అధ్యాయం 5: భ్రమణ గతిశాస్త్రం (Rotational Dynamics)
ఈ అధ్యాయంలో ముఖ్య నియమం τ = Iα. ఇది భ్రమణం కోసం తిరిగి రాసిన న్యూటన్ రెండో నియమమే. దీనితో పాటు భ్రమణ గతిశక్తి ½Iω² వాడి, దిమ్మెలు, వాలుతలాల లెక్కల్లాగే కప్పీలు, ఫ్యాన్లు, ఫ్లైవీల్స్, పడిపోతున్న కడ్డీల లెక్కలను సాధించవచ్చు.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
స్థిర కోణీయ త్వరణానికి భ్రమణ చలన సమీకరణాలు.
న్యూటన్ రెండో నియమం నుండి τ = Iα ఎలా వస్తుంది.
భ్రమణ గతిశక్తి, టార్క్ చేసే పని, భ్రమణ సామర్థ్యం.
ద్రవ్యరాశి గల కప్పీలు, కీలుతో ఉన్న కడ్డీల సమస్యలను ఎలా సాధించాలి.
రేఖీయ, భ్రమణ చలనాల పూర్తి ఒక్కో దానికీ పోలిక.
5.1 భ్రమణ చలన సమీకరణాలు
స్థిర అక్షం పరంగా స్థిర కోణీయ త్వరణం (Angular acceleration) α తో జరిగే భ్రమణానికి సమీకరణాలు రేఖీయ చలన సమీకరణాలలాగేనే ఉంటాయి:
n వ సెకనులో తిరిగిన కోణం θₙ = ω₀ + α(n − ½); ఇది n వ సెకనులో ప్రయాణించిన దూరం సూత్రం లాంటిదే.
ముందు ప్రమాణాలను మార్చండి. 1 భ్రమణం (rev) = 2π rad, N rpm = 2πN/60 rad/s. 300 rpm వద్ద తిరిగే సీలింగ్ ఫ్యాన్ కోణీయ వేగం 10π ≈ 31.4 rad/s.
అక్షం నుండి r దూరంలో ఉన్న బిందువుకు స్పర్శరేఖీయ త్వరణం a_t = rα, అభికేంద్ర త్వరణం a_c = ω²r. దాని మొత్తం త్వరణం √(a_t² + a_c²).
5.2 టార్క్, కోణీయ త్వరణం: τ = Iα
స్థిర అక్షం పరంగా తిరుగుతున్న దృఢ వస్తువును తీసుకోండి. rᵢ దూరంలో ఉన్న mᵢ ద్రవ్యరాశి కణానికి స్పర్శరేఖీయ త్వరణం rᵢα. స్పర్శరేఖ వెంట న్యూటన్ నియమం Fᵢ = mᵢrᵢα ఇస్తుంది. అక్షం పరంగా ఈ బలం టార్క్
అన్ని కణాలకూ కలపండి. అంతర బలాలు కణాలను కలిపే రేఖ వెంట జతలుగా పనిచేస్తాయి, కాబట్టి వాటి టార్క్లు రద్దవుతాయి. బాహ్య టార్క్లు మాత్రమే మిగులుతాయి:
F = ma తో పోల్చండి. బలం స్థానంలో టార్క్, ద్రవ్యరాశి స్థానంలో MI, రేఖీయ త్వరణం స్థానంలో కోణీయ త్వరణం వస్తాయి. ఒకే టార్క్ ఎక్కువ I గల వస్తువుకు తక్కువ α ని ఇస్తుంది.
ఈ నియమం స్థిర అక్షం పరంగా, లేదా COM త్వరణం చెందుతున్నా COM గుండా వెళ్లే అక్షం పరంగా వర్తిస్తుంది. ఇతర కదులుతున్న బిందువుల పరంగా దీనిని జాగ్రత్తగా మాత్రమే వాడండి.
5.3 భ్రమణ గతిశక్తి
తిరుగుతున్న వస్తువులోని ప్రతి కణానికి వడి vᵢ = rᵢω. దాని గతిశక్తి ½mᵢrᵢ²ω². అన్నింటినీ కలిపితే:
తిరుగుతున్న ఫ్లైవీల్, కుమ్మరి సారె, బొంగరంలో నిల్వ ఉండే శక్తి ఇదే. ω ను రెట్టింపు చేస్తే ఇది నాలుగు రెట్లవుతుంది.
5.4 భ్రమణంలో పని, సామర్థ్యం
స్పర్శరేఖీయ బలం F వస్తువును చిన్న కోణం dθ తిప్పితే, బలం పనిచేసే బిందువు r dθ దూరం కదులుతుంది. చేసిన పని F × r dθ = τ dθ. కాబట్టి
dt తో భాగిస్తే సామర్థ్యం వస్తుంది:
భ్రమణానికి పని-శక్తి సిద్ధాంతం: W_net = ½Iω₂² − ½Iω₁². τ = Iα నుండి దీన్ని సరిచూడవచ్చు: τ dθ = Iα dθ = Iω dω; సమాకలనం చేస్తే ½Iω² లో మార్పు వస్తుంది.
