అధ్యాయం 4: సమాంతర మరియు లంబ అక్షాల సిద్ధాంతాలు (Parallel and Perpendicular Axes Theorems)
కొత్త అక్షం కోసం మళ్లీ సమాకలనం చేయాల్సిన అవసరం చాలా అరుదు. తెలిసిన జడత్వ భ్రామకం (Moment of inertia, MI) నుండి కొత్త అక్షం పరంగా MI ని రెండు సిద్ధాంతాలు ఒకే వరుసలో ఇస్తాయి. సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం ఏ వస్తువుకైనా పనిచేస్తుంది. లంబ అక్షాల సిద్ధాంతం మాత్రం సమతల (చదునైన) వస్తువులకే పనిచేస్తుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం, దాని నిరూపణ, షరతులు.
లంబ అక్షాల సిద్ధాంతం, దాని నిరూపణ, దానికి పలక (lamina) ఎందుకు అవసరమో.
వలయం, డిస్కు, గోళాలు, సిలిండర్లకు స్పర్శరేఖలు, వ్యాసాలు, జనకరేఖల (generators) పరంగా MI ఎలా కనుగొనాలి.
ఒకే సమస్యలో రెండు సిద్ధాంతాలను ఎలా కలిపి వాడాలి.
సంయుక్త వస్తువులు, రంధ్రాలు ఉన్న వస్తువుల MI ఎలా లెక్కించాలి.
4.1 సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం (Parallel axis theorem)
M ద్రవ్యరాశి గల వస్తువుకు దాని ద్రవ్యరాశి కేంద్రం (Centre of mass, COM) గుండా వెళ్లే అక్షం పరంగా MI ని I_cm అనుకోండి. దానికి సమాంతరంగా, d లంబ దూరంలో ఉన్న ఏ అక్షం పరంగా అయినా
నిరూపణ. COM అక్షం నుండి ప్రతి కణం లంబ స్థానాన్ని ఒక 2D సదిశ rᵢ' గా కొలవండి. కొత్త అక్షం నుండి COM అక్షానికి లంబ సదిశ d అనుకోండి. అప్పుడు కొత్త అక్షం నుండి కణం దూరం |rᵢ' + d|. కాబట్టి
మొదటి మొత్తం I_cm. స్థానాలను COM నుండి కొలిచినప్పుడు Σmᵢrᵢ' = 0 కాబట్టి మధ్య మొత్తం సున్నా అవుతుంది. చివరి పదం Md². దీనితో ఫలితం నిరూపితమైంది.

ప్రతి చిన్న భాగం dm అక్షం 1 నుండి r′ దూరంలో, అక్షం 2 నుండి r దూరంలో ఉంటుంది; వస్తువు అంతటా r² dm ను కూడితే I_cm + Md² వస్తుంది, ఎందుకంటే COM పరంగా మిశ్రమ పదం సున్నా అవుతుంది.
గుర్తుంచుకోవలసిన మూడు అంశాలు:
రెండు అక్షాలలో ఒకటి తప్పనిసరిగా COM గుండా వెళ్లాలి. ఏవైనా రెండు సమాంతర అక్షాల మధ్య నేరుగా దూకలేరు. ముందు COM అక్షానికి వెళ్లండి.
అక్షాలు సమాంతరంగా ఉండాలి.
Md² ఎప్పుడూ రుణాత్మకం కాదు కాబట్టి, అన్ని సమాంతర అక్షాలలో I_cm యే కనిష్ఠ MI.
COM అక్షం నుండి d₁, d₂ దూరాలలో ఉన్న రెండు COM-కాని అక్షాల మధ్య మారడానికి I₂ = I₁ + M(d₂² − d₁²) వాడండి.
4.2 లంబ అక్షాల సిద్ధాంతం (Perpendicular axis theorem)
xy-తలంలో ఉన్న ఒక చదునైన వస్తువు (పలక) ను తీసుకోండి. దాని తలంలోని రెండు పరస్పర లంబ అక్షాల పరంగా MI లు I_x, I_y అనుకోండి. అవి కలిసే బిందువు గుండా తలానికి లంబంగా ఉన్న అక్షం పరంగా MI ని I_z అనుకోండి. అప్పుడు
నిరూపణ. (x, y, 0) వద్ద ఉన్న కణం z-అక్షం నుండి √(x² + y²) దూరంలో, x-అక్షం నుండి |y| దూరంలో, y-అక్షం నుండి |x| దూరంలో ఉంటుంది. కాబట్టి
ప్రతి కణానికి z = 0 కాబట్టే I_x = Σmᵢyᵢ² అనే అడుగు పనిచేస్తుంది. మందమైన వస్తువుకు I_x = Σmᵢ(yᵢ² + zᵢ²) అవుతుంది, అప్పుడు సిద్ధాంతం విఫలమవుతుంది. కాబట్టి గోళం, ఘనం (cube), మందమైన సిలిండర్లకు దీనిని ఎప్పుడూ వాడకండి.
ఈ సిద్ధాంతానికి అక్షాలు COM గుండా వెళ్లాల్సిన అవసరం లేదు. అవి పరస్పరం లంబంగా ఉండి ఒకే బిందువు వద్ద కలవాలి, వాటిలో రెండు తలంలో ఉండాలి — అంతే.
