అధ్యాయం 4: ఉష్ణోగ్రతకు గతిజ వివరణ, అణువుల వడులు (Kinetic Interpretation of Temperature and Molecular Speeds)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఉష్ణోగ్రత అణువుల సగటు గతి శక్తికి కొలత ఎందుకు అవుతుందో.
½ m v²_rms = (3/2)k_BT అనే ఫలితం, దాని అర్థం.
ఏ ఉష్ణోగ్రత వద్దైనా ఏ వాయువుకైనా rms వడిని ఎలా కనుగొనాలో.
వడుల మాక్స్వెల్ వితరణ, మూడు ప్రత్యేక వడులు v_mp, v_avg, v_rms.
ఇచ్చిన కొన్ని వడుల జాబితాతో లెక్కలు ఎలా చేయాలో, వడి T, M లపై ఎలా ఆధారపడుతుందో.
4.1 ఉష్ణోగ్రత మరియు గతి శక్తి
ఆదర్శ వాయువు PV కి ఇప్పుడు మన దగ్గర రెండు సమీకరణాలు ఉన్నాయి. ఒకటి ప్రయోగం నుంచి వచ్చింది (అధ్యాయం 1), రెండోది గతిజ సిద్ధాంతం నుంచి వచ్చింది (అధ్యాయం 3).
రెండింటినీ సమానం చేయండి.
అణువుల సంఖ్య N తో భాగించండి. ఒక అణువు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి (Translational kinetic energy):
ఇదే ఉష్ణోగ్రతకు గతిజ వివరణ (Kinetic interpretation of temperature). వాయువు పరమ ఉష్ణోగ్రత (Absolute temperature) దాని అణువుల సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తికి ప్రత్యక్ష కొలత.
దీని నుంచి వెంటనే మూడు విషయాలు వస్తాయి.
ఒక అణువు సగటు గతి శక్తి T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. అది వాయువు రకం, దాని పీడనం, ఘనపరిమాణంపై ఆధారపడదు.
ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద హైడ్రోజన్ అణువుకు, కార్బన్ డయాక్సైడ్ అణువుకు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి సమానం. తేలికైనది వేగంగా కదులుతుంది, అంతే.
సాంప్రదాయిక సిద్ధాంతం ప్రకారం T = 0 K వద్ద అణువుల స్థానాంతరణ గతి శక్తి సున్నా.
ఒక మోల్కు స్థానాంతరణ గతి శక్తి (3/2)RT. 300 K వద్ద ఇది సుమారు 3.7 kJ.
4.2 rms వడి
½ m v²_rms = (3/2)k_BT నుంచి v_rms ను సాధించండి. m = M/N_A, k_B N_A = R వాడండి.
ఇక్కడ M ను kg/mol లో తీసుకోవాలని గుర్తుంచుకోండి. rms వడి (వర్గ మధ్యమ మూల వడి, rms speed):
√T తో పెరుగుతుంది (కెల్విన్ ఉష్ణోగ్రతను రెట్టింపు చేస్తే v_rms √2 రెట్లు పెరుగుతుంది);
1/√M తో తగ్గుతుంది (ఒకే T వద్ద ఆక్సిజన్ అణువులు హైడ్రోజన్ అణువుల కంటే 4 రెట్లు నెమ్మదిగా కదులుతాయి, ఎందుకంటే 32/2 = 16);
స్థిర T వద్ద పీడనంతో మారదు (P, ρ రెండూ కలిసి మారుతాయి).
| వాయువు | M (g/mol) | 300 K వద్ద v_rms (m/s, సుమారు) |
|---|---|---|
| H₂ | 2 | 1934 |
| He | 4 | 1368 |
| N₂ | 28 | 517 |
| O₂ | 32 | 484 |
| CO₂ | 44 | 412 |
ఈ వడులు ఆయా వాయువుల్లో ధ్వని వడితో దాదాపు ఒకే క్రమంలో ఉంటాయి (300 K వద్ద గాలిలో ధ్వని వడి సుమారు 350 m/s). ఇది సహజమే, ఎందుకంటే అణువులు ఒకదాన్ని ఒకటి ఢీకొనడం ద్వారానే ధ్వని ప్రయాణిస్తుంది.
