అధ్యాయం 4: స్ప్రింగ్ స్థితి శక్తి మరియు యాంత్రిక శక్తి నిత్యత్వం (Spring Potential Energy and Conservation of Mechanical Energy)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సాగదీసిన లేదా నొక్కిన స్ప్రింగ్లో నిల్వ ఉండే స్థితి శక్తి (Potential energy), U = ½kx².
యాంత్రిక శక్తి నిత్యత్వ నియమం (Law of conservation of mechanical energy), అది ఎప్పుడు వర్తిస్తుంది.
పడే వస్తువులు, ఊగే లోలకాలు, స్ప్రింగ్ సమస్యలను కేవలం శక్తి భావనతో ఎలా సాధించాలి.
నెమ్మదిగా వేలాడదీసిన భారం, హఠాత్తుగా వదిలిన భారం స్ప్రింగ్ను వేర్వేరు పొడవులు ఎందుకు సాగదీస్తాయి.
W_friction = ΔE_mech ఉపయోగించి ఘర్షణ (Friction) ఉన్న సమస్యలను ఎలా సాధించాలి.
4.1 స్ప్రింగ్ స్థితి శక్తి
స్కూటర్ సస్పెన్షన్ స్ప్రింగ్, బాల్ పెన్ లోపలి స్ప్రింగ్, వడిసెల (gulel) రబ్బరు — ఇవన్నీ ఆకారం మారినప్పుడు శక్తిని నిల్వ చేసుకుంటాయి.
ఆదర్శ స్ప్రింగ్లో పునఃస్థాపక బలం (Restoring force) F = −kx. ఇక్కడ k స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం (Spring constant, ప్రమాణం N/m), x సహజ పొడవు (Natural length) నుంచి వచ్చిన మార్పు. స్ప్రింగ్ బలం సంరక్షకం, కాబట్టి దానికి స్థితి శక్తి ఉంటుంది. సహజ పొడవు వద్ద U = 0 తీసుకోండి:
గమనించవలసిన మూడు విషయాలు:
U అనేది x² పై ఆధారపడుతుంది. కాబట్టి x సాగుదల (Extension) కు, x సంపీడనం (Compression) కు అది ఒకటే. అది ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు.
U-x గ్రాఫ్ ఒక పరావలయం (Parabola). దాని అతి కింది బిందువు x = 0 వద్ద ఉంటుంది — అది స్థిర సమతాస్థితి.
F-x గ్రాఫ్పై (మీరు ప్రయోగించే బలం kx ని x కి వ్యతిరేకంగా గీస్తే), U అనేది త్రిభుజ వైశాల్యం: ½ × x × kx.
ఒకే బలం F రెండు స్ప్రింగ్లను సాగదీస్తే x = F/k, కాబట్టి U = F²/2k. మెత్తని స్ప్రింగ్ ఎక్కువ శక్తిని నిల్వ చేస్తుంది. రెండింటికీ ఒకే సాగుదల ఉంటే U = ½kx², కాబట్టి గట్టి స్ప్రింగ్ ఎక్కువ నిల్వ చేస్తుంది.
స్ప్రింగ్లను కత్తిరించడం, కలపడం. స్ప్రింగ్ k దాని పొడవుకు విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది. k స్థిరాంకం ఉన్న స్ప్రింగ్ను n సమాన ముక్కలుగా కత్తిరిస్తే, ప్రతి ముక్క స్థిరాంకం nk. రెండు స్ప్రింగ్లు పక్కపక్కన (సమాంతరం, parallel) ఉంటే k₁ + k₂. ఒకదాని చివర మరొకటి (శ్రేణి, series) ఉంటే k₁k₂ / (k₁ + k₂).
4.2 యాంత్రిక శక్తి నిత్యత్వం
యాంత్రిక శక్తి (Mechanical energy) అంటే గతి శక్తి, స్థితి శక్తుల మొత్తం: E = K + U.
ఒక వస్తువుపై సంరక్షక బలాలు మాత్రమే పని చేస్తున్నాయనుకోండి. పని-శక్తి సిద్ధాంతం W_c = ΔK ఇస్తుంది. స్థితి శక్తి నిర్వచనం ప్రకారం W_c = −ΔU. కాబట్టి:
నియమం: సంరక్షక బలాలు మాత్రమే పని చేస్తే, ఒక వస్తువు లేదా వ్యవస్థ మొత్తం యాంత్రిక శక్తి స్థిరంగా ఉంటుంది. శక్తి గతి, స్థితి రూపాల మధ్య మారుతుంది అంతే.
పని చేయని బలాలు — నునుపైన ట్రాక్పై అభిలంబ బలం, లోలకం గోళంపై దారం తన్యత వంటివి — ఈ నియమాన్ని పాడుచేయవు. అవి పనిచేయవచ్చు; వాటి పని సున్నా అయితే చాలు.
ఘర్షణ లేదా గాలి నిరోధం కూడా పని చేస్తే, అధ్యాయం 3 లోని సాధారణ రూపం వాడండి:
మాయమైన యాంత్రిక శక్తి ఉష్ణం, ధ్వనిగా మారుతుంది. అన్ని రూపాలను లెక్కిస్తే మొత్తం శక్తి ఎప్పుడూ నిత్యత్వంగానే ఉంటుంది.
4.3 స్వేచ్ఛా పతనం మరియు ప్రక్షేపకాలు
m ద్రవ్యరాశి ఉన్న మామిడికాయను H ఎత్తు నుంచి వదలండి. నేల వద్ద U = 0 తీసుకోండి. కిందకు వచ్చే దారిలో h ఎత్తు వద్ద:
U-h రేఖ తగ్గుతున్న కొద్దీ K-h రేఖ పెరుగుతుంది; వాటి మొత్తం mgH వద్ద సమతలంగా ఉంటుంది. సగం ఎత్తు వద్ద K = U.
h ఎత్తు ఉన్న డాబా పైనుంచి u వడితో, ఏ కోణంలోనైనా విసిరిన రాయి నేలను చేరే వడిని శక్తి నిత్యత్వం ఇస్తుంది:
విసిరిన దిశ ముఖ్యం కాదు; వడి, ఎత్తు మాత్రమే ముఖ్యం. ఇది NEET కి చాలా ఇష్టమైన ప్రశ్న.
