అధ్యాయం 5: సామర్థ్యం (Power)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సగటు సామర్థ్యం (Average power), తక్షణ సామర్థ్యం (Instantaneous power) మధ్య తేడా.
సామర్థ్యం F · v కు ఎందుకు సమానం, కదిలే వాహనాలకు దాన్ని ఎలా వాడాలి.
సామర్థ్యానికి ప్రమాణాలు, kWh ఎందుకు శక్తి ప్రమాణమో, సామర్థ్య ప్రమాణం కాదో.
పంపులు, లిఫ్టులు, వాలుపై వాహనాలకు అవసరమైన సామర్థ్యం.
స్థిర బలం కింద, స్థిర సామర్థ్యం కింద చలనం.
5.1 సగటు మరియు తక్షణ సామర్థ్యం
ఇద్దరు అబ్బాయిలు ఒకేలాంటి 20 kg బియ్యం బస్తాలను మూడో అంతస్తు ఫ్లాట్కు మోసుకెళ్తారు. ఒకరికి 30 సెకన్లు పడుతుంది, మరొకరికి 2 నిమిషాలు. ఇద్దరూ గురుత్వానికి వ్యతిరేకంగా ఒకే పని (Work) చేస్తారు. కానీ మొదటివాడు ఆ పనిని వేగంగా చేశాడు కాబట్టి అతని సామర్థ్యం ఎక్కువ.
పని జరిగే రేటే సామర్థ్యం (Power).
సగటు సామర్థ్యం మొత్తం పనిని మొత్తం కాలంతో భాగిస్తుంది. తక్షణ సామర్థ్యం ఒక క్షణంలోని రేటు. W-t గ్రాఫ్పై, ఆ క్షణంలో వక్రం వాలు (Slope) తక్షణ సామర్థ్యం.
పనిలాగే సామర్థ్యం కూడా అదిశ రాశి (Scalar).
5.2 సామర్థ్యం = బలం × వేగం
అతి చిన్న కాలం dt లో బలం F తన పనిచేసే బిందువును ds కదుపుతుంది. పని dW = F · ds. dt తో భాగించండి:
NEET లో ఎక్కువగా వాడే సామర్థ్య సూత్రం ఇదే. దీని నుంచి వెంటనే కొన్ని ఫలితాలు వస్తాయి:
వేగానికి (Velocity) లంబంగా ఉండే బలం (ఏకరీతి వృత్తాకార చలనంలో దారం తన్యత వంటిది) సున్నా సామర్థ్యం ఇస్తుంది.
వేగానికి వ్యతిరేకంగా ఉండే బలం (ఘర్షణ, గాలి నిరోధం వంటివి) ఋణాత్మక సామర్థ్యం ఇస్తుంది. అది శక్తిని తీసివేస్తుంది.
వాహనానికి v వడి వద్ద ఇంజిన్ నడిపే బలం F = P/v. తక్కువ వడి వద్ద అదే సామర్థ్యం పెద్ద బలాన్ని ఇస్తుంది. అందుకే లారీలు ఘాట్ రోడ్లను తక్కువ గేర్లో, తక్కువ వడితో ఎక్కుతాయి.
5.3 ప్రమాణాలు
సామర్థ్యానికి SI ప్రమాణం వాట్ (W). 1 W = 1 J/s. దాని మితులు [ML²T⁻³].
| ప్రమాణం | విలువ | ఎక్కడ వాడతారు |
|---|---|---|
| వాట్ (W) | 1 J/s | SI ప్రమాణం |
| కిలోవాట్ (kW) | 1000 W | మోటార్లు, పంపులు, కార్లు |
| హార్స్పవర్ (hp) | 746 W | ఇంజిన్లు, పంపుసెట్లు, ట్రాక్టర్లు |
కిలోవాట్ అవర్ శక్తి ప్రమాణం, సామర్థ్య ప్రమాణం కాదు. 1 kW పరికరం 1 గంటలో వాడే శక్తి ఇది: 1 kWh = 1000 W × 3600 s = 3.6 × 10⁶ J. కరెంటు బిల్లులో ఒక "యూనిట్" అంటే 1 kWh. 1.5 kW తీసుకునే 1.5 టన్ను ఏసీ 8 గంటలు నడిస్తే 12 యూనిట్లు వాడుతుంది.
5.4 ఆచరణాత్మక సమస్యలలో సామర్థ్యం
స్థిర వడితో పైకి లేపడం. m ద్రవ్యరాశిని స్థిర వడి v తో పైకి లేపడానికి mg బలం కావాలి, కాబట్టి P = mgv. ఒక భారాన్ని t కాలంలో h ఎత్తుకు లేపితే P = mgh/t.
