Chapter 9 of 11 · 30 min read

అధ్యాయం 7: ఏకరీతి వృత్తాకార చలన గతిశాస్త్రం (Dynamics of Uniform Circular Motion)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఏకరీతి వృత్తాకార చలనంలోని వస్తువుకు లోపలికి ఫలిత బలం ఎందుకు అవసరం

  • అభికేంద్ర బలం అనేది నిజమైన బలాలు పోషించే పాత్ర, కొత్త రకము బలం కాదు

  • సమతల వృత్తాకార రోడ్డుపై వాహనం గరిష్ఠ సురక్షిత వడి

  • ఘర్షణ లేని (ఉత్తమ వడి), ఘర్షణ ఉన్న (గరిష్ఠ, కనిష్ఠ వడులు) వాలు రోడ్లు

  • రైలు మలుపులు, వంగే సైకిలిస్టులు, శంకు లోలకం

  • తిరిగే పల్లెంపై నాణెం, మెట్టపై కారు, రోటర్ రైడ్

7.1 అభికేంద్ర బలం (Centripetal force)

పుస్తకం 2 నుండి: r వ్యాసార్ధం గల వృత్తంలో స్థిర వడి v తో కదిలే వస్తువుకు కేంద్రం వైపు త్వరణం ఉంటుంది:

ac=v2r=ω2ra_c = \frac{v^{2}}{r} = \omega^{2} r

న్యూటన్ రెండవ నియమం ప్రకారం, ఈ త్వరణాన్ని ఇవ్వడానికి కేంద్రం వైపు ఒక ఫలిత బలం ఉండాలి. ఈ లోపలి ఫలిత బలమే అభికేంద్ర బలం:

Fc=mv2r=mω2rF_c = \frac{mv^{2}}{r} = m\omega^{2} r

అభికేంద్ర బలం కొత్త రకము బలం కాదు. వస్తువును లోపలికి లాగే పనికి ఇచ్చిన పేరు ఇది. ఏదో ఒక నిజమైన బలం, లేదా కొన్ని బలాల కలయిక, ఆ పని చేస్తుంది.

సందర్భంఅభికేంద్ర బలాన్ని ఇచ్చే బలం
నునుపైన బల్లపై దారంతో తిప్పిన రాయిదారంలో తన్యత
భూమి చుట్టూ తిరిగే చంద్రుడుభూమి గురుత్వాకర్షణ
సమతల రోడ్డుపై మలుపు తిరిగే కారుటైర్లపై రోడ్డు స్థిర ఘర్షణ
వాలు రోడ్డుపై కారుఅభిలంబ బలం క్షితిజ అంశం, ఘర్షణ
కేంద్రకం చుట్టూ ఎలక్ట్రాన్ (బోర్ నమూనా)స్థిర విద్యుత్ ఆకర్షణ
వాషింగ్ మెషిన్ డ్రమ్‌కు అతుక్కున్న బట్టలుడ్రమ్ అభిలంబ బలం

అభికేంద్ర బలం వేగానికి లంబంగా ఉంటుంది, కాబట్టి అది చలన దిశను మాత్రమే మారుస్తుంది. అది పని చేయదు, వడి స్థిరంగా ఉంటుంది.

లోపలి బలం అకస్మాత్తుగా ఆగిపోతే (ఉదాహరణకు దారం తెగితే), వస్తువు స్పర్శరేఖ వెంట ఎగిరిపోతుంది. ఇది దిశా జడత్వం (అధ్యాయం 1).

మలుపు తిరుగుతున్న బస్సులో కూర్చున్నవారు బయటకు నెట్టబడినట్లు అనుభవిస్తారు. బస్సు భ్రమణ చట్రంలో దీన్ని బయటకు పనిచేసే mv²/r మిథ్యా బలం, అపకేంద్ర బలం (Centrifugal force) ద్వారా వివరిస్తారు. ఇది నిజమైన బలం కాదు, అభికేంద్ర బలానికి ప్రతిచర్య కూడా కాదు.

7.2 సమతల వృత్తాకార రోడ్డుపై వాహనం

m ద్రవ్యరాశి గల కారు r వ్యాసార్ధం గల సమతల రోడ్డుపై మలుపు తిరుగుతుంది. మూడు బలాలు పనిచేస్తాయి: కిందకి భారం mg, పైకి అభిలంబ బలం N, రోడ్డు తలం వెంట కేంద్రం వైపు స్థిర ఘర్షణ f. నిలువుగా N = mg. ఘర్షణ ఒక్కటే అభికేంద్ర బలాన్ని ఇస్తుంది:

f=mv2rf = \frac{mv^{2}}{r}

స్థిర ఘర్షణ μ_s N = μ_s mg ను మించదు. కాబట్టి సురక్షిత మలుపుకు:

mv2r≤μsmg  ⇒  vmax⁡=μsrg\frac{mv^{2}}{r} \le \mu_s mg \;\Rightarrow\; v_{\max} = \sqrt{\mu_s r g}

గరిష్ఠ సురక్షిత వడి వాహనం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు. ఒకే మలుపుపై బరువు నింపిన లారీకి, స్కూటర్‌కి ఒకే పరిమితి. తడి రోడ్డుపై μ_s తగ్గుతుంది, కాబట్టి v_max తగ్గుతుంది. అందుకే వర్షాకాలంలో మలుపుల వద్ద వాహనాలు జారిపోతాయి.

తిరిగే పల్లెం (turntable) అక్షం నుండి r దూరంలో ఉన్న నాణానికి కూడా ఇదే భావన వర్తిస్తుంది. ω²r ≤ μ_s g అయితేనే అది అక్కడే ఉంటుంది.