4.4 సరళ లోలకం
L పొడవు దారానికి కట్టిన గోళాన్ని θ కోణానికి పక్కకు లాగి వదులుతారు. తన్యత ఏ పనీ చేయదు. గురుత్వం మాత్రమే పని చేస్తుంది, కాబట్టి శక్తి నిత్యత్వంగా ఉంటుంది. వదిలిన బిందువు నుంచి అతి కింది బిందువుకు గోళం L(1 − cos θ) దిగుతుంది:
దీన్ని వెనక్కి చూస్తే: అతి కింది బిందువు వద్ద v వడి ఇచ్చిన గోళం cos θ = 1 − v²/(2gL) తో ఇచ్చే θ కోణం వరకు పైకి వెళ్తుంది — θ 90° లేదా అంతకంటే తక్కువ ఉన్నంత వరకు.
4.5 నునుపైన నేలపై దిమ్మె మరియు స్ప్రింగ్
నునుపైన నేలపై m ద్రవ్యరాశి దిమ్మెను స్ప్రింగ్కు కట్టారు. దాన్ని A దూరం బయటకు లాగి వదలండి. x సాగుదల వద్ద:
x = 0 వద్ద వడి గరిష్టం, v_max = A√(k/m). x = A/2 వద్ద K : U = 3 : 1.
నొక్కిన స్ప్రింగ్ బయటకు నెట్టిన దిమ్మె వడిని కూడా ఇదే భావన ఇస్తుంది: ½kx² = ½mv².

నునుపైన నేలపై శక్తి K నుంచి U కు మాత్రమే మారుతుంది: ½kx², దిమ్మె తెచ్చిన ½mv² కు సమానమైనప్పుడు దిమ్మె ఆగుతుంది; తర్వాత స్ప్రింగ్ దాన్ని అదే వడితో బయటకు నెట్టుతుంది.
4.6 నిలువు స్ప్రింగ్లు: నెమ్మదిగా vs హఠాత్తుగా
నిలువు స్ప్రింగ్కు m ద్రవ్యరాశిని వేలాడదీయండి.
చేతితో నెమ్మదిగా దించితే. అది సమతాస్థితి సాగుదల x₀ = mg/k వద్ద నిశ్చలంగా ఆగుతుంది. గురుత్వం mg x₀ = m²g²/k పని చేస్తుంది. స్ప్రింగ్ మాత్రం ½k x₀² = m²g²/2k మాత్రమే నిల్వ చేస్తుంది. మిగిలిన సగాన్ని మీ చేయి గ్రహించింది — ద్రవ్యరాశి కిందకు వెళ్తుంటే చేయి పైకి నెట్టింది (ఋణాత్మక పని).
సహజ పొడవు నుంచి హఠాత్తుగా వదిలితే. చేయి లేదు, ఘర్షణ లేదు. అతి కింది బిందువు వద్ద ద్రవ్యరాశి క్షణకాలం నిశ్చలంగా ఉంటుంది, కాబట్టి గురుత్వం చేసిన పని మొత్తం స్ప్రింగ్లోనే ఉంటుంది:
కాబట్టి హఠాత్తుగా వదిలితే, నెమ్మదిగా దించిన దానికంటే స్ప్రింగ్ రెండింతలు సాగుతుంది. తర్వాత ద్రవ్యరాశి x₀ = mg/k చుట్టూ డోలనం (Oscillation) చెందుతుంది.
ఎత్తు నుంచి స్ప్రింగ్పై పడవేస్తే. నిలువు స్ప్రింగ్ పైభాగం కంటే h ఎత్తు నుంచి పడవేసిన వస్తువు దాన్ని x నొక్కుతుంది. గురుత్వం మొత్తం h + x దూరం పొడవునా పనిచేస్తుంది:
వర్గ సమీకరణాన్ని సాధించి ధనాత్మక మూలాన్ని తీసుకోండి.
4.7 ఘర్షణ ఉన్న శక్తి సమస్యలు
ఘర్షణ పనిచేసినప్పుడు శక్తి సమతుల్యతను ఇలా రాయండి: తొలి యాంత్రిక శక్తి = తుది యాంత్రిక శక్తి + ఉత్పత్తి అయిన ఉష్ణం. సమతల నేలపై జారుతున్నప్పుడు ఉష్ణం = μmg × దూరం.
గరుకు నేలపై జారుతూ స్ప్రింగ్ను ఢీకొన్న దిమ్మె తన గతి శక్తిని రెండు విధాలుగా కోల్పోతుంది: కొంత స్ప్రింగ్లోకి, కొంత ఉష్ణంగా.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: 800 N/m స్థిరాంకం ఉన్న స్ప్రింగ్ను 5 cm నొక్కుతారు. నిల్వ ఉన్న శక్తిని కనుక్కోండి.
సాధన: U = ½ × 800 × (0.05)² = 400 × 0.0025 = 1 J.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: నునుపైన నేలపై ఉన్న 0.5 kg దిమ్మెను 200 N/m స్థిరాంకం ఉన్న స్ప్రింగ్కు నొక్కి, దాన్ని 10 cm సంపీడనం చేస్తారు. తర్వాత వదులుతారు. స్ప్రింగ్ను విడిచిన తర్వాత దిమ్మె వడి కనుక్కోండి.
