దిమ్మె వడి, కోల్పోయిన గతి శక్తి (a) 2 m/s, 800 J (b) 5 m/s, 798 J (c) 3 m/s, 600 J (d) 2 m/s, 798 J
45. +x దిశలో 4 m/s తో కదిలే 2 kg వస్తువు రెండు 1 kg ముక్కలుగా విడిపోతుంది. ఒక ముక్క +y దిశలో 6 m/s తో కదులుతుంది. రెండవ ముక్క వడి (a) 10 m/s (b) 2 m/s (c) 8 m/s (d) 14 m/s
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | 0.02 × 400/4 = 2; 50 × 4/200 = 1; 12/3 = 4; 3 × 1/1 = 3 |
| 32 | a | అతుక్కుపోతే గరిష్ఠ KE నష్టం; స్థితిస్థాపకంలో KE నిలుస్తుంది; పడే బంతిపై గురుత్వం పనిచేస్తుంది; పేలుడులో p = 0 నిలుస్తుంది |
| 33 | b | C ద్రవ్యవేగం = √(6² + 8²) = 10; v = 5; KE 18, 32, 25; మొత్తం 75 J |
| 34 | c | V = mv/M: రెట్టింపు, సగం, మారదు, నాలుగు రెట్లు |
| 35 | b | A, C, D సరైనవి; విస్ఫోటనాలు KE ని పెంచుతాయి; తుపాకీకి చాలా తక్కువ KE |
| 36 | d | అతుక్కుపోయే అభిఘాతం: ద్రవ్యవేగం నిలుస్తుంది, KE నష్టం |
| 37 | a | A ఒక్కటే తప్పు; రాకెట్ను నెట్టేది ఎగ్జాస్ట్, గాలి కాదు |
| 38 | b | సమాన ద్రవ్యవేగాలు, వడులు 60 : 40 = 3 : 2; KE = p²/2m వేరు |
| 39 | c | v = (2 × 6)/3 = 4 m/s |
| 40 | d | 6 = 2 + v నుండి 4 m/s; KE ముందు 9 J, తర్వాత 1 + 8 = 9 J |
| 41 | b | ప్రచోదనం = ½ × 100 × 0.04 = 2 N s; Δv = 2/2 = 1 m/s |
| 42 | a | పడవ జరుగుదల = mL/(M + m) = 60 × 3/180 = 1 m |
| 43 | c | 60(1.5 − V) = 120V, కాబట్టి V = 0.5 m/s |
| 44 | d | V = 0.01 × 200/1 = 2 m/s; కోల్పోయిన KE = 1250 − 450 − 2 = 798 J |
| 45 | a | 1 kg ముక్కకు p = 8 i − 6 j kg m/s, కాబట్టి వడి 10 m/s |