4.3 సిద్ధాంతాలతో ప్రామాణిక ఫలితాలు
వ్యాసం పరంగా వలయం. సమరూపత వల్ల ప్రతి వ్యాసానికీ ఒకే MI, I_d ఉంటుంది. లంబ అక్షాల సిద్ధాంతం I_d + I_d = MR² ఇస్తుంది, కాబట్టి I_d = MR²/2.
వ్యాసం పరంగా డిస్కు. అవే అడుగులు: 2I_d = MR²/2, కాబట్టి I_d = MR²/4.
కర్ణం పరంగా a భుజం గల చతురస్ర పలక. కేంద్రం గుండా పలకకు లంబంగా ఉన్న అక్షం పరంగా I_z = M(a² + a²)/12 = Ma²/6. రెండు కర్ణాలు పరస్పరం లంబం, సమరూపత వల్ల వాటికి సమాన MI. కాబట్టి ప్రతి కర్ణానికి Ma²/12. నిజానికి చతురస్రం కేంద్రం గుండా దాని తలంలో ఉన్న ప్రతి అక్షానికీ Ma²/12 యే.
స్పర్శరేఖలు (Tangents). సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతంతో, సరిపోయే వ్యాసం లేదా కేంద్ర అక్షం విలువకు MR² కలపండి:
| వస్తువు (ద్రవ్యరాశి M, వ్యాసార్ధం R) | అక్షం | MI |
|---|---|---|
| వలయం | తన తలంలోని స్పర్శరేఖ | MR²/2 + MR² = 3MR²/2 |
| వలయం | తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ | MR² + MR² = 2MR² |
| డిస్కు | తన తలంలోని స్పర్శరేఖ | MR²/4 + MR² = 5MR²/4 |
| డిస్కు | తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ | MR²/2 + MR² = 3MR²/2 |
| ఘన గోళం | ఏ స్పర్శరేఖ అయినా | 2MR²/5 + MR² = 7MR²/5 |
| సన్నని బోలు గోళం | ఏ స్పర్శరేఖ అయినా | 2MR²/3 + MR² = 5MR²/3 |
| ఘన సిలిండర్ | వక్రతలంపై, అక్షానికి సమాంతర రేఖ | MR²/2 + MR² = 3MR²/2 |
| సన్నని బోలు సిలిండర్ | వక్రతలంపై, అక్షానికి సమాంతర రేఖ | MR² + MR² = 2MR² |
| సన్నని కడ్డీ, పొడవు L | ఒక చివర గుండా లంబం | ML²/12 + M(L/2)² = ML²/3 |
4.4 సంయుక్త వస్తువులు, రంధ్రాలు ఉన్న వస్తువులు
అక్షం ఉమ్మడిగా ఉన్నప్పుడు MI లు కూడుకుంటాయి. భాగాలతో తయారైన వస్తువుకు, ప్రతి భాగం MI ని ఒకే అక్షం పరంగా కనుగొని (అవసరమైన చోట సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం వాడి) వాటిని కలపండి.
రంధ్రం ఉన్న వస్తువుకు, పూర్తి వస్తువు MI ని కనుగొని, తీసివేసిన ముక్క MI ని తీసివేయండి — రెండూ ఒకే అక్షం పరంగా. ఏకరీతి పలకలో తీసివేసిన ముక్క ద్రవ్యరాశి దాని వైశాల్యానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. ఆ ముక్క అక్షం పరంగా సొంత MI కి తరచూ సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం అవసరమవుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: 2 kg ద్రవ్యరాశి, 1.5 m పొడవు గల ఏకరీతి కడ్డీ, దాని కేంద్రం నుండి 0.25 m దూరంలో ఉన్న లంబ అక్షం పరంగా తిరుగుతుంది. MI కనుగొనండి.
సాధన: I_cm = ML²/12 = 2 × 2.25/12 = 0.375 kg m². Md² = 2 × 0.0625 = 0.125 kg m². I = 0.375 + 0.125 = 0.5 kg m².
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: 2 kg ద్రవ్యరాశి, 10 cm వ్యాసార్ధం గల ఘన బంతి ఒక స్పర్శరేఖ పరంగా తిరుగుతుంది. MI కనుగొనండి.
సాధన: I = 7MR²/5 = 7 × 2 × 0.01/5 = 0.028 kg m².
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: లంబ అక్షాల సిద్ధాంతం వాడి 20 cm వ్యాసార్ధం గల 1 kg డిస్కు వ్యాసం పరంగా MI కనుగొనండి.
సాధన: I_z = MR²/2 = 1 × 0.04/2 = 0.02 kg m². రెండు లంబ వ్యాసాలు దీన్ని సమానంగా పంచుకుంటాయి: I_d = 0.02/2 = 0.01 kg m².
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: వలయం తన తలంలోని స్పర్శరేఖ పరంగా MI కి, తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ పరంగా MI కి నిష్పత్తి కనుగొనండి.
సాధన: తలంలోని స్పర్శరేఖ: 3MR²/2. లంబ స్పర్శరేఖ: 2MR². నిష్పత్తి = (3/2) : 2 = 3 : 4.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: M ద్రవ్యరాశి, a భుజం గల ఏకరీతి చతురస్ర పలక ఒక కర్ణం పరంగా MI కనుగొనండి.