సాధన: స్ప్రింగ్ శక్తి = ½ × 200 × 0.01 = 1 J = ½ × 0.5 × v². కాబట్టి v² = 4, v = 2 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: 20 m ఎత్తైన భవనం పైకప్పు నుంచి ఒక బాలుడు రాయిని 10 m/s వడితో విసురుతాడు. (a) కితిజ సమాంతరంగా విసిరితే, (b) కితిజ సమాంతరానికి 30° పైకి విసిరితే, అది నేలను తాకే వడి కనుక్కోండి.
సాధన: రెండు సందర్భాలలోనూ v = √(u² + 2gh) = √(100 + 400) = √500 = 10√5 ≈ 22.4 m/s. కోణం మార్గాన్ని, కాలాన్ని మారుస్తుంది; నేలను తాకే వడిని కాదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: 2 m పొడవు ఉన్న లోలకాన్ని నిలువుకు 60° వరకు లాగి వదులుతారు. అతి కింది బిందువు వద్ద గోళం వడి కనుక్కోండి.
సాధన: దిగిన ఎత్తు = L(1 − cos 60°) = 2 × 0.5 = 1 m. v = √(2 × 10 × 1) = √20 = 2√5 ≈ 4.5 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: 2 kg దిమ్మెను 0.4 m ఎత్తు నుంచి 2000 N/m స్థిరాంకం ఉన్న నిలువు స్ప్రింగ్పై పడవేస్తారు. గరిష్ట సంపీడనం కనుక్కోండి.
సాధన: mg(h + x) = ½kx² నుంచి 20(0.4 + x) = 1000x², అంటే 1000x² − 20x − 8 = 0.
గరిష్ట సంపీడనం 10 cm.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: 100 N/m స్థిరాంకం ఉన్న నిలువు స్ప్రింగ్ కింది చివరకు 1 kg ద్రవ్యరాశిని కడతారు. (a) దాన్ని నెమ్మదిగా దించితే, (b) సహజ పొడవు నుంచి హఠాత్తుగా వదిలితే గరిష్ట సాగుదల కనుక్కోండి. (a) సందర్భంలో తగ్గిన శక్తి ఎక్కడికి వెళ్తుంది?
సాధన: (a) x = mg/k = 10/100 = 0.1 m. (b) x = 2mg/k = 0.2 m. (a) లో గురుత్వం 1 × 10 × 0.1 = 1 J పని చేస్తుంది. స్ప్రింగ్ ½ × 100 × 0.01 = 0.5 J నిల్వ చేస్తుంది. మిగిలిన 0.5 J ను చేయి గ్రహిస్తుంది (అది −0.5 J పని చేస్తుంది).
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: 1 kg దిమ్మె గరుకు నేలపై (μk = 0.5) 4 m/s వడితో జారుతూ 75 N/m స్థిరాంకం ఉన్న స్ప్రింగ్ను ఢీకొంటుంది. గరిష్ట సంపీడనం కనుక్కోండి.
సాధన: ఘర్షణ = 0.5 × 10 = 5 N. శక్తి సమతుల్యత: ½ × 1 × 16 = ½ × 75 × x² + 5x, అంటే 37.5x² + 5x − 8 = 0.
సరిచూడండి: స్ప్రింగ్కు 6 J, ఘర్షణకు 2 J, మొత్తం 8 J.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8 (NEET కఠినం): నునుపైన నేలపై ఉన్న 1 kg దిమ్మెను 400 N/m స్థిరాంకం ఉన్న స్ప్రింగ్కు కడతారు. దాన్ని సహజ పొడవు నుంచి 10 cm లాగి వదులుతారు. సాగుదల 5 cm ఉన్నప్పుడు దాని వడిని, అక్కడ K, U ల నిష్పత్తిని కనుక్కోండి.
సాధన:
U = ½ × 400 × 0.0025 = 0.5 J. మొత్తం E = ½ × 400 × 0.01 = 2 J. కాబట్టి K = 1.5 J, K : U = 3 : 1.
త్వరిత పునశ్చరణ
స్ప్రింగ్ స్థితి శక్తి: U = ½kx² = F²/2k; సాగుదల, సంపీడనం రెండింటికీ ఒకటే.
ఒకే బలం: మెత్తని స్ప్రింగ్ ఎక్కువ నిల్వ చేస్తుంది. ఒకే సాగుదల: గట్టి స్ప్రింగ్ ఎక్కువ నిల్వ చేస్తుంది.
సంరక్షక బలాలు మాత్రమే పనిచేస్తే: K + U = స్థిరం.
h ఎత్తు నుంచి u వడితో ఏ కోణంలో విసిరినా నేలను తాకే వడి √(u² + 2gh).
లోలకం: అతి కింది బిందువు వద్ద v = √(2gL(1 − cos θ)).
స్ప్రింగ్కు కట్టిన దిమ్మె: v = √(k/m · (A² − x²)); x = A/2 వద్ద K : U = 3 : 1.
నిలువు స్ప్రింగ్: నెమ్మదిగా దించితే mg/k; హఠాత్తుగా వదిలితే 2mg/k.
ఘర్షణ ఉంటే: తొలి E = తుది E + ఉష్ణం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
వస్తువును స్ప్రింగ్పై పడవేసినప్పుడు mg(h + x) బదులు mgh వాడడం. సంపీడనం జరిగేటప్పుడూ గురుత్వం పనిచేస్తూనే ఉంటుంది.
స్ప్రింగ్ శక్తి x² కు అనులోమంగా ఉంటుందని మరచిపోవడం. సంపీడనం రెట్టింపైతే నాలుగు రెట్లు శక్తి నిల్వ అవుతుంది.
విసిరిన కోణం నేలను తాకే వడిని మారుస్తుందని అనుకోవడం.
నెమ్మదిగా దించిన, హఠాత్తుగా వదిలిన సందర్భాలలో సాగుదల ఒకటే అనుకోవడం.
ఘర్షణ పనిచేస్తున్నప్పుడు యాంత్రిక శక్తి నిత్యత్వాన్ని వాడడం. ఉష్ణ పదాన్ని కలపండి.