పంపులు. ఒక పంపు m ద్రవ్యరాశి నీటిని t కాలంలో h ఎత్తుకు లేపుతుంది. నీటిని v వడితో బయటకు చిమ్మవచ్చు కూడా. ఉపయోగకర సామర్థ్యం:
ఇక్కడ m/t అంటే ద్రవ్యరాశి ప్రవాహ రేటు, kg/s లో. ఒక లీటరు నీటి ద్రవ్యరాశి 1 kg.
స్థిర వడితో వాహనాలు. స్థిర వడి వద్ద నికర బలం సున్నా. ఇంజిన్ బలం = మొత్తం వ్యతిరేక బలం. θ కోణం వాలుపై, నిరోధం f అయితే:
చిన్న వాలులకు "n లో 1" (1 in n) అంటే sin θ = 1/n.
గరిష్ట వడి. గరిష్ట సామర్థ్యం P ఉన్న ఇంజిన్, దాని నడిపే బలం నిరోధానికి సమానమైనప్పుడు అత్యధిక వడిని చేరుతుంది. నిరోధం స్థిరమైన f అయితే v_max = P/f. నిరోధం వడితో పెరిగితే, ఉదాహరణకు f = bvⁿ, అప్పుడు P = bvⁿ⁺¹.
దక్షత (Efficiency). ఏ యంత్రమూ ఇన్పుట్ సామర్థ్యం మొత్తాన్ని ఉపయోగకర అవుట్పుట్గా మార్చదు. దక్షత η = అవుట్పుట్ సామర్థ్యం / ఇన్పుట్ సామర్థ్యం, సాధారణంగా శాతంలో ఇస్తారు. 80% దక్షత ఉన్న పంపుకు ఉపయోగకర సామర్థ్యానికి 1.25 రెట్లు ఇన్పుట్ కావాలి.
5.5 స్థిర బలం vs స్థిర సామర్థ్యం
నిశ్చల స్థితి నుంచి స్థిర బలం. త్వరణం (Acceleration) a = F/m స్థిరం, కాబట్టి v = at. సామర్థ్యం:
సామర్థ్యం కాలంతో పాటు అనులోమంగా పెరుగుతుంది. t కాలంలో సగటు సామర్థ్యం చివరి సామర్థ్యంలో సగం.
నిశ్చల స్థితి నుంచి స్థిర సామర్థ్యం. పని మొత్తం గతి శక్తిగా మారుతుంది: Pt = ½mv². కాబట్టి:
కాబట్టి స్థిర సామర్థ్యం కింద v, √t లాగా పెరుగుతుంది; దూరం t^(3/2) లాగా పెరుగుతుంది. వస్తువు వేగం పుంజుకునే కొద్దీ బలం P/v తగ్గుతూ ఉంటుంది.
| రాశి | నిశ్చల స్థితి నుంచి స్థిర బలం | నిశ్చల స్థితి నుంచి స్థిర సామర్థ్యం |
|---|---|---|
| త్వరణం | స్థిరం | కాలంతో తగ్గుతుంది |
| వడి v | ∝ t | ∝ t^(1/2) |
| దూరం s | ∝ t² | ∝ t^(3/2) |
| సామర్థ్యం P | ∝ t | స్థిరం |
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: 40 kg అమ్మాయి 3 m ఎత్తైన మెట్లను 6 s లో పరుగెత్తి ఎక్కుతుంది. ఆమె సగటు సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: W = mgh = 40 × 10 × 3 = 1200 J. P = 1200 / 6 = 200 W.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: కారు 25 m/s వడితో కదులుతున్నప్పుడు దాని ఇంజిన్ 2000 N నడిపే బలాన్ని ఇస్తుంది. అందించిన సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: P = Fv = 2000 × 25 = 50000 W = 50 kW (సుమారు 67 hp).