సాధన: I_z (కేంద్రం గుండా, పలకకు లంబం) = M(a² + a²)/12 = Ma²/6. కర్ణాలు పరస్పరం లంబం, సమరూపత వల్ల సమానం. కాబట్టి I_diag = (Ma²/6)/2 = Ma²/12.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: ఒక్కొక్కటి m ద్రవ్యరాశి, l పొడవు గల మూడు ఒకేలాంటి ఏకరీతి కడ్డీలు సమబాహు త్రిభుజంగా ఏర్పడ్డాయి. ఒక శీర్షం గుండా, తలానికి లంబంగా ఉన్న అక్షం పరంగా MI కనుగొనండి.
సాధన: శీర్షం వద్ద కలిసే రెండు కడ్డీలు ఒక్కొక్కటి ml²/3 ఇస్తాయి (చివర పరంగా కడ్డీ). మూడో కడ్డీ మధ్యబిందువు శీర్షం నుండి త్రిభుజం ఎత్తు l√3/2 దూరంలో ఉంది. సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతంతో అది ml²/12 + m(3l²/4) = 10ml²/12 = 5ml²/6 ఇస్తుంది. మొత్తం I = 2ml²/3 + 5ml²/6 = 9ml²/6 = 3ml²/2.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: M ద్రవ్యరాశి, R వ్యాసార్ధం గల ఏకరీతి డిస్కు నుండి R/2 వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార రంధ్రాన్ని కత్తిరించారు. రంధ్రం అంచును తాకుతుంది, దాని కేంద్రం డిస్కు కేంద్రం నుండి R/2 దూరంలో ఉంది. మిగిలిన భాగం డిస్కు కేంద్ర లంబ అక్షం పరంగా MI కనుగొనండి.
సాధన: రంధ్రం వైశాల్యం నాలుగో వంతు, కాబట్టి తీసివేసిన ద్రవ్యరాశి M/4. దాని సొంత కేంద్రం పరంగా MI (M/4)(R/2)²/2 = MR²/32. డిస్కు అక్షానికి జరిపితే (M/4)(R/2)² = MR²/16 = 2MR²/32 కలుస్తుంది. కాబట్టి తీసివేసిన ముక్కకు అక్షం పరంగా 3MR²/32. పూర్తి డిస్కుకు MR²/2 = 16MR²/32. మిగిలిన I = 16MR²/32 − 3MR²/32 = 13MR²/32.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: ఏకరీతి డిస్కు తన తలంలోని స్పర్శరేఖ పరంగా MI = I. తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ పరంగా దాని MI కనుగొనండి.
సాధన: తలంలోని స్పర్శరేఖ: 5MR²/4 = I, కాబట్టి MR² = 4I/5. లంబ స్పర్శరేఖ: 3MR²/2 = (3/2)(4I/5) = 6I/5.
త్వరిత పునశ్చరణ
సమాంతర అక్షాలు: I = I_cm + Md². ఒక అక్షం తప్పనిసరిగా COM గుండా వెళ్లాలి. ప్రతి వస్తువుకూ పనిచేస్తుంది.
అన్ని సమాంతర అక్షాలలో I_cm కనిష్ఠం.
లంబ అక్షాలు: I_z = I_x + I_y. పలకకు మాత్రమే, x, y అక్షాలు దాని తలంలో ఉండాలి.
వలయం: వ్యాసం MR²/2, తలంలోని స్పర్శరేఖ 3MR²/2, లంబ స్పర్శరేఖ 2MR².
డిస్కు: వ్యాసం MR²/4, తలంలోని స్పర్శరేఖ 5MR²/4, లంబ స్పర్శరేఖ 3MR²/2.
గోళాల స్పర్శరేఖలు: ఘన 7MR²/5, బోలు 5MR²/3.
చతురస్ర పలక: లంబ కేంద్ర అక్షం పరంగా Ma²/6, తలంలోని ఏ కేంద్ర అక్షం పరంగానైనా Ma²/12.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
రెండు అక్షాలలో ఏదీ COM గుండా వెళ్లకపోయినా వాటి మధ్య I = I₁ + Md² వాడటం.
గోళానికి లేదా ఘనానికి లంబ అక్షాల సిద్ధాంతం వాడటం.
COM నుండి దూరంగా జరిగేటప్పుడు Md² ను తీసివేయడం. దూరంగా జరిగితే ఎప్పుడూ కలపాలి.
d ను COM నుండి కాకుండా అంచు నుండి కొలవడం.
రంధ్రం సమస్యలలో తీసివేసిన భాగం సొంత కేంద్రం పరంగా MI ని మర్చిపోయి Md² ఒక్కటే వాడటం.