కత్తిరించిన స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం తగ్గుతుందని అనుకోవడం. పొట్టి స్ప్రింగ్లు ఎక్కువ గట్టిగా ఉంటాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. k స్థిరాంకం ఉన్న స్ప్రింగ్ను x సాగదీస్తే దాని స్థితి శక్తి (a) kx (b) ½kx² (c) kx² (d) ½kx
2. x సాగదీసినప్పటి శక్తితో పోలిస్తే, x నొక్కిన స్ప్రింగ్ నిల్వ చేసే శక్తి (a) అదే శక్తి (b) ఋణాత్మక శక్తి (c) రెట్టింపు శక్తి (d) సగం శక్తి
3. ఒక వ్యవస్థ యాంత్రిక శక్తి స్థిరంగా ఉండేది (a) సంరక్షక బలాలు మాత్రమే పని చేసినప్పుడు (b) గతిక ఘర్షణ పనిచేసినప్పుడు (c) బలాలు ఏవైనా, నికర బలం సున్నా అయినప్పుడు (d) గాలి నిరోధం పనిచేసినప్పుడు
4. 200 N/m స్థిరాంకం ఉన్న స్ప్రింగ్ను 10 cm సాగదీస్తారు. నిల్వ అయిన శక్తి (a) 2 J (b) 10 J (c) 1 J (d) 20 J
5. ఒక బంతిని h ఎత్తు నుంచి వదులుతారు. నేల వద్ద U = 0 తీసుకుంటే, h/2 ఎత్తు వద్ద K : U నిష్పత్తి (a) 1 : 2 (b) 1 : 1 (c) 2 : 1 (d) 1 : 4
6. ఒక వస్తువు 5 m ఎత్తు నుంచి స్వేచ్ఛగా పడుతుంది. అది నేలను చేరే వడి (a) 5 m/s (b) 50 m/s (c) 20 m/s (d) 10 m/s
7. స్ప్రింగ్ సాగుదలను రెట్టింపు చేస్తే దాని స్థితి శక్తి (a) రెట్టింపు అవుతుంది (b) సగం అవుతుంది (c) మారదు (d) నాలుగు రెట్లు అవుతుంది
8. సరళ లోలకం గోళం అతి వేగంగా కదిలేది (a) అతి కింది బిందువు వద్ద (b) అంత్య స్థానం వద్ద (c) సగం ఎత్తు బిందువు వద్ద (d) అన్ని చోట్లా ఒకే వడి
9. గాలి నిరోధం లేని స్వేచ్ఛా పతనంలో వస్తువు K + U మొత్తం (a) పెరుగుతుంది (b) తగ్గుతుంది (c) స్థిరంగా ఉంటుంది (d) సున్నా అవుతుంది
10. సాగుదలకు వ్యతిరేకంగా స్ప్రింగ్ స్థితి శక్తి గ్రాఫ్ (a) మూలబిందువు గుండా పోయే సరళరేఖ (b) పరావలయం (c) అతిపరావలయం (d) కితిజ సమాంతర రేఖ
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 15 m ఎత్తైన గోపురం పై నుంచి ఒక రాయిని తెలియని ఏదో దిశలో 10 m/s వడితో విసురుతారు. అది నేలను చేరే వడి (a) 10√3 m/s (b) 20 m/s (c) 25 m/s (d) 15 m/s
12. 1.6 m పొడవు లోలకాన్ని నిలువుతో 60° కోణం నుంచి వదులుతారు. అతి కింది బిందువు వద్ద గోళం వడి (a) 4 m/s (b) 2 m/s (c) 8 m/s (d) 5.6 m/s
13. నునుపైన నేలపై 0.2 kg దిమ్మెను స్ప్రింగ్కు (k = 500 N/m) నొక్కి, దాన్ని 4 cm సంపీడనం చేసి వదులుతారు. స్ప్రింగ్ను విడిచిన తర్వాత దాని వడి (a) 1 m/s (b) 4 m/s (c) 2 m/s (d) 0.4 m/s
14. 2 cm సాగదీసినప్పుడు ఒక స్ప్రింగ్ U శక్తిని నిల్వ చేస్తుంది. 6 cm వరకు సాగదీస్తే అది నిల్వ చేసేది (a) 3U (b) 9U (c) 6U (d) 4U
15. సాగని నిలువు స్ప్రింగ్కు (k = 50 N/m) 1 kg ద్రవ్యరాశిని కట్టి హఠాత్తుగా వదులుతారు. గరిష్ట సాగుదల (a) 0.2 m (b) 0.1 m (c) 0.8 m (d) 0.4 m
16. 8000 N/m స్థిరాంకం ఉన్న నిలువు స్ప్రింగ్ పైభాగం కంటే 0.9 m ఎత్తు నుంచి 4 kg దిమ్మెను పడవేస్తారు. గరిష్ట సంపీడనం (a) 0.1 m (b) 0.2 m (c) 0.09 m (d) 0.15 m
17. 0.5 kg బంతిని 20 m/s వడితో నిటారుగా పైకి విసిరితే అది 18 m ఎత్తుకు వెళ్తుంది. గాలి నిరోధం వల్ల కోల్పోయిన శక్తి (a) 90 J (b) 5 J (c) 100 J (d) 10 J
18. స్ప్రింగ్కు కట్టిన దిమ్మె నునుపైన నేలపై A కంపన పరిమితితో డోలనం చెందుతుంది. A/2 సాగుదల వద్ద దాని గతి శక్తికి, స్ప్రింగ్ స్థితి శక్తికి నిష్పత్తి (a) 1 : 3 (b) 3 : 1 (c) 1 : 1 (d) 4 : 1
19. రెండు స్ప్రింగ్లకు k₁ = 2k₂. వాటిని సమాన బలాలతో సాగదీస్తారు. వాటిలో నిల్వ అయిన శక్తుల నిష్పత్తి U₁ : U₂ (a) 2 : 1 (b) 4 : 1 (c) 1 : 2 (d) 1 : 4
20. Q19 లోని స్ప్రింగ్లను సమాన సాగుదలలకు సాగదీస్తారు. ఇప్పుడు U₁ : U₂ (a) 2 : 1 (b) 1 : 2 (c) 1 : 4 (d) 4 : 1
21. 2 m పొడవు లోలకం గోళానికి అతి కింది బిందువు వద్ద వడి 4 m/s. దారం నిలువుతో చేసే గరిష్ట కోణం (a) 37° (b) 45° (c) 53° (d) 60°