4.3 వడుల మాక్స్వెల్ వితరణ
వాయువులో అణువులన్నీ ఒకే వడితో కదలవు. ఢీకొనడాలు ప్రతి అణువు వడిని నిరంతరం మారుస్తూ ఉంటాయి. అయినా స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఏ వడి వ్యాప్తిలోనైనా ఉండే అణువుల భాగం స్థిరంగా ఉంటుంది. ఈ వితరణను (Distribution) జేమ్స్ క్లర్క్ మాక్స్వెల్ కనుగొన్నారు.
NEET కోసం దాని సూత్రం అవసరం లేదు. దాని ఆకారం తెలిస్తే చాలు.

శిఖరం v_mp ను సూచిస్తుంది; పొడవైన తోక v_avg ను, ఆ తర్వాత v_rms ను దాని కుడి వైపుకు లాగుతుంది. అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద వక్రం మొత్తం చదునుగా మారి ఎక్కువ వడుల వైపు జరుగుతుంది.
చాలా నెమ్మదిగా లేదా చాలా వేగంగా కదిలే అణువులు చాలా తక్కువ. వక్రం సున్నా నుంచి మొదలవుతుంది, అధిక వడి వైపు పొడవైన తోక ఉంటుంది.
శిఖరం అత్యంత సంభావ్య వడి (Most probable speed) v_mp ను సూచిస్తుంది: మరే విలువ దగ్గరా లేనన్ని అణువుల వడులు దీని దగ్గర ఉంటాయి.
తోక సగటును కుడి వైపుకు లాగుతుంది. కాబట్టి సగటు వడి (Mean speed) v_avg, v_mp కంటే ఎక్కువ; v_rms ఇంకా ఎక్కువ.
వక్రం కింది వైశాల్యం మొత్తం అణువుల సంఖ్య. T మారినా అది మారదు.
అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద శిఖరం ఎక్కువ వడి వైపు జరిగి, కిందకు దిగుతుంది; వక్రం విస్తరిస్తుంది.
మూడు వడుల సూత్రాలు ఇవి.
కాబట్టి ప్రతి వాయువుకు, ప్రతి ఉష్ణోగ్రత వద్ద v_rms > v_avg > v_mp.
4.4 ఇచ్చిన జాబితా నుంచి వడులు
NEET కొన్నిసార్లు కొన్ని అణువుల వడులను ఇస్తుంది. అప్పుడు నిర్వచనాలనే నేరుగా వాడండి.
rms విలువ ఎప్పుడూ సగటు కంటే తక్కువ కాదు. అన్ని వడులు సమానమైనప్పుడు మాత్రమే రెండూ సమానం.
4.5 కొన్ని పర్యవసానాలు
తేలికైన వాయువులు గ్రహాల నుంచి తప్పించుకుంటాయి. ఒక అణువు వడి పలాయన వడి (Escape speed) ని మించితే అది గ్రహాన్ని వదిలి వెళుతుంది. మాక్స్వెల్ వక్రానికి పొడవైన తోక ఉండటం వల్ల, v_rms పలాయన వడి కంటే చాలా తక్కువగా ఉన్నా కొన్ని అణువులు దాన్ని మించుతాయి. లక్షల సంవత్సరాల్లో తేలికైన వాయువులు కారిపోతాయి. పలాయన వడి తక్కువగా ఉన్న చంద్రుడు తన వాతావరణాన్ని కోల్పోయాడు. భూమి తన స్వేచ్ఛా హైడ్రోజన్, హీలియంలను దాదాపు పూర్తిగా కోల్పోయింది.
ఐసోటోపుల వేర్పాటు. ఒకే T వద్ద తేలికైన ఐసోటోపు కొంచెం వేగంగా కదులుతుంది, కొంచెం వేగంగా విసరణ (diffusion) చెందుతుంది. విసరణను ఎన్నోసార్లు పునరావృతం చేస్తే అవి వేరవుతాయి.