7.3 ఘర్షణ లేని వాలు రోడ్డుపై వాహనం

ఘర్షణపై ఆధారం తగ్గించడానికి వంకర రోడ్డు బయటి అంచును పైకి ఎత్తుతారు. రోడ్డు క్షితిజంతో θ కోణంలో వంగి ఉంటుంది. దీనిని రోడ్డు వాలు చేయడం (Banking) అంటారు.

నునుపైన వాలు రోడ్డుపై భారం mg, అభిలంబ బలం N మాత్రమే పనిచేస్తాయి. N రోడ్డుకు లంబంగా ఉంటుంది, కాబట్టి అది కేంద్రం వైపు θ కోణం వంగుతుంది. N ని విడదీయండి:

Ncos⁡θ=mg,Nsin⁡θ=mv2rN\cos\theta = mg, \qquad N\sin\theta = \frac{mv^{2}}{r}

రెండవదానిని మొదటిదానితో భాగిస్తే:

tan⁡θ=v2rg,v0=rgtan⁡θ\tan\theta = \frac{v^{2}}{rg}, \qquad v_0 = \sqrt{rg\tan\theta}

v₀ ను ఉత్తమ వడి (Optimum speed) అంటారు. ఈ వడి వద్ద ఘర్షణ అసలు అవసరం లేదు, టైర్ల అరుగుదల అతి తక్కువ. ఇక్కడ N = mg/cos θ, ఇది mg కంటే ఎక్కువ.

చిత్రం 7.1 · వాలు రోడ్డుపై కారుపై బలాలు
చిత్రం 7.1 · వాలు రోడ్డుపై కారుపై బలాలు

అభిలంబ బలం కేంద్రం వైపు θ వంగుతుంది: దాని నిలువు అంశం N cos θ కారును మోస్తుంది, క్షితిజ అంశం N sin θ అభికేంద్ర బలాన్ని ఇస్తుంది; v₀ కంటే ఎక్కువ లేదా తక్కువ వడిలో ఘర్షణ సహాయం చేస్తుంది.

7.4 ఘర్షణ ఉన్న వాలు రోడ్డుపై వాహనం

కారు v₀ కంటే వేగంగా వెళితే అది పైకి, బయటకు జారే ప్రవృత్తి చూపుతుంది. అప్పుడు ఘర్షణ వాలు కిందకి పనిచేస్తుంది. v₀ కంటే నెమ్మదిగా వెళితే అది కిందకి, లోపలికి జారే ప్రవృత్తి చూపుతుంది, ఘర్షణ వాలు పైకి పనిచేస్తుంది.

గరిష్ఠ వడి. ఘర్షణ సీమాతం (f = μN), వాలు కిందకి ఉంటుంది. నిలువుగా, క్షితిజ సమాంతరంగా విడదీయండి:

Ncos⁡θ−μNsin⁡θ=mgN\cos\theta - \mu N\sin\theta = mg
Nsin⁡θ+μNcos⁡θ=mvmax⁡2rN\sin\theta + \mu N\cos\theta = \frac{mv_{\max}^{2}}{r}

రెండవదానిని మొదటిదానితో భాగించి, లవాన్ని, హారాన్ని cos θ తో భాగిస్తే:

vmax⁡=rg μ+tan⁡θ1−μtan⁡θv_{\max} = \sqrt{rg\,\frac{\mu + \tan\theta}{1 - \mu\tan\theta}}

కనిష్ఠ వడి. ఘర్షణ సీమాతం, వాలు పైకి ఉంటుంది. అవే దశలు μ స్థానంలో −μ తో చేస్తే:

vmin⁡=rg tan⁡θ−μ1+μtan⁡θv_{\min} = \sqrt{rg\,\frac{\tan\theta - \mu}{1 + \mu\tan\theta}}

μ ≥ tan θ అయితే v_min సున్నా: కారు మలుపుపై కిందకి జారకుండా నిలబడి కూడా ఉండగలదు. v_max లో θ = 0 ఉంచితే సమతల రోడ్డు విలువ √(μrg) వస్తుంది.

రోడ్డువడి పరిమితిmv²/r ని ఇచ్చేది
సమతలం, ఘర్షణతోv_max = √(μ r g)ఘర్షణ ఒక్కటే
వాలు, ఘర్షణ లేదుv₀ = √(r g tan θ) మాత్రమేN sin θ ఒక్కటే
వాలు, ఘర్షణతోv_min నుండి v_max వరకుN sin θ ± ఘర్షణ

7.5 రైలు మలుపులు, వంగే సైకిలిస్టులు

రైలు పట్టాలు. మలుపు వద్ద బయటి పట్టాను లోపలి పట్టా కంటే h ఎత్తు పెంచుతారు. పట్టాల మధ్య దూరం (గేజ్) d అయితే, చిన్న కోణాలకు sin θ ≈ tan θ:

h=dsin⁡θ≈dtan⁡θ=d v2rgh = d\sin\theta \approx d\tan\theta = \frac{d\,v^{2}}{rg}

ఇలా చేయకపోతే బయటి పట్టా చక్రాల అంచులను (flanges) పక్కకు నెట్టాల్సి వస్తుంది, దీనివల్ల రెండూ అరిగిపోతాయి.

మలుపులో సైకిలిస్టు. సైకిలిస్టు నిలువు నుండి θ కోణం లోపలికి వంగుతాడు. అప్పుడు రోడ్డు స్పర్శ బలం (అభిలంబ బలం + ఘర్షణ) ద్రవ్యరాశి కేంద్రం గుండా వెళ్తుంది, దాని క్షితిజ అంశం అభికేంద్ర బలాన్ని ఇస్తుంది:

tan⁡θ=v2rg\tan\theta = \frac{v^{2}}{rg}

మలుపు వేగంగా ఉంటే లేదా ఇరుకుగా ఉంటే, సైకిలిస్టు అంత ఎక్కువ వంగాలి.