22. గరుకు నేలపై (μk = 0.25) 5 m/s వడితో కదులుతున్న 2 kg దిమ్మె ఒక స్ప్రింగ్ను ఢీకొని, ఆగే లోపు దాన్ని 0.5 m సంపీడనం చేస్తుంది. స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం (a) 200 N/m (b) 180 N/m (c) 160 N/m (d) 100 N/m
స్థాయి 3: సవాలు
23. k స్థిరాంకం ఉన్న స్ప్రింగ్ను మూడు సమాన భాగాలుగా కత్తిరిస్తారు. ఒక భాగాన్ని x సాగదీస్తారు. దానిలో నిల్వ అయిన శక్తి (a) kx²/6 (b) 3kx²/2 (c) kx²/2 (d) 9kx²/2
24. నిలువు స్ప్రింగ్కు (k = 200 N/m) 2 kg ద్రవ్యరాశిని కట్టి, చేతితో నెమ్మదిగా దాని సమతాస్థితి స్థానానికి దించుతారు. చేయి చేసిన పని (a) +1 J (b) −2 J (c) −1 J (d) సున్నా
25. నునుపైన 30° వాలు తలంపై 2 kg దిమ్మెను నిశ్చల స్థితి నుంచి వదులుతారు. అది 1.8 m జారి, వాలు తలం వెంట ఉన్న 1000 N/m స్థిరాంకం గల స్ప్రింగ్ను ఢీకొంటుంది. గరిష్ట సంపీడనం (a) 0.1 m (b) 0.3 m (c) 0.25 m (d) 0.2 m
26. 2 m పొడవైన ఏకరీతి గొలుసు నునుపైన బల్లపై ఉంది, దానిలో 1 m అంచు నుంచి కిందకు వేలాడుతోంది. దాన్ని నిశ్చల స్థితి నుంచి వదులుతారు. అది బల్లను పూర్తిగా విడిచే క్షణంలో దాని వడి (a) √15 m/s (b) √20 m/s (c) √10 m/s (d) √30 m/s
27. 20 m నుంచి వదిలిన బంతి 5 m ఎత్తుకు తిరిగి ఎగురుతుంది. ఢీకొనడంలో కోల్పోయిన యాంత్రిక శక్తి భాగం (a) 25% (b) 50% (c) 75% (d) 80%
28. నునుపైన నేలపై 0.5 kg దిమ్మెను స్ప్రింగ్కు (k = 50 N/m) కడతారు. దాన్ని సహజ పొడవు నుంచి 0.5 m లాగి వదులుతారు. సాగుదల 0.3 m ఉన్నప్పుడు దాని వడి (a) 3 m/s (b) 4 m/s (c) 5 m/s (d) 2 m/s
29. ప్రతిపాదన (A): నిలువు స్ప్రింగ్ సహజ పొడవు నుంచి హఠాత్తుగా వదిలిన ద్రవ్యరాశి దాన్ని 2mg/k వరకు, అంటే సమతాస్థితి సాగుదలకు రెట్టింపు, సాగదీస్తుంది.
కారణం (R): ఏ చేయీ పని చేయనప్పుడు, ద్రవ్యరాశి క్షణకాలం నిశ్చలంగా ఉండే అతి కింది బిందువు వద్ద mg x = ½kx².
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: గరుకు వాలు తలంపై జారుతున్న దిమ్మెకు యాంత్రిక శక్తి నిత్యత్వంగా ఉంటుంది.
వాక్యం II: స్ప్రింగ్ను నొక్కినప్పుడు దాని స్థితి శక్తి ఋణాత్మకం.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | U = ½kx² |
| 2 | a | U అనేది x² పై ఆధారపడుతుంది |
| 3 | a | అప్పుడే ΔK = −ΔU |
| 4 | c | ½ × 200 × 0.01 = 1 J |
| 5 | b | h/2 వద్ద U = mgh/2, K = mgh/2 |
| 6 | d | √(2 × 10 × 5) = 10 m/s |
| 7 | d | U ∝ x² |
| 8 | a | అక్కడ U కనిష్టం, కాబట్టి K గరిష్టం |
| 9 | c | గురుత్వం మాత్రమే పని చేస్తుంది |
| 10 | b | U = ½kx² వర్గ ప్రమేయం |
| 11 | b | √(100 + 300) = 20 m/s |
| 12 | a | దిగిన ఎత్తు 0.8 m; √16 = 4 m/s |
| 13 | c | U = 0.4 J = ½ × 0.2 × v² |
| 14 | b | (6/2)² = 9 |
| 15 | d | 2mg/k = 20/50 = 0.4 m |
| 16 | a | 4000x² − 40x − 36 = 0 నుంచి x = 0.1 m |
| 17 | d | 100 J − (0.5 × 10 × 18) = 10 J |
| 18 | b | A/2 వద్ద U మొత్తంలో ¼ |
| 19 | c | U = F²/2k |
| 20 | a | U = ½kx² |
| 21 | c | cos θ = 1 − 16/40 = 0.6 |
| 22 | b | 25 − 2.5 = 22.5 J = ½ × k × 0.25 |
| 23 | b | ప్రతి ముక్క స్థిరాంకం 3k |
| 24 | c | గురుత్వం +2 J, స్ప్రింగ్ 1 J నిల్వ, చేయి −1 J |
| 25 | d | 10(1.8 + x) = 500x² నుంచి 0.2 m |
| 26 | a | v² = g(L² − a²)/L = 10 × 3/2 = 15 |
| 27 | c | శక్తి mg × 20 నుంచి mg × 5 కు తగ్గుతుంది |
| 28 | b | v² = 100 × (0.25 − 0.09) = 16 |
| 29 | a | A ని ఇచ్చే శక్తి సమీకరణమే R |
| 30 | b | ఘర్షణ యాంత్రిక శక్తిని తీసివేస్తుంది; ½kx² ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
స్ప్రింగ్ బలం F = −kx (హుక్ నియమం, Hooke's law); N/m లో k స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం.
