Chapter 5 of 11 · 32 min read

అధ్యాయం 3: స్థితి శక్తి, సంరక్షక మరియు అసంరక్షక బలాలు (Potential Energy, Conservative and Non-conservative Forces)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • స్థితి శక్తి (Potential energy) అంటే ఏమిటి, అది సంరక్షక బలాలకు (Conservative forces) మాత్రమే ఎందుకు ఉంటుంది.

  • సంరక్షక బలాలను అసంరక్షక బలాల (Non-conservative forces) నుంచి ఎలా వేరుచేయాలి.

  • భూమి దగ్గర గురుత్వ స్థితి శక్తి, నిదర్శ స్థాయి పాత్ర.

  • F = −dU/dx ఉపయోగించి స్థితి శక్తి నుంచి బలాన్ని ఎలా పొందాలి.

  • U-x గ్రాఫ్‌లను ఎలా చదవాలి: సమతాస్థితి (Equilibrium) బిందువులు, వాటి స్థిరత్వం, వెనుదిరిగే బిందువులు (Turning points).

3.1 స్థానం వల్ల నిల్వ ఉండే శక్తి

ఒక కొబ్బరికాయను చెట్టు పైకి ఎత్తండి. మీరు గురుత్వానికి వ్యతిరేకంగా పని చేస్తారు. ఆ పని వృథా కాదు. కాయను వదిలేస్తే, కిందకు వచ్చేటప్పుడు గురుత్వం ఆ మొత్తాన్ని గతి శక్తిగా తిరిగి ఇస్తుంది.

స్థానం లేదా ఆకారం వల్ల నిల్వ ఉండే శక్తిని స్థితి శక్తి U అంటారు. పైకి ఎత్తిన కొబ్బరికాయ, సాగదీసిన వడిసెల రబ్బరు, కీ ఇచ్చిన గడియారం స్ప్రింగ్ — అన్నీ దీనిని నిల్వ చేసుకుంటాయి.

స్థితి శక్తిని సంబంధిత బలం చేసే పని ద్వారా నిర్వచిస్తారు. వస్తువు A నుంచి B కి కదిలినప్పుడు ఒక సంరక్షక బలం W_c పని చేస్తే:

ΔU=UB−UA=−Wc\Delta U = U_B - U_A = -W_c

మైనస్ గుర్తు అర్థం సులభం. గురుత్వం ధనాత్మక పని చేసినప్పుడు (కాయ కింద పడినప్పుడు) స్థితి శక్తి తగ్గుతుంది.

3.2 సంరక్షక మరియు అసంరక్షక బలాలు

రెండు బిందువుల మధ్య ఒక బలం చేసే పని కేవలం చివర బిందువులపైనే ఆధారపడి, మార్గంపై ఆధారపడకపోతే ఆ బలం సంరక్షకం. మూడు సమాన పరీక్షలు:

  1. A నుంచి B కి ఏ మార్గంలోనైనా పని ఒకేలా ఉంటుంది.

  2. ఏ సంవృత మార్గం వెంటనైనా పని సున్నా.

  3. చలనం వెనక్కి తిప్పితే చేసిన పని పూర్తిగా తిరిగి వస్తుంది.

వీటిలో ఏ ఒక్కటి వర్తించినా మూడూ వర్తిస్తాయి. అలాంటి బలాలకు మాత్రమే స్థితి శక్తి ప్రమేయం U నిర్వచించగలం.

లక్షణంసంరక్షక బలంఅసంరక్షక బలం
ఉదాహరణలుగురుత్వం, స్ప్రింగ్ బలం, స్థిర విద్యుత్ బలంగతిక ఘర్షణ, గాలి నిరోధం, స్నిగ్ధతా బలం
A నుంచి B కి పనిA, B పైనే ఆధారపడుతుందితీసుకున్న మార్గంపై ఆధారపడుతుంది
సంవృత మార్గంలో పనిసున్నాసున్నా కాదు (సాధారణంగా ఋణాత్మకం)
స్థితి శక్తి నిర్వచించగలమా?అవునులేదు
యాంత్రిక శక్తిపై ప్రభావంస్థిరంగా ఉంచుతుందిమారుస్తుంది (సాధారణంగా ఉష్ణంగా మారుస్తుంది)

ఘర్షణ అసంరక్షకం ఎందుకు? ఒక స్టీల్ అల్మారాను గదిలో 3 m అవతలకు, 3 m వెనక్కి లాగండి. రెండు సగాలలోనూ ఘర్షణ ఋణాత్మక పని చేసింది. మీరు మొదలి చోటుకే తిరిగి వచ్చినా మొత్తం సున్నా కాదు. ఆ శక్తి నేలను, అల్మారా కాళ్లను వేడిచేయడానికి పోయింది.

3.3 భూమి దగ్గర గురుత్వ స్థితి శక్తి

భూమి ఉపరితలం దగ్గర గురుత్వం కిందికి mg స్థిర బలం. ఒక వస్తువును h₁ ఎత్తు నుంచి h₂ కు లేపండి. గురుత్వం −mg(h₂ − h₁) పని చేస్తుంది. కాబట్టి:

ΔU=mg (h2−h1),U=mgh (taking U=0 at h=0)\Delta U = mg\,(h_2 - h_1), \qquad U = mgh \ \text{(taking } U = 0 \text{ at } h = 0)

స్థితి శక్తి సున్నా ఎక్కడ ఉండాలో మీ ఇష్టం. దానిని నేల, బల్ల పైభాగం లేదా పైకప్పు వద్ద ఉంచవచ్చు. ఆ ఎంపికతో ఒక బిందువు వద్ద U విలువ మారుతుంది. కానీ రెండు బిందువుల మధ్య U భేదం ఎప్పుడూ మారదు. భౌతిక శాస్త్రం కేవలం భేదాలపైనే ఆధారపడుతుంది.

h, భూమి వ్యాసార్థం (సుమారు 6400 km) తో పోలిస్తే చాలా చిన్నదై, g స్థిరంగా ఉన్నప్పుడే U = mgh వర్తిస్తుంది. సాధారణ సూత్రం పుస్తకం 7 (గురుత్వాకర్షణ) లో ఉంటుంది.

