అధ్యాయం 2: గతి శక్తి మరియు పని-శక్తి సిద్ధాంతం (Kinetic Energy and the Work-Energy Theorem)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
గతి శక్తి (Kinetic energy) అంటే ఏమిటి, K = ½mv² పని నుంచి ఎలా వస్తుంది.
గతి శక్తి, ద్రవ్యవేగం (Momentum) K = p²/2m ద్వారా ఎలా అనుసంధానమై ఉన్నాయి.
స్థిర మరియు చర బలాలకు నిరూపించిన పని-శక్తి సిద్ధాంతం.
ఆగే దూరాలు, చెక్కలో బుల్లెట్లు, గరుకు వాలులకు ఈ సిద్ధాంతాన్ని ఎలా వాడాలి.
అంతర్గత బలాలు వ్యవస్థ గతి శక్తిని ఎందుకు మార్చగలవు.
2.1 గతి శక్తి
కదులుతున్న వస్తువు పని చేయగలదు. వేగంగా వచ్చే క్రికెట్ బంతి వికెట్లను వెనక్కి కూల్చగలదు. వర్షాకాలంలో ప్రవహించే నీరు వీధిలో ఆపిన స్కూటర్ను తోసుకెళ్లగలదు. వస్తువుకు దాని చలనం వల్ల ఉండే శక్తిని గతి శక్తి (K) అంటారు.
దాని సూత్రం కనుగొనడానికి, m ద్రవ్యరాశి గల వస్తువును u వడి నుంచి F అనే స్థిర ఫలిత బలంతో s దూరం నెట్టండి. దాని త్వరణం (Acceleration) a = F/m. శుద్ధ గతిశాస్త్రం నుంచి:
రెండు వైపులా m/2 తో గుణించండి:
ఎడమ వైపు ఫలిత బలం చేసిన పని. కుడి వైపు ½mv² అనే రాశిలో మార్పు. కాబట్టి మనం ఇలా నిర్వచిస్తాం:
గతి శక్తి అదిశ రాశి. v² ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు కాబట్టి గతి శక్తి కూడా ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు. దీనికి పని యొక్క ప్రమాణాలు, మితులే ఉంటాయి: జౌల్, [ML²T⁻²].
గతి శక్తి వడి వర్గంతో పెరుగుతుంది. 40 km/h వద్ద ఆటోకు 20 km/h వద్ద ఉన్నదానికి నాలుగు రెట్లు గతి శక్తి ఉంటుంది. అందుకే వడి కొంచెం పెరిగినా ప్రమాదం చాలా తీవ్రంగా మారుతుంది.
2.2 గతి శక్తి మరియు ద్రవ్యవేగం
ద్రవ్యవేగం p = mv. K లో v = p/m ప్రతికేపించండి:
దీని నుంచి వెంటనే రెండు ఫలితాలు వస్తాయి.
| సందర్భం | రెండో రాశి ఎవరికి ఎక్కువ | నిష్పత్తి |
|---|---|---|
| సమాన గతి శక్తి | బరువైన వస్తువుకు ద్రవ్యవేగం ఎక్కువ | p₁ : p₂ = √m₁ : √m₂ |
| సమాన ద్రవ్యవేగం | తేలికైన వస్తువుకు గతి శక్తి ఎక్కువ | K₁ : K₂ = m₂ : m₁ |
శాతం మార్పుల ప్రశ్నలు తరచుగా వస్తాయి. స్థిర ద్రవ్యరాశి గల వస్తువుకు:
p, n రెట్లు అయితే K, n² రెట్లు అవుతుంది.
K, n రెట్లు అయితే p, √n రెట్లు అవుతుంది.
ఉదాహరణకు, ద్రవ్యవేగం 20% పెరిగితే p, 1.2 రెట్లు అవుతుంది. K, 1.44 రెట్లు అవుతుంది, అంటే 44% పెరుగుదల. ఇక్కడ చిన్న మార్పుల షార్ట్కట్ (2 × 20% = 40%) వాడకండి. అది సుమారు 1 నుంచి 2% మార్పులకు మాత్రమే పనిచేస్తుంది.
గతి శక్తి ఉండి, ద్రవ్యవేగం సున్నా కాగలదా? ఒకే వస్తువుకు కాదు: రెండూ కలిసియే సున్నా అవుతాయి. వ్యవస్థకు అవును: వ్యతిరేక దిశల్లో సమాన వడులతో కదులుతున్న రెండు సమాన బంతుల మొత్తం ద్రవ్యవేగం సున్నా, కానీ మొత్తం గతి శక్తి సున్నా కాదు.
2.3 పని-శక్తి సిద్ధాంతం
సిద్ధాంత ప్రవచనం: ఒక వస్తువుపై ఫలిత బలం (అన్ని బలాల మొత్తం) చేసిన పని, దాని గతి శక్తిలోని మార్పుకు సమానం.
విభాగం 2.1 స్థిర బలానికి దీనిని నిరూపించింది. ఇప్పుడు ఒకే మితిలో చర బలానికి నిరూపిద్దాం. న్యూటన్ రెండవ నియమం ఇస్తుంది:
కాబట్టి F dx = m v dv. ప్రారంభ స్థితి నుంచి తుది స్థితి వరకు సమాకలనం చేయండి:
ఎడమ వైపు నికర పని. స్థానంపై ఆధారపడే ఏ బలానికైనా సిద్ధాంతం సరైనదని ఇది నిరూపిస్తుంది.