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ఒక వ్యవసాయ పంపు నిమిషానికి 600 kg నీటిని 20 m ఎత్తుకు లేపుతుంది. ఉపయోగకర సామర్థ్యం కనుక్కోండి. పంపు దక్షత 80% అయితే దాని ఇన్పుట్ సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: ఉపయోగకర సామర్థ్యం = mgh/t = 600 × 10 × 20 / 60 = 2000 W. ఇన్పుట్ = 2000 / 0.8 = 2500 W = 2.5 kW.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ఒక పంపు నీటిని 15 m ఎత్తుకు లేపి, 10 m/s వడితో బయటకు చిమ్ముతుంది. అది సెకనుకు 2 kg నీటిని అందిస్తుంది. నీటికి అది ఇచ్చే సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: P = (m/t)(gh + ½v²) = 2 × (10 × 15 + ½ × 100) = 2 × 200 = 400 W.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: 1000 kg కారు 20 లో 1 వాలును స్థిరంగా 20 m/s వడితో ఎక్కుతుంది. రోడ్డు, గాలి నిరోధం మొత్తం 500 N. ఇంజిన్ సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: వాలు వెంట భారం అంశం = mg sin θ = 1000 × 10 × (1/20) = 500 N. ఇంజిన్ బలం = 500 + 500 = 1000 N. P = 1000 × 20 = 20000 W = 20 kW.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: నిశ్చల స్థితిలో ఉన్న 2 kg వస్తువుపై 4 N స్థిర బలం పనిచేస్తుంది. (a) t = 3 s వద్ద సామర్థ్యం, (b) మొదటి 3 s లో సగటు సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: a = 2 m/s², కాబట్టి t = 3 s వద్ద v = 6 m/s. (a) P = Fv = 4 × 6 = 24 W. (b) చేసిన పని = K = ½ × 2 × 36 = 36 J. సగటు సామర్థ్యం = 36 / 3 = 12 W, చివరి సామర్థ్యంలో సగం.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: v = (4i − j + 2k) m/s వేగంతో కదులుతున్న కణంపై F = (2i + 3j − k) N బలం పనిచేస్తుంది. సామర్థ్యం కనుక్కోండి.
సాధన: P = F · v = 8 − 3 − 2 = 3 W.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: 1000 kg కారు నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరుతుంది. దాని ఇంజిన్ స్థిరంగా 10 kW ఇస్తుంది. నష్టాలను విస్మరిస్తూ, 5 s తర్వాత దాని వడి కనుక్కోండి.
సాధన: Pt = ½mv² నుంచి 10000 × 5 = ½ × 1000 × v². కాబట్టి v² = 100, v = 10 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.9 (NEET కఠినం): ఒక మోటారు పడవపై నిరోధం 12v న్యూటన్; v దాని వడి (m/s లో). దాని ఇంజిన్ 4800 W ఇస్తుంది. దాని అత్యధిక వడి కనుక్కోండి. అత్యధిక వడిని రెట్టింపు చేయాలంటే ఎంత సామర్థ్యం కావాలి?
సాధన: అత్యధిక వడి వద్ద ఇంజిన్ బలం P/v = నిరోధం 12v. కాబట్టి P = 12v², v² = 4800 / 12 = 400, v = 20 m/s. ఇక్కడ P ∝ v² కాబట్టి v ని రెట్టింపు చేయాలంటే నాలుగు రెట్లు సామర్థ్యం కావాలి: 19200 W = 19.2 kW.
త్వరిత పునశ్చరణ
P_avg = W/t; P = dW/dt = F · v = Fv cos θ.
1 W = 1 J/s; 1 hp = 746 W; [P] = [ML²T⁻³].
1 kWh = 3.6 × 10⁶ J — ఇది శక్తి ప్రమాణం.
పంపు: P = (m/t)(gh + ½v²). వాలుపై వాహనం: P = (mg sin θ + f)v.
అత్యధిక వడి: నడిపే బలం P/v = నిరోధం.
నిశ్చల స్థితి నుంచి స్థిర బలం: P ∝ t, సగటు = చివరిదానిలో సగం.
నిశ్చల స్థితి నుంచి స్థిర సామర్థ్యం: v ∝ t^(1/2), s ∝ t^(3/2).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
kWh ని సామర్థ్య ప్రమాణం అనడం.
నీటికి వడి కూడా ఇచ్చే పంపుకు P = mgh/t వాడడం. ½v² పదాన్ని కలపండి.
ప్రశ్న ఇన్పుట్ సామర్థ్యం అడిగినప్పుడు దక్షతతో భాగించడం మరచిపోవడం.
స్థిర బలం కింద సగటు సామర్థ్యం చివరి సామర్థ్యానికి సమానమని అనుకోవడం. అది సగం.
స్థిర వడి వద్ద P = Fv లో F ని నికర బలంగా తీసుకోవడం. స్థిర వడి వద్ద F అంటే నిరోధాన్ని సమతుల్యం చేసే ఇంజిన్ బలం.