7.6 శంకు లోలకం (The conical pendulum)

L పొడవు దారానికి కట్టిన m ద్రవ్యరాశి గల గుండు క్షితిజ వృత్తంలో తిరుగుతుంది. దారం నిలువుతో θ కోణం చేస్తూ ఒక శంకువును ఏర్పరుస్తుంది. వృత్త వ్యాసార్ధం r = L sin θ.

చిత్రం 7.2 · శంకు లోలకం గుండుపై బలాలు
చిత్రం 7.2 · శంకు లోలకం గుండుపై బలాలు

తన్యత నిలువు అంశం భారాన్ని సమతుల్యం చేస్తుంది, క్షితిజ అంశం T sin θ, L sin θ వ్యాసార్ధం గల వృత్తం కేంద్రం వైపు ఉంటుంది.

గుండుపై బలాలు: దారం వెంట తన్యత T, భారం mg. నిలువుగా త్వరణం లేదు; క్షితిజ సమాంతరంగా T sin θ అభికేంద్ర బలాన్ని ఇస్తుంది:

Tcos⁡θ=mg,Tsin⁡θ=mω2Lsin⁡θT\cos\theta = mg, \qquad T\sin\theta = m\omega^{2}L\sin\theta

రెండవదాని నుండి T = mω²L. దీన్ని మొదటిదానిలో ఉంచితే:

ω=gLcos⁡θ,Tperiod=2πLcos⁡θg\omega = \sqrt{\frac{g}{L\cos\theta}}, \qquad T_{\text{period}} = 2\pi\sqrt{\frac{L\cos\theta}{g}}

tan θ = v²/(rg) కూడా, వాలు రోడ్డు, సైకిలిస్టు సూత్రాల రూపమే. గుండు వేగంగా తిరిగే కొద్దీ θ పెరుగుతుంది, కానీ 90° కి ఎప్పటికీ చేరదు, ఎందుకంటే T cos θ ఇంకా భారాన్ని మోయాలి.

7.7 మరో రెండు సందర్భాలు

మెట్టపై కారు. r వ్యాసార్ధం గల వంకర వంతెన పైభాగం వద్ద కారు దాటుతుంది. భారం కిందకి, N పైకి; కిందకి ఫలిత బలం mv²/r కావాలి:

mg−N=mv2r  ⇒  N=m(g−v2r)mg - N = \frac{mv^{2}}{r} \;\Rightarrow\; N = m\left(g - \frac{v^{2}}{r}\right)

కారు తన భారం కంటే తక్కువగా రోడ్డును నొక్కుతుంది. v = √(gr) వద్ద N సున్నా అవుతుంది, కారు రోడ్డుతో స్పర్శ కోల్పోతుంది.

రోటర్ రైడ్. ω తో తిరిగే r వ్యాసార్ధం గల పెద్ద డ్రమ్ గోడకు ఆనుకుని మనుషులు నిలబడతారు. నేల కిందకి జారిపోతుంది. గోడ అభిలంబ బలం N = mω²r అభికేంద్ర బలాన్ని ఇస్తుంది. ఘర్షణ μN వారిని గురుత్వానికి వ్యతిరేకంగా పైకి మోస్తుంది. μ mω²r ≥ mg, అంటే ω ≥ √(g/(μr)) అయితే వారు పడిపోరు.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: 1 m దారానికి కట్టిన 0.5 kg రాయి నునుపైన బల్లపై 4 m/s తో క్షితిజ వృత్తంలో తిరుగుతుంది. తన్యతను కనుక్కోండి.

సాధన: T = mv²/r = 0.5 × 16/1 = 8 N.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: సమతల మలుపు వ్యాసార్ధం 50 m. టైర్లు, రోడ్డు మధ్య μ_s = 0.5. గరిష్ఠ సురక్షిత వడిని కనుక్కోండి.

సాధన: v_max = √(0.5 × 50 × 10) = √250 ≈ 15.8 m/s, సుమారు 57 km/h.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: తిరిగే పల్లెం కేంద్రం నుండి 10 cm దూరంలో ఒక నాణెం ఉంది. μ_s = 0.4. అది జారకుండా ఉండే గరిష్ఠ కోణీయ వడిని కనుక్కోండి.

సాధన: ω²r = μ_s g నుండి ω² = 0.4 × 10/0.1 = 40. ω = √40 ≈ 6.3 rad/s.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: 120 m వ్యాసార్ధం గల మలుపును ఘర్షణ అవసరం లేకుండా 72 km/h కు వాలు చేయాలి. కోణాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: v = 20 m/s. tan θ = v²/(rg) = 400/1200 = 1/3. θ = tan⁻¹(1/3) ≈ 18.4°.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: 40 m వ్యాసార్ధం గల రోడ్డు 37° వద్ద వాలు చేయబడింది. μ_s = 0.5. గరిష్ఠ, కనిష్ఠ సురక్షిత వడులను కనుక్కోండి.

సాధన: tan 37° = 0.75, rg = 400. v_max² = 400 × (0.5 + 0.75)/(1 − 0.375) = 400 × 1.25/0.625 = 800, కాబట్టి v_max ≈ 28.3 m/s. v_min² = 400 × (0.75 − 0.5)/(1 + 0.375) ≈ 72.7, కాబట్టి v_min ≈ 8.5 m/s. ఉత్తమ వడి √(400 × 0.75) ≈ 17.3 m/s వీటి మధ్య ఉంటుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: 1.6 m దూరంలో ఉన్న పట్టాలు 400 m వ్యాసార్ధం గల మలుపులో ఉన్నాయి. రైళ్లు 20 m/s తో వెళతాయి. బయటి పట్టాను ఎంత ఎత్తు పెంచాలి?