కదులుతున్న వాయువు ఉష్ణోగ్రత. ఉష్ణోగ్రత అస్తవ్యస్త చలనంపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. కదులుతున్న రైలులోని పాత్రలో ఉన్న వాయువు రైలు కదులుతోందని వేడెక్కదు. దాని అణువులు రైలు వేగాన్ని పంచుకుంటాయి, కానీ ఆ వేగం చుట్టూ వాటి అస్తవ్యస్త వడులు మారవు.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: 27 °C వద్ద ఒక వాయు అణువు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి కనుగొనండి.
సాధన: Ē = (3/2)k_BT = 1.5 × 1.38 × 10⁻²³ × 300 ≈ 6.21 × 10⁻²¹ J. 27 °C వద్ద ప్రతి వాయువుకూ ఇదే విలువ.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: 27 °C వద్ద నైట్రోజన్ అణువుల rms వడి కనుగొనండి.
సాధన: v_rms = √(3RT/M) = √(3 × 8.314 × 300/0.028) ≈ 517 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: ఏ ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఆక్సిజన్ rms వడి 27 °C వద్ద ఉన్న విలువకు రెట్టింపు అవుతుంది?
సాధన: v_rms ∝ √T. v_rms రెట్టింపు కావాలంటే T నాలుగు రెట్లు కావాలి. T = 4 × 300 = 1200 K = 927 °C.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: ఏ ఉష్ణోగ్రత వద్ద హైడ్రోజన్ అణువుల rms వడి 47 °C వద్ద ఉన్న ఆక్సిజన్ అణువుల rms వడికి సమానం అవుతుంది?
సాధన: సమాన v_rms అంటే సమాన T/M. T_H/2 = 320/32. కాబట్టి T_H = 20 K.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: ఐదు అణువుల వడులు 1, 2, 3, 4, 5 km/s. వాటి సగటు వడి, rms వడి కనుగొనండి.
సాధన: v_avg = 15/5 = 3 km/s. వర్గాల సగటు = (1 + 4 + 9 + 16 + 25)/5 = 11. v_rms = √11 ≈ 3.32 km/s. ఊహించినట్లే v_rms > v_avg.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: 300 K వద్ద ఆక్సిజన్కు v_mp, v_avg, v_rms కనుగొనండి.
సాధన: v_mp = √(2 × 8.314 × 300/0.032) ≈ 395 m/s. v_avg = √(8 × 8.314 × 300/(π × 0.032)) ≈ 446 m/s. v_rms = √(3 × 8.314 × 300/0.032) ≈ 484 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద హైడ్రోజన్, ఆక్సిజన్ అణువుల rms వడుల నిష్పత్తి కనుగొనండి.
సాధన: v_rms ∝ 1/√M. v_H/v_O = √(32/2) = 4. కాబట్టి నిష్పత్తి 4 : 1.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: 27 °C వద్ద 2 mol ఆదర్శ వాయువు మొత్తం స్థానాంతరణ గతి శక్తి కనుగొనండి.
సాధన: E = (3/2)nRT = 1.5 × 2 × 8.314 × 300 ≈ 7.48 × 10³ J.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.9 (NEET కఠినం): చంద్రుడి నుంచి పలాయన వడి సుమారు 2.38 km/s. ఏ ఉష్ణోగ్రత వద్ద నైట్రోజన్ అణువుల rms వడి దీనికి సమానం అవుతుంది? దీనికంటే చాలా తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద కూడా చంద్రుడు తన వాతావరణాన్ని ఎందుకు కోల్పోయాడు?
సాధన: T = v²M/(3R) = (2380)² × 0.028/(3 × 8.314) ≈ 6.4 × 10³ K. చంద్రుడి ఉపరితలం దీనికంటే చాలా చల్లగా ఉంటుంది. కానీ మాక్స్వెల్ వితరణకు అధిక వడి వైపు పొడవైన తోక ఉంటుంది. కొద్ది భాగం అణువులు ఎప్పుడూ పలాయన వడిని మించి ఉంటాయి. చాలా దీర్ఘకాలంలో దాదాపు వాయువంతా బయటకు పోతుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
½ m v²_rms = (3/2)k_BT: ఉష్ణోగ్రత సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తిని కొలుస్తుంది.