సామర్థ్యం రెట్టింపైతే వడి రెట్టింపవుతుందని అనుకోవడం. అది నిరోధం వడితో ఎలా మారుతుందో దానిపై ఆధారపడుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. సామర్థ్యానికి SI ప్రమాణం (a) జౌల్ (b) వాట్ (c) న్యూటన్ (d) కిలోవాట్ అవర్
2. ఒక హార్స్పవర్ సుమారుగా (a) 746 W (b) 1000 W (c) 550 W (d) 7.46 W
3. సామర్థ్యం మితి సూత్రం (a) [ML²T⁻²] (b) [MLT⁻³] (c) [ML²T⁻¹] (d) [ML²T⁻³]
4. v వేగంతో కదులుతున్న వస్తువుకు F బలం అందించే తక్షణ సామర్థ్యం (a) F × v (b) F/v (c) F · v (d) Fv²
5. కిలోవాట్ అవర్ దేని ప్రమాణం? (a) సామర్థ్యం (b) శక్తి (c) బలం (d) ద్రవ్యవేగం
6. ఒక యంత్రం 2 నిమిషాలలో 600 J పని చేస్తుంది. దాని సగటు సామర్థ్యం (a) 5 W (b) 300 W (c) 50 W (d) 1200 W
7. బలం దిశలో 4 m/s వడితో కదులుతున్న వస్తువుపై 50 N బలం పనిచేస్తుంది. అందించిన సామర్థ్యం (a) 12.5 W (b) 54 W (c) 200 W (d) 46 W
8. 1.5 kW హీటర్ 4 గంటలు నడుస్తుంది. kWh లో వాడిన శక్తి (a) 1.5 (b) 0.375 (c) 60 (d) 6
9. సామర్థ్యం ఒక (a) బలం దిశలో సదిశ (b) అదిశ (c) వేగం దిశలో సదిశ (d) మితిరహిత సంఖ్య
10. ఒక బలం వస్తువు వేగానికి లంబంగా పనిచేస్తుంది. అది అందించే సామర్థ్యం (a) Fv (b) గరిష్టం (c) సున్నా (d) ఋణాత్మకం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 60 kg వ్యక్తి 10 m ఎత్తైన మెట్లను 20 s లో ఎక్కుతాడు. అతని సగటు సామర్థ్యం (a) 300 W (b) 600 W (c) 30 W (d) 3000 W
12. ఒక పంపు నిమిషానికి 1200 kg నీటిని 15 m ఎత్తుకు లేపుతుంది. దాని దక్షత 75% అయితే ఇన్పుట్ సామర్థ్యం (a) 3 kW (b) 4 kW (c) 2.25 kW (d) 5 kW
13. ఒక కారు 1500 N మొత్తం నిరోధానికి వ్యతిరేకంగా స్థిరంగా 72 km/h వడితో కదులుతుంది. ఇంజిన్ సామర్థ్యం (a) 108 kW (b) 75 kW (c) 30 kW (d) 3 kW
14. నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరిన 2 kg వస్తువుపై 6 N స్థిర బలం పనిచేస్తుంది. t = 4 s వద్ద సామర్థ్యం (a) 36 W (b) 72 W (c) 144 W (d) 24 W
15. Q14 లోని వస్తువుకు మొదటి 4 s లో సగటు సామర్థ్యం (a) 36 W (b) 72 W (c) 18 W (d) 144 W
16. ఒక కారు ఇంజిన్ అత్యధిక వడి 20 m/s వద్ద 40 kW ఇస్తుంది. నిరోధం (స్థిరమని అనుకుంటే) (a) 800 N (b) 4000 N (c) 1000 N (d) 2000 N
17. v = (2i − j + 5k) m/s వేగంతో కదులుతున్న కణంపై F = (3i + 4j) N బలం పనిచేస్తుంది. సామర్థ్యం (a) 10 W (b) 2 W (c) 26 W (d) 14 W
18. 1200 kg కారు 30 లో 1 వాలును 200 N నిరోధానికి వ్యతిరేకంగా స్థిరంగా 15 m/s వడితో ఎక్కుతుంది. ఇంజిన్ సామర్థ్యం (a) 6 kW (b) 3 kW (c) 9 kW (d) 12 kW
19. నేల స్థాయిలో ఉన్న పంపు సెకనుకు 5 kg నీటిని 4 m/s వడితో బయటకు చిమ్ముతుంది. నీటికి అది అందించే సామర్థ్యం (a) 80 W (b) 20 W (c) 10 W (d) 40 W
20. ఒక వస్తువుపై చేసిన పని కాలంతో W = (3t² + 2t) J గా మారుతుంది. t = 2 s వద్ద సామర్థ్యం (a) 14 W (b) 16 W (c) 8 W (d) 12 W
21. మొత్తం 1500 kg ద్రవ్యరాశి ఉన్న లిఫ్టు స్థిరంగా 2 m/s వడితో పైకి వెళ్తుంది. దానిపై ఘర్షణ బలం 3000 N. మోటారు సామర్థ్యం (a) 30 kW (b) 6 kW (c) 36 kW (d) 48 kW
22. ఒక మోటారు 2 kW తీసుకుని, 100 kg ను స్థిర వడితో 10 s లో 12 m పైకి లేపుతుంది. దాని దక్షత (a) 40% (b) 60% (c) 75% (d) 50%