సాధన: h = dv²/(rg) = 1.6 × 400/(400 × 10) = 0.16 m = 16 cm.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: ఒక సైకిలిస్టు 10√3 m వ్యాసార్ధం గల మలుపులో 10 m/s తో వెళ్తున్నాడు. అతను నిలువుతో ఏ కోణంలో వంగాలి?

సాధన: tan θ = 100/(10√3 × 10) = 1/√3, కాబట్టి θ = 30°.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.8: 1 m దారానికి కట్టిన 0.2 kg గుండు దారం నిలువుతో 60° చేసేలా శంకు లోలకంగా తిరుగుతుంది. తన్యత, కోణీయ వడి, ఆవర్తన కాలాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: T = mg/cos 60° = 2/0.5 = 4 N. ω² = g/(L cos θ) = 10/0.5 = 20, కాబట్టి ω ≈ 4.47 rad/s. ఆవర్తన కాలం = 2π/ω ≈ 1.40 s. సరిచూసుకోండి: mω²L = 0.2 × 20 × 1 = 4 N.

సాధించిన ఉదాహరణ 7.9: 1000 kg కారు 40 m వ్యాసార్ధం గల మెట్టను దాటుతుంది. (i) 10 m/s వద్ద పైభాగంలో దానిపై రోడ్డు బలాన్ని, (ii) అది స్పర్శ కోల్పోయే వడిని కనుక్కోండి.

సాధన: (i) N = 1000 × (10 − 100/40) = 1000 × 7.5 = 7500 N. (ii) v = √(gr) = √400 = 20 m/s వద్ద N = 0.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • F_c = mv²/r = mω²r, కేంద్రం వైపు; నిజమైన బలాలే దీన్ని ఇస్తాయి.

  • అభికేంద్ర బలం పని చేయదు; అపకేంద్ర బలం భ్రమణ చట్రంలోని మిథ్యా బలం.

  • సమతల రోడ్డు: v_max = √(μ r g), ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.

  • వాలు, ఘర్షణ లేదు: tan θ = v₀²/(rg); N = mg/cos θ.

  • వాలు, ఘర్షణతో: v_max² = rg(μ + tan θ)/(1 − μ tan θ); v_min² = rg(tan θ − μ)/(1 + μ tan θ).

  • రైలు: h = dv²/(rg). సైకిలిస్టు: tan θ = v²/(rg).

  • శంకు లోలకం: T = mω²L, ω = √(g/(L cos θ)), ఆవర్తన కాలం 2π√(L cos θ/g).

  • మెట్ట: N = m(g − v²/r); √(gr) వద్ద స్పర్శ కోల్పోతుంది.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • స్వేచ్ఛా వస్తు పటంలో "అభికేంద్ర బలం" ను అదనపు బాణంగా గీయడం. అది మీరు ఇప్పటికే గీసిన నిజమైన బలాల లోపలి ఫలిత బలమే.

  • వాలు రోడ్డుపై N = mg అని రాయడం. ఘర్షణ లేకపోతే N = mg/cos θ.

  • వాలు రోడ్డుపై ఘర్షణ దిశను తప్పుగా తీసుకోవడం. v₀ కంటే ఎక్కువ వడిలో అది వాలు కిందకి; v₀ కంటే తక్కువ వడిలో వాలు పైకి.

  • బరువైన కారుకు మలుపుపై వేరే సురక్షిత వడి ఉంటుందని అనుకోవడం. ద్రవ్యరాశి రద్దవుతుంది.

  • శంకు లోలకం వ్యాసార్ధంగా L sin θ బదులు L వాడడం.

  • దారం తెగితే రాయి వ్యాసార్ధం వెంట బయటకు ఎగురుతుందని చెప్పడం. అది స్పర్శరేఖ వెంట వెళ్తుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7

స్థాయి 1: భావన పరీక్ష

1. ఏకరీతి వృత్తాకార చలనంలోని వస్తువుపై అభికేంద్ర బలం పనిచేసే దిశ (a) స్పర్శరేఖ వెంట (b) కేంద్రం వైపు (c) కేంద్రం నుండి దూరంగా (d) భ్రమణ అక్షం వెంట

2. సమతల వృత్తాకార రోడ్డుపై కారు గరిష్ఠ సురక్షిత వడి దేనిపై ఆధారపడుతుంది? (a) కారు ద్రవ్యరాశి (b) ఇంజిన్ సామర్థ్యం (c) μ_s, రోడ్డు వ్యాసార్ధం (d) కారు రంగు

3. సమతల రోడ్డుపై మలుపు తిరిగే కారుకు అభికేంద్ర బలాన్ని ఇచ్చేది (a) టైర్లు, రోడ్డు మధ్య ఘర్షణ (b) కారు భారం (c) అభిలంబ బలం (d) ఇంజిన్

4. మలుపుల వద్ద రోడ్లను వాలు చేసేది ప్రధానంగా (a) ఘర్షణ పెంచడానికి (b) వర్షపు నీరు పోవడానికి మాత్రమే (c) కారు భారం తగ్గించడానికి (d) అభికేంద్ర బలంలో కొంత భాగాన్ని అభిలంబ బలం ఇచ్చేలా చేయడానికి

5. r వ్యాసార్ధం గల మలుపులో θ కోణంతో వాలు చేసిన నునుపైన రోడ్డుపై ఉత్తమ వడి (a) √(rg tan θ) (b) √(rg sin θ) (c) rg tan θ (d) √(rg/tan θ)