గుర్తుంచుకోవలసిన అంశాలు:
W_net లో ప్రతి బలం ఉంటుంది: గురుత్వం, అభిలంబ బలం, ఘర్షణ, తన్యత, గాలి నిరోధం, మీ తోపుడు. వాటి పనులను గుర్తులతో కలపండి.
ఈ సిద్ధాంతం న్యూటన్ రెండవ నియమం నుంచి వస్తుంది, కాబట్టి దీనిని జడత్వ నిదర్శ చౌరసంలో వాడండి (NEET కు భూమి).
ఇది అదిశ సమీకరణం. వేగం (Velocity) దిశలు అవసరం లేదు, వడులు మాత్రమే చాలు.
ఇది సమయాన్ని చెప్పదు. సమయం కోసం శుద్ధ గతిశాస్త్రం లేదా ప్రచోదనం వాడండి.
2.4 సిద్ధాంతాన్ని వాడడం
బలం స్థానంపై ఆధారపడినప్పుడు, లేదా ఒక దూరం తర్వాత వడి కావాల్సినప్పుడు ఈ సిద్ధాంతం బాగా పనికివస్తుంది.
ఆగే దూరం. v వడితో వెళ్తున్న కారు μ ఘర్షణ గుణకం ఉన్న రోడ్డుపై చక్రాలు లాక్ అయ్యేలా బ్రేక్ వేస్తుంది. μmg ఘర్షణ ఆగే దూరం d వెంట పనిచేసి మొత్తం గతి శక్తిని తీసివేస్తుంది:
ద్రవ్యరాశి రద్దవుతుంది. ఆగే దూరం v² తో పెరుగుతుంది. వడి రెట్టింపు అయితే కారుకు నాలుగు రెట్లు రోడ్డు అవసరం. అందుకే బడుల దగ్గర వేగ పరిమితులు అంత తక్కువగా ఉంటాయి.
బుల్లెట్లు మరియు పలకలు. చెక్కలోపల నెమ్మదిస్తున్న బుల్లెట్పై దాదాపు స్థిరమైన నిరోధక బలం F పనిచేస్తుంది. చొచ్చుకుపోయే లోతు d వెంట, F d కోల్పోయిన గతి శక్తికి సమానం. ప్రతి ఒకేరకమైన పలక సమాన మొత్తంలో గతి శక్తిని తీసివేస్తుంది, సమాన వడిని కాదు.
దాగిన బలాలు. గాలి నిరోధంతో పడుతున్న వస్తువు ఊహించినదానికంటే తక్కువ వడితో నేలకు చేరితే, నిరోధం చేసిన పనిని ఈ సిద్ధాంతం నేరుగా ఇస్తుంది: W_drag = K_f − W_gravity − K_i.
2.5 వ్యవస్థలు మరియు అంతర్గత బలాలు
కణాల వ్యవస్థకు, ప్రతి కణంపై అంతర్గత, బాహ్య బలాలన్నీ చేసిన పనిని కలిపితే సిద్ధాంతం వర్తిస్తుంది.
అంతర్గత బలాలు వ్యవస్థ మొత్తం ద్రవ్యవేగాన్ని మార్చలేవు. కానీ గతి శక్తిని మార్చగలవు. దీపావళి టపాసు పేలినప్పుడు ముక్కలు దూరంగా ఎగిరిపోతాయి; ఏ బాహ్య బలమూ పనిచేయకపోయినా, రసాయన శక్తి నుంచి గతి శక్తి వస్తుంది. మీరు దూకినప్పుడు మీ కాలి కండరాలు (అంతర్గత బలాలు) మీకు గతి శక్తిని ఇస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: ప్రయాణికులతో కలిసి ఆటో ద్రవ్యరాశి 400 kg, అది 36 km/h వడితో వెళ్తుంది. దాని గతి శక్తి కనుక్కోండి.
సాధన: 36 km/h = 36 × 5/18 = 10 m/s. K = ½ × 400 × 10² = 20000 J = 20 kJ.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: 1 kg, 4 kg ద్రవ్యరాశుల వస్తువులకు సమాన గతి శక్తి ఉంది. వాటి ద్రవ్యవేగాల నిష్పత్తి కనుక్కోండి.
సాధన: p = √(2mK). K సమానం కాబట్టి p₁ : p₂ = √1 : √4 = 1 : 2.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: ఒక వస్తువు ద్రవ్యవేగం 20% పెరిగింది. దాని గతి శక్తి ఎంత శాతం పెరుగుతుంది?
సాధన: స్థిర ద్రవ్యరాశికి K ∝ p². కొత్త K = (1.2)² K = 1.44 K. పెరుగుదల 44%.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: 20 m/s వడితో వెళ్తున్న కారు గట్టిగా బ్రేక్ వేసి 40 m లో ఆగిపోతుంది. (a) ఘర్షణ గుణకం కనుక్కోండి. (b) అదే బ్రేకింగ్తో 40 m/s వద్ద ఆగే దూరం కనుక్కోండి.