వలయం లేదా డిస్కుకు తలంలోని స్పర్శరేఖను, లంబ స్పర్శరేఖను తారుమారు చేయడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం చెప్పేది (a) I = I_cm − Md² (b) I = I_cm + Md² (c) I = I_cm + Md (d) I = Md²
2. లంబ అక్షాల సిద్ధాంతాన్ని వేటికి వర్తింపజేయవచ్చు? (a) ఏ త్రిమితీయ వస్తువుకైనా (b) గోళాలకు మాత్రమే (c) సమతల పలకలకు (d) కడ్డీలకు మాత్రమే
3. M ద్రవ్యరాశి, R వ్యాసార్ధం గల ఏకరీతి డిస్కు వ్యాసం పరంగా MI (a) MR²/4 (b) MR²/2 (c) MR² (d) 3MR²/2
4. అన్ని సమాంతర అక్షాలలో, వస్తువుకు కనిష్ఠ MI ఉండే అక్షం (a) COM నుండి అతి దూరంగా ఉన్నది (b) స్పర్శరేఖ వెంట ఉన్నది (c) ఏదీ కాదు, అన్నీ సమానం (d) COM గుండా వెళ్లేది
5. M ద్రవ్యరాశి, R వ్యాసార్ధం గల సన్నని వలయం వ్యాసం పరంగా MI (a) MR² (b) 2MR² (c) MR²/2 (d) MR²/4
6. M ద్రవ్యరాశి, R వ్యాసార్ధం గల ఘన గోళం స్పర్శరేఖ పరంగా MI (a) 2MR²/5 (b) 7MR²/5 (c) 5MR²/3 (d) 3MR²/2
7. లంబ అక్షాల సిద్ధాంతం I_z = I_x + I_y లో z-అక్షం (a) తలానికి లంబంగా, x, y అక్షాలు కలిసే బిందువు గుండా వెళ్లేది (b) తలంలోని ఏ అక్షమైనా (c) x-అక్షానికి సమాంతరంగా ఉన్నది (d) ఏ అక్షమైనా
8. సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం వాడితే, ఒక చివర గుండా వెళ్లే లంబ అక్షం పరంగా కడ్డీ MI (a) ML²/6 (b) 7ML²/12 (c) ML²/4 (d) ML²/3
9. సన్నని వలయం తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ పరంగా MI (a) 3MR²/2 (b) MR² (c) 2MR² (d) 5MR²/2
10. సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతానికి కావలసిన షరతు (a) రెండు అక్షాలూ COM గుండా వెళ్లాలి (b) అక్షాలు సమాంతరంగా ఉండి, ఒకటి COM గుండా వెళ్లాలి (c) వస్తువు పలక అయి ఉండాలి (d) అక్షాలు లంబంగా ఉండాలి
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. ఏకరీతి డిస్కు తన సొంత తలంలోని స్పర్శరేఖ పరంగా MI (a) 5MR²/4 (b) 3MR²/2 (c) MR²/4 (d) 3MR²/4
12. 2 kg ద్రవ్యరాశి, 0.1 m వ్యాసార్ధం గల ఏకరీతి డిస్కు తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ పరంగా తిరుగుతుంది. దాని MI (a) 0.01 kg m² (b) 0.02 kg m² (c) 0.03 kg m² (d) 0.05 kg m²
13. 3 kg ద్రవ్యరాశి గల 2 m ఏకరీతి కడ్డీ ఒక చివర నుండి 0.5 m దూరంలో ఉన్న లంబ అక్షం పరంగా తిరుగుతుంది. దాని MI (a) 1 kg m² (b) 1.25 kg m² (c) 4 kg m² (d) 1.75 kg m²
14. M ద్రవ్యరాశి, a భుజం గల ఏకరీతి చతురస్ర పలక కేంద్రం గుండా, తలానికి లంబంగా ఉన్న అక్షం పరంగా MI (a) Ma²/12 (b) Ma²/6 (c) Ma²/3 (d) 2Ma²/3
15. M ద్రవ్యరాశి, a భుజం గల ఏకరీతి చతురస్ర పలక కర్ణం పరంగా MI (a) Ma²/12 (b) Ma²/6 (c) Ma²/3 (d) Ma²/24
16. 3 kg ద్రవ్యరాశి, 0.2 m వ్యాసార్ధం గల సన్నని బోలు గోళం స్పర్శరేఖ పరంగా తిరుగుతుంది. దాని MI (a) 0.08 kg m² (b) 0.12 kg m² (c) 0.2 kg m² (d) 0.28 kg m²
17. వలయం వ్యాసం పరంగా MI = I. తన తలంలోని స్పర్శరేఖ పరంగా దాని MI (a) 2I (b) 3I (c) 3I/2 (d) 4I
18. ఘన సిలిండర్ వక్రతలంపై, దాని అక్షానికి సమాంతరంగా ఉన్న రేఖ పరంగా MI (a) MR²/2 (b) MR² (c) 2MR² (d) 3MR²/2
19. 3 kg ద్రవ్యరాశి గల ఏకరీతి దీర్ఘచతురస్ర పలక భుజాలు 0.4 m, 0.3 m. కేంద్రం గుండా, తలానికి లంబంగా ఉన్న అక్షం పరంగా దాని MI (a) 0.0625 kg m² (b) 0.125 kg m² (c) 0.25 kg m² (d) 0.03125 kg m²
20. డిస్కు తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ పరంగా MI = I₀. వ్యాసం పరంగా దాని MI (a) I₀/3 (b) I₀/4 (c) I₀/6 (d) I₀/2
21. ఒక ఘన గోళానికి వ్యాసం పరంగా MI 0.4 kg m². స్పర్శరేఖ పరంగా దాని MI (a) 1.4 kg m² (b) 1.0 kg m² (c) 0.56 kg m² (d) 2.0 kg m²