6. దారానికి కట్టిన రాయిని క్షితిజ వృత్తంలో తిప్పుతున్నారు. దారం తెగుతుంది. రాయి కదలేది (a) వ్యాసార్ధం వెంట బయటకు (b) కేంద్రం వైపు (c) స్పర్శరేఖ వెంట (d) సర్పిలంగా

7. స్థిర వ్యాసార్ధం గల వృత్తంలో వస్తువు వడి రెట్టింపు అయితే అభికేంద్ర బలం (a) రెట్టింపు (b) నాలుగు రెట్లు (c) సగం (d) మారదు

8. అపకేంద్ర బలం (a) కేంద్రం వైపు నిజమైన బలం (b) అభికేంద్ర బలానికి ప్రతిచర్య (c) భ్రమణ చట్రంలో కనిపించే మిథ్యా బలం (d) గురుత్వ బలం

9. చంద్రుడికి అభికేంద్ర బలాన్ని ఇచ్చేది (a) భూమి గురుత్వం (b) సూర్యకాంతి (c) ఘర్షణ (d) తన్యత

10. మలుపు తిరిగే సైకిలిస్టు వంగేది (a) బయటకు (b) లోపలికి (c) వెనక్కి (d) అసలు వంగడు

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. 0.5 m దారానికి కట్టిన 0.2 kg రాయి నునుపైన బల్లపై 5 m/s తో క్షితిజ వృత్తంలో తిరుగుతుంది. తన్యత (a) 2 N (b) 5 N (c) 10 N (d) 20 N

12. సమతల మలుపు వ్యాసార్ధం 80 m, μ_s = 0.5. గరిష్ఠ సురక్షిత వడి (a) 20 m/s (b) 40 m/s (c) 28.3 m/s (d) 10 m/s

13. 10 m వ్యాసార్ధం గల మలుపును ఘర్షణ అవసరం లేకుండా 36 km/h కు వాలు చేశారు. వాలు కోణం (a) 30° (b) 45° (c) 60° (d) 37°

14. తిరిగే పల్లెం కేంద్రం నుండి 20 cm దూరంలో నాణెం ఉంచారు. μ_s = 0.5. జారకుండా ఉండే గరిష్ఠ కోణీయ వడి (a) 5 rad/s (b) 2.5 rad/s (c) 10 rad/s (d) 25 rad/s

15. 1000 kg కారు 50 m వ్యాసార్ధం గల సమతల మలుపులో 10 m/s తో వెళ్తుంది. దానిపై ఘర్షణ బలం (a) 1000 N (b) 2000 N (c) 5000 N (d) 200 N

16. 1.5 m దూరంలో ఉన్న పట్టాలు 450 m వ్యాసార్ధం గల మలుపులో ఉన్నాయి. 15 m/s వద్ద రైళ్ల కోసం బయటి పట్టాను సుమారు ఎంత ఎత్తు పెంచాలి? (a) 15 cm (b) 3.75 cm (c) 7.5 cm (d) 10 cm

17. ఒక సైకిలిస్టు 10 m వ్యాసార్ధం గల మలుపులో 10 m/s తో వెళ్తున్నాడు. నిలువుతో అతని కోణం (a) 30° (b) 60° (c) 37° (d) 45°

18. ఒక శంకు లోలకంలో 2 m దారం నిలువుతో 60° చేస్తుంది. దాని ఆవర్తన కాలం సుమారు (a) 1 s (b) 2 s (c) 2.8 s (d) 4 s

19. 40 m వ్యాసార్ధం గల మెట్ట పైభాగాన్ని కారు దాటుతుంది. రోడ్డుతో స్పర్శలో ఉండే గరిష్ఠ వడి (a) 20 m/s (b) 40 m/s (c) 10 m/s (d) 400 m/s

20. ఏకరీతి వృత్తాకార చలనంలో ఒక పూర్తి భ్రమణంలో అభికేంద్ర బలం చేసిన పని (a) mv² (b) 2πrF (c) సున్నా (d) πmv²

21. సమతల మలుపు వ్యాసార్ధం రెట్టింపు అయితే (μ_s మారకుండా), గరిష్ఠ సురక్షిత వడి (a) 2 రెట్లు (b) √2 రెట్లు (c) సగం (d) మారదు

22. 1000 kg కారు నునుపైన వాలు మలుపును (θ = 37°) ఉత్తమ వడితో దాటుతుంది. దానిపై అభిలంబ బలం (a) 8000 N (b) 10000 N (c) 12500 N (d) 6000 N

స్థాయి 3: సవాలు

23. 50 m వ్యాసార్ధం గల రోడ్డు 37° వద్ద వాలు చేయబడింది, μ_s = 0.5. గరిష్ఠ సురక్షిత వడి సుమారు (a) 19.4 m/s (b) 31.6 m/s (c) 22.4 m/s (d) 50 m/s

24. Q23 రోడ్డుపై కారు కిందకి జారకుండా ఉండే కనిష్ఠ వడి సుమారు (a) 9.5 m/s (b) సున్నా (c) 19.4 m/s (d) 12.5 m/s

25. 1 m దారం గల శంకు లోలకం ω = 5 rad/s తో తిరుగుతుంది. దారం నిలువుతో చేసే కోణం cosine (a) 0.8 (b) 0.5 (c) 0.4 (d) 0.25

26. 2 m వ్యాసార్ధం గల రోటర్ రైడ్‌లో ప్రయాణికులు, గోడ మధ్య μ_s = 0.5. వారు కిందకి జారకుండా ఉండే కనిష్ఠ కోణీయ వడి సుమారు (a) 3.16 rad/s (b) 10 rad/s (c) 2.24 rad/s (d) 1.58 rad/s

27. 1500 kg కారు 60 m వ్యాసార్ధం గల సమతల మలుపులో 15 m/s తో వెళ్తుంది. కావలసిన కనిష్ఠ స్థిర ఘర్షణ గుణకం (a) 0.25 (b) 0.5 (c) 0.6 (d) 0.375