3.4 స్థితి శక్తి నుంచి బలాన్ని పొందడం

చిన్న స్థానభ్రంశం dx కు సంరక్షక బలం F dx పని చేస్తుంది, dU = −F dx. కాబట్టి:

F=−dUdxF = -\frac{dU}{dx}

మూడు మితులలో ప్రతి అంశం పాక్షిక అవకలనం (partial derivative) నుంచి వస్తుంది:

F⃗=−(∂U∂x i^+∂U∂y j^+∂U∂z k^)\vec F = -\left(\frac{\partial U}{\partial x}\,\hat i + \frac{\partial U}{\partial y}\,\hat j + \frac{\partial U}{\partial z}\,\hat k\right)

∂U/∂x కనుగొనడానికి x పరంగా అవకలనం చేసి, y, z లను స్థిరాంకాలుగా భావించండి.

మైనస్ గుర్తు అర్థం: U-x గ్రాఫ్‌పై బలం ఎప్పుడూ "లోతు" వైపు, అంటే తక్కువ స్థితి శక్తి వైపు పనిచేస్తుంది. U-x గ్రాఫ్ కుడివైపు పెరిగితే (ధనాత్మక వాలు (Slope)), బలం −x వైపు ఉంటుంది. తగ్గితే, బలం +x వైపు ఉంటుంది.

వెనక్కి వెళ్తే, F నుంచి సమాకలనం ద్వారా U ని కనుగొనవచ్చు:

U(x)=U(x0)−∫x0xF dxU(x) = U(x_0) - \int_{x_0}^{x} F\,dx

3.5 U-x గ్రాఫ్‌లను చదవడం

U-x గ్రాఫ్ చలనం గురించి ఒక కథ చెప్పుతుంది. దాన్ని ఇలా చదవండి.

సమతాస్థితి బిందువులు. dU/dx = 0 అయిన చోట బలం సున్నా. ఇవి గ్రాఫ్‌లోని చదును బిందువులు: శిఖరాలు, లోయలు, సమతల భాగాలు.

రకంU-x గ్రాఫ్ ఆకారంd²U/dx²కొంచెం కదిలిస్తే…రోజువారీ ఉదాహరణ
స్థిర (Stable)కనిష్టం (లోయ)ధనాత్మకంబలం వెనక్కి లాగుతుందిగిన్నె అడుగున గోలీ
అస్థిర (Unstable)గరిష్టం (శిఖరం)ఋణాత్మకంబలం ఇంకా దూరంగా నెట్టుతుందిమున్నపై నిలబెట్టిన పెన్సిల్
తటస్థ (Neutral)ఒక ప్రాంతంలో సమతలంసున్నాబలం లేదు, ఉంచిన చోటే ఉంటుందిసమతల నేలపై బంతి

అనుమతించిన ప్రాంతాలు. సంరక్షక బలాలు మాత్రమే పనిచేసినప్పుడు మొత్తం యాంత్రిక శక్తి E = K + U స్థిరంగా ఉంటుంది. K = E − U, K ఋణాత్మకం కాకూడదు కాబట్టి కణం U ≤ E ఉన్న చోటే ఉండగలదు. గ్రాఫ్‌పై E ఎత్తులో ఒక కితిజ సమాంతర రేఖ గీయండి. వక్రం ఆ రేఖ కింద ఉన్న చోట్లలో మాత్రమే కణం ఉంటుంది.

వెనుదిరిగే బిందువులు. U = E అయిన చోట గతి శక్తి సున్నా. కణం అక్కడ క్షణకాలం ఆగి వెనక్కి తిరుగుతుంది. రెండు వెనుదిరిగే బిందువుల మధ్య చిక్కుకున్న కణం డోలనం (Oscillation) చెందుతుంది.

ఒక బిందువు వద్ద వడి. E రేఖకు, వక్రానికి మధ్య నిలువు దూరమే గతి శక్తి. ఆ దూరం ఎంత ఎక్కువైతే కణం అంత వేగంగా కదులుతుంది. అనుమతించిన ప్రాంతంలో వక్రం అతి తక్కువగా ఉన్న చోట అది అతి వేగంగా కదులుతుంది.

చిత్రం 3.1 · సమతాస్థితి బిందువులు, వెనుదిరిగే బిందువులతో U-x గ్రాఫ్
చిత్రం 3.1 · సమతాస్థితి బిందువులు, వెనుదిరిగే బిందువులతో U-x గ్రాఫ్

లోయ స్థిర, శిఖరం అస్థిర, సమతల భాగం తటస్థ సమతాస్థితి; శక్తి E తో ఎడమ లోయలోని కణం T₁, T₂ మధ్య ఊగుతూ, లోయ అడుగున అతి వేగంగా కదులుతుంది.