22. 0.5 kg ద్రవ్యరాశి, 0.2 m వ్యాసార్ధం గల సన్నని వలయం తన తలంలోని స్పర్శరేఖ పరంగా తిరుగుతుంది. దాని MI (a) 0.02 kg m² (b) 0.04 kg m² (c) 0.01 kg m² (d) 0.03 kg m²
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక్కొక్కటి m ద్రవ్యరాశి, l పొడవు గల మూడు ఏకరీతి కడ్డీలు సమబాహు త్రిభుజంగా ఏర్పడ్డాయి. ఒక శీర్షం గుండా, తలానికి లంబంగా ఉన్న అక్షం పరంగా MI (a) ml² (b) 3ml²/2 (c) 5ml²/6 (d) 2ml²
24. M ద్రవ్యరాశి (కత్తిరించకముందు), R వ్యాసార్ధం గల ఏకరీతి డిస్కు నుండి R/2 వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార రంధ్రాన్ని కత్తిరించారు. రంధ్రం కేంద్రం డిస్కు కేంద్రం నుండి R/2 దూరంలో ఉంది. మిగిలిన భాగం డిస్కు కేంద్ర లంబ అక్షం పరంగా MI (a) 13MR²/32 (b) 15MR²/32 (c) 3MR²/8 (d) 7MR²/16
25. డిస్కు తన తలంలోని స్పర్శరేఖ పరంగా MI = I. తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ పరంగా దాని MI (a) 5I/6 (b) 6I/5 (c) 3I/2 (d) 2I
26. ఒక్కొక్కటి M ద్రవ్యరాశి, R వ్యాసార్ధం గల నాలుగు ఒకేలాంటి ఘన గోళాల కేంద్రాలు a భుజం గల చతురస్రం మూలల వద్ద ఉన్నాయి. చతురస్రం ఒక భుజం వెంట ఉన్న అక్షం పరంగా వ్యవస్థ MI (a) 8MR²/5 + 4Ma² (b) 4MR²/5 + 2Ma² (c) 8MR²/5 + 2Ma² (d) 2MR²/5 + 2Ma²
27. M ద్రవ్యరాశి, L పొడవు గల సన్నని ఏకరీతి కడ్డీ, దాని కేంద్రం గుండా వెళ్లే, కడ్డీతో 30° కోణం చేసే అక్షం పరంగా తిరుగుతుంది. దాని MI (a) ML²/12 (b) ML²/24 (c) ML²/16 (d) ML²/48
28. ఒక్కొక్కటి m ద్రవ్యరాశి, l పొడవు గల నాలుగు ఒకేలాంటి సన్నని కడ్డీలు చతురస్ర చట్రంగా ఏర్పడ్డాయి. కేంద్రం గుండా, తలానికి లంబంగా ఉన్న అక్షం పరంగా చట్రం MI (a) 4ml²/3 (b) ml²/3 (c) 2ml²/3 (d) 2ml²
29. ప్రతిపాదన (A): ఘన గోళం వ్యాసం పరంగా MI కనుగొనడానికి లంబ అక్షాల సిద్ధాంతాన్ని వాడలేము.
కారణం (R): ఘన గోళానికి ప్రతి వ్యాసం పరంగా ఒకే MI ఉంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ఏ అక్షం పరంగానైనా వస్తువు MI, COM గుండా వెళ్లే సమాంతర అక్షం పరంగా MI కంటే ఎప్పుడూ తక్కువ కాదు.
వాక్యం II: లంబ అక్షాల సిద్ధాంతాన్ని ఘన ఘనానికి (solid cube) వర్తింపజేయవచ్చు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | ప్రామాణిక వాక్యం |
| 2 | c | నిరూపణకు ప్రతి కణానికి z = 0 కావాలి |
| 3 | a | 2I_d = MR²/2 |
| 4 | d | Md² ≥ 0, d = 0 వద్ద కనిష్ఠం |
| 5 | c | 2I_d = MR² |
| 6 | b | 2MR²/5 + MR² |
| 7 | a | సిద్ధాంతం నిర్వచనం |
| 8 | d | ML²/12 + ML²/4 |
| 9 | c | MR² + MR² |
| 10 | b | నిరూపణ COM పరంగా Σmᵢrᵢ' = 0 ను వాడుతుంది |
| 11 | a | MR²/4 + MR² |
| 12 | c | (3/2) × 2 × 0.01 = 0.03 |
| 13 | d | 1 + 3 × 0.5² = 1.75 |
| 14 | b | M(a² + a²)/12 |
| 15 | a | Ma²/6 లో సగం |
| 16 | c | (5/3) × 3 × 0.04 = 0.2 |
| 17 | b | I = MR²/2, కాబట్టి I + MR² = 3I |
| 18 | d | MR²/2 + MR² |
| 19 | a | 3 × (0.16 + 0.09)/12 = 0.0625 |
| 20 | c | (MR²/4)/(3MR²/2) = 1/6 |
| 21 | a | (7/5)/(2/5) = 3.5 రెట్లు 0.4 |
| 22 | d | (3/2) × 0.5 × 0.04 = 0.03 |
| 23 | b | 2(ml²/3) + ml²/12 + 3ml²/4 |
| 24 | a | MR²/2 − [MR²/32 + MR²/16] |
| 25 | b | MR² = 4I/5, తర్వాత 3MR²/2 |
| 26 | c | 4 × 2MR²/5 + 2 × Ma² |
| 27 | d | (ML²/12) sin² 30° |
| 28 | a | ప్రతి కడ్డీ ml²/12 + m(l/2)² = ml²/3 |
| 29 | b | గోళం పలక కాదు కాబట్టే A సరైనది, సమరూపత వల్ల కాదు |
| 30 | c | I_cm + Md² వల్ల I సరైనది; ఘనం పలక కాదు |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం: I = I_cm + Md², ఇక్కడ d అనేది COM అక్షానికి, సమాంతర అక్షానికి మధ్య దూరం.