సాధన: (a) d = v² / (2μg), కాబట్టి μ = v² / (2gd) = 400 / (2 × 10 × 40) = 0.5. (b) d ∝ v². v రెట్టింపు అయితే d నాలుగు రెట్లు: 160 m.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: 300 m/s వడితో వెళ్తున్న 20 g బుల్లెట్ చెక్క దిమ్మెను తాకి 10 cm తర్వాత ఆగిపోతుంది. సగటు నిరోధక బలం కనుక్కోండి.
సాధన: K = ½ × 0.02 × 300² = 900 J. నిరోధం చేసిన పని = −F × 0.1 = −900 J. కాబట్టి F = 9000 N.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: ఒక పలక గుండా వెళ్లిన బుల్లెట్ వడి 200 m/s నుంచి 100 m/s కు తగ్గుతుంది. రెండో, అదేరకమైన పలకలోకి అది ఎంత లోతుకు వెళ్తుంది?
సాధన: ప్రారంభ గతి శక్తి K₀ అనుకోండి. 100 m/s వద్ద K = K₀/4. ఒక పలక 3K₀/4 తీసివేస్తుంది. బుల్లెట్కు మిగిలింది K₀/4 మాత్రమే, ఇది పూర్తి పలక తీసేదానిలో మూడో వంతు. కాబట్టి అది రెండో పలకలో మూడో వంతు లోతుకు వెళ్లి ఆగిపోతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: నునుపైన నేలపై x = 0 వద్ద నిశ్చల స్థితి నుంచి 2 kg దిమ్మె బయలుదేరుతుంది. F = 8x న్యూటన్ (x మీటర్లలో) బలం దానిని x వెంట నెట్టుతుంది. x = 2 m వద్ద దాని వడి కనుక్కోండి.
సాధన:
సిద్ధాంతం ప్రకారం, ½ × 2 × v² = 16, కాబట్టి v² = 16, v = 4 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8 (NEET కఠినం): 5 m పొడవు, 37° కోణం ఉన్న గరుకు వాలు తలం పైన 2 kg దిమ్మెను నిశ్చల స్థితి నుంచి వదులుతారు. ఘర్షణ గుణకం 0.5. అడుగున దాని వడి కనుక్కోండి. sin 37° = 0.6, cos 37° = 0.8 గా తీసుకోండి.
సాధన: ప్రతి బలం చేసే పనిని జాబితా చేయండి (చిత్రం 2.1 చూడండి). గురుత్వం: mg × నిలువు పతనం = 20 × (5 × 0.6) = +60 J. అభిలంబ బలం: చలనానికి లంబం, కాబట్టి 0. ఘర్షణ: f = μ mg cos 37° = 0.5 × 20 × 0.8 = 8 N. పని = −8 × 5 = −40 J. నికర పని = 60 + 0 − 40 = 20 J = ½ × 2 × v². కాబట్టి v² = 20, v = 2√5 ≈ 4.5 m/s.

అభిలంబ బలం చలనానికి లంబంగా ఉంటుంది, పని చేయదు; కాబట్టి నికర పని = గురుత్వం చేసిన +60 J నుంచి ఘర్షణ చేసిన 40 J తీసివేసినది.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.9 (NEET కఠినం): 0.5 kg బంతిని 20 m ఎత్తు నుంచి వదులుతారు. అది 18 m/s వడితో నేలను తాకుతుంది. గాలి నిరోధం చేసిన పని కనుక్కోండి.
సాధన: W_gravity = 0.5 × 10 × 20 = 100 J. K_f = ½ × 0.5 × 18² = 81 J. K_i = 0. W_gravity + W_air = 81, కాబట్టి W_air = 81 − 100 = −19 J.
త్వరిత పునశ్చరణ
K = ½mv² = p²/2m; p = √(2mK).
సమాన K: p ∝ √m. సమాన p: K ∝ 1/m.
p × n అయితే K × n²; K × n అయితే p × √n.
పని-శక్తి సిద్ధాంతం: W_net (అన్ని బలాలు) = ΔK. చర బలాలకూ వర్తిస్తుంది.
గరుకు రోడ్డుపై ఆగే దూరం: d = v² / (2μg), ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
ఒకేరకమైన పలకలు సమాన గతి శక్తిని తీసివేస్తాయి, సమాన వడిని కాదు.
అంతర్గత బలాలు వ్యవస్థ గతి శక్తిని మార్చగలవు, కానీ దాని ద్రవ్యవేగాన్ని కాదు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
W_net లో ప్రయోగించిన బలాన్ని మాత్రమే తీసుకోవడం, ఘర్షణ లేదా గురుత్వాన్ని మర్చిపోవడం.
ద్రవ్యవేగంలో 20% పెరుగుదలను గతి శక్తిలో 40% పెరుగుదలగా భావించడం. (1.2)² = 1.44 వాడండి.
ప్రతి పలక సమాన వడిని తీసివేస్తుందని అనుకోవడం. అది సమాన శక్తిని తీసివేస్తుంది.
వర్గం చేసే ముందు km/h ని m/s కు మార్చడం మర్చిపోవడం.
ఘర్షణ ఒక్కటే బ్రేకింగ్ బలం అయినప్పుడు ఆగే దూరం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడుతుందని అనుకోవడం.
ΔK ని ½m(v_f − v_i)² గా రాయడం. సరైనది ½m(v_f² − v_i²).