3.6 అసంరక్షక బలాలు పనిచేసినప్పుడు

నికర పనిని సంరక్షక, అసంరక్షక భాగాలుగా విభజించండి: W_net = W_c + W_nc. పని-శక్తి సిద్ధాంతం W_c + W_nc = ΔK ఇస్తుంది. W_c = −ΔU వాడితే:

Wnc=ΔK+ΔU=ΔEmechW_{nc} = \Delta K + \Delta U = \Delta E_{\text{mech}}

కాబట్టి ఘర్షణ, గాలి నిరోధం చేసిన పని = యాంత్రిక శక్తిలో మార్పు. ఘర్షణ సాధారణంగా W_nc ని ఋణాత్మకం చేస్తుంది, యాంత్రిక శక్తి తగ్గుతుంది. అధ్యాయం 4 దీనిపైనే నిర్మితమవుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: 2 kg పుస్తకాన్ని నేల నుంచి 1.5 m ఎత్తులో ఉన్న అల్మారా అరపైకి ఎత్తుతారు. సున్నా స్థాయిని (a) నేల వద్ద, (b) అర వద్ద తీసుకుని, అరపై దాని స్థితి శక్తి కనుక్కోండి. రెండు సందర్భాలలోనూ స్థితి శక్తిలో మార్పు కనుక్కోండి.

సాధన: (a) అరపై U = 2 × 10 × 1.5 = 30 J, నేలపై 0. మార్పు = +30 J. (b) అరపై U = 0, నేలపై −30 J. మార్పు = 0 − (−30) = +30 J. విలువలు వేరు, కానీ మార్పు ఒకటే.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: గరుకు నేలపై (μk = 0.2) 5 kg పెట్టెను 10 m దూరంలో ఉన్న A నుంచి B కి తోస్తారు. మార్గం 1 సరళరేఖ. మార్గం 2 ఒక గోడ వెంట 6 m, తర్వాత లంబంగా ఉన్న మరో గోడ వెంట 8 m. ఘర్షణ, గురుత్వం చేసిన పనులను పోల్చండి.

సాధన: ఘర్షణ = 0.2 × 50 = 10 N, ఎప్పుడూ చలనానికి వ్యతిరేకంగా. మార్గం 1: W_f = −10 × 10 = −100 J. మార్గం 2: W_f = −10 × 14 = −140 J. మార్గంపై ఆధారపడింది, కాబట్టి ఘర్షణ అసంరక్షకం. గురుత్వం: నేల సమతలం, కాబట్టి రెండు మార్గాలలోనూ W_g = 0. ఊహించినట్లుగానే మార్గంపై ఆధారపడదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: ఒక కణం స్థితి శక్తి U = (5x² − 20x + 7) J, x మీటర్లలో. x = 0 వద్ద బలాన్ని, సమతాస్థితి స్థానాన్ని కనుక్కోండి. అది స్థిరమా?

సాధన: F = −dU/dx = −(10x − 20) = 20 − 10x న్యూటన్. x = 0 వద్ద F = 20 N, +x వెంట. సమతాస్థితి: F = 0 నుంచి x = 2 m. d²U/dx² = 10, ధనాత్మకం. కాబట్టి x = 2 m వద్ద U కనిష్టం, అది స్థిర సమతాస్థితి.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: U(x) = (3x² − 2x³) J కు, x = 2 m వద్ద బలాన్ని, ప్రతి సమతాస్థితి బిందువు స్వభావాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: dU/dx = 6x − 6x². F = −dU/dx = 6x² − 6x. x = 2 వద్ద: F = 24 − 12 = 12 N, +x వెంట. సమతాస్థితి: 6x(1 − x) = 0, కాబట్టి x = 0 లేదా x = 1 m. d²U/dx² = 6 − 12x. x = 0 వద్ద +6: స్థిర. x = 1 వద్ద −6: అస్థిర.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: ఒక తలంలోని కణం స్థితి శక్తి U = (2x² + 3y) J. (1 m, 2 m) బిందువు వద్ద దానిపై బలాన్ని కనుక్కోండి.

సాధన: ∂U/∂x = 4x, ∂U/∂y = 3. F = −(4x i + 3 j). x = 1 వద్ద: F = (−4i − 3j) N. దాని పరిమాణం √(16 + 9) = 5 N.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: 1 kg కణం U = 4x² జౌల్‌తో x వెంట కదులుతుంది. అది x = 0 ని 4 m/s వడితో దాటుతుంది. దాని వెనుదిరిగే బిందువులు కనుక్కోండి.

సాధన: x = 0 వద్ద U = 0, K = ½ × 1 × 16 = 8 J. కాబట్టి E = 8 J. వెనుదిరిగే బిందువులు: U = E, అంటే 4x² = 8, x² = 2, x = ±√2 m ≈ ±1.41 m.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: 5 m ఎత్తు వంకర జారుడు బల్ల పైన నిశ్చల స్థితి నుంచి 1 kg బంతి బయలుదేరుతుంది. అది 8 m/s వడితో అడుగుకు చేరుతుంది. ఘర్షణ చేసిన పని కనుక్కోండి.

సాధన: W_nc = ΔK + ΔU = (½ × 1 × 64 − 0) + (0 − 1 × 10 × 5) = 32 − 50 = −18 J.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.8 (NEET కఠినం): r దూరంలో ఉన్న రెండు పరమాణువుల అన్యోన్య చర్యా శక్తి U(r) = a/r¹² − b/r⁶; ఇక్కడ a, b ధనాత్మక స్థిరాంకాలు. సమతాస్థితి దూరాన్ని, సమతాస్థితి నుంచి పరమాణువులను చాలా దూరంగా లాగడానికి అవసరమైన శక్తిని (వియోజన శక్తి, dissociation energy) కనుక్కోండి.