స్థాయి 3: సవాలు
23. నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరిన వస్తువును స్థిర సామర్థ్యం ఇచ్చే యంత్రం నడిపిస్తుంది. దాని స్థానభ్రంశం s కాలం t తో ఇలా మారుతుంది (a) s ∝ t (b) s ∝ t^(1/2) (c) s ∝ t^(3/2) (d) s ∝ t²
24. ఒక పడవపై నిరోధం దాని వడికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. అత్యధిక వడిని రెట్టింపు చేయాలంటే ఇంజిన్ సామర్థ్యాన్ని దీనితో గుణించాలి (a) 2 (b) 4 (c) √2 (d) 8
25. ఒక కారుపై గాలి నిరోధం దాని వడి వర్గానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది; ఇతర నిరోధం ఉపేక్షణీయం. అత్యధిక వడిని రెట్టింపు చేయాలంటే సామర్థ్యాన్ని దీనితో గుణించాలి (a) 4 (b) 2 (c) 16 (d) 8
26. 1000 kg కారు నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరుతుంది; దాని ఇంజిన్ స్థిరంగా 20 kW ఇస్తుంది. నష్టాలను విస్మరిస్తే 10 s తర్వాత దాని వడి (a) 20 m/s (b) 10 m/s (c) 40 m/s (d) 14.1 m/s
27. స్థిర ఇంజిన్ సామర్థ్యం P ఉన్న m ద్రవ్యరాశి కారుకు, స్థిర నిరోధం ఉన్న సమతల రోడ్డుపై అత్యధిక వడి v. వడి v/2 ఉన్నప్పుడు దాని త్వరణం (a) 2P/(mv) (b) P/(mv) (c) P/(2mv) (d) 3P/(mv)
28. స్థిరంగా 3 m/s వడితో కదులుతున్న కన్వేయర్ బెల్టుపై ఇసుక 2 kg/s రేటుతో పడుతుంది. బెల్టును అదే వడితో కదిలించడానికి అవసరమైన అదనపు సామర్థ్యం (a) 9 W (b) 36 W (c) 18 W (d) 6 W
29. ప్రతిపాదన (A): నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరిన వస్తువుపై స్థిర బలం పనిచేసినప్పుడు, t కాలంలో సగటు సామర్థ్యం t కాలం వద్ద సామర్థ్యంలో సగం.
కారణం (R): నిశ్చల స్థితి నుంచి స్థిర బలం కింద వేగం కాలానికి అనులోమానుపాతంలో పెరుగుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: కిలోవాట్ అవర్ సామర్థ్య ప్రమాణం.
వాక్యం II: ఒక కిలోవాట్ అవర్ = 3.6 × 10⁶ J.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | 1 W = 1 J/s |
| 2 | a | 1 hp = 746 W |
| 3 | d | [ML²T⁻²]/[T] |
| 4 | c | P = F · v, అదిశ లబ్ధం |
| 5 | b | kW × h = శక్తి |
| 6 | a | 600 / 120 = 5 W |
| 7 | c | 50 × 4 = 200 W |
| 8 | d | 1.5 × 4 = 6 kWh |
| 9 | b | రెండు సదిశల అదిశ లబ్ధం |
| 10 | c | cos 90° = 0 |
| 11 | a | 6000 J / 20 s |
| 12 | b | ఉపయోగకర సామర్థ్యం 3 kW; 3 / 0.75 = 4 kW |
| 13 | c | 1500 × 20 = 30 kW |
| 14 | b | v = 3 × 4 = 12 m/s; 6 × 12 |
| 15 | a | 4 s లో K = 144 J |
| 16 | d | 40000 / 20 = 2000 N |
| 17 | b | 6 − 4 + 0 = 2 W |
| 18 | c | (400 + 200) × 15 = 9000 W |
| 19 | d | ½ × 5 × 16 = 40 W |
| 20 | a | dW/dt = 6t + 2 = 14 W |
| 21 | c | (15000 + 3000) × 2 = 36 kW |
| 22 | b | 2000 W లో అవుట్పుట్ 1200 W |
| 23 | c | v ∝ t^(1/2), కాబట్టి s ∝ t^(3/2) |
| 24 | b | P = bv² |
| 25 | d | P = cv³ |
| 26 | a | v² = 2Pt/m = 400 |
| 27 | b | ఇంజిన్ బలం 2P/v నుంచి నిరోధం P/v తీసివేయండి |
| 28 | c | F = v(dm/dt) = 6 N; P = 6 × 3 |
| 29 | a | P = F²t/m, t కు రేఖీయం, కాబట్టి సగటు సగం |
| 30 | d | kWh శక్తి; 1000 × 3600 J |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
పని జరిగే రేటే సామర్థ్యం: P = dW/dt. ఇది అదిశ రాశి.