P = τω గేర్ బాక్సుల పనిని వివరిస్తుంది. ఆటో ఇంజన్ స్థిర సామర్థ్యాన్ని ఇస్తుంది. తక్కువ గేర్లో చక్రాలు ఎక్కువ టార్క్తో నెమ్మదిగా తిరుగుతాయి — ఎత్తు ఎక్కడానికి. ఎక్కువ గేర్లో తక్కువ టార్క్తో వేగంగా తిరుగుతాయి — సాధారణ ప్రయాణానికి.
5.5 కప్పీలు, కీలుతో ఉన్న కడ్డీలు
కప్పీపై చుట్టిన తాడుకు వేలాడే దిమ్మె. స్థిర ఇరుసుపై స్వేచ్ఛగా తిరిగే I MI, R వ్యాసార్ధం గల కప్పీకి చుట్టిన తేలికైన తాడుకు m ద్రవ్యరాశి గల దిమ్మె వేలాడుతోంది. తాడు జారదు, కాబట్టి a = Rα.

ఒకే తన్యత T దిమ్మను నెమ్మదింపజేస్తూ కప్పీని తిప్పుతుంది; అందుకే కప్పీ MI హారంలో అదనపు ద్రవ్యరాశి I/R² లా పనిచేస్తుంది.
దిమ్మకు: mg − T = ma. కప్పీకి: TR = Iα = Ia/R, కాబట్టి T = Ia/R². కలిపితే:
డిస్కు కప్పీకి (I = MR²/2) a = mg/(m + M/2). వలయం కప్పీకి a = mg/(m + M). కప్పీ MI కూడా త్వరణం చెందాల్సిన అదనపు ద్రవ్యరాశి I/R² లా పనిచేస్తుంది. I = 0 అయితే a = g, T = 0 — స్వేచ్ఛా పతనం లాగా.
ద్రవ్యరాశి గల కప్పీ ఉన్న అట్వుడ్ యంత్రంలో రెండు వైపులా తన్యతలు (tensions) వేరుగా ఉంటాయి. వాటి భేదమే కప్పీకి టార్క్ని ఇస్తుంది:
ఒక చివర కీలు వేసి, క్షితిజ స్థితి నుండి వదిలిన కడ్డీ. M ద్రవ్యరాశి, L పొడవు గల ఏకరీతి కడ్డీని తీసుకోండి. కీలు పరంగా I = ML²/3, భారం టార్క్ MgL/2. వదిలిన వెంటనే,
అప్పుడు స్వేచ్ఛా చివర త్వరణం αL = 3g/2, ఇది g కంటే ఎక్కువ. స్వేచ్ఛా చివర ఉంచిన నాణెం వెనుకబడుతుంది.
కడ్డీ కిందకు ఊగి నిలువుగా వచ్చినప్పుడు దాని COM L/2 కిందకు దిగుతుంది. శక్తి నిత్యత్వం నుండి MgL/2 = ½(ML²/3)ω², కాబట్టి
5.6 రేఖీయ, భ్రమణ చలనాల పోలిక
| రేఖీయ చలనం | భ్రమణ చలనం (స్థిర అక్షం) |
|---|---|
| స్థానభ్రంశం x | కోణీయ స్థానభ్రంశం θ |
| వేగం v = dx/dt | కోణీయ వేగం ω = dθ/dt |
| త్వరణం a = dv/dt | కోణీయ త్వరణం α = dω/dt |
| ద్రవ్యరాశి m | జడత్వ భ్రామకం I |
| బలం F | టార్క్ τ |
| న్యూటన్ నియమం F = ma | τ = Iα |
| ద్రవ్యవేగం p = mv | కోణీయ ద్రవ్యవేగం L = Iω |
| F = dp/dt | τ = dL/dt |
| గతిశక్తి ½mv² | గతిశక్తి ½Iω² |
| పని W = ∫F dx | పని W = ∫τ dθ |
| సామర్థ్యం P = Fv | సామర్థ్యం P = τω |
| v = u + at | ω = ω₀ + αt |
| s = ut + ½at² | θ = ω₀t + ½αt² |
| v² = u² + 2as | ω² = ω₀² + 2αθ |
| ప్రచోదనం FΔt = Δp | కోణీయ ప్రచోదనం τΔt = ΔL |
ఒక తేడా ముఖ్యం. వస్తువు ద్రవ్యరాశి స్థిరం, కానీ MI అక్షంతో, వస్తువు ఆకారంతో మారుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: ఒక సీలింగ్ ఫ్యాన్ విరామ స్థితి నుండి మొదలై స్థిర కోణీయ త్వరణంతో 10 s లో 600 rpm కు చేరుతుంది. α ని, ఆ సమయంలో చేసిన భ్రమణాల సంఖ్యను కనుగొనండి.