అణువు సగటు గతి శక్తి T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, వాయువు రకంపై కాదు.
ఒక మోల్కు స్థానాంతరణ గతి శక్తి = (3/2)RT; n మోల్స్కు = (3/2)nRT.
v_rms = √(3RT/M) = √(3k_BT/m) = √(3P/ρ).
v_mp = √(2RT/M), v_avg = √(8RT/πM); నిష్పత్తి ≈ 1 : 1.13 : 1.22.
ఎల్లప్పుడూ v_rms > v_avg > v_mp.
మాక్స్వెల్ వక్రం: వైశాల్యం స్థిరం; T పెరిగితే శిఖరం కుడికి జరిగి కిందకు దిగుతుంది.
స్థిర T వద్ద v_rms పీడనంపై ఆధారపడదు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
√T లో °C వాడటం. 27 °C నుంచి 54 °C కి పెరిగితే T రెట్టింపు కాదు.
0.032 kg/mol బదులు M = 32 వాడటం; దీనివల్ల వడులు సుమారు 32 రెట్లు తక్కువగా వస్తాయి.
ఒకే T వద్ద బరువైన అణువులకు ఎక్కువ గతి శక్తి ఉంటుందనుకోవడం. వాటి సగటు గతి శక్తి సమానమే, వడి మాత్రమే తక్కువ.
T రెట్టింపైతే v_rms రెట్టింపవుతుందనడం. అది √2 రెట్లు మాత్రమే పెరుగుతుంది.
స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద పీడనం v_rms ను మారుస్తుందనుకోవడం. మార్చదు.
ప్రశ్న rms వడి అడిగినప్పుడు వడుల సాధారణ సగటు తీసుకోవడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. పరమ ఉష్ణోగ్రత T వద్ద ఆదర్శ వాయు అణువు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి (a) (3/2)k_BT (b) (1/2)k_BT (c) 3k_BT (d) (5/2)k_BT
2. మోలార్ ద్రవ్యరాశి M గల ఆదర్శ వాయు అణువుల rms వడి (a) √(2RT/M) (b) √(8RT/πM) (c) √(3RT/M) (d) √(RT/M)
3. ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద అన్ని ఆదర్శ వాయువులకు ఏ రాశి సమానం? (a) rms వడి (b) ఒక అణువు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి (c) సాంద్రత (d) అత్యంత సంభావ్య వడి
4. వాయు అణువుల rms వడి దేనికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది? (a) T (b) T² (c) 1/T (d) √T
5. ఏ వాయువుకైనా అణువుల వడుల సరైన క్రమం (a) v_mp > v_avg > v_rms (b) v_avg > v_rms > v_mp (c) v_rms > v_avg > v_mp (d) అన్నీ సమానం
6. T ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఒక మోల్ ఆదర్శ వాయువు స్థానాంతరణ గతి శక్తి (a) (3/2)RT (b) (3/2)k_BT (c) RT (d) 3RT
7. వాయు అణువుల అత్యంత సంభావ్య వడి (a) √(3RT/M) (b) √(8RT/πM) (c) √(RT/2M) (d) √(2RT/M)
8. వాయువు ఉష్ణోగ్రత పెంచినప్పుడు దాని మాక్స్వెల్ వడి వితరణ వక్రం (a) తక్కువ వడి వద్ద ఎత్తైన శిఖరాన్ని పొందుతుంది (b) ఎక్కువ వడి వద్ద తక్కువ ఎత్తు శిఖరాన్ని పొందుతుంది (c) మారదు (d) తక్కువ వడుల వైపు జరుగుతుంది
9. మాక్స్వెల్ వడి వితరణ వక్రం కింది వైశాల్యం సూచించేది (a) మొత్తం అణువుల సంఖ్య (b) సగటు వడి (c) ఉష్ణోగ్రత (d) పీడనం
10. సాంప్రదాయిక గతిజ సిద్ధాంతం ప్రకారం 0 K వద్ద అణువుల స్థానాంతరణ గతి శక్తి (a) గరిష్ఠం (b) (3/2)R (c) సున్నా (d) రుణాత్మకం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 127 °C వద్ద ఒక వాయు అణువు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి సుమారు (a) 2.6 × 10⁻²¹ J (b) 5.5 × 10⁻²¹ J (c) 6.2 × 10⁻²¹ J (d) 8.3 × 10⁻²¹ J
12. 27 °C వద్ద ఆక్సిజన్ అణువుల rms వడి సుమారు (a) 395 m/s (b) 484 m/s (c) 517 m/s (d) 1934 m/s