28. ఒక దారం గరిష్ఠంగా 50 N భరించగలదు. దాని 1 m భాగానికి కట్టిన 0.5 kg రాయిని నునుపైన బల్లపై క్షితిజ వృత్తంలో తిప్పుతారు. రాయి గరిష్ఠ వడి (a) 5 m/s (b) 7.07 m/s (c) 10 m/s (d) 100 m/s

29. ప్రతిపాదన (A): పూర్తిగా ఘర్షణ లేని రోడ్డుపై కూడా వాహనం ఉత్తమ వడితో వాలు మలుపును దాటగలదు.
కారణం (R): ఉత్తమ వడి వద్ద అభిలంబ బలం క్షితిజ అంశం ఒక్కటే అభికేంద్ర బలాన్ని ఇస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R, A ని వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R, A ని వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: సమతల వృత్తాకార రోడ్డుపై కారు గరిష్ఠ సురక్షిత వడి దాని ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
వాక్యం II: అభికేంద్ర బలం తన్యత, ఘర్షణ, గురుత్వాలకు భిన్నమైన కొత్త రకము బలం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bలోపలికి, వ్యాసార్ధం వెంట
2cv_max = √(μ r g)
3aస్థిర ఘర్షణ కేంద్రం వైపు ఉంటుంది
4dN sin θ, mv²/r ని ఇస్తుంది
5atan θ = v²/(rg)
6cదిశా జడత్వం
7bF ∝ v²
8cభ్రమణ చట్రంలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది
9aగురుత్వం చంద్రుడి మార్గాన్ని వంచుతుంది
10bస్పర్శ బలం కేంద్రం వైపు వంగాలి
11c0.2 × 25/0.5
12a√(0.5 × 80 × 10)
13btan θ = 100/100 = 1
14aω² = 0.5 × 10/0.2 = 25
15bmv²/r = 1000 × 100/50
16c1.5 × 225/4500 = 0.075 m
17dtan θ = 100/100
18b2π√(2 × 0.5/10) ≈ 1.99 s
19a√(gr) = √400
20cబలం వేగానికి లంబం
21bv_max ∝ √r
22cN = mg/cos 37° = 10000/0.8
23b500 × 1.25/0.625 = 1000
24a500 × 0.25/1.375 ≈ 90.9
25ccos θ = g/(ω²L) = 10/25
26aω² = g/(μr) = 10
27dμ = v²/(rg) = 225/600
28cv² = 50 × 1/0.5 = 100
29aN sin θ = mv₀²/r కు ఘర్షణ అవసరం లేదు
30cఅభికేంద్ర బలం ఒక పాత్ర, కొత్త బలం కాదు

అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ఏకరీతి వృత్తాకార చలనంలో వడి స్థిరం కానీ వేగం నిరంతరం దిశ మారుతూనే ఉంటుంది, కాబట్టి వస్తువు కేంద్రం వైపు త్వరణం చెందుతుంది.

  • అభికేంద్ర త్వరణం a = v²/r = ω²r. అభికేంద్ర బలం F = mv²/r = mω²r, ఎప్పుడూ కేంద్రం వైపు.

  • అభికేంద్ర బలం కొత్త బలం కాదు. గురుత్వం, తన్యత, ఘర్షణ, అభిలంబ బలం లేదా విద్యుత్ ఆకర్షణ దీన్ని ఇస్తాయి.

  • ఇది వేగానికి లంబం, కాబట్టి పని చేయదు, వడి అలాగే ఉంటుంది.

  • లోపలి బలం పోతే వస్తువు స్పర్శరేఖ వెంట వెళ్తుంది (దిశా జడత్వం).

  • అపకేంద్ర బలం mv²/r (బయటకు) భ్రమణ చట్రంలో మాత్రమే కనిపించే మిథ్యా బలం.

  • సమతల మలుపు: స్థిర ఘర్షణ లోపలి బలాన్ని ఇస్తుంది. సురక్షిత వడి v ≤ √(μrg), ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.

  • వాలు రోడ్డు, ఘర్షణ లేదు: tan θ = v²/(rg). ఈ రూపకల్పన వడి వద్ద ఘర్షణ అవసరం లేదు.

  • రూపకల్పన వడి కంటే ఎక్కువగా ఉంటే ఘర్షణ వాలు కిందకి; తక్కువగా ఉంటే వాలు పైకి.

  • ఘర్షణ ఉన్న వాలు రోడ్డు: v max² = rg(μ + tan θ)/(1 − μ tan θ).

  • మలుపు తిరిగే సైకిలిస్టు tan θ = v²/(rg) అయ్యే θ కోణం లోపలికి వంగుతాడు.

  • తిరిగే పల్లెంపై నాణెం μg ≥ ω²r ఉన్నంతవరకు కదలదు, కాబట్టి అతి దూరపు సురక్షిత స్థానం μg/ω².