సాధన: ω = 600 × 2π/60 = 20π rad/s. α = 20π/10 = 2π ≈ 6.28 rad/s². θ = ½αt² = ½ × 2π × 100 = 100π rad = 50 భ్రమణాలు.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: విరామ స్థితిలో ఉన్న 0.5 kg m² MI గల చక్రంపై 2 N m ఫలిత టార్క్ పనిచేస్తుంది. 3 s తర్వాత దాని కోణీయ వేగం కనుగొనండి.
సాధన: α = τ/I = 2/0.5 = 4 rad/s². ω = αt = 12 rad/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: 4 kg m² MI గల ఫ్లైవీల్ 300 rpm వద్ద తిరుగుతుంది. దాని గతిశక్తి కనుగొనండి.
సాధన: ω = 300 × 2π/60 = 10π rad/s. K = ½ × 4 × (10π)² = 200π² ≈ 1974 J, సుమారు 2 kJ.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: 4 kg ద్రవ్యరాశి, 0.2 m వ్యాసార్ధం గల ఏకరీతి డిస్కు అయిన బావి కప్పీకి చుట్టిన తాడుకు 2 kg బకెట్ వేలాడుతోంది. బకెట్ త్వరణం, తాడు తన్యత, కప్పీ కోణీయ త్వరణం కనుగొనండి.
సాధన: a = mg/(m + M/2) = 20/(2 + 2) = 5 m/s². T = m(g − a) = 2 × 5 = 10 N. α = a/R = 5/0.2 = 25 rad/s². సరిచూడండి: TR = 10 × 0.2 = 2 N m, Iα = (½ × 4 × 0.04) × 25 = 2 N m.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: 5 kg ద్రవ్యరాశి, 0.4 m వ్యాసార్ధం గల డిస్కును కేంద్ర అక్షం పరంగా విరామ స్థితి నుండి 20 rad/s కు తిప్పడానికి ఎంత పని కావాలి? దీనికి 4 s పడితే సగటు సామర్థ్యం ఎంత?
సాధన: I = ½ × 5 × 0.16 = 0.4 kg m². W = ½ × 0.4 × 400 = 80 J. సగటు సామర్థ్యం = 80/4 = 20 W.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: ఒక మోటారు 1200 rpm వద్ద 50 N m టార్క్ని ఇస్తుంది. దాని సామర్థ్యం కనుగొనండి.
సాధన: ω = 1200 × 2π/60 = 40π rad/s. P = τω = 50 × 40π = 2000π ≈ 6.28 kW.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: 1.2 m పొడవు గల ఏకరీతి కడ్డీకి ఒక చివర కీలు వేసి, క్షితిజ స్థితిలో విరామం నుండి వదిలారు. (i) దాని ప్రారంభ కోణీయ త్వరణం, (ii) నిలువుగా ఉన్నప్పుడు కోణీయ వడి, (iii) అప్పుడు స్వేచ్ఛా చివర వడి కనుగొనండి.
సాధన: (i) α = 3g/2L = 30/2.4 = 12.5 rad/s². (ii) ω = √(3g/L) = √(30/1.2) = √25 = 5 rad/s. (iii) v = ωL = 5 × 1.2 = 6 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: 2 kg m² MI గల చక్రం 30 rad/s వద్ద తిరుగుతుంది. ఒక బ్రేకు దాన్ని 15 భ్రమణాలలో ఆపుతుంది. స్థిర బ్రేకింగ్ టార్క్ కనుగొనండి.
సాధన: ప్రారంభ KE = ½ × 2 × 900 = 900 J. కోణం = 15 × 2π = 30π rad ≈ 94.25 rad. బ్రేకు చేసిన పని కోల్పోయిన KE కి సమానం: τ × 30π = 900. కాబట్టి τ = 900/(30π) = 30/π ≈ 9.55 N m.
త్వరిత పునశ్చరణ
ω = ω₀ + αt, θ = ω₀t + ½αt², ω² = ω₀² + 2αθ; n వ సెకను: ω₀ + α(n − ½).
τ = Iα — స్థిర అక్షం లేదా COM అక్షం పరంగా.
K = ½Iω², W = ∫τ dθ, P = τω.
కప్పీపై దిమ్మె: a = mg/(m + I/R²); డిస్కు కప్పీ a = mg/(m + M/2).
క్షితిజం నుండి కీలు కడ్డీ: వదిలినప్పుడు α = 3g/2L, అడ్డుగా వచ్చినప్పుడు ω = √(3g/L).
N rpm = 2πN/60 rad/s.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
సూత్రాలలో rpm ను నేరుగా వాడటం. ముందు rad/s కు మార్చండి.
ద్రవ్యరాశి గల కప్పీ రెండు వైపులా తన్యతలు సమానమని అనుకోవడం.
శక్తి లెక్కలలో కప్పీ KE ని మర్చిపోవడం; mgh = ½mv² ఒక్కటే వాడితే వడి ఎక్కువగా వస్తుంది.
చివర కీలు వేసిన కడ్డీకి COM పరంగా I ని వాడటం. కీలు పరంగా ML²/3 వాడాలి.