13. ఏ ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఒక వాయువు rms వడి 27 °C వద్ద ఉన్న విలువకు రెట్టింపు అవుతుంది? (a) 54 °C (b) 600 °C (c) 927 °C (d) 1200 °C
14. ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద హైడ్రోజన్, ఆక్సిజన్ అణువుల rms వడుల నిష్పత్తి (a) 4 : 1 (b) 1 : 4 (c) 16 : 1 (d) 1 : 16
15. నాలుగు అణువుల వడులు 2, 4, 6, 8 m/s. వాటి rms వడి సుమారు (a) 5.0 m/s (b) 5.5 m/s (c) 6.0 m/s (d) 30 m/s
16. ఏ ఉష్ణోగ్రత వద్ద హీలియం పరమాణువుల rms వడి 77 °C వద్ద ఉన్న నైట్రోజన్ అణువుల rms వడికి సమానం? (a) 11 K (b) 25 K (c) 2450 K (d) 50 K
17. ఒక వాయువుకు v_mp : v_avg : v_rms నిష్పత్తి (a) √2 : √(8/π) : √3 (b) √3 : √(8/π) : √2 (c) 1 : 2 : 3 (d) √2 : √3 : √(8/π)
18. ఒక వాయువును 27 °C నుంచి 327 °C కి వేడి చేశారు. దాని rms వడి (a) 2 రెట్లు అవుతుంది (b) 12 రెట్లు అవుతుంది (c) √2 రెట్లు అవుతుంది (d) √12 రెట్లు అవుతుంది
19. 200 K వద్ద వాయు అణువుల సగటు గతి శక్తి E. 400 K వద్ద అది (a) E/2 (b) √2 E (c) 4E (d) 2E
20. 300 K వద్ద ఒక మోల్ ఆదర్శ వాయువు మొత్తం స్థానాంతరణ గతి శక్తి సుమారు (a) 2.49 kJ (b) 3.74 kJ (c) 6.21 kJ (d) 1.25 kJ
21. ఒక వాయువును సమోష్ణోగ్రతంగా సంపీడనం చేసి దాని పీడనాన్ని రెట్టింపు చేశారు. దాని rms వడి (a) రెట్టింపవుతుంది (b) √2 రెట్లవుతుంది (c) మారదు (d) సగం అవుతుంది
22. హీలియం (M = 4), మీథేన్ (M = 16) ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉన్నాయి. వాటి అణువు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తుల నిష్పత్తి (a) 1 : 1 (b) 1 : 4 (c) 4 : 1 (d) 2 : 1
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక పాత్రలో ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద హైడ్రోజన్, హీలియం మిశ్రమం ఉంది. rms వడుల నిష్పత్తి v(H₂) : v(He) (a) 1 : 1 (b) 2 : 1 (c) √2 : 1 (d) 1 : √2
24. ఏకపరమాణుక ఆదర్శ వాయువును (γ = 5/3) స్థిరోష్ణకంగా దాని ఘనపరిమాణంలో 1/8 వంతుకు సంపీడనం చేశారు. దాని rms వడి (a) 2 రెట్లు (b) 4 రెట్లు (c) 8 రెట్లు (d) √8 రెట్లు అవుతుంది
25. చంద్రుడి నుంచి పలాయన వడి సుమారు 2.38 km/s. నైట్రోజన్ rms వడి దీనికి సమానమయ్యే ఉష్ణోగ్రత సుమారు (a) 640 K (b) 2.1 × 10³ K (c) 1.9 × 10⁴ K (d) 6.4 × 10³ K
26. 300 K వద్ద ఆక్సిజన్ అణువుల సగటు వడి సుమారు (a) 395 m/s (b) 446 m/s (c) 484 m/s (d) 517 m/s
27. ఒక ఉష్ణోగ్రత వద్ద వాయువు A rms వడి, వాయువు B అత్యంత సంభావ్య వడికి సమానం. మోలార్ ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తి M_A : M_B (a) 2 : 3 (b) √3 : √2 (c) 3 : 2 (d) 9 : 4
28. మోలార్ ద్రవ్యరాశి M గల ఏకపరమాణుక ఆదర్శ వాయువు ఉన్న మూసిన పెట్టె v వడితో కదులుతోంది. దాన్ని అకస్మాత్తుగా ఆపారు; క్రమబద్ధ గతి శక్తి అంతా అంతర్గత శక్తిగా మారింది. ఉష్ణోగ్రతలో పెరుగుదల (a) Mv²/2R (b) Mv²/3R (c) 2Mv²/3R (d) Mv²/R
29. ప్రతిపాదన (A): ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద హైడ్రోజన్ అణువులు సగటున ఆక్సిజన్ అణువుల కంటే వేగంగా కదులుతాయి.