సగటు సామర్థ్యం = మొత్తం పని ÷ మొత్తం కాలం.
తక్షణ సామర్థ్యం P = F · v = Fv cos θ.
SI ప్రమాణం వాట్: 1 W = 1 J/s. మితులు [ML²T⁻³].
1 హార్స్పవర్ (hp) = 746 W. 1 kW = 1000 W.
kWh శక్తి ప్రమాణం: 1 kWh = 3.6 × 10⁶ J. బిల్లులు "యూనిట్లు" kWh లో లెక్కిస్తాయి.
P–t గ్రాఫ్ కింద వైశాల్యం చేసిన పనిని ఇస్తుంది.
నీటిని లేపే పంపు: P = (సెకనుకు ద్రవ్యరాశి) × g × h; నీరు v వడితో బయటకు వస్తే ½ × (సెకనుకు ద్రవ్యరాశి) × v² కూడా కలపండి.
దక్షత η = ఉపయోగకర అవుట్పుట్ సామర్థ్యం ÷ ఇన్పుట్ సామర్థ్యం, ఎప్పుడూ 1 (100%) కంటే తక్కువ.
స్థిర వడితో వాహనం: ఇంజిన్ బలం = మొత్తం నిరోధం, కాబట్టి P = (నిరోధం) × v.
స్థిర వడితో వాలు తలం పైకి: P = (mg sin θ + నిరోధం) × v.
ఇచ్చిన సామర్థ్యంతో గరిష్ట వడి: v(max) = P ÷ నిరోధం.
నిశ్చల స్థితి నుంచి స్థిర సామర్థ్యం: v ∝ t^½, x ∝ t^(3/2).
నిశ్చల స్థితి నుంచి స్థిర బలం: P ∝ t, P ∝ √x.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం లేదా విలువ | గమనిక |
|---|---|---|
| సగటు సామర్థ్యం | P = W/t | W |
| తక్షణ సామర్థ్యం | P = F · v | ఋణాత్మకం కావచ్చు (బ్రేకింగ్) |
| హార్స్పవర్ | 1 hp = 746 W | ఇంజిన్ రేటింగులు |
| kWh | 3.6 × 10⁶ J | శక్తి, సామర్థ్యం కాదు |
| పంపు సామర్థ్యం | P = (m/t) g h | బయటకు వచ్చే వడికి ½(m/t)v² కలపండి |
| దక్షత | η = P(అవుట్)/P(ఇన్) | 1 కంటే తక్కువ |
| వాలు తలంపై వాహనం | P = (mg sin θ + f) v | స్థిర వడి |
| స్థిర సామర్థ్య చలనం | v ∝ t^½, x ∝ t^(3/2) | నిశ్చల స్థితి నుంచి |
| మితులు | [ML²T⁻³] | J/s కు సమానం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"P అంటే బలం × వేగం": P = Fv ని ఫాన్ రేటింగ్లా చదవండి: ఎక్కువ తోపుడు లేదా ఎక్కువ వడి అంటే ఎక్కువ సామర్థ్యం.
"kWh = కిలో-వాట్-అవర్ = శక్తి": వాట్ × గంట అంటే సామర్థ్యం × కాలం, కాబట్టి అది శక్తి. 1 యూనిట్ = 1000 × 3600 J.
"గుర్రం 746": 746 నంబర్ ప్లేట్ మోసుకెళ్తున్న గుర్రాన్ని ఊహించుకోండి.
"సగం, మూడు సగాలు": స్థిర సామర్థ్యంలో v ∝ t కి ఘాతం సగం, x ∝ t కి ఘాతం మూడు సగాలు (3/2).
భావనల అనుసంధానం
విద్యుత్ సామర్థ్యం P = VI = I²R, ఇంటి కరెంటు బిల్లులు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: విద్యుత్ ప్రవాహంలో విస్తరిస్తాయి.
తరంగం మోసుకెళ్లే సామర్థ్యం, కాంతి తీవ్రత భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలు, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 15: విద్యుత్ అయస్కాంత తరంగాలతో ముడిపడి ఉన్నాయి.
భ్రమణ సామర్థ్యం P = τω భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనంలో వస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
A. 1 హార్స్పవర్
B. 1 కిలోవాట్-అవర్
C. సామర్థ్యం మితులు
D. ప్రాథమిక రూపంలో సామర్థ్యం SI ప్రమాణం
జాబితా II: (i) 3.6 × 10⁶ J (ii) 746 W (iii) [ML²T⁻³] (iv) J s⁻¹
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv
32. జాబితా I (సందర్భం) ను జాబితా II (సామర్థ్యం) తో జతపరచండి.