సాధన: dU/dr = 0 అని ఉంచండి:

−12ar13+6br7=0  ⇒  r06=2ab,r0=(2ab)1/6-\frac{12a}{r^{13}} + \frac{6b}{r^{7}} = 0 \;\Rightarrow\; r_0^6 = \frac{2a}{b}, \qquad r_0 = \left(\frac{2a}{b}\right)^{1/6}

r₀ వద్ద, 1/r₀⁶ = b/2a మరియు 1/r₀¹² = b²/4a²:

U(r0)=a⋅b24a2−b⋅b2a=b24a−b22a=−b24aU(r_0) = a\cdot\frac{b^2}{4a^2} - b\cdot\frac{b}{2a} = \frac{b^2}{4a} - \frac{b^2}{2a} = -\frac{b^2}{4a}

చాలా దూరంలో U → 0. కాబట్టి వియోజన శక్తి 0 − (−b²/4a) = b²/4a.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ΔU = −W_conservative. U సంరక్షక బలాలకు మాత్రమే నిర్వచించబడుతుంది.

  • సంరక్షకం: పని మార్గంపై ఆధారపడదు, సంవృత మార్గంలో పని సున్నా, పూర్తిగా తిరిగి పొందవచ్చు.

  • భూమి దగ్గర U = mgh; U లో భేదాలే ముఖ్యం.

  • F = −dU/dx; 3D లో F = −(∂U/∂x i + ∂U/∂y j + ∂U/∂z k).

  • సమతాస్థితి: dU/dx = 0. కనిష్టం స్థిర, గరిష్టం అస్థిర, సమతల ప్రాంతం తటస్థ.

  • కణం U ≤ E ఉన్నచోట మాత్రమే ఉండగలదు. వెనుదిరిగే బిందువులు: U = E.

  • W_nc = ΔK + ΔU = ΔE_mech.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • F = +dU/dx అని రాయడం. బలం తక్కువ U వైపు ఉంటుంది, కాబట్టి మైనస్ గుర్తు తప్పనిసరి.

  • F = 0 ఉన్న ప్రతి బిందువునూ స్థిరమని చెప్పడం. రెండవ అవకలజం లేదా గ్రాఫ్ ఆకారం చూడండి.

  • ఒక బిందువు వద్ద U కు ఒకే నిజమైన విలువ ఉంటుందని అనుకోవడం. U లో మార్పులకే భౌతిక అర్థం ఉంటుంది.

  • సున్నా బలం అంటే సున్నా స్థితి శక్తి అని అనుకోవడం. U లోయలో బలం సున్నా, కానీ U ఏ విలువైనా కావచ్చు, ఋణాత్మకమైనా.

  • ఘర్షణ పని స్థానభ్రంశంపై కాకుండా మార్గ పొడవుపై ఆధారపడుతుందని మర్చిపోవడం.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. కింది బలాలలో అసంరక్షకమైనది ఏది? (a) గురుత్వాకర్షణ బలం (b) స్ప్రింగ్ బలం (c) స్థిర విద్యుత్ బలం (d) గతిక ఘర్షణ

2. సంవృత మార్గం వెంట తీసుకెళ్లిన వస్తువుపై సంరక్షక బలం చేసే పని (a) ధనాత్మకం (b) సున్నా (c) ఋణాత్మకం (d) మార్గంపై ఆధారపడుతుంది

3. ఒకే మితిలో సంరక్షక బలానికి, బలం F, స్థితి శక్తి U మధ్య సంబంధం (a) F = −dU/dx (b) F = dU/dx (c) F = −∫U dx (d) F = U/x

4. స్థిర సమతాస్థితి స్థానంలో కణం స్థితి శక్తి (a) గరిష్టం (b) సున్నా (c) ఒక ప్రాంతంలో స్థిరం (d) కనిష్టం

5. 3 kg వస్తువు నేల నుంచి 4 m ఎత్తులో ఉంది. నేల వద్ద U = 0 అనుకుంటే దాని స్థితి శక్తి (a) 12 J (b) 1200 J (c) 120 J (d) 30 J

6. ఒక సంరక్షక బలం వస్తువుపై +20 J పని చేస్తుంది. దాని స్థితి శక్తిలో మార్పు (a) +20 J (b) −20 J (c) సున్నా (d) +40 J

7. స్థితి శక్తి ప్రమేయాన్ని వీటికి మాత్రమే నిర్వచించగలం (a) సంరక్షక బలాలు (b) ఘర్షణ (c) ప్రతి బలం (d) కాలంతో మారే బలాలు

8. తటస్థ సమతాస్థితికి U-x గ్రాఫ్ (a) శిఖరం వద్ద (b) లోయ వద్ద (c) ఒక ప్రాంతంలో సమతలంగా (d) అతి ఏటవాలుగా ఉంటుంది

9. ఒక బిందువు వద్ద వస్తువు గురుత్వ స్థితి శక్తి (a) ఒకే నిజమైన విలువ కలిగి ఉంటుంది (b) ఎంచుకున్న నిదర్శ స్థాయిపై ఆధారపడుతుంది (c) ఎప్పుడూ ధనాత్మకం (d) ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం

10. స్థితి శక్తి అన్ని చోట్లా ఒకేలా ఉన్న ప్రాంతంలో ఒక కణం కదులుతుంది. దానిపై బలం (a) సున్నా (b) స్థిరం, సున్నా కాదు (c) U కు సమానం (d) చాలా ఎక్కువ

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. ఒక కణం స్థితి శక్తి U = (4x² − 8x + 3) J. సమతాస్థితి స్థానం (a) x = 1 m (b) x = 2 m (c) x = 0.5 m (d) x = 4 m

12. Q11 లోని కణానికి x = 3 m వద్ద బలం (a) 16 N (b) −16 N (c) 8 N (d) −8 N

13. ఒక కణం స్థితి శక్తి U = (x³ − 3x) J. స్థిర సమతాస్థితి (a) x = −1 m (b) x = 0 (c) x = +1 m (d) x = +1 m, x = −1 m రెండింటివద్దా వద్ద ఉంటుంది