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. 3 m/s వడితో కదులుతున్న 2 kg వస్తువు గతి శక్తి (a) 6 J (b) 9 J (c) 18 J (d) 3 J
2. ఒక వస్తువు వడి రెట్టింపు అయితే దాని గతి శక్తి (a) రెట్టింపు (b) సగం (c) నాలుగు రెట్లు (d) మారదు అవుతుంది
3. పని-శక్తి సిద్ధాంతం ప్రకారం ఫలిత బలం చేసిన పని దేనిలోని మార్పుకు సమానం? (a) గతి శక్తి (b) ద్రవ్యవేగం (c) స్థితి శక్తి (d) వేగం
4. m ద్రవ్యరాశి, p ద్రవ్యవేగం గల వస్తువు గతి శక్తి (a) p/2m (b) p²m/2 (c) 2p²/m (d) p²/2m
5. 1 kg, 9 kg ద్రవ్యరాశుల వస్తువులకు సమాన గతి శక్తులు ఉన్నాయి. వాటి ద్రవ్యవేగాల నిష్పత్తి (a) 1 : 3 (b) 3 : 1 (c) 1 : 9 (d) 9 : 1
6. ఒక వస్తువు గతి శక్తి ఎప్పటికీ ఇలా ఉండదు (a) సున్నా (b) ఋణాత్మకం (c) ధనాత్మకం (d) దాని స్థితి శక్తి కంటే ఎక్కువ
7. ఒక వస్తువు స్థిర వేగంతో కదులుతుంది. దానిపై జరిగిన నికర పని (a) ధనాత్మకం (b) ఋణాత్మకం (c) సున్నా (d) దాని గతి శక్తికి సమానం
8. 0.16 kg క్రికెట్ బంతి 20 m/s వడితో కదులుతుంది. దాని గతి శక్తి (a) 64 J (b) 3.2 J (c) 16 J (d) 32 J
9. రెండు వస్తువులకు సమాన ద్రవ్యవేగాలు ఉన్నాయి. తేలికైన వస్తువుకు (a) ఎక్కువ గతి శక్తి (b) తక్కువ గతి శక్తి (c) సమాన గతి శక్తి (d) సున్నా గతి శక్తి ఉంటుంది
10. ఒక కారు వడి 10 m/s నుంచి 20 m/s కు పెరుగుతుంది. తుది, ప్రారంభ గతి శక్తుల నిష్పత్తి (a) 2 (b) 4 (c) 8 (d) √2
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఒక వస్తువు ద్రవ్యవేగం 50% పెరిగితే దాని గతి శక్తి పెరుగుదల (a) 50% (b) 100% (c) 125% (d) 150%
12. ఒక వస్తువు గతి శక్తి 300% పెరిగితే దాని ద్రవ్యవేగం పెరుగుదల (a) 100% (b) 200% (c) 300% (d) 73%
13. 400 m/s వడితో వెళ్తున్న 10 g బుల్లెట్ చెట్టు మొదలులోకి దూసుకెళ్లి 20 cm తర్వాత ఆగిపోతుంది. సగటు నిరోధక బలం (a) 2000 N (b) 8000 N (c) 4000 N (d) 400 N
14. 54 km/h వడితో వెళ్తున్న కారు μ = 0.5 ఉన్న రోడ్డుపై చక్రాలు లాక్ అయ్యేలా బ్రేక్ వేస్తుంది. దాని ఆగే దూరం (a) 45 m (b) 22.5 m (c) 11.25 m (d) 30 m
15. ఒక వాహనం v వడి నుంచి 8 m లో ఆగుతుంది. అదే బ్రేకింగ్ బలంతో 3v వడి నుంచి ఆగే దూరం (a) 24 m (b) 48 m (c) 16 m (d) 72 m
16. నునుపైన నేలపై x = 0 వద్ద నిశ్చల స్థితి నుంచి 3 kg దిమ్మె బయలుదేరుతుంది. F = 6x న్యూటన్ (x మీటర్లలో) బలం x వెంట పనిచేస్తుంది. x = 2 m వద్ద దాని వడి (a) 2 m/s (b) 2√2 m/s (c) 4 m/s (d) √2 m/s
17. 0.5 kg బంతిని 45 m నుంచి వదలగా అది 25 m/s వడితో నేలకు చేరుతుంది. గాలి నిరోధం చేసిన పని (a) −68.75 J (b) −156.25 J (c) +68.75 J (d) −225 J
18. μk = 0.3 ఉన్న గరుకు కితిజ సమాంతర నేలపై 4 kg దిమ్మెకు 6 m/s వడి ఇస్తారు. అది జారే దూరం (a) 3 m (b) 12 m (c) 6 m (d) 9 m
19. 2 kg వస్తువు 3 m/s వడితో కదులుతుంది. దాని చలన దిశలో ఉన్న ఒక బలం దానిపై 16 J పని చేస్తుంది. దాని కొత్త వడి (a) 4 m/s (b) 5 m/s (c) 7 m/s (d) 6 m/s
20. 1 kg కణం x = 2t² మీటర్లతో x వెంట కదులుతుంది. మొదటి 2 s లో దానిపై జరిగిన పని (a) 16 J (b) 64 J (c) 8 J (d) 32 J
21. ఒక తేలికైన వస్తువు, ఒక బరువైన వస్తువుకు సమాన గతి శక్తులు ఉన్నాయి. రెండింటినీ స్థిర బలంతో ఒకే దూరంలో ఆపాలి. అవసరమైన బలం (a) తేలికైన వస్తువుకు ఎక్కువ (b) బరువైన వస్తువుకు ఎక్కువ (c) రెండిటికీ సమానం (d) వాటి వడులపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది
22. m, 4m ద్రవ్యరాశుల వస్తువులకు సమాన ద్రవ్యవేగాలు ఉన్నాయి. వాటి గతి శక్తుల నిష్పత్తి (m : 4m) (a) 1 : 4 (b) 4 : 1 (c) 1 : 2 (d) 2 : 1
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక పలక గుండా వెళ్లేటప్పుడు బుల్లెట్ తన వడిలో పదో వంతు కోల్పోతుంది. ప్రతి ఒకేరకమైన పలకలో నిరోధక బలం సమానమని అనుకుంటే, దానిని ఆపడానికి కనీసం ఎన్ని పలకలు అవసరం? (a) 5 (b) 6 (c) 10 (d) 9
24. 4 m పొడవు, 30° కోణం ఉన్న గరుకు వాలు తలం పైన 1 kg దిమ్మెను నిశ్చల స్థితి నుంచి వదులుతారు. ఘర్షణ గుణకం 1/(2√3). అడుగున దాని వడి (a) 2√5 m/s (b) 2√10 m/s (c) √10 m/s (d) 5 m/s
25. 2 kg కణం వేగం (3i + 4j) m/s నుంచి (6i + 8j) m/s కు మారుతుంది. దానిపై జరిగిన నికర పని (a) 25 J (b) 50 J (c) 75 J (d) 100 J
26. 0.5 kg కణం x = t³ − 3t (x మీటర్లలో, t సెకన్లలో) తో x వెంట కదులుతుంది. t = 0 నుంచి t = 2 s వరకు దానిపై జరిగిన నికర పని (a) 18 J (b) 20.25 J (c) 2.25 J (d) 9 J
27. 0.5 kg కణం x-అక్షం వెంట v = 4√x (SI ప్రమాణాలు) వడితో కదులుతుంది. x = 0 నుంచి x = 4 m వరకు ఫలిత బలం చేసిన పని (a) 8 J (b) 32 J (c) 64 J (d) 16 J
28. 4m ద్రవ్యరాశి గల ట్రక్కు, m ద్రవ్యరాశి గల కారుకు సమాన గతి శక్తులు ఉన్నాయి. రెండింటిపై సమాన బ్రేకింగ్ బలాలు పనిచేస్తాయి. వాటి ఆగే సమయాల నిష్పత్తి (ట్రక్కు : కారు) (a) 1 : 1 (b) 4 : 1 (c) 2 : 1 (d) 1 : 2
29. ప్రతిపాదన (A): స్థిర వడితో కితిజ సమాంతర వృత్తంలో తిప్పిన రాయిపై ఏ సమయ వ్యవధిలోనైనా జరిగిన నికర పని సున్నా.
కారణం (R): ఒక వస్తువుపై జరిగిన నికర పని దాని గతి శక్తిలోని మార్పుకు సమానం.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: పనిచేసే బలాలన్నీ సంరక్షకమైనప్పుడే పని-శక్తి సిద్ధాంతం వర్తిస్తుంది.
వాక్యం II: కేవలం అంతర్గత బలాల వల్ల వ్యవస్థ మొత్తం గతి శక్తి మారవచ్చు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | ½ × 2 × 9 = 9 J |
| 2 | c | K ∝ v² |
| 3 | a | W_net = ΔK |
| 4 | d | v = p/m తో K = ½mv² |
| 5 | a | సమాన K వద్ద p ∝ √m: 1 : 3 |
| 6 | b | ½mv² ఋణాత్మకం కాదు |
| 7 | c | వడిలో మార్పు లేదు, కాబట్టి ΔK = 0 |
| 8 | d | ½ × 0.16 × 400 = 32 J |
| 9 | a | K = p²/2m, చిన్న m కు ఎక్కువ |
| 10 | b | (20/10)² = 4 |
| 11 | c | (1.5)² = 2.25, అంటే 125% పెరుగుదల |
| 12 | a | K × 4 అయితే p × 2, అంటే 100% పెరుగుదల |
| 13 | c | K = 800 J; 800 / 0.2 = 4000 N |
| 14 | b | 15² / (2 × 0.5 × 10) = 22.5 m |
| 15 | d | d ∝ v²: 8 × 9 = 72 m |
| 16 | b | W = 3x² = 12 J; v² = 8 |
| 17 | a | 156.25 − 225 = −68.75 J |
| 18 | c | 36 / (2 × 0.3 × 10) = 6 m |
| 19 | b | K = 9 + 16 = 25 J; v = 5 m/s |
| 20 | d | 2 s వద్ద v = 4t = 8 m/s; ½ × 1 × 64 |
| 21 | c | F d = K; K, d రెండూ సమానం |
| 22 | b | సమాన p వద్ద K ∝ 1/m |
| 23 | b | ప్రతి పలక 0.19 K₀ తీసివేస్తుంది; 1/0.19 ≈ 5.3, కాబట్టి 6 |
| 24 | a | 20 J − 10 J = 10 J; v² = 20 |
| 25 | c | ½ × 2 × (100 − 25) = 75 J |
| 26 | a | v = 3t² − 3: −3 నుంచి 9 m/s; ½ × 0.5 × (81 − 9) |
| 27 | d | x = 4 వద్ద v² = 16x = 64; ½ × 0.5 × 64 |
| 28 | c | t = p/F, సమాన K వద్ద p ∝ √m |
| 29 | a | వడి స్థిరం, కాబట్టి ΔK = 0 = W_net |
| 30 | d | సిద్ధాంతం అన్ని బలాలకూ వర్తిస్తుంది; అంతర్గత బలాలు K ని మార్చగలవు |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
గతి శక్తి K = ½mv². ఇది అదిశ రాశి, ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు.