A. ఒక పంపు నిమిషానికి 600 kg నీటిని 10 m ఎత్తుకు లేపుతుంది
B. ఒక కారు 500 N నిరోధానికి వ్యతిరేకంగా 20 m/s వడితో కదులుతుంది
C. 50 kg అమ్మాయి 4 m మెట్లను 5 s లో పరుగెత్తి ఎక్కుతుంది
D. 80% దక్షత గల మోటారు 2 kW ఉపయోగకర అవుట్పుట్ ఇస్తుంది; దాని ఇన్పుట్
జాబితా II: (i) 400 W (ii) 1 kW (iii) 2.5 kW (iv) 10 kW
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
33. ఒక వస్తువు నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరుతుంది. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
A. స్థిర సామర్థ్యం కింద, కాలంతో వడి
B. స్థిర సామర్థ్యం కింద, కాలంతో దూరం
C. స్థిర బలం కింద, కాలంతో సామర్థ్యం
D. స్థిర బలం కింద, దూరంతో సామర్థ్యం
జాబితా II: (i) t కు అనులోమానుపాతం (ii) t^½ కు అనులోమానుపాతం (iii) t^(3/2) కు అనులోమానుపాతం (iv) x^½ కు అనులోమానుపాతం
(a) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
34. జాబితా I (ఉపకరణ వినియోగం) ను జాబితా II (kWh లో శక్తి) తో జతపరచండి.
A. 100 W బల్బు 10 h
B. 2 kW ఏసీ 3 h
C. 60 W సీలింగ్ ఫాన్ 24 h
D. 1.5 kW గీజర్ 20 నిమిషాలు
జాబితా II: (i) 0.5 (ii) 1 (iii) 1.44 (iv) 6
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సామర్థ్యం అదిశ రాశి.
B. తక్షణ సామర్థ్యం F · v.
C. సగటు సామర్థ్యం = మొత్తం పని ÷ మొత్తం కాలం.
D. వాట్-అవర్ సామర్థ్య ప్రమాణం.
E. కిలోవాట్-అవర్ శక్తి ప్రమాణం.
(a) 2 (b) 3 (c) 5 (d) 4
36. స్థిర ఇంజిన్ సామర్థ్యంతో ఒక లారీ స్థిర వడితో కొండ ఎక్కుతుంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఇంజిన్ లాగుడు బలం (Tractive force) స్థిరం.
B. అదే సామర్థ్యంతో సగం వడికి తగ్గితే, లాగుడు బలం రెట్టింపవుతుంది.
C. దాని గతి శక్తి మార్పు రేటు సున్నా.
D. గాలి నిరోధం ఉన్నా ఇంజిన్ సామర్థ్యం = mgv sin θ.
(a) A, B మరియు C మాత్రమే (b) A మరియు D మాత్రమే (c) B, C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C, D అన్నీ
37. ఒక రాయిని కితిజ సమాంతరానికి పైన ఒక కోణంలో విసురుతారు (గాలి నిరోధం లేదు). గురుత్వం అందించే సామర్థ్యం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అత్యున్నత బిందువు వద్ద అది సున్నా.
B. పైకి వెళ్తున్నప్పుడు అది ఋణాత్మకం.
C. ప్రయాణం మొత్తం అది స్థిరం.
D. కిందకు వచ్చేటప్పుడు అది అత్యున్నత బిందువు నుంచి గడిచిన కాలానికి అనులోమానుపాతంలో పెరుగుతుంది.
(a) A మరియు C మాత్రమే (b) B మరియు C మాత్రమే (c) A, B మరియు D మాత్రమే (d) C మరియు D మాత్రమే
38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. బాగా నూనె వేసిన యంత్రానికి 100% కంటే ఎక్కువ దక్షత ఉండవచ్చు.