14. x-y తలంలోని కణం స్థితి శక్తి U = (3x² + 4y) J. x = 0.5 m, y = 2 m వద్ద దానిపై బలం పరిమాణం (a) 7 N (b) 1 N (c) 3.5 N (d) 5 N

15. గరుకు నేలపై (μk = 0.25) 4 kg పెట్టెను 5 m దూరంలో ఉన్న A నుంచి B కి కదుపుతారు. ఒకసారి సరళరేఖలో, మరోసారి లంబంగా ఉన్న 3 m, 4 m భుజాల వెంట. పొడవైన మార్గంలో ఘర్షణకు వ్యతిరేకంగా చేసిన అదనపు పని (a) 10 J (b) 70 J (c) 20 J (d) 50 J

16. 1 kg కణం U = 2x² జౌల్‌తో కదులుతుంది. అది x = 0 ని 4 m/s వడితో దాటుతుంది. దాని వెనుదిరిగే బిందువులు x = (a) ±1 m (b) ±√2 m (c) ±4 m (d) ±2 m

17. 5 m ఎత్తు వంకర ట్రాక్ పైన నిశ్చల స్థితి నుంచి 2 kg దిమ్మె బయలుదేరి 6 m/s వడితో అడుగుకు చేరుతుంది. ఘర్షణ చేసిన పని (a) −64 J (b) −36 J (c) −100 J (d) +64 J

18. U-x గ్రాఫ్ వాలు ధనాత్మకంగా ఉన్న బిందువు వద్ద కణంపై బలం (a) +x వెంట (b) −x వెంట (c) సున్నా (d) x-అక్షానికి లంబంగా

19. సంరక్షక బలం F = −6x న్యూటన్ ఒక కణంపై పనిచేస్తుంది. x = 0 వద్ద U = 0 అనుకుంటే, x = 2 m వద్ద దాని స్థితి శక్తి (a) 6 J (b) 24 J (c) 12 J (d) −12 J

20. x వెంట సంరక్షక బలం F = ax² పనిచేస్తుంది, a స్థిరాంకం. x = 0 వద్ద U = 0 అనుకుంటే స్థితి శక్తి (a) ax³/3 (b) −ax³/3 (c) 2ax (d) −2ax

21. సంరక్షక బలం గురించి ఏ వాక్యం తప్పు? (a) రెండు బిందువుల మధ్య దాని పని మార్గంపై ఆధారపడదు (b) సంవృత మార్గంలో దాని పని సున్నా (c) అలాంటి బలాలే పనిచేసినప్పుడు యాంత్రిక శక్తి నిత్యత్వంగా ఉంటుంది (d) దాని పని వస్తువు వడిపై ఆధారపడుతుంది

22. 1 kg వస్తువును నేల నుంచి 10 m కు లేపి, తర్వాత 4 m కు దించుతారు. దాని స్థితి శక్తిలో నికర మార్పు (a) +100 J (b) −60 J (c) +40 J (d) +140 J

స్థాయి 3: సవాలు

23. రెండు పరమాణువుల అన్యోన్య చర్యా శక్తి U(r) = A/r¹⁰ − B/r⁵; A, B ధనాత్మకాలు. వియోజన శక్తి (సమతాస్థితి నుంచి అనంత దూరం వరకు) (a) B²/2A (b) B²/4A (c) B/2A (d) A²/4B

24. 2 kg కణం U = 5(x − 2)² జౌల్‌తో x వెంట కదులుతుంది. అది x = 2 m ని 5 m/s వడితో దాటుతుంది. అది కదిలే పరిధి (a) x = −0.24 m నుంచి x = 4.24 m (b) x = 0 నుంచి x = 4 m (c) x = −3 m నుంచి x = 7 m (d) x = 1 m నుంచి x = 3 m

25. ఒక కణం స్థితి శక్తి U = (x⁴/4 − x²/2) J. x = 0 బిందువు (a) స్థిర సమతాస్థితి (b) అస్థిర సమతాస్థితి (c) తటస్థ సమతాస్థితి (d) సమతాస్థితి వెంతమాత్రమూ కాదు

26. కింది బలాలలో ఏది, ఏదైనా ఒక ప్రమేయం U(x, y) కి F = −(∂U/∂x i + ∂U/∂y j) గా రాయగలం? (k స్థిరాంకం.) (a) k(y i − x j) (b) k xy i (c) k(y i + x j) (d) k(y² i + x j)

27. 0.5 kg కణం U = (20 − 5x) J తో x వెంట కదులుతుంది. అది x = 0 వద్ద నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరుతుంది. x = 4 m వద్ద దాని వడి (a) 4√5 m/s (b) 20 m/s (c) 2√5 m/s (d) 8 m/s

28. 2 kg కణం U = (10 − 4x + x²) J తో x వెంట కదులుతుంది. దాని మొత్తం యాంత్రిక శక్తి 10 J. దాని గరిష్ట వడి (a) 4 m/s (b) √2 m/s (c) 2√2 m/s (d) 2 m/s