వదిలిన కడ్డీ స్వేచ్ఛా చివర g తో పడుతుందని అనుకోవడం. అది 3g/2 తో మొదలవుతుంది.
ω² = ω₀² + 2αθ లో భ్రమణాలను రేడియన్లుగా, లేదా విలోమంగా లెక్కించడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. బలానికి భ్రమణ సారూప్యం (a) జడత్వ భ్రామకం (b) కోణీయ ద్రవ్యవేగం (c) టార్క్ (d) కోణీయ వేగం
2. స్థిర అక్షం పరంగా తిరుగుతున్న వస్తువు గతిశక్తి (a) Iω (b) ½Iω² (c) Iω² (d) ½I²ω
3. ω తో తిరుగుతున్న వస్తువుకు τ టార్క్ అందించే సామర్థ్యం (a) τω (b) τ/ω (c) Iω (d) ½τω²
4. కోణీయ త్వరణం SI ప్రమాణం (a) rad/s (b) rad s (c) rad/s² (d) rad²/s
5. స్థిర అక్షం పరంగా దృఢ వస్తువుపై ఫలిత బాహ్య టార్క్ సున్నా అయితే, దాని కోణీయ వేగం (a) పెరుగుతుంది (b) తగ్గుతుంది (c) సున్నా అయి ఉండాలి (d) స్థిరంగా ఉంటుంది
6. ఒక చక్రం విరామ స్థితి నుండి α = 3 rad/s² తో మొదలవుతుంది. 4 s తర్వాత దాని కోణీయ వేగం (a) 7 rad/s (b) 12 rad/s (c) 24 rad/s (d) 48 rad/s
7. v² = u² + 2as కు భ్రమణ రూపం (a) ω = ω₀ + αt (b) θ = ω₀t + ½αt² (c) τ = Iα (d) ω² = ω₀² + 2αθ
8. 2 kg m² MI గల వస్తువుపై 6 N m టార్క్ పనిచేస్తుంది. దాని కోణీయ త్వరణం (a) 12 rad/s² (b) 0.33 rad/s² (c) 8 rad/s² (d) 3 rad/s²
9. స్థిర టార్క్ τ వస్తువును θ కోణం తిప్పుతుంది. చేసిన పని (a) τθ (b) τ/θ (c) ½τθ² (d) τω
10. ఫ్లైవీల్ కోణీయ వడిని రెట్టింపు చేశారు. దాని భ్రమణ KE (a) 2 రెట్లు (b) √2 రెట్లు (c) 4 రెట్లు (d) 8 రెట్లు అవుతుంది
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. 1200 rpm వద్ద తిరుగుతున్న ఫ్యాన్ని ఆపివేస్తే అది ఏకరీతి త్వరణ హ్రాసంతో 20 s లో ఆగిపోతుంది. అది చేసే భ్రమణాల సంఖ్య (a) 100 (b) 200 (c) 400 (d) 600
12. 2 kg m² MI గల ఫ్లైవీల్ 10 rad/s వద్ద తిరుగుతుంది. దాని KE (a) 20 J (b) 50 J (c) 100 J (d) 200 J
13. ఒక మోటారు 300 rpm వద్ద 20 N m టార్క్ ఇస్తుంది. దాని సామర్థ్యం సుమారు (a) 628 W (b) 6000 W (c) 314 W (d) 200 W
14. 2 kg ద్రవ్యరాశి, 0.1 m వ్యాసార్ధం గల ఏకరీతి డిస్కు కప్పీకి చుట్టిన తాడుకు 1 kg దిమ్మె వేలాడుతోంది. దిమ్మె త్వరణం (a) 10 m/s² (b) 6.67 m/s² (c) 3.33 m/s² (d) 5 m/s²
15. Q14 లో తాడు తన్యత (a) 5 N (b) 10 N (c) 2.5 N (d) 6.67 N
16. ఒక స్థిర టార్క్ 0.8 kg m² MI గల చక్రాన్ని విరామం నుండి 10 s లో 50 rad/s కు తీసుకువెళుతుంది. టార్క్ (a) 2 N m (b) 4 N m (c) 5 N m (d) 40 N m
17. 0.5 kg m² MI గల చక్రం కోణీయ వడిని 10 rad/s నుండి 20 rad/s కు పెంచడానికి కావలసిన పని (a) 25 J (b) 50 J (c) 75 J (d) 100 J
18. 1.5 m పొడవు గల ఏకరీతి కడ్డీకి ఒక చివర కీలు వేసి క్షితిజం నుండి వదిలారు. దాని ప్రారంభ కోణీయ త్వరణం (a) 10 rad/s² (b) 6.67 rad/s² (c) 5 rad/s² (d) 20 rad/s²
19. Q18 లోని కడ్డీ నిలువు స్థితిని దాటేటప్పుడు కోణీయ వడి సుమారు (a) 2.58 rad/s (b) 3.16 rad/s (c) 4.47 rad/s (d) 6.32 rad/s
20. ఒకే ద్రవ్యరాశి, వ్యాసార్ధం గల వలయం, డిస్కు వాటి కేంద్ర అక్షాల పరంగా ఒకే ω తో తిరుగుతున్నాయి. వాటి KE ల నిష్పత్తి (వలయం : డిస్కు) (a) 1 : 2 (b) 2 : 1 (c) 1 : 1 (d) 4 : 1
21. ఒక చక్రం విరామం నుండి α = 4 rad/s² తో మొదలవుతుంది. 3 వ సెకనులో అది తిరిగే కోణం (a) 10 rad (b) 18 rad (c) 8 rad (d) 12 rad