B. ఎక్కువ సామర్థ్యం ఉన్న యంత్రం ఇచ్చిన పనిని వేగంగా పూర్తి చేస్తుంది.
C. 1 W = 1 J/s.
D. P–t గ్రాఫ్ కింద వైశాల్యం చేసిన పనిని ఇస్తుంది.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
39. ఒక మోటారు P–t గ్రాఫ్ t = 0 వద్ద 0 నుంచి t = 4 s వద్ద 100 W వరకు సరళరేఖలా పెరిగి, తర్వాత t = 10 s వరకు 100 W వద్దే ఉంటుంది. 10 s లో చేసిన పని, సగటు సామర్థ్యం
(a) 1000 J, 100 W (b) 600 J, 60 W (c) 800 J, 100 W (d) 800 J, 80 W
40. స్థిర సామర్థ్యంతో పనిచేసే కారు ఇంజిన్ లాగుడు బలాన్ని పట్టిక చూపిస్తుంది.
| వడి (m/s) | 10 | 20 | 30 |
|---|---|---|---|
| లాగుడు బలం (N) | 3000 | 1500 | 1000 |
మొత్తం నిరోధం 1200 N ఉన్న సమతల రోడ్డుపై కారు గరిష్ట వడి
(a) 25 m/s (b) 30 m/s (c) 20 m/s (d) 36 m/s
41. నిరోధం ఉపేక్షణీయమైన సమతల రోడ్డుపై 1000 kg కారు v–t గ్రాఫ్ t = 0 వద్ద 0 నుంచి t = 10 s వద్ద 20 m/s వరకు సరళరేఖ. t = 5 s వద్ద సామర్థ్యం, మొదటి 10 s లో సగటు సామర్థ్యం
(a) 10 kW, 20 kW (b) 20 kW, 20 kW (c) 20 kW, 40 kW (d) 40 kW, 20 kW
Q42–43 కోసం పేరా: ఒక హాస్టల్ పంపు పై టాంకును నింపుతుంది. అది 1500 L నీటిని (1 L ద్రవ్యరాశి 1 kg) 10 నిమిషాలలో 20 m ఎత్తుకు లేపుతుంది. పంపు-మోటారు సెట్ దక్షత 75%. వెలుపలి వద్ద నీటి వడిని విస్మరించండి.
42. పంపు ఉపయోగకర అవుట్పుట్ సామర్థ్యం
(a) 50 W (b) 300 W (c) 500 W (d) 5000 W
43. మోటారు విద్యుత్ ఇన్పుట్ సామర్థ్యం సుమారుగా
(a) 375 W (b) 500 W (c) 750 W (d) 667 W
44. 1200 kg కారు sin θ = 1/20 వాలును స్థిరంగా 15 m/s వడితో ఎక్కుతుంది. గాలి నిరోధం, దొర్లు ఘర్షణ కలిసి 400 N. ఇంజిన్ అందించే సామర్థ్యం
(a) 15 kW (b) 9 kW (c) 6 kW (d) 24 kW
45. నునుపైన నేలపై 2 kg వస్తువు నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరుతుంది. ఒక యంత్రం దానికి స్థిరంగా 16 W సామర్థ్యం ఇస్తుంది. 2 s తర్వాత దాని వడి
(a) 4 m/s (b) 4√2 m/s (c) 8 m/s (d) 2√2 m/s
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | 1 hp = 746 W; 1 kWh = 3.6 MJ; [ML²T⁻³]; W = J/s |
| 32 | a | 600 × 10 × 10/60 = 1 kW; 500 × 20 = 10 kW; 2000/5 = 400 W; 2/0.8 = 2.5 kW |
| 33 | c | Pt = ½mv² నుంచి v ∝ t^½, x ∝ t^(3/2); స్థిర F: P = F × at, v ∝ √x |
| 34 | b | 1 kWh; 6 kWh; 0.06 × 24 = 1.44 kWh; 1.5 × ⅓ = 0.5 kWh |
| 35 | d | D మాత్రమే తప్పు: వాట్-అవర్ శక్తి ప్రమాణం |
| 36 | a | F = P/v, స్థిర v వద్ద స్థిరం; గాలి నిరోధం అవసరమైన సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది, కాబట్టి D తప్పు |
| 37 | c | P = mg v(y) అత్యున్నత బిందువు వద్ద గుర్తు మారుస్తుంది; కిందకు వచ్చేటప్పుడు v(y) = g × కాలం |
| 38 | b | B, C, D సరైనవి; ఏ నిజమైన యంత్రమూ 100% దాటదు |
| 39 | d | W = ½ × 4 × 100 + 6 × 100 = 800 J; 800/10 = 80 W |
| 40 | a | ప్రతి కాలమ్లో P = Fv = 30 kW; v(max) = 30000/1200 = 25 m/s |
| 41 | b | a = 2 m/s², F = 2000 N, P(5 s) = 2000 × 10 = 20 kW; సగటు = 2 × 10⁵ J/10 s = 20 kW |
| 42 | c | 1500 × 10 × 20 / 600 = 500 W |
| 43 | d | 500/0.75 ≈ 667 W |
| 44 | a | F = 1200 × 10/20 + 400 = 1000 N; P = 1000 × 15 = 15 kW |
| 45 | b | Pt = ½mv²: 32 = v², v = 4√2 m/s |