29. ప్రతిపాదన (A): U-x వక్రం గరిష్ట బిందువు వద్ద నిశ్చలంగా ఉంచిన కణం నిశ్చలంగానే ఉంటుంది.
కారణం (R): U(x) గరిష్టం వద్ద dU/dx = 0, కాబట్టి కణంపై బలం సున్నా.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: గతిక ఘర్షణ అసంరక్షక బలం.
వాక్యం II: స్థిరమైన గరుకు నేలపై సంవృత మార్గం వెంట జారిన వస్తువుపై గతిక ఘర్షణ చేసిన పని సున్నా.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1dఘర్షణ పని మార్గంపై ఆధారపడుతుంది
2bసంరక్షక బలం నిర్వచనం
3aబలం తక్కువ U వైపు ఉంటుంది
4dస్థిర సమతాస్థితి U లోయలో ఉంటుంది
5c3 × 10 × 4 = 120 J
6bΔU = −W_c
7aU కు మార్గంపై ఆధారపడని పని అవసరం
8cఒక పరిధిలో dU/dx = 0
9bU సున్నా స్థాయి మన ఇష్టం
10aF = −dU/dx = 0
11a8x − 8 = 0
12bF = −(8x − 8) = −16 N
13c3x² − 3 = 0; d²U/dx² = 6x > 0 కేవలం x = 1 వద్ద
14dF = −(6x i + 4 j) = (−3i − 4j); 5 N
15cఘర్షణ 10 N × (7 − 5) m = 20 J
16dE = 8 J = 2x²
17a36 − 100 = −64 J
18bF = −(వాలు) < 0
19cU = 3x² = 12 J
20bU = −∫ax² dx
21dసంరక్షక పని స్థానాలపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది
22cmg × (4 − 0) = 40 J
23br₀⁵ = 2A/B; U(r₀) = −B²/4A
24aE = 25 J; (x − 2)² = 5
25bU″(0) = −1 < 0, శిఖరం
26cఇది U = −kxy యొక్క −grad కు సమానం; మిగతావి క్రాస్-అవకలజ పరీక్షలో విఫలమవుతాయి
27aF = 5 N; K = 20 J; v² = 80
28dx = 2 వద్ద U కనిష్టం (6 J); K = 4 J
29aశిఖరం వద్ద బలం సున్నా; కదిలించకపోతే అక్కడే ఉంటుంది
30cసంవృత మార్గంలో ఘర్షణ పని ఋణాత్మకం, సున్నా కాదు

అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • స్థితి శక్తి స్థానం లేదా ఆకారం వల్ల నిల్వ ఉండే శక్తి; సంరక్షక బలాలకు మాత్రమే నిర్వచించబడుతుంది.

  • సంరక్షక బలం: పని మార్గంపై ఆధారపడదు, ఏ సంవృత మార్గంలోనైనా పని సున్నా. ఉదా: గురుత్వం, స్ప్రింగ్ బలం, స్థిర విద్యుత్ బలం.

  • అసంరక్షక బలం: పని మార్గంపై ఆధారపడుతుంది. ఉదా: గతిక ఘర్షణ, గాలి నిరోధం, స్నిగ్ధతా బలం.

  • నిర్వచనం: ΔU = −W(సంరక్షక). U తగ్గినప్పుడు బలం ధనాత్మక పని చేస్తుంది.

  • స్థితి శక్తి నుంచి బలం: F = −dU/dx. బలం తక్కువ U వైపు ఉంటుంది.

  • భూమి దగ్గర: U = mgh, ఎంచుకున్న ఏ సున్నా స్థాయి నుంచైనా కొలవవచ్చు. U లో మార్పులే ముఖ్యం.

  • భూమికి దూరంగా: U = −GMm/r, అనంత దూరం వద్ద U = 0.

  • సమతాస్థితి: dU/dx = 0, కాబట్టి F = 0.

  • U కనిష్టం వద్ద స్థిర సమతాస్థితి (d²U/dx² > 0), గరిష్టం వద్ద అస్థిర (d²U/dx² < 0), U సమతలంగా ఉన్నచోట తటస్థ.

  • యాంత్రిక శక్తి E = K + U.

  • సాధారణ శక్తి సూత్రం: W(అసంరక్షక) = ΔK + ΔU = ΔE.

  • U–x గ్రాఫ్‌పై, E శక్తి గల కణం U ≤ E ఉన్నచోట మాత్రమే ఉండగలదు; U = E అయిన చోట వెనుదిరిగే బిందువులు.

  • ఏ బిందువు వద్దైనా KE = E − U(x); U అతి తక్కువగా ఉన్నచోట అది అతి ఎక్కువ.

  • పరమాణు మధ్య U(r) కు, కనిష్ట బిందువు r₀ కంటే తక్కువ దూరంలో బలం వికర్షణ, ఎక్కువ దూరంలో ఆకర్షణ.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

భావనసూత్రం లేదా నియమంగమనిక
PE లో మార్పుΔU = −W(సంరక్షక)U ని నిర్వచిస్తుంది
U నుంచి బలంF = −dU/dxU–x గ్రాఫ్‌పై లోతు వైపు
భూమి దగ్గర గురుత్వంU = mghసున్నా స్థాయి మీ ఇష్టం
దూరంగా గురుత్వంU = −GMm/rఅనంత దూరం వద్ద సున్నా
స్ప్రింగ్U = ½kx²సహజ పొడవు వద్ద సున్నా
సమతాస్థితిdU/dx = 0ఫలిత బలం సున్నా
స్థిరU కనిష్టంకదిలిస్తే వెనక్కి తోస్తుంది
అస్థిరU గరిష్టంకదిలిస్తే దూరంగా తోస్తుంది
అసంరక్షక పనిW(nc) = ΔK + ΔUఘర్షణ దీనిని ఋణాత్మకం చేస్తుంది

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "గిన్నెలో బంతి, గుమ్మటంపై బంతి": గిన్నెలో బంతి (U కనిష్టం) స్థిరం; గుమ్మటంపై (U గరిష్టం) అస్థిరం; బల్లపై (U సమతలం) తటస్థం.

  • "మైనస్ వాలు తోస్తుంది": F = −(U–x వాలు). ఎత్తుకు ఎక్కే వాలు అంటే −x వైపు వెనక్కి తోపుడు.