ఇది చదునైనదైనా, ఘనమైనదైనా ఏ వస్తువుకైనా పనిచేస్తుంది. రెండు అక్షాలలో ఒకటి తప్పనిసరిగా COM గుండా వెళ్లాలి.
COM ని తాకని రెండు అక్షాల మధ్య మారాలంటే COM దాటి వెళ్లండి: I₂ = I₁ − Md₁² + Md₂².
అన్ని సమాంతర అక్షాలలో, COM గుండా వెళ్లే అక్షానికి MI కనిష్ఠం.
లంబ అక్షాల సిద్ధాంతం: I_z = I_x + I_y. ఇది చదునైన (పలక) వస్తువులకే; x, y తలంలో ఉండాలి, మూడు అక్షాలూ ఒకే బిందువు వద్ద కలవాలి.
నిజమైన మందం గల ఘన గోళం, ఘనం, సిలిండర్లకు ఇది పనిచేయదు.
వలయం: వ్యాసం MR²/2; తలంలోని స్పర్శరేఖ 3MR²/2; తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ 2MR².
డిస్కు: వ్యాసం MR²/4; తలంలోని స్పర్శరేఖ 5MR²/4; తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ 3MR²/2.
స్పర్శరేఖ పరంగా ఘన గోళం 7MR²/5; బోలు గోళం 5MR²/3.
a భుజం గల చతురస్ర పలక: కేంద్రం గుండా తలంలోని ఏ అక్షం పరంగానైనా (కర్ణాలతో సహా) Ma²/12; కేంద్ర లంబ అక్షం పరంగా Ma²/6.
చతురస్ర పలక: ఒక అంచు పరంగా Ma²/3; మూల గుండా వెళ్లే లంబ అక్షం పరంగా 2Ma²/3.
ఒకే అక్షం పరంగా భాగాల MI లు కూడుకుంటాయి. రంధ్రం ఉంటే తీసివేసిన భాగం MI ని అదే అక్షం పరంగా తీసివేయాలి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| వస్తువు | అక్షం | MI |
|---|---|---|
| కడ్డీ (M, L) | లంబం, చివర గుండా | ML²/3 |
| వలయం | వ్యాసం | MR²/2 |
| వలయం | తలంలోని స్పర్శరేఖ | 3MR²/2 |
| వలయం | తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ | 2MR² |
| డిస్కు | వ్యాసం | MR²/4 |
| డిస్కు | తలంలోని స్పర్శరేఖ | 5MR²/4 |
| డిస్కు | తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ | 3MR²/2 |
| ఘన గోళం | స్పర్శరేఖ | 7MR²/5 |
| బోలు గోళం | స్పర్శరేఖ | 5MR²/3 |
| చతురస్ర పలక (భుజం a) | కేంద్ర లంబం / కర్ణం / అంచు / మూల లంబం | Ma²/6, Ma²/12, Ma²/3, 2Ma²/3 |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"కేంద్రమే చవక" (Centre is cheapest): సమాంతర అక్షాల సమూహంలో COM అక్షం ఎప్పుడూ అతి తక్కువ MI ఇస్తుంది.
"లంబానికి చదును మాత్రమే" (Flat only for Perpendicular): P for perpendicular, P for plane — ఈ సిద్ధాంతానికి సమతల (పలక) వస్తువు కావాలి.
"వ్యాసానికి సగం" (Half the hoop): వలయం లేదా డిస్కు వ్యాస MI, దాని కేంద్ర లంబ MI లో సగం (లంబ అక్షాల సిద్ధాంతం వల్ల).
"స్పర్శరేఖ = ఒక MR² కలపు": ప్రతి స్పర్శరేఖ అక్షం = సరిపోయే కేంద్ర అక్ష విలువ + MR².
"7-5, 5-3": ఘన గోళం స్పర్శరేఖ 7/5, బోలు గోళం స్పర్శరేఖ 5/3 (2/5 + 1, 2/3 + 1).
భావనల అనుసంధానం
I = I_cm + Md² లో కావలసిన d ని అధ్యాయం 1 లోని COM స్థానం ఇస్తుంది.
మేకుకు వేలాడదీసిన వలయం లేదా డిస్కు ఆవర్తన కాలాన్ని స్పర్శరేఖ అక్ష MI ఇస్తుంది — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలు.