స్ప్రింగ్ స్థితి శక్తి U = ½kx², సహజ పొడవు నుంచి కొలుస్తారు. x సాగుదలకు, x సంపీడనానికి ఇది ఒకటే; ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు.
x₁ నుంచి x₂ వరకు స్ప్రింగ్ చేసే పని = ½k(x₁² − x₂²); నెమ్మదిగా కదిపే కారకం చేసే పని = ½k(x₂² − x₁²).
ఇతర రూపాలు: U = F²/2k = ½Fx. రెండు స్ప్రింగ్లపై ఒకే బలం: U ∝ 1/k. ఒకే సాగుదల: U ∝ k.
స్ప్రింగ్ను n సమాన భాగాలుగా కత్తిరిస్తే ప్రతి భాగం స్థిరాంకం nk.
యాంత్రిక శక్తి నిత్యత్వం: సంరక్షక బలాలు మాత్రమే పని చేస్తే K + U స్థిరంగా ఉంటుంది.
H నుంచి స్వేచ్ఛా పతనం: నేల వద్ద v = √(2gH); H/2 వద్ద KE = PE; H/(n + 1) ఎత్తు వద్ద KE = n × PE.
నునుపైన ట్రాక్పై వడి దిగిన ఎత్తుపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది; ఆకారం, ద్రవ్యరాశిపై కాదు.
v వడితో స్ప్రింగ్ను ఢీకొనే దిమ్మె: ½mv² = ½kx², కాబట్టి x(max) = v√(m/k).
h ఎత్తు నుంచి స్ప్రింగ్పై పడవేసిన దిమ్మె: mg(h + x) = ½kx².
వడి గరిష్టం నికర బలం సున్నా అయిన చోట (స్ప్రింగ్ బలం = mg) ఉంటుంది; మొదట తాకిన చోట కాదు.
దిమ్మెను మెల్లగా వేలాడదీస్తే సాగుదల mg/k. సహజ పొడవు నుంచి హఠాత్తుగా వదిలితే గరిష్ట సాగుదల 2mg/k.
ఘర్షణ ఉంటే: W(ఘర్షణ) = ΔK + ΔU; సమతల నేలపై యాంత్రిక శక్తి μmg × దూరం తగ్గుతుంది.
వెనుదిరిగే బిందువు: K = 0, శక్తి మొత్తం PE గా నిల్వ ఉంటుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| సందర్భం | సూత్రం | గమనిక |
|---|---|---|
| స్ప్రింగ్ PE | U = ½kx² = F²/2k | J; k, N/m లో |
| స్ప్రింగ్ పని, x₁ నుంచి x₂ | ½k(x₁² − x₂²) | స్ప్రింగ్ చేసే పని |
| గరిష్ట సంపీడనం | x = v√(m/k) | v వడితో దిమ్మె స్ప్రింగ్ను ఢీకొంటుంది |
| స్ప్రింగ్పై పడవేత | mg(h + x) = ½kx² | వర్గ సమీకరణం సాధించండి |
| స్వేచ్ఛా పతన వడి | v = √(2gh) | ఏ నునుపైన మార్గమైనా |
| KE = n × PE | ఎత్తు = H/(n + 1) | నేల నుంచి |
| మెల్లగా వేలాడదీస్తే | x = mg/k | స్థిర సమతాస్థితి |
| హఠాత్తుగా వదిలితే | x(max) = 2mg/k | మెల్లగా దించిన విలువకు రెట్టింపు |
| ఘర్షణతో | E(తుది) = E(తొలి) − μmgd | సమతల నేల |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Half k x squared, never scared": సాగదీసినా, నొక్కినా స్ప్రింగ్ PE ఎప్పుడూ ధనాత్మకమే — "సగం k x వర్గం, భయం లేదు".
"హఠాత్తు అంటే రెట్టింపు": హఠాత్తుగా వదిలిన భారం, మెల్లగా దించిన దానికంటే స్ప్రింగ్ను రెండింతలు సాగదీస్తుంది.
"n ప్లస్ ఒకటి": H/(n + 1) ఎత్తు వద్ద KE = n × PE. n = 1 అయితే అది సగం ఎత్తు.
"సమతుల్యం వద్దే అతి వేగం": స్ప్రింగ్పై ఉన్న వస్తువు, స్ప్రింగ్ బలం దాని భారాన్ని సమతుల్యం చేసే చోట అతి వేగంగా కదులుతుంది.
భావనల అనుసంధానం
స్ప్రింగ్-దిమ్మె చలనం ½kA² శక్తితో సరళ హరాత్మక చలనంగా భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలులో వస్తుంది.
ఏకాంక ఘనపరిమాణానికి స్థితిస్థాపక శక్తి, ½ × ప్రతిబలం × వికృతి, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 7: ఘనపదార్థాలు, ద్రవాల ధర్మాలలో వస్తుంది.