Fc=mv2r=mω2r,vmax⁡=μrg,tan⁡θ=v2rg,vmax⁡2=rg μ+tan⁡θ1−μtan⁡θF_c = \frac{mv^2}{r} = m\omega^2 r, \qquad v_{\max} = \sqrt{\mu r g}, \qquad \tan\theta = \frac{v^2}{rg}, \qquad v_{\max}^2 = rg\,\frac{\mu + \tan\theta}{1 - \mu\tan\theta}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

సందర్భంసూత్రంద్రవ్యరాశిపై ఆధారమా?
అభికేంద్ర బలంmv²/r = mω²rఅవును
అభికేంద్ర త్వరణంv²/r = ω²rకాదు
సమతల రోడ్డు, సురక్షిత వడి√(μrg)కాదు
వాలు రోడ్డు, రూపకల్పన వడి√(rg tan θ)కాదు
ఘర్షణతో వాలు రోడ్డు, గరిష్ఠ వడి√[rg(μ + tan θ)/(1 − μ tan θ)]కాదు
సైకిలిస్టు వంగుటtan θ = v²/(rg)కాదు
తిరిగే పల్లెంపై నాణెంω²r ≤ μgకాదు
దారం తెగే పరిమితిv max = √(T max r/m)అవును

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "కేంద్రాన్ని వెతుకుతుంది, కొత్తది కాదు": అభికేంద్రం అంటే కేంద్రాన్ని కోరేది; ఏదో ఒక నిజమైన బలం ఎప్పుడూ ఈ పాత్ర పోషిస్తుంది.

  • "tan = v² భాగించి rg": వాలు కోణానికి, సైకిలిస్టు వంగుటకు రెండింటికీ ఇదే సూత్రం.

  • "వేగంగా ఉంటే బయటకు, నెమ్మదిగా ఉంటే లోపలికి": రూపకల్పన వడి కంటే ఎక్కువలో కారు బయటకు జారుతుంది (ఘర్షణ వాలు కిందకి); తక్కువలో లోపలికి (ఘర్షణ వాలు పైకి).

  • "తెగితే = స్పర్శరేఖ": దారం తెగితే రాయి స్పర్శరేఖ వెంట ఎగురుతుంది, నేరుగా బయటకు కాదు.

భావనల అనుసంధానం

  • కోణీయ వడి, ω = v/r, అభికేంద్ర త్వరణం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 2: శుద్ధ గతిశాస్త్రం నుండి వస్తాయి.

  • గురుత్వమే అభికేంద్ర బలంగా ఉండే వృత్తాకార కక్షల్లోని ఉపగ్రహాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 6: గురుత్వాకర్షణ లో ఉన్నాయి.

  • అయస్కాంత క్షేత్రంలో వృత్తాల్లో కదిలే ఆవేశిత కణాలు (r = mv/qB) భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 13: విద్యుత్ ప్రవాహ అయస్కాంత ఫలితాలు మరియు అయస్కాంతత్వం లో ఉన్నాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)

31. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. సమతల మలుపుపై సురక్షిత వడి
B. ఘర్షణ లేని వాలు మలుపుపై రూపకల్పన వడి
C. మలుపు తిరిగే సైకిలిస్టు వంగుట కోణం
D. అభికేంద్ర త్వరణం
జాబితా II:
(i) v²/r
(ii) √(μrg)
(iii) tan⁻¹(v²/rg)
(iv) √(rg tan θ)
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i

32. చలనాన్ని (జాబితా I) అభికేంద్ర బలాన్ని ఇచ్చే బలంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. భూమి చుట్టూ తిరిగే చంద్రుడు
B. సమతల రోడ్డుపై మలుపు తిరిగే కారు
C. నునుపైన బల్లపై దారంతో తిప్పిన రాయి
D. బోర్ నమూనాలో కేంద్రకం చుట్టూ తిరిగే ఎలక్ట్రాన్
జాబితా II:
(i) తన్యత
(ii) స్థిర విద్యుత్ ఆకర్షణ
(iii) గురుత్వాకర్షణ లాగుడు
(iv) స్థిర ఘర్షణ
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i

33. 1000 kg కారు 25 m వ్యాసార్ధం గల మలుపు తిరుగుతుంది. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి (g = 10 m/s²).
జాబితా I:
A. μ = 0.4 గల సమతల మలుపుపై సురక్షిత వడి
B. 10 m/s వద్ద అభికేంద్ర బలం
C. tan θ = 0.9 తో వాలు చేస్తే ఘర్షణ అవసరం లేని వడి
D. 20 m/s వద్ద అభికేంద్ర త్వరణం
జాబితా II:
(i) 15 m/s
(ii) 16 m/s²
(iii) 4000 N
(iv) 10 m/s
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

34. స్థిర ద్రవ్యరాశి గల వస్తువు ఏకరీతి వృత్తాకార చలనంలో ఉంది. మార్పును (జాబితా I) కొత్త అభికేంద్ర బలం పాత దానికి ఎన్ని రెట్లు అనే దానితో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. వడి రెట్టింపు, వ్యాసార్ధం అదే
B. వ్యాసార్ధం రెట్టింపు, వడి అదే
C. వడి రెట్టింపు, వ్యాసార్ధం రెట్టింపు
D. వడి రెట్టింపు, వ్యాసార్ధం సగం
జాబితా II:
(i) ½
(ii) 4
(iii) 8
(iv) 2
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఏకరీతి వృత్తాకార చలనంలోని వస్తువు వేగం స్థిరం.
B. అభికేంద్ర బలం వస్తువుపై పని చేయదు.
C. అభికేంద్ర బలం ఘర్షణ, గురుత్వం లాగా ఒక ప్రత్యేక రకము బలం.
D. అపకేంద్ర బలం భ్రమణ చట్రంలోని పరిశీలకుడికి మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
E. వాలు రోడ్డు రూపకల్పన వడి వద్ద ఘర్షణ అవసరం లేదు.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5