22. 10 N m స్థిర టార్క్ ఒక చక్రాన్ని 5 భ్రమణాలు తిప్పుతుంది. చేసిన పని సుమారు (a) 50 J (b) 157 J (c) 628 J (d) 314 J
స్థాయి 3: సవాలు
23. 3 kg, 1 kg దిమ్మెలు 4 kg ఏకరీతి డిస్కు అయిన కప్పీ మీదుగా వేలాడుతున్నాయి. తాడు జారదు. దిమ్మెల త్వరణం సుమారు (a) 5 m/s² (b) 3.33 m/s² (c) 4 m/s² (d) 2.5 m/s²
24. స్థిర ఇరుసుపై స్వేచ్ఛగా తిరిగే 4 kg ద్రవ్యరాశి, 0.5 m వ్యాసార్ధం గల ఏకరీతి డిస్కుకు చుట్టిన దారాన్ని స్థిరమైన 20 N తో లాగుతారు. డిస్కు కోణీయ త్వరణం (a) 5 rad/s² (b) 10 rad/s² (c) 20 rad/s² (d) 40 rad/s²
25. ఒక చివర కీలు వేసిన ఏకరీతి కడ్డీని క్షితిజం నుండి వదిలారు. వదిలిన వెంటనే దాని స్వేచ్ఛా చివర రేఖీయ త్వరణం (a) g (b) 3g/2 (c) g/2 (d) 2g
26. 600 rpm వద్ద తిరుగుతున్న 5 kg m² MI గల ఫ్లైవీల్ను 10 s లో ఏకరీతిగా ఆపారు. బ్రేకింగ్ టార్క్ సుమారు (a) 15.7 N m (b) 62.8 N m (c) 314 N m (d) 31.4 N m
27. ఒకే ద్రవ్యరాశి, వ్యాసార్ధం గల డిస్కు, వలయం విరామం నుండి వాటి కేంద్ర అక్షాల పరంగా ఒకే టార్క్తో మొదలవుతాయి. ఒకే సమయం తర్వాత ω_disc/ω_ring (a) 1/2 (b) 1 (c) 2 (d) 4
28. 2 kg ద్రవ్యరాశి గల సన్నని వలయం అయిన కప్పీకి చుట్టిన తాడుకు 2 kg దిమ్మె వేలాడుతోంది. విరామం నుండి దిమ్మె 2 m పడితే, అప్పుడు దాని వడి సుమారు (a) 6.32 m/s (b) 4.47 m/s (c) 3.16 m/s (d) 5.0 m/s
29. ప్రతిపాదన (A): బరువైన ఫ్లైవీల్ ఇంజన్ వడిని స్థిరంగా ఉంచడానికి సహాయపడుతుంది.
కారణం (R): MI ఎక్కువగా ఉంటే ఇచ్చిన టార్క్ తక్కువ కోణీయ త్వరణాన్ని ఇస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: స్థిర అక్షం పరంగా భ్రమణంలో దృఢ వస్తువులోని ప్రతి కణానికీ ఒకే రేఖీయ వడి ఉంటుంది.
వాక్యం II: స్థిర అక్షం పరంగా భ్రమణంలో దృఢ వస్తువులోని ప్రతి కణానికీ ఒకే కోణీయ త్వరణం ఉంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | τ = Iα అనేది F = ma కు ప్రతిరూపం |
| 2 | b | ½m(rω)² ల మొత్తం |
| 3 | a | P = dW/dt = τ dθ/dt |
| 4 | c | dω/dt |
| 5 | d | α = τ/I = 0 |
| 6 | b | ω = 3 × 4 |
| 7 | d | నేరుగా సారూప్యం |
| 8 | d | 6/2 = 3 rad/s² |
| 9 | a | W = ∫τ dθ |
| 10 | c | K ∝ ω² |
| 11 | b | θ = (ω₀/2)t = 20π × 20 = 400π rad |
| 12 | c | ½ × 2 × 100 |
| 13 | a | 20 × 10π = 628 W |
| 14 | d | 10/(1 + 2/2) = 5 m/s² |
| 15 | a | 1 × (10 − 5) = 5 N |
| 16 | b | α = 5 rad/s², τ = 0.8 × 5 |
| 17 | c | ½ × 0.5 × (400 − 100) |
| 18 | a | 3g/2L = 30/3 = 10 rad/s² |
| 19 | c | √(3g/L) = √20 |
| 20 | b | ఒకే ω వద్ద I నిష్పత్తి 2 : 1 |
| 21 | a | α(n − ½) = 4 × 2.5 |
| 22 | d | 10 × 10π ≈ 314 J |
| 23 | b | 20/(3 + 1 + 2) = 3.33 m/s² |
| 24 | c | FR/(MR²/2) = 10/0.5 |
| 25 | b | αL = (3g/2L)L |
| 26 | d | α = 20π/10 = 2π, τ = 5 × 2π |
| 27 | c | ఒకే τ, డిస్కుకు సగం I |
| 28 | b | mgh = ½(m + M)v²: 40 = 2v² |
| 29 | a | ఎక్కువ I, ω లో మార్పును ఎదురిస్తుంది |
| 30 | d | v = rω r తో మారుతుంది; α అన్నిటికీ సమానం |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
స్థిర α సమీకరణాలు: ω = ω₀ + αt; θ = ω₀t + ½αt²; ω² = ω₀² + 2αθ. కోణాలు రేడియన్లలో.