  • "GSE సంరక్షకాలు": G — Gravity (గురుత్వం), S — Spring (స్ప్రింగ్), E — Electrostatic (స్థిర విద్యుత్). "FAV కావు": F — Friction (ఘర్షణ), A — Air drag (గాలి నిరోధం), V — Viscosity (స్నిగ్ధత).

  • "శక్తి ఒక పైకప్పు": U–x గ్రాఫ్‌పై E వద్ద కితిజ సమాంతర రేఖ గీయండి; U వక్రం ఆ రేఖ కింద ఉన్నచోటే వస్తువు ఉండగలదు.

భావనల అనుసంధానం

  • U = −GMm/r, పలాయన వడి, కక్ష్యా శక్తి భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 6: గురుత్వాకర్షణలో విస్తరించబడతాయి.

  • విద్యుత్ స్థితి శక్తి భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 11: స్థిర విద్యుత్ శాస్త్రంలో అదే F = −dU/dx భావనను వాడుతుంది.

  • పరమాణు మధ్య U(r) గ్రాఫ్‌లు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 7: ఘనపదార్థాలు, ద్రవాల ధర్మాలలో స్థితిస్థాపకతను, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణంలో బంధ శక్తిని వివరిస్తాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)

31. జాబితా I (బలం) ను జాబితా II (దాని స్వభావం, స్థితి శక్తి) తో జతపరచండి.
A. భూమి ఉపరితలం దగ్గర గురుత్వం
B. భూమికి దూరంగా గురుత్వ ఆకర్షణ
C. ఆదర్శ స్ప్రింగ్ బలం
D. కదులుతున్న కారుపై గాలి నిరోధం
జాబితా II: (i) సంరక్షకం, U = ½kx² (ii) అసంరక్షకం, U లేదు (iii) సంరక్షకం, U = mgh (iv) సంరక్షకం, U = −GMm/r
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii

32. జాబితా I (స్థితి శక్తి, x మీటర్లలో) ను జాబితా II (x వెంట బలం F, N లో) తో జతపరచండి.
A. U = 3x²
B. U = −4x
C. U = 2x³
D. U = 5/x
జాబితా II: (i) +4 (ii) −6x (iii) 5/x² (iv) −6x²
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii

33. జాబితా I (U–x గ్రాఫ్ లక్షణం) ను జాబితా II (అర్థం) తో జతపరచండి.
A. U కు కనిష్టం ఉంది
B. U కు గరిష్టం ఉంది
C. ఒక ప్రాంతంలో U స్థిరం
D. x తో U పెరుగుతుంది (ధనాత్మక వాలు)
జాబితా II: (i) అస్థిర సమతాస్థితి (ii) తటస్థ సమతాస్థితి (iii) −x వెంట బలం (iv) స్థిర సమతాస్థితి
(a) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii

34. జాబితా I (చలనం) ను జాబితా II (గురుత్వ PE లో మార్పు) తో జతపరచండి.
A. 2 kg కుండను 3 m పైకి లేపుతారు
B. 5 kg బకెట్‌ను 2 m కిందికి దించుతారు
C. 1 kg పుస్తకాన్ని సమతల నేల వెంట 4 m తీసుకెళతారు
D. 0.5 kg బంతిని 8 m పైకి లేపుతారు
జాబితా II: (i) +60 J (ii) 0 (iii) −100 J (iv) +40 J
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సంవృత మార్గంలో సంరక్షక బలం చేసే పని సున్నా.
B. స్థితి శక్తి సంరక్షక బలాలకు మాత్రమే నిర్వచించబడుతుంది.
C. స్థితి శక్తి సున్నా స్థాయిని ప్రకృతి నిర్ణయిస్తుంది.
D. సంరక్షక బలం చేసే పని = −ΔU.
E. గతిక ఘర్షణను స్థితి శక్తి ప్రమేయంతో వర్ణించవచ్చు.
(a) 2 (b) 4 (c) 5 (d) 3

36. ఒక కణం U = (x² − 4x) J (x మీటర్లలో) తో x వెంట కదులుతుంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. దానికి x = 2 m వద్ద సమతాస్థితి బిందువు ఉంది.
B. ఆ సమతాస్థితి స్థిరమైనది.
C. x = 0 వద్ద దానిపై బలం +x వెంట 4 N.
D. U కనిష్ట విలువ −2 J.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) B, C మరియు D మాత్రమే (c) A, B మరియు C మాత్రమే (d) A, C మరియు D మాత్రమే

37. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. W(అసంరక్షక) = ΔK + ΔU.
B. సంరక్షక బలాలు మాత్రమే పనిచేస్తే యాంత్రిక శక్తి స్థిరంగా ఉంటుంది.
C. స్థిర ఉపరితలం ఇచ్చే అభిలంబ బలం జారే దిమ్మె యాంత్రిక శక్తిని మారుస్తుంది.
D. స్థిర నేల వల్ల గతిక ఘర్షణ జారే దిమ్మె యాంత్రిక శక్తిని ఎప్పుడూ తగ్గిస్తుంది.
(a) A, B మరియు D మాత్రమే (b) A మరియు C మాత్రమే (c) B మరియు C మాత్రమే (d) A, C మరియు D మాత్రమే

38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. రెండు బిందువుల మధ్య ఒక బలం చేసే పని మార్గంపై ఆధారపడకపోతే, ఆ బలం సంరక్షకం.
B. పరిమాణం, దిశ రెండూ స్థిరంగా ఉన్న బలం అసంరక్షకం.
C. తీసుకున్న మార్గంపై పని ఆధారపడే బలం అసంరక్షకం.
D. గాలి నిరోధం ఎప్పుడూ చలనాన్ని వ్యతిరేకిస్తుంది కాబట్టి అది సంరక్షకం.
(a) 3 (b) 2 (c) 1 (d) 4