ఇది v² = u² + 2as ను ½m తో గుణించడం ద్వారా వస్తుంది: F s = ½mv² − ½mu².
K మరియు ద్రవ్యవేగం: K = p²/2m, p = √(2mK).
సమాన ద్రవ్యవేగం: K ∝ 1/m, కాబట్టి తేలికైన వస్తువుకు KE ఎక్కువ.
సమాన KE: p ∝ √m, కాబట్టి బరువైన వస్తువుకు ద్రవ్యవేగం ఎక్కువ.
నిష్పత్తులు: K ∝ v², K ∝ p². చిన్న మార్పులు: K లో % మార్పు ≈ 2 × v లేదా p లో % మార్పు.
పని-శక్తి సిద్ధాంతం: W(నికర) = K(తుది) − K(ప్రారంభ). స్థిరమైనా, చరమైనా, సంరక్షకమైనా కాకపోయినా ఏ బలానికైనా ఇది వర్తిస్తుంది.
ఇది న్యూటన్ రెండవ నియమం F = m v dv/dx ను x పరంగా సమాకలనం చేసితే వస్తుంది.
నికర పని సున్నా అంటే వడి మారదు, అయితే దిశ మారవచ్చు.
స్థిర బలం F కు వ్యతిరేకంగా ఆగే దూరం: d = K/F = mv²/2F, కాబట్టి d ∝ v².
ఘర్షణ ఒక్కటే ఉంటే d = v²/(2μg), ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
ఒకేరకమైన పలకల గుండా బుల్లెట్: ప్రతి పలక సమాన KE ని తీసివేస్తుంది, సమాన వడిని కాదు.
వ్యవస్థకు, అంతర్గత బలాల పనిని కూడా కలపండి (ఉదా: కండరాలు, పేలుడులు).
జడత్వరహిత నిదర్శ చౌరసంలో కల్పిత బలాల (pseudo-forces) పనిని కూడా కలపండి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | గమనిక |
|---|---|---|
| గతి శక్తి | K = ½mv² | J; ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు |
| ద్రవ్యవేగం నుంచి K | K = p²/2m | సమాన p: K ∝ 1/m |
| K నుంచి ద్రవ్యవేగం | p = √(2mK) | సమాన K: p ∝ √m |
| పని-శక్తి సిద్ధాంతం | W(నికర) = ΔK | ఏ బలానికైనా, జడత్వ చౌరసంలో |
| ఆగే దూరం | d = mv²/2F | d ∝ v² |
| ఘర్షణతో ఆగడం | d = v²/(2μg) | ద్రవ్యరాశి రద్దవుతుంది |
| పెద్ద మార్పు | K₂/K₁ = (p₂/p₁)² | p లో 10% పెరుగుదల K లో 21% పెరుగుదల |
| చిన్న మార్పు | ΔK/K ≈ 2Δv/v | కొద్ది శాతాలకు మాత్రమే |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"తేలికైనది హుషారైనది": సమాన ద్రవ్యవేగం వద్ద తేలికైన వస్తువుకే గతి శక్తి ఎక్కువ.
"వడికి వర్గం": వడి రెట్టింపు అయితే నాలుగు రెట్లు పని, నాలుగు రెట్లు ఆగే దూరం, నాలుగు రెట్లు పలకలు అవసరం.
"WET = Work Equals Takeaway" — నికర పని (Work) = తీసివేత (Takeaway), అంటే తుది K నుంచి ప్రారంభ K తీసివేయడం.
"p-K-m త్రిభుజం": మూలల్లో p, K, m రాసి, మధ్యలో p² = 2mK రాయండి; మీకు కావలసినదాన్ని మూసివేసి చూడండి.
భావనల అనుసంధానం
ఈ సిద్ధాంతం, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 2: శుద్ధ గతిశాస్త్రంలోని v² = u² + 2as కు శక్తి రూపం.
ద్రవ్యవేగం, ప్రచోదనం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలు నుంచి వస్తాయి; ఇవి ఈ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 7 లో మళ్లీ వస్తాయి.
భ్రమణ గతి శక్తి ½Iω², దొర్లడం ఈ భావనలను భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనంలో విస్తరిస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. ఒక వస్తువు గతి శక్తి K. జాబితా I (మార్పు) ను జాబితా II (కొత్త గతి శక్తి) తో జతపరచండి.
A. వడి రెట్టింపు, ద్రవ్యరాశి అదే
B. ద్రవ్యరాశి రెట్టింపు, వడి అదే
C. ద్రవ్యవేగం సగం, ద్రవ్యరాశి అదే
D. ద్రవ్యరాశి రెట్టింపు, ద్రవ్యవేగం అదే
జాబితా II: (i) K/4 (ii) K/2 (iii) 2K (iv) 4K
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
32. జాబితా I (మార్పు) ను జాబితా II (ఫలిత మార్పు) తో జతపరచండి.