వడుల మార్పు: ω (rad/s) = rpm × 2π/60. భ్రమణాలు = θ/(2π).
r వ్యాసార్ధం వద్ద ఉన్న బిందువుతో సంబంధం: v = rω, a_t = rα, a_c = rω² = v²/r.
స్థిర అక్షం పరంగా భ్రమణానికి న్యూటన్ రెండో నియమం: τ_ext = Iα.
భ్రమణ KE: K = ½Iω². టార్క్ చేసిన పని: W = ∫τ dθ; స్థిర టార్క్కు τθ.
సామర్థ్యం: P = τω. పని-శక్తి సిద్ధాంతం: W_net = Δ(½Iω²).
కప్పీ (M, R) కి చుట్టిన తాడుకు దిమ్మె: a = mg/(m + I/R²). డిస్కు కప్పీకి I/R² = M/2.
కప్పీతో అట్వుడ్ యంత్రం: a = (m₂ − m₁)g/(m₁ + m₂ + I/R²). రెండు వైపులా తన్యతలు వేరు; ఆ భేదమే కప్పీని తిప్పుతుంది.
ఒక చివర కీలు వేసి, క్షితిజం నుండి వదిలిన కడ్డీ (M, L): α = 3g/(2L), మొదట్లో స్వేచ్ఛా చివర త్వరణం 3g/2.
అదే కడ్డీ నిలువుగా ఉన్నప్పుడు: ω = √(3g/L), స్వేచ్ఛా చివర వడి √(3gL).
సారూప్యాలు: F ↔ τ, m ↔ I, v ↔ ω, a ↔ α, p ↔ L, ½mv² ↔ ½Iω², Fv ↔ τω.
ω₀ నుండి t సమయంలో ఏకరీతిగా ఆగితే: θ = ω₀t/2 (ω–t గ్రాఫ్ కింది వైశాల్యం).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| స్థానాంతరణం | భ్రమణం | ప్రమాణం (భ్రమణం) |
|---|---|---|
| v = u + at | ω = ω₀ + αt | rad/s |
| s = ut + ½at² | θ = ω₀t + ½αt² | rad |
| F = ma | τ = Iα | N m |
| K = ½mv² | K = ½Iω² | J |
| W = Fs | W = τθ | J |
| P = Fv | P = τω | W |
| కప్పీ దిమ్మె | a = mg/(m + I/R²) | m/s² |
| కీలు కడ్డీ | α₀ = 3g/(2L), ω_bottom = √(3g/L) | rad/s², rad/s |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"మార్చు, తిప్పు" (Swap and spin): s → θ, v → ω, a → α, m → I, F → τ అని మార్చితే ప్రతి రేఖీయ సమీకరణం దాని భ్రమణ జంటగా మారుతుంది.
"rpm కి 2π పై 60": rad/s కోసం rpm ని 2π/60 (సుమారు 0.105) తో గుణించండి.
"కప్పీ I/R² ని కలుపుతుంది": బరువైన కప్పీ హారంలో అదనపు ద్రవ్యరాశి I/R² లా పనిచేస్తుంది.
"మొదట్లో మూడు సగాలు": క్షితిజం నుండి వదిలిన కీలు కడ్డీ స్వేచ్ఛా చివర 3g/2 త్వరణంతో మొదలవుతుంది — g కంటే ఎక్కువ.
"PTO = Power, Torque, Omega": సామర్థ్యం = టార్క్ × కోణీయ వేగం, P = τω.
భావనల అనుసంధానం
ఇక్కడి స్థిర త్వరణ సమీకరణాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 2: చలన శాస్త్రం (Kinematics) లోని సమీకరణాల రూపాలే.
భ్రమణంలో పని, KE, సామర్థ్యం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం కు విస్తరణ.