ఘర్షణతో శక్తి నిత్యత్వం, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 8: ఉష్ణగతిశాస్త్రంలోని మొదటి నియమం ΔU = Q − W కు సమాంతరంగా ఉంటుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. ఒక స్ప్రింగ్కు k = 100 N/m. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
A. 0.1 m సాగుదల వద్ద నిల్వ ఉన్న PE
B. 0.2 m సాగుదల వద్ద నిల్వ ఉన్న PE
C. సాగుదల 0.1 m నుంచి 0.2 m కు మారేటప్పుడు స్ప్రింగ్ చేసే పని
D. 0.2 m నుంచి 0.3 m వరకు నెమ్మదిగా సాగదీసే కారకం చేసే పని
జాబితా II: (i) 2.5 J (ii) −1.5 J (iii) 0.5 J (iv) 2 J
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. రెండు స్ప్రింగ్ల స్థిరాంకాలు k, 2k. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
A. రెండింటిపై ఒకే బలం; PE నిష్పత్తి, స్ప్రింగ్ k : స్ప్రింగ్ 2k
B. రెండింటికీ ఒకే సాగుదల; PE నిష్పత్తి, స్ప్రింగ్ k : స్ప్రింగ్ 2k
C. ఒక స్ప్రింగ్ సాగుదల రెట్టింపు; కొత్త PE : పాత PE
D. సాగుదల x నుంచి 3x కు పెంపు; x → 3x కు పని : 0 → x కు పని
జాబితా II: (i) 1 : 2 (ii) 2 : 1 (iii) 4 : 1 (iv) 8 : 1
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv
33. ఒక కొబ్బరికాయ 20 m ఎత్తు నుంచి నిశ్చల స్థితి నుంచి పడుతుంది. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి (గాలి నిరోధం లేదు).
A. నేలను చేరే వడి
B. 5 m పడిన తర్వాత వడి
C. KE = PE అయ్యే, నేల నుంచి ఎత్తు
D. KE = 3 × PE అయ్యే, నేల నుంచి ఎత్తు
జాబితా II: (i) 5 m (ii) 10 m (iii) 10 m/s (iv) 20 m/s
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
34. నునుపైన నేలపై 2 m/s వడితో జారుతున్న 1 kg దిమ్మె k = 400 N/m గల తేలికైన స్ప్రింగ్ను ఢీకొంటుంది. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
A. గరిష్ట సంపీడనం
B. నిల్వ అయ్యే గరిష్ట PE
C. సంపీడనం 0.05 m ఉన్నప్పుడు దిమ్మె వడి
D. స్ప్రింగ్ కలిగించే గరిష్ట బలం
జాబితా II: (i) 0.1 m (ii) 40 N (iii) 2 J (iv) √3 m/s
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సహజ పొడవు నుంచి కొలిచిన స్ప్రింగ్ PE ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు.
B. x సాగదీసినప్పుడు, x నొక్కినప్పుడు స్ప్రింగ్ ఒకే PE నిల్వ చేస్తుంది.
C. గరుకు నేలపై స్ప్రింగ్కు కట్టి డోలనం చేసే దిమ్మెకు యాంత్రిక శక్తి నిత్యత్వంగా ఉంటుంది.
D. నిశ్చలంగా ఉన్న నిలువు స్ప్రింగ్–దిమ్మె వ్యవస్థలో స్ప్రింగ్ PE సున్నా.
E. అంత్య వడి (Terminal speed) తో పడుతున్న వర్షపు చుక్క యాంత్రిక శక్తి స్థిరంగా ఉంటుంది.
(a) 3 (b) 1 (c) 4 (d) 2
36. ఒక బంతిని నిలువు స్ప్రింగ్పై పడవేస్తే అది స్ప్రింగ్ను నొక్కుతుంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. స్ప్రింగ్ బలం బంతి భారానికి సమానమైనప్పుడు బంతి వడి గరిష్టం.
B. బంతి స్ప్రింగ్ను మొదట తాకిన క్షణంలో దాని వడి గరిష్టం.
C. గరిష్ట సంపీడనం వద్ద బంతి KE సున్నా.
D. గరిష్ట సంపీడనం వద్ద బంతిపై నికర బలం సున్నా.
(a) A మరియు C మాత్రమే (b) B మరియు D మాత్రమే (c) A మరియు D మాత్రమే (d) B మరియు C మాత్రమే
37. ఒక బొమ్మ కారు నునుపైన రోలర్-కోస్టర్ ట్రాక్పై నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరుతుంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఒక బిందువు వద్ద దాని వడి, ఆ బిందువు మొదలి స్థానం కంటే ఎంత కిందుందో దానిపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
B. ఒక బిందువు వద్ద దాని వడి మధ్యలోని ట్రాక్ ఆకారంపై ఆధారపడుతుంది.
C. వడి కారు ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
D. అది తన మొదలి ఎత్తు కంటే పైకి ఎప్పుడూ వెళ్లలేదు.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) B మరియు D మాత్రమే (c) A, C మరియు D మాత్రమే (d) A, B, C, D అన్నీ
38. k స్థిరాంకం గల తేలికైన స్ప్రింగ్కు m ద్రవ్యరాశి దిమ్మె వేలాడుతోంది. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. దిమ్మెను మెల్లగా దించితే సాగుదల mg/k.