39. ఒక కణం U–x గ్రాఫ్ సరళరేఖా ఖండాలతో ఉంది: x = 0 వద్ద U = 0, x = 2 m వద్ద 10 J కు పెరుగుతుంది, x = 5 m వద్ద −5 J కు తగ్గుతుంది, తర్వాత x = 8 m వద్ద 20 J కు పెరుగుతుంది. కణం x = 5 m వద్ద ఉంది, దాని మొత్తం యాంత్రిక శక్తి 5 J. దాని గరిష్ట గతి శక్తి, వెనుదిరిగే బిందువులు
(a) 5 J; x = 2 m, x = 8 m (b) 10 J; x = 2 m, x = 8 m (c) 15 J; x = 3 m, x = 6.2 m (d) 10 J; x = 3 m, x = 6.2 m

40. ఒక సరళరేఖపై ఐదు బిందువుల వద్ద కణం స్థితి శక్తిని పట్టిక ఇస్తుంది.

x (m)01234
U (J)03430

ఏ వాక్యం సరైనది?
(a) x = 2 m స్థిర సమతాస్థితి బిందువు (b) x = 3 m, x = 4 m మధ్య సగటు బలం +3 N (c) x = 0, x = 1 m మధ్య సగటు బలం +3 N (d) x = 1 m, x = 3 m మధ్య అన్ని చోట్లా బలం సున్నా

41. రెండు పరమాణువుల స్థితి శక్తి U(r) కు r₀ దూరం వద్ద ఒకే కనిష్టం ఉంది. ఏ వాక్యం సరైనది?
(a) r < r₀ అయితే పరమాణువుల మధ్య బలం ఆకర్షణ (b) r = r₀ వద్ద బలం గరిష్టం (c) r > r₀ అయితే బలం ఆకర్షణ (d) U = 0 అయినచోటల్లా బలం సున్నా

Q42–43 కోసం పేరా: ఒక వినోద ఉద్యానవనంలో 50 kg బాలుడు వంకర నీటి జారుడు బల్లపై నిశ్చల స్థితి నుంచి జారతాడు. జారుడు బల్ల పైభాగం అడుగు కంటే 5 m ఎత్తులో ఉంది. అతను 8 m/s వడితో అడుగుకు చేరతాడు.

42. అతని గురుత్వ స్థితి శక్తిలో నష్టం
(a) 2500 J (b) 1600 J (c) 900 J (d) 4100 J

43. ఘర్షణ, నీటి నిరోధం అతనిపై చేసిన పని
(a) +900 J (b) −1600 J (c) −900 J (d) సున్నా

44. 1 kg కణం U = (x² − 6x) J (x మీటర్లలో) తో x వెంట కదులుతుంది. దానిని x = 0 వద్ద నిశ్చల స్థితి నుంచి వదులుతారు. దాని గరిష్ట వడి, అది ఎక్కడ వస్తుంది
(a) x = 3 m వద్ద 3 m/s (b) x = 3 m వద్ద 3√2 m/s (c) x = 6 m వద్ద 3√2 m/s (d) x = 3 m వద్ద 9 m/s

45. ఒక సంరక్షక బలానికి U = (3x + 4y) J (x, y మీటర్లలో). బలం పరిమాణం, కణం (0, 0) నుంచి (2, 1) కు కదిలినప్పుడు అది చేసే పని
(a) 5 N, +10 J (b) 7 N, −10 J (c) 5 N, సున్నా (d) 5 N, −10 J

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cఏకరీతి గురుత్వం mgh; దూరంగా గురుత్వం −GMm/r; స్ప్రింగ్ ½kx²; గాలి నిరోధానికి U లేదు
32aF = −dU/dx: −6x, +4, −6x², +5/x²
33dకనిష్టం స్థిర, గరిష్టం అస్థిర, సమతలం తటస్థ; ధనాత్మక వాలుకు F, −x వెంట
34b+2 × 10 × 3, −5 × 10 × 2, 0, +0.5 × 10 × 8
35dA, B, D సరైనవి; U సున్నా స్థాయి మన ఇష్టం; ఘర్షణకు U లేదు
36cx = 2 వద్ద dU/dx = 2x − 4 = 0; U'' = 2 > 0; F(0) = +4 N; U(2) = −4 J, కాబట్టి D తప్పు
37aస్థిర ఉపరితలం ఇచ్చే అభిలంబ బలం పని చేయదు
38bA, C సరైనవి; స్థిర బలం సంరక్షకం; గాలి నిరోధం కాదు
39dx = 5 m వద్ద K(గరిష్టం) = 5 − (−5) = 10 J; సరళరేఖా ఖండాలపై x = 3 m, x = 6.2 m వద్ద U = 5 J
40bF(సగటు) = −ΔU/Δx = −(0 − 3)/1 = +3 N; x = 2 m గరిష్టం, కాబట్టి అస్థిరం
41cr₀ కంటే ఎక్కువ దూరంలో r తో U పెరుగుతుంది, కాబట్టి F = −dU/dr ఋణాత్మకం (లోపలికి ఆకర్షణ)
42amgh = 50 × 10 × 5 = 2500 J
43cW(nc) = ΔK + ΔU = 1600 − 2500 = −900 J
44bx = 3 m వద్ద U కనిష్టం, U = −9 J; K = 9 J, v = √18 = 3√2 m/s
45dF = −(3i + 4j), పరిమాణం 5 N; W = −ΔU = −(6 + 4) = −10 J
32 min left
‹
›