అణువుల భ్రమణ KE ఉష్ణ ధారణకు స్వేచ్ఛా కోణాలను (degrees of freedom) కలుపుతుంది — భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 9: వాయువుల గతిజ సిద్ధాంతం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. ప్రతి భ్రమణ రాశిని దాని సూత్రంతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. భ్రమణ గతిశక్తి; B. భ్రమణ సామర్థ్యం; C. టార్క్ చేసిన పని; D. కోణీయ ప్రచోదనం
జాబితా II: (i) τω; (ii) కోణీయ ద్రవ్యవేగంలో మార్పు; (iii) ½Iω²; (iv) ∫τ dθ
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
32. ప్రతి భ్రమణ రాశిని దాని రేఖీయ సారూప్యంతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. టార్క్; B. జడత్వ భ్రామకం; C. కోణీయ వేగం; D. ½Iω²
జాబితా II: (i) వేగం; (ii) బలం; (iii) ½mv²; (iv) ద్రవ్యరాశి
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
33. I = 0.5 kg m² గల చక్రం విరామం నుండి స్థిర α = 2 rad/s² తో మొదలవుతుంది. t = 5 s వద్ద ప్రతి రాశిని దాని విలువతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. కోణీయ వేగం; B. తిరిగిన కోణం; C. గతిశక్తి; D. పనిచేసే టార్క్
జాబితా II: (i) 1 N m; (ii) 25 J; (iii) 10 rad/s; (iv) 25 rad
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
34. స్వేచ్ఛగా తిరిగే కప్పీకి చుట్టిన తేలికైన తాడుకు 1 kg దిమ్మె వేలాడుతోంది. g = 10 m/s² తీసుకోండి. ప్రతి కప్పీని దిమ్మె త్వరణంతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ద్రవ్యరాశి లేని కప్పీ; B. 2 kg డిస్కు కప్పీ; C. 4 kg వలయం కప్పీ; D. 4 kg డిస్కు కప్పీ
జాబితా II: (i) 2 m/s²; (ii) 10 m/s²; (iii) 3.33 m/s²; (iv) 5 m/s²
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. స్థిర MI గల వస్తువుపై స్థిర టార్క్ స్థిర కోణీయ త్వరణాన్ని ఇస్తుంది.
B. భ్రమణ KE = ½Iω².
C. టార్క్ అందించే సామర్థ్యం τ/ω.
D. స్థిర టార్క్ θ కోణం తిప్పితే చేసిన పని τθ.
E. కోణీయ త్వరణం SI ప్రమాణం రేడియన్.
(a) 2 (b) 4 (c) 5 (d) 3
36. M ద్రవ్యరాశి, L పొడవు గల ఏకరీతి కడ్డీకి ఒక చివర కీలు వేసి, క్షితిజ స్థితిలో విరామం నుండి వదిలారు. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. దాని ప్రారంభ కోణీయ త్వరణం 3g/(2L).
B. దాని స్వేచ్ఛా చివర ప్రారంభ రేఖీయ త్వరణం 3g/2.
C. నిలువుగా ఉన్నప్పుడు దాని కోణీయ వడి √(3g/L).
D. నిలువుగా ఉన్నప్పుడు స్వేచ్ఛా చివర వడి √(3gL).
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C, D (c) A, C, D మాత్రమే (d) B, C మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ω ను రెట్టింపు చేస్తే భ్రమణ KE నాలుగు రెట్లవుతుంది.
B. ఒకే ω వద్ద I ని రెట్టింపు చేస్తే భ్రమణ KE రెట్టింపవుతుంది.
C. ఒకే కోణీయ ద్రవ్యవేగానికి భ్రమణ KE 1/I కి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
D. ఫ్లైవీల్ శక్తిని భ్రమణ KE గా నిల్వ చేస్తుంది.
E. వస్తువు సవ్యదిశలో తిరిగినప్పుడు భ్రమణ KE రుణాత్మకం కావచ్చు.
(a) 3 (b) 5 (c) 4 (d) 2
38. 300 rpm వద్ద తిరుగుతున్న సీలింగ్ ఫ్యాన్ని ఆపివేశారు. అది ఏకరీతిగా నెమ్మదించి 20 s లో ఆగిపోతుంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. దాని కోణీయ త్వరణ హ్రాసం సుమారు 1.57 rad/s².
B. ఆగే ముందు అది 50 భ్రమణాలు చేస్తుంది.
C. ఆగే ముందు అది 100 భ్రమణాలు చేస్తుంది.
D. ఆగుతున్నప్పుడు దాని సగటు కోణీయ వేగం 5π rad/s.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
39. ఒక చక్రానికి ω (y-అక్షం) కి, t (x-అక్షం) కి గీసిన గ్రాఫ్ మొదటి 4 s లో 0 నుండి 20 rad/s కు సరళరేఖగా పెరిగి, తర్వాత సమాంతరంగా ఉంటుంది. చక్రం MI 2 kg m². మొదటి 4 s లో ఫలిత టార్క్, ఆ సమయంలో తిరిగిన కోణం వరుసగా
(a) 5 N m, 40 rad (b) 10 N m, 80 rad (c) 10 N m, 40 rad (d) 40 N m, 40 rad
40. ఒక గ్రైండింగ్ చక్రానికి ω–t గ్రాఫ్, ఘర్షణ వల్ల మాత్రమే, t = 0 వద్ద 40 rad/s నుండి t = 8 s వద్ద 0 కు సరళరేఖగా తగ్గుతుంది. దాని MI 0.5 kg m². ఘర్షణ టార్క్, తిరిగిన మొత్తం కోణం వరుసగా
(a) 5 N m, 320 rad (b) 2.5 N m, 320 rad (c) 2.5 N m, 160 rad (d) 20 N m, 160 rad
41. పట్టిక నాలుగు మోటార్లను ఇస్తుంది.