అధ్యాయం 7 లోని దొర్లే వస్తువులను స్పర్శ బిందువు పరంగా శుద్ధ భ్రమణంగా చూడవచ్చు; ఆ బిందువు పరంగా MI నేరుగా సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం నుండి వస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. M ద్రవ్యరాశి, R వ్యాసార్ధం గల వస్తువుకు ప్రతి అక్షాన్ని దాని MI తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. వ్యాసం పరంగా వలయం; B. తలంలోని స్పర్శరేఖ పరంగా వలయం; C. తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ పరంగా వలయం; D. వ్యాసం పరంగా డిస్కు
జాబితా II: (i) 2MR²; (ii) MR²/4; (iii) MR²/2; (iv) 3MR²/2
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
32. ప్రతి వస్తువు, స్పర్శరేఖ అక్షాన్ని MR² గుణితంగా ఉన్న దాని MI తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. డిస్కు, తలంలోని స్పర్శరేఖ; B. డిస్కు, తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ; C. ఘన గోళం, స్పర్శరేఖ; D. బోలు గోళం, స్పర్శరేఖ
జాబితా II: (i) 3/2; (ii) 5/4; (iii) 5/3; (iv) 7/5
(a) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
33. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం; B. లంబ అక్షాల సిద్ధాంతం; C. కర్ణం పరంగా చతురస్ర పలక (భుజం a); D. కేంద్ర లంబ అక్షం పరంగా చతురస్ర పలక
జాబితా II: (i) Ma²/12; (ii) ఏ వస్తువైనా, ఒక అక్షం COM గుండా; (iii) Ma²/6; (iv) చదునైన వస్తువులకు మాత్రమే
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
34. 3 kg ద్రవ్యరాశి, 2 m పొడవు గల ఏకరీతి కడ్డీ. ప్రతి లంబ అక్షాన్ని దాని పరంగా MI తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. కేంద్రం గుండా; B. ఒక చివర గుండా; C. కేంద్రం నుండి 0.5 m దూరంలో; D. కేంద్రం నుండి 1.5 m దూరంలో (కడ్డీ బయట)
జాబితా II: (i) 1.75 kg m²; (ii) 7.75 kg m²; (iii) 4 kg m²; (iv) 1 kg m²
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సమాంతర అక్షాల సిద్ధాంతం I = I_cm + Md².
B. సమాంతర అక్షాలలో COM గుండా వెళ్లే అక్షం పరంగా MI కనిష్ఠం.
C. ఘన గోళానికి లంబ అక్షాల సిద్ధాంతాన్ని వాడవచ్చు.
D. చతురస్ర పలకకు కేంద్రం గుండా తలంలోని ప్రతి అక్షం పరంగా MI ఒకేలా ఉంటుంది.
E. d దూరంలో ఉన్న ఏ రెండు సమాంతర అక్షాలకైనా, ఏదీ COM గుండా వెళ్లకపోయినా, I₂ = I₁ + Md² వర్తిస్తుంది.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 5
36. సన్నని వలయం ద్రవ్యరాశి M, వ్యాసార్ధం R. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వ్యాసం పరంగా దాని MI = MR²/2.
B. తన తలంలోని స్పర్శరేఖ పరంగా దాని MI = 3MR²/2.
C. తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ పరంగా దాని MI = 3MR²/2.
D. దాని కేంద్ర లంబ అక్షం పరంగా కంటే వ్యాసం పరంగా MI ఎక్కువ.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, C మాత్రమే (d) A, B మాత్రమే
37. M ద్రవ్యరాశి గల ఏకరీతి దీర్ఘచతురస్ర పలక భుజాలు a, b. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. పలకకు లంబమైన కేంద్ర అక్షం పరంగా MI = M(a² + b²)/12.
B. b భుజానికి సమాంతరమైన తలంలోని కేంద్ర అక్షం పరంగా MI = Ma²/12.
C. తలంలోని రెండు కేంద్ర MI ల మొత్తం కేంద్ర లంబ MI కి సమానం.
D. b పొడవు గల భుజం పరంగా MI = Ma²/3.
E. ఒక మూల గుండా వెళ్లే లంబ అక్షం పరంగా MI = M(a² + b²)/12.
(a) 3 (b) 5 (c) 4 (d) 2
38. 2 kg ద్రవ్యరాశి, 0.1 m వ్యాసార్ధం గల ఏకరీతి డిస్కు. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వ్యాసం పరంగా MI = 0.005 kg m².
B. తలంలోని స్పర్శరేఖ పరంగా MI = 0.025 kg m².
C. తలానికి లంబమైన స్పర్శరేఖ పరంగా MI = 0.02 kg m².
D. కేంద్ర లంబ అక్షం పరంగా MI = 0.01 kg m².
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, D మాత్రమే
39. ఒకే వస్తువుకు, వేర్వేరు సమాంతర అక్షాల పరంగా MI (y-అక్షం) కి, d² (x-అక్షం) కి గీసిన గ్రాఫ్ సరళరేఖ. d అనేది COM నుండి అక్షం దూరం. MI అక్షంపై అంతరావరోధం 0.2 kg m², వాలు 4 kg. వస్తువు ద్రవ్యరాశి, COM నుండి 0.5 m దూరంలో ఉన్న అక్షం పరంగా దాని MI వరుసగా
(a) 4 kg, 2.2 kg m² (b) 0.2 kg, 1.2 kg m² (c) 4 kg, 1.0 kg m² (d) 4 kg, 1.2 kg m²
40. అదే వస్తువుకు ఇప్పుడు MI ని d కి (d² కాదు) వ్యతిరేకంగా, d = −1 m నుండి +1 m వరకు గీశారు. గ్రాఫ్
(a) మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ (b) పైకి తెరుచుకున్న పరావలయం, అతి కింది బిందువు (0, I_cm) (c) కిందకి తెరుచుకున్న పరావలయం, అతి ఎత్తైన బిందువు (0, I_cm) (d) I_cm వద్ద క్షితిజ సమాంతర రేఖ
41. నాలుగు వస్తువుల ప్రతి దాని ద్రవ్యరాశి 1 kg, వ్యాసార్ధం 0.2 m. కేంద్ర అక్షం పరంగా వాటి MI లను పట్టిక ఇస్తుంది.
| వస్తువు | కేంద్ర అక్షం | I_cm (kg m²) |
|---|---|---|
| వలయం | వ్యాసం | 0.020 |
| డిస్కు | తలానికి లంబం | 0.020 |
| ఘన గోళం | వ్యాసం | 0.016 |
| బోలు గోళం | వ్యాసం | 0.0267 |
ఇప్పుడు ప్రతి వస్తువును పట్టికలోని అక్షానికి సమాంతరమైన స్పర్శరేఖ పరంగా తిప్పుతారు. దేనికి MI అతి ఎక్కువ, అది ఎంత?