B. సహజ పొడవు నుంచి దిమ్మెను హఠాత్తుగా వదిలితే గరిష్ట సాగుదల 2mg/k.
C. హఠాత్తుగా వదిలినప్పుడు, గరిష్ట సాగుదల వద్ద స్ప్రింగ్ PE = గురుత్వ PE లో నష్టం.
D. మెల్లగా దించినప్పుడు, గురుత్వ PE లో నష్టం = స్ప్రింగ్ PE లో పెరుగుదల.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 1
39. k = 400 N/m స్ప్రింగ్పై ఉన్న దిమ్మెకు U = ½kx² గ్రాఫ్, మొత్తం శక్తి E = 8 J కు ఒక కితిజ సమాంతర రేఖ ఇవ్వబడ్డాయి. కంపన పరిమితి (Amplitude), x = 0.1 m వద్ద KE
(a) 0.2 m, 2 J (b) 0.2 m, 6 J (c) 0.4 m, 6 J (d) 0.1 m, 8 J
40. 45 m ఎత్తైన భవనం నుంచి వదిలిన 2 kg బంతికి KE, PE (నేల వద్ద సున్నా) లను ఎత్తుకు వ్యతిరేకంగా సరళరేఖలుగా ఒక గ్రాఫ్ చూపిస్తుంది. 20 m ఎత్తు వద్ద వడి, రెండు రేఖలు ఖండించుకునే ఎత్తు
(a) 10√5 m/s, 22.5 m (b) 20 m/s, 22.5 m (c) 10√5 m/s, 20 m (d) 30 m/s, 45 m
41. నునుపైన ట్రాక్పై ఒక బండి కదులుతుంది. నాలుగు బిందువుల వద్ద దాని ఎత్తు, వడిని పట్టిక ఇస్తుంది.
| బిందువు | ఎత్తు (m) | వడి (m/s) |
|---|---|---|
| P | 10 | 0 |
| Q | 5 | 10 |
| R | 2 | ? |
| S | 0 | ? |
R, S వద్ద వడులు సుమారుగా
(a) 8.9, 14.1 m/s (b) 12.6, 20 m/s (c) 6.3, 10 m/s (d) 12.6, 14.1 m/s
Q42–43 కోసం పేరా: స్ప్రింగ్తో పనిచేసే ఒక బొమ్మ తుపాకీలో k = 800 N/m స్ప్రింగ్ ఉంది. దాన్ని 5 cm నొక్కి, 20 g బంతిని నిట్టారుగా పైకి పేలుస్తారు. ఘర్షణ, గాలి నిరోధం, స్ప్రింగ్ విచ్చుకునేటప్పుడు బంతి కొద్దిగా పైకి లేవడం — వీటిని విస్మరించండి.
42. తుపాకీని వదిలేటప్పుడు బంతి వడి
(a) 5 m/s (b) 1 m/s (c) 10 m/s (d) 100 m/s
43. తుపాకీ పైన బంతి చేరే గరిష్ట ఎత్తు
(a) 10 m (b) 5 m (c) 2.5 m (d) 0.5 m
44. 2 kg దిమ్మె 1.8 m ఎత్తైన నునుపైన వంకర ర్యాంప్పై నిశ్చల స్థితి నుంచి జారుతుంది. తర్వాత L పొడవు గల గరుకు సమతల భాగాన్ని (μ = 0.2) దాటి, నునుపైన సమతల భాగంలో k = 1000 N/m స్ప్రింగ్ను ఢీకొంటుంది. గరిష్ట సంపీడనం 0.2 m. L పొడవు
(a) 4 m (b) 2 m (c) 8 m (d) 9 m
45. k = 1000 N/m నిలువు స్ప్రింగ్ పైభాగం కంటే 0.4 m ఎత్తు నుంచి 1 kg దిమ్మెను పడవేస్తారు. స్ప్రింగ్ గరిష్ట సంపీడనం
(a) 0.2 m (b) 0.05 m (c) 0.08 m (d) 0.1 m
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | ½ × 100 × 0.01 = 0.5 J; 2 J; స్ప్రింగ్ పని = 0.5 − 2 = −1.5 J; కారకం పని = 50(0.09 − 0.04) = 2.5 J |
| 32 | d | U = F²/2k నుంచి 2 : 1; U = ½kx² నుంచి 1 : 2; 4 : 1; (9 − 1) : 1 = 8 : 1 |
| 33 | a | √(2 × 10 × 20) = 20 m/s; √(2 × 10 × 5) = 10 m/s; H/2 = 10 m; H/4 = 5 m |
| 34 | c | x = 2√(1/400) = 0.1 m; ½ × 1 × 4 = 2 J; ½v² = 2 − 0.5, v = √3 m/s; kx = 40 N |
| 35 | d | A, B మాత్రమే సరైనవి; ఘర్షణ, గాలి నిరోధం యాంత్రిక శక్తిని తీసివేస్తాయి; నిశ్చల స్థితిలో స్ప్రింగ్ సాగివుంటుంది |
| 36 | a | kx = mg వద్ద త్వరణం సున్నా, కాబట్టి వడి అక్కడ గరిష్టం; అట్టడుగున నికర బలం పైకి ఉంటుంది |
| 37 | c | నునుపైన ట్రాక్పై v = √(2g × దిగిన ఎత్తు), ఆకారం, ద్రవ్యరాశులపై ఆధారపడదు |
| 38 | b | A, B, C సరైనవి; మెల్లగా దించినప్పుడు నష్టంలో సగాన్ని చేయి గ్రహిస్తుంది, కాబట్టి D తప్పు |
| 39 | b | A = √(2E/k) = √0.04 = 0.2 m; K = 8 − ½ × 400 × 0.01 = 6 J |
| 40 | a | v² = 2 × 10 × 25 = 500; రేఖలు H/2 = 22.5 m వద్ద ఖండించుకుంటాయి |
| 41 | d | v² = 2g(10 − h): √160 ≈ 12.6 m/s, √200 ≈ 14.1 m/s |
| 42 | c | ½kx² = ½ × 800 × 0.0025 = 1 J = ½ × 0.02 × v², v = 10 m/s |
| 43 | b | h = v²/2g = 100/20 = 5 m |
| 44 | a | అడుగున 36 J; ½ × 1000 × 0.04 = 20 J మిగిలింది; ఘర్షణ 16 J = 0.2 × 2 × 10 × L తీసుకుంది, L = 4 m |
| 45 | d | 10(0.4 + x) = 500x² నుంచి 500x² − 10x − 4 = 0, x = 0.1 m |