| మోటారు | టార్క్ (N m) | ω (rad/s) |
|---|---|---|
| P | 10 | 100 |
| Q | 25 | 30 |
| R | 5 | 220 |
| S | 40 | 20 |
అవుట్పుట్ సామర్థ్యం క్రమం, అతి ఎక్కువ మొదట
(a) S > Q > P > R (b) P > R > S > Q (c) R > S > P > Q (d) R > P > S > Q
Q42–43 కు పేరా: ఒక బావికి ఘర్షణ లేని ఇరుసుపై 0.2 m వ్యాసార్ధం గల 4 kg డిస్కు ఆకార కప్పీ ఉంది. దానికి చుట్టిన తేలికైన తాడు 2 kg బకెట్ను పట్టుకుంటుంది. బకెట్ను విరామం నుండి వదిలారు. g = 10 m/s² తీసుకోండి.
42. బకెట్ త్వరణం, తాడులో తన్యత వరుసగా
(a) 6.67 m/s², 6.7 N (b) 5 m/s², 10 N (c) 10 m/s², 0 N (d) 5 m/s², 20 N
43. బకెట్ 0.9 m పడిన తర్వాత కప్పీ కోణీయ వడి
(a) 3 rad/s (b) 30 rad/s (c) 15 rad/s (d) 7.5 rad/s
44. 4 kg ఏకరీతి డిస్కు అయిన కప్పీకి రెండు వైపులా 3 kg, 5 kg ద్రవ్యరాశులు వేలాడుతున్నాయి. దారం జారదు. g = 10 m/s² తీసుకోండి. ద్రవ్యరాశుల త్వరణం, రెండు తన్యతల భేదం వరుసగా
(a) 2.5 m/s², 0 N (b) 2 m/s², 8 N (c) 2.5 m/s², 4 N (d) 2 m/s², 4 N
45. 0.5 m వ్యాసార్ధం గల 2 kg ఏకరీతి డిస్కు 20 rad/s వద్ద తిరుగుతుంది. ఒక బ్రేక్ ప్యాడ్ దాని అంచుపై స్థిర స్పర్శరేఖీయ బలంతో నొక్కి 4 s లో ఆపుతుంది. బ్రేక్ బలం, ఉష్ణంగా మారిన శక్తి వరుసగా
(a) 2.5 N, 50 J (b) 1.25 N, 50 J (c) 2.5 N, 100 J (d) 5 N, 25 J
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | K = ½Iω², P = τω, W = ∫τ dθ, కోణీయ ప్రచోదనం = ΔL |
| 32 | c | τ ↔ F, I ↔ m, ω ↔ v, ½Iω² ↔ ½mv² |
| 33 | b | ω = 10 rad/s; θ = ½ × 2 × 25 = 25 rad; K = ½ × 0.5 × 100 = 25 J; τ = 0.5 × 2 = 1 N m |
| 34 | d | I/R² = 0, 1, 4, 2 kg: a = 10/1, 10/2, 10/5, 10/3 |
| 35 | d | A, B, D సరైనవి; P = τω; α ప్రమాణం rad/s² |
| 36 | b | τ = MgL/2, I = ML²/3 నుండి α = 3g/(2L); శక్తి MgL/2 = ½(ML²/3)ω² నుండి ω = √(3g/L); v = ωL |
| 37 | c | A, B, C, D సరైనవి; K ఎప్పుడూ ధనాత్మకం |
| 38 | a | ω₀ = 10π rad/s; α = π/2 ≈ 1.57; θ = 10π × 20/2 = 100π rad = 50 rev; సగటు ω = 5π |
| 39 | c | α = 5 rad/s², τ = 10 N m; వైశాల్యం = ½ × 4 × 20 = 40 rad |
| 40 | c | α = 5 rad/s², τ = 0.5 × 5 = 2.5 N m; వైశాల్యం = ½ × 8 × 40 = 160 rad |
| 41 | d | P = τω: 1000, 750, 1100, 800 W |
| 42 | b | I/R² = M/2 = 2 kg; a = 20/(2 + 2) = 5 m/s²; T = 2(10 − 5) = 10 N |
| 43 | c | v² = 2 × 5 × 0.9 = 9, v = 3 m/s; ω = 3/0.2 = 15 rad/s |
| 44 | d | a = 20/(3 + 5 + 2) = 2 m/s²; T₁ = 36 N, T₂ = 40 N |
| 45 | a | I = 0.25, α = 5, τ = 1.25 N m, F = τ/R = 2.5 N; ఉష్ణం = ½ × 0.25 × 400 = 50 J |