A. ద్రవ్యవేగం 10% పెరిగితే; KE లో పెరుగుదల
B. KE 44% పెరిగితే; ద్రవ్యవేగంలో పెరుగుదల
C. వడి 1% పెరిగితే; KE లో ఉజ్జాయింపు పెరుగుదల
D. KE 300% పెరిగితే; ద్రవ్యవేగంలో పెరుగుదల
జాబితా II: (i) 2% (ii) 20% (iii) 21% (iv) 100%
(a) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (b) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
33. m ద్రవ్యరాశి గల కారు v వడితో వెళ్తూ స్థిర బ్రేకింగ్ బలం F వల్ల d దూరంలో ఆగుతుంది. జాబితా I (కొత్త సందర్భం, అదే F) ను జాబితా II (కొత్త ఆగే దూరం) తో జతపరచండి.
A. వడి 2v, ద్రవ్యరాశి m
B. వడి v, ద్రవ్యరాశి 2m
C. వడి v/2, ద్రవ్యరాశి m
D. వడి 2v, ద్రవ్యరాశి 2m
జాబితా II: (i) 8d (ii) d/4 (iii) 2d (iv) 4d
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
34. జాబితా I (కదులుతున్న వస్తువు) ను జాబితా II (దాని గతి శక్తి) తో జతపరచండి.
A. 2 m/s వడితో 1 kg బంతి
B. 4 kg m/s ద్రవ్యవేగం గల 2 kg ట్రాలీ
C. 100 m/s వడితో 20 g బుల్లెట్
D. 36 km/h వడితో 1000 kg కారు
జాబితా II: (i) 100 J (ii) 2 J (iii) 50 kJ (iv) 4 J
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. పని-శక్తి సిద్ధాంతం సంరక్షక, అసంరక్షక బలాలకు సమానంగా వర్తిస్తుంది.
B. వస్తువు −x వెంట కదిలినప్పుడు గతి శక్తి ఋణాత్మకం కావచ్చు.
C. వస్తువుపై నికర పని సున్నా అయితే, దాని తుది వడి = ప్రారంభ వడి.
D. సమాన గతి శక్తి గల రెండు వస్తువులకు సమాన ద్రవ్యవేగం ఉండాలి.
E. జడత్వరహిత చౌరసంలో కల్పిత బలాల పనిని కలిపితేనే సిద్ధాంతం వర్తిస్తుంది.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 5
36. ఒక బుల్లెట్ ఒకేరకమైన చెక్క పలకల వరుస గుండా వెళ్తుంది. ప్రతి పలక సమాన స్థిర నిరోధాన్ని ఇస్తుంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ప్రతి పలక సమాన మొత్తంలో గతి శక్తిని తీసివేస్తుంది.
B. ప్రతి పలక వడిని సమాన మొత్తంలో తగ్గిస్తుంది.
C. మొదటి పలక తర్వాత వడి సగానికి తగ్గితే, బుల్లెట్ రెండో పలక లోపలే ఆగిపోతుంది.
D. ప్రారంభ వడి రెట్టింపు అయితే బుల్లెట్ రెట్టింపు పలకల గుండా వెళ్తుంది.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) C మరియు D మాత్రమే (c) B మరియు D మాత్రమే (d) A మరియు C మాత్రమే
37. ఒక క్రేన్ m ద్రవ్యరాశి గల బరువును స్థిర పైకి త్వరణం a తో h ఎత్తుకు లేపుతుంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. క్రేన్ చేసిన పని m(g + a)h.
B. గురుత్వం చేసిన పని −mgh.
C. గతి శక్తిలో పెరుగుదల mah.
D. గతి శక్తిలో పెరుగుదల m(g + a)h.
(a) A మరియు D మాత్రమే (b) A, B మరియు C మాత్రమే (c) B మరియు C మాత్రమే (d) B, C మరియు D మాత్రమే
38. ఒక బంతిని నేరుగా పైకి విసిరి అదే ఎత్తు వద్ద పట్టుకుంటారు. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. పైకి-కింది పూర్తి ప్రయాణంలో గురుత్వం చేసిన నికర పని సున్నా.
B. గాలి నిరోధం ఉంటే, పూర్తి ప్రయాణంలో నిరోధం చేసిన పని ఋణాత్మకం.
C. గాలి నిరోధం ఉంటే, బంతి విసిరిన వడి కంటే ఎక్కువ వడితో తిరిగి వస్తుంది.
D. పని-శక్తి సిద్ధాంతం అంటే యాంత్రిక శక్తి నిత్యత్వానికి మరో పేరు మాత్రమే.
(a) 1 (b) 3 (c) 2 (d) 4
39. +x వెంట కదులుతున్న వస్తువు గతి శక్తి K స్థానంతో ఇలా మారుతుంది: x = 0 వద్ద 0 నుంచి x = 4 m వద్ద 20 J వరకు సరళరేఖగా పెరుగుతుంది, x = 6 m వరకు 20 J వద్ద ఉంటుంది, తర్వాత x = 8 m వద్ద 0 కు సరళరేఖగా తగ్గుతుంది. x = 6 m, x = 8 m మధ్య వస్తువుపై ఫలిత బలం
(a) చలన దిశలో 10 N (b) చలనానికి వ్యతిరేకంగా 10 N (c) చలనానికి వ్యతిరేకంగా 5 N (d) సున్నా
40. నునుపైన నేలపై x = 0 వద్ద నిశ్చల స్థితి నుంచి 2 kg దిమ్మె బయలుదేరుతుంది. దానిపై ఉన్న ఏకైక కితిజ సమాంతర బలం యొక్క F–x గ్రాఫ్ x = 0 నుంచి 3 m వరకు F = +4 N, x = 3 m నుంచి 5 m వరకు F = −2 N చూపిస్తుంది. x = 5 m వద్ద దిమ్మె వడి
(a) 2 m/s (b) 4 m/s (c) 2√3 m/s (d) 2√2 m/s
41. కదులుతున్న నాలుగు వస్తువుల పట్టికను పరిశీలించండి.