36. ఘర్షణ కూడా ఉన్న వాలు మలుపులో ఒక కారు తిరుగుతుంది. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. రూపకల్పన వడి కంటే ఎక్కువలో టైర్లపై ఘర్షణ వాలు కిందకి పనిచేస్తుంది.
B. రూపకల్పన వడి కంటే తక్కువలో టైర్లపై ఘర్షణ వాలు పైకి పనిచేస్తుంది.
C. అదే వ్యాసార్ధం, μ గల సమతల మలుపు కంటే గరిష్ఠ సురక్షిత వడి ఎక్కువ.
D. సరైన వాలు కోణం కారు ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. నునుపైన బల్లపై దారానికి కట్టిన రాయి క్షితిజ వృత్తంలో తిరుగుతుంది. దారం తెగుతుంది. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. దారం తెగిన బిందువు వద్ద స్పర్శరేఖ వెంట రాయి కదులుతుంది.
B. రాయి వ్యాసార్ధం వెంట బయటకు కదులుతుంది.
C. తెగిన వెంటనే దాని వడి మారదు.
D. తెగక ముందు తన్యత అభికేంద్ర బలాన్ని ఇచ్చింది.
(a) 4 (b) 1 (c) 2 (d) 3

38. ఒక సైకిలిస్టు సమతల రోడ్డుపై మలుపు తిరుగుతాడు. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. సైకిలిస్టు మలుపు కేంద్రం వైపు వంగుతాడు.
B. అదే వడి, వ్యాసార్ధాలకు బరువైన సైకిలిస్టు ఎక్కువ వంగాలి.
C. అదే వడిలో, ఇరుకైన మలుపుకు (చిన్న వ్యాసార్ధం) ఎక్కువ వంగుట అవసరం.
D. రోడ్డు ఘర్షణ అభికేంద్ర బలాన్ని ఇస్తుంది.
(a) A, C, D మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

39. స్థిర వ్యాసార్ధం గల వృత్తంలో కదిలే 4 kg వస్తువుకు, అభికేంద్ర బలం F – v² గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, దాని వాలు 2 N s²/m². వృత్త వ్యాసార్ధం (a) 0.5 m (b) 8 m (c) 4 m (d) 2 m

40. μs = 0.5 గల 50 m వ్యాసార్ధం గల ఒకే సమతల మలుపులో నాలుగు కార్లు తిరుగుతాయి (g = 10 m/s²).

కారుద్రవ్యరాశివడి
P800 kg12 m/s
Q1500 kg15 m/s
R900 kg16 m/s
S1200 kg18 m/s

ఏ కార్లు జారిపోతాయి? (a) S మాత్రమే (b) R, S మాత్రమే (c) Q, R, S (d) ఏదీ కాదు

41. 30 m వ్యాసార్ధం గల రోడ్డు మలుపును 15 m/s కార్లకు ఘర్షణ అవసరం లేకుండా వాలు చేశారు. వాలు కోణం (g = 10 m/s², tan 37° = 3/4) (a) 30° (b) 45° (c) 37° (d) 53°

Q42–43 కు సందర్భం: పాఠశాల సైన్స్ ఫేర్‌లో 1 m దారానికి కట్టిన 0.5 kg రాయిని నునుపైన బల్లపై క్షితిజ వృత్తంలో తిప్పుతారు. తన్యత 50 N దాటితే దారం తెగుతుంది.

42. దారం తెగకుండా రాయికి ఉండగల గరిష్ఠ వడి (a) 10 m/s (b) 5 m/s (c) 100 m/s (d) 7.1 m/s

43. సెకనుకు గరిష్ఠ భ్రమణాల సంఖ్య, రెండు సార్థక అంకెల వరకు (a) 1.0 (b) 1.6 (c) 3.2 (d) 10

44. 30 m వ్యాసార్ధం గల మలుపును tan θ = 0.5 తో వాలు చేశారు. టైర్లు, రోడ్డు మధ్య ఘర్షణ గుణకం 0.5. గరిష్ఠ సురక్షిత వడి (g = 10 m/s²) (a) 10 m/s (b) 15 m/s (c) 25 m/s (d) 20 m/s

45. తిరిగే పల్లెం అక్షం నుండి 4 cm దూరంలో ఉంచిన నాణెం, పల్లెం 10 rad/s తో తిరిగినప్పుడు అప్పుడే జారబోతుంది. పల్లెం 20 rad/s తో తిరిగితే, నాణెం కదలకుండా ఉండగల అక్షం నుండి అతి దూరం (a) 2 cm (b) 8 cm (c) 1 cm (d) 16 cm

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31dసమతలం: √(μrg); వాలు: √(rg tan θ); వంగుట: tan⁻¹(v²/rg); a = v²/r
32aవరుసగా గురుత్వం, ఘర్షణ, తన్యత, విద్యుత్ ఆకర్షణ
33b√(0.4 × 250) = 10; 1000 × 100/25 = 4000 N; √(250 × 0.9) = 15; 400/25 = 16
34cF ∝ v²/r: 4, ½, 2, 8
35bB, D, E సరైనవి; వేగ దిశ మారుతుంది; అభికేంద్ర బలం ఒక పాత్ర, కొత్త బలం కాదు
36cవాలు కోణం tan θ = v²/rg లో ద్రవ్యరాశి లేదు, కాబట్టి D తప్పు
37dA, C, D సరైనవి; రాయి స్పర్శరేఖ వెంట వెళ్తుంది, వ్యాసార్ధం వెంట కాదు
38atan θ = v²/rg లో ద్రవ్యరాశి లేదు, కాబట్టి B తప్పు
39dవాలు = m/r, కాబట్టి r = 4/2 = 2 m
40bv max = √(0.5 × 50 × 10) ≈ 15.8 m/s; ద్రవ్యరాశి ప్రభావం లేదు
41ctan θ = 225/300 = 0.75
42av = √(Tr/m) = √(50 × 1/0.5) = 10 m/s
43bω = v/r = 10 rad/s; f = 10/(2π) ≈ 1.6 rev/s
44dv² = 300 × (1.0/0.75) = 400
45cμg = ω²r = 100 × 0.04 = 4; కొత్త r = 4/400 = 0.01 m
30 min left
‹
›