(a) వలయం, 0.060 kg m² (b) డిస్కు, 0.060 kg m² (c) బోలు గోళం, 0.0667 kg m² (d) ఘన గోళం, 0.056 kg m²
Q42–43 కు పేరా: 0.3 m భుజం, 4 kg ద్రవ్యరాశి గల చతురస్రాకార టైల్ ఏకరీతిగా, సన్నగా ఉంది. ఒక కళాకారుడు దాన్ని వేర్వేరు అక్షాల పరంగా తిప్పుతాడు.
42. కేంద్రం గుండా, టైల్కు లంబంగా ఉన్న అక్షం పరంగా దాని MI
(a) 0.06 kg m² (b) 0.03 kg m² (c) 0.12 kg m² (d) 0.24 kg m²
43. ఒక మూల గుండా, టైల్కు లంబంగా ఉన్న అక్షం పరంగా దాని MI
(a) 0.12 kg m² (b) 0.18 kg m² (c) 0.24 kg m² (d) 0.36 kg m²
44. ఒక్కొక్కటి M ద్రవ్యరాశి, L పొడవు గల రెండు ఒకేలాంటి ఏకరీతి కడ్డీలను ఒక చివర వద్ద కలిపి L ఆకారం (లంబకోణం) చేశారు. ఒక కడ్డీ స్వేచ్ఛా చివర గుండా, L తలానికి లంబంగా ఉన్న అక్షం పరంగా ఆకారం MI
(a) 2ML²/3 (b) 4ML²/3 (c) 5ML²/3 (d) 7ML²/3
45. ఒక్కొక్కటి M ద్రవ్యరాశి, R వ్యాసార్ధం గల రెండు ఒకేలాంటి ఏకరీతి డిస్కులు ఒకే తలంలో పడుకుని, అంచుల వద్ద తాకుతున్నాయి. అక్షం ఆ తలంలోనే ఉంటూ, స్పర్శ బిందువు గుండా వెళుతూ, కేంద్రాలను కలిపే రేఖకు లంబంగా ఉంది. ఈ అక్షం పరంగా మొత్తం MI
(a) 5MR²/2 (b) 3MR² (c) 5MR²/4 (d) MR²/2
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | వలయం: MR²/2, 3MR²/2, 2MR²; డిస్కు వ్యాసం MR²/4 |
| 32 | d | ప్రతి స్పర్శరేఖ = కేంద్ర విలువ + MR²: 1/4 + 1, 1/2 + 1, 2/5 + 1, 2/3 + 1 |
| 33 | a | సమాంతర అక్షాలు: ఏ వస్తువైనా; లంబ అక్షాలు: చదునైనవి; కర్ణం Ma²/12; కేంద్ర లంబం Ma²/6 |
| 34 | d | I_cm = 3 × 4/12 = 1; చివర 1 + 3 × 1 = 4; 1 + 3 × 0.25 = 1.75; 1 + 3 × 2.25 = 7.75 |
| 35 | a | A, B, D సరైనవి; C కి చదునైన వస్తువు కావాలి; E కి ఒక అక్షం COM గుండా వెళ్లాలి |
| 36 | d | లంబ స్పర్శరేఖ = MR² + MR² = 2MR²; వ్యాస MI కేంద్ర లంబ MI లో సగం |
| 37 | c | A, B, C, D సరైనవి; మూల అక్షం M(a² + b²)/4 కలుపుతుంది, మొత్తం M(a² + b²)/3 |
| 38 | b | MR² = 0.02: వ్యాసం 0.005, తలంలోని స్పర్శరేఖ 0.025, లంబ స్పర్శరేఖ 0.03, కేంద్రం 0.01 |
| 39 | d | వాలు = M = 4 kg; I = 0.2 + 4 × 0.25 = 1.2 kg m² |
| 40 | b | I = I_cm + Md² అనేది d లో పరావలయం, d = 0 వద్ద కనిష్ఠం I_cm |
| 41 | c | ప్రతిదానికీ Md² = 0.04 కలపండి: 0.06, 0.06, 0.056, 0.0667 kg m² |
| 42 | a | Ma²/6 = 4 × 0.09/6 = 0.06 kg m² |
| 43 | c | 2Ma²/3 = 0.06 + 4 × 0.045 = 0.24 kg m² (కేంద్రం నుండి మూల దూరం వర్గం a²/2) |
| 44 | c | దగ్గరి కడ్డీ ML²/3; దూరపు కడ్డీ COM d² = L² + L²/4 వద్ద: ML²/12 + 5ML²/4 = 4ML²/3; మొత్తం 5ML²/3 |
| 45 | a | ప్రతి డిస్కుకూ అక్షం తలంలోని స్పర్శరేఖ: ఒక్కొక్కటి 5MR²/4, మొత్తం 5MR²/2 |