| వస్తువు | ద్రవ్యరాశి (kg) | వడి (m/s) |
|---|---|---|
| P | 1 | 4 |
| Q | 2 | 3 |
| R | 4 | 2 |
| S | 9 | 1 |
ఏ వాక్యం సరైనది?
(a) Q కు అత్యధిక KE, S కు అత్యధిక ద్రవ్యవేగం (b) P కు అత్యధిక KE, R కు అత్యధిక ద్రవ్యవేగం (c) R కు అత్యధిక KE, అత్యధిక ద్రవ్యవేగం (d) S కు అత్యధిక KE, అత్యధిక ద్రవ్యవేగం
Q42–43 కోసం పేరా: 1000 kg కారు పొడి హైవేపై 72 km/h వడితో వెళ్తుంది. డ్రైవర్ గట్టిగా బ్రేక్ వేసినప్పుడు చక్రాలు లాక్ అవుతాయి, టైర్లు-రోడ్డు మధ్య ఘర్షణ గుణకం 0.5. వర్షాకాలంలో అదే రోడ్డు తడిసి గుణకం 0.25 కు తగ్గుతుంది.
42. పొడి రోడ్డుపై ఆగే దూరం
(a) 20 m (b) 80 m (c) 40 m (d) 400 m
43. తడి రోడ్డుపై, అదే దూరంలో ఆగగలిగే గరిష్ఠ వడి సుమారు
(a) 36 km/h (b) 51 km/h (c) 72 km/h (d) 102 km/h
44. 2.5 m పొడవు, 53° వాలు (sin 53° = 0.8, cos 53° = 0.6) ఉన్న గరుకు వాలు తలం పైన 4 kg దిమ్మెను నిశ్చల స్థితి నుంచి వదులుతారు. గతిక ఘర్షణ గుణకం 0.5. ఘర్షణ చేసిన పని, అడుగున వడి
(a) −30 J, 5 m/s (b) −60 J, 5 m/s (c) −30 J, 6.3 m/s (d) −40 J, 4 m/s
45. 0.5 kg కణం x = 2t² (x మీటర్లలో, t సెకన్లలో) తో x వెంట కదులుతుంది. మొదటి 2 s లో ఫలిత బలం చేసిన పని
(a) 8 J (b) 32 J (c) 4 J (d) 16 J
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | K ∝ v² నుంచి 4K; స్థిర v వద్ద K ∝ m నుంచి 2K; K ∝ p² నుంచి K/4; స్థిర p వద్ద K ∝ 1/m నుంచి K/2 |
| 32 | a | 1.1² = 1.21; √1.44 = 1.2; 2 × 1% = 2%; K × 4 అంటే p × 2 |
| 33 | b | d = mv²/2F: 4d, 2d, d/4, 8d |
| 34 | c | 2 J; 16/4 = 4 J; ½ × 0.02 × 100² = 100 J; ½ × 1000 × 10² = 50 kJ |
| 35 | a | A, C, E సరైనవి; K ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు; సమాన K అంటే సమాన p కాదు |
| 36 | d | ఒక పలక తర్వాత K, K₀/4 కు తగ్గుతుంది (ప్రతి పలక 3K₀/4 తీసివేస్తుంది), కాబట్టి రెండో పలకలో ఆగుతుంది; 2v అయితే నాలుగు రెట్లు పలకలు |
| 37 | b | ఫలిత బలం ma, h దూరం వెంట పనిచేస్తే ΔK = mah, m(g + a)h కాదు |
| 38 | c | A, B సరైనవి; నిరోధం వల్ల తక్కువ వడితో తిరిగి వస్తుంది; పని-శక్తి సిద్ధాంతం యాంత్రిక శక్తి నిత్యత్వం కాదు |
| 39 | b | ఫలిత బలం = K–x వాలు = (0 − 20)/2 = −10 N |
| 40 | d | W = 12 − 4 = 8 J = ½ × 2 × v², v = 2√2 m/s |
| 41 | a | K: 8, 9, 8, 4.5 J; p: 4, 6, 8, 9 kg m/s |
| 42 | c | d = v²/(2μg) = 400/10 = 40 m |
| 43 | b | v² = 2 × 0.25 × 10 × 40 = 200, v = 14.1 m/s ≈ 51 km/h |
| 44 | a | W_f = −0.5 × 4 × 10 × 0.6 × 2.5 = −30 J; mgh = 80 J, కాబట్టి ½ × 4 × v² = 50 J, v = 5 m/s |
| 45 | d | t = 2 s వద్ద v = 4t = 8 m/s; W = ½ × 0.5 × 64 = 16 J |