కారణం (R): ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద అన్ని వాయువులకు అణువు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి సమానం, కాబట్టి తేలికైన అణువు వేగంగా కదలాలి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: వాయు అణువుల అత్యంత సంభావ్య వడి వాటి rms వడి కంటే ఎక్కువ.
వాక్యం II: వాయు అణువుల rms వడి పరమ ఉష్ణోగ్రత వర్గమూలానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | ఉష్ణోగ్రతకు గతిజ వివరణ. |
| 2 | c | ½ m v²_rms = (3/2)k_BT నుంచి. |
| 3 | b | సగటు గతి శక్తి T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. |
| 4 | d | v_rms = √(3RT/M). |
| 5 | c | √3 > √(8/π) > √2. |
| 6 | a | N_A × (3/2)k_BT = (3/2)RT. |
| 7 | d | మాక్స్వెల్ వక్రం శిఖరం. |
| 8 | b | వక్రం విస్తరిస్తుంది, వైశాల్యం స్థిరం, శిఖరం కుడికి జరిగి కిందకు దిగుతుంది. |
| 9 | a | వైశాల్యం అన్ని అణువులనూ లెక్కిస్తుంది. |
| 10 | c | T = 0 వద్ద Ē = (3/2)k_BT = 0 (సాంప్రదాయిక). |
| 11 | d | 1.5 × 1.38 × 10⁻²³ × 400 ≈ 8.3 × 10⁻²¹ J. |
| 12 | b | √(3 × 8.314 × 300/0.032) ≈ 484 m/s. |
| 13 | c | T = 4 × 300 = 1200 K = 927 °C. |
| 14 | a | √(32/2) = 4. |
| 15 | b | √((4 + 16 + 36 + 64)/4) = √30 ≈ 5.5 m/s. |
| 16 | d | T/4 = 350/28, కాబట్టి T = 50 K. |
| 17 | a | మూడు సూత్రాల నుంచి. |
| 18 | c | T 300 K నుంచి 600 K కి; v ∝ √T. |
| 19 | d | Ē ∝ T. |
| 20 | b | 1.5 × 8.314 × 300 ≈ 3.74 kJ. |
| 21 | c | v_rms కేవలం T పైనే ఆధారపడుతుంది. |
| 22 | a | ఒకే T అంటే ఒకే సగటు గతి శక్తి. |
| 23 | c | √(4/2) = √2. |
| 24 | a | T₂ = T₁ × 8^(2/3) = 4T₁, కాబట్టి v రెట్టింపు. |
| 25 | d | T = 2380² × 0.028/(3 × 8.314) ≈ 6.4 × 10³ K. |
| 26 | b | √(8RT/πM) ≈ 446 m/s. |
| 27 | c | 3/M_A = 2/M_B నుంచి M_A/M_B = 3/2. |
| 28 | b | ఒక మోల్కు ½ Mv² = (3/2)RΔT. |
| 29 | a | సమాన గతి శక్తి, తక్కువ ద్రవ్యరాశి అంటే ఎక్కువ వడి. |
| 30 | d | v_mp < v_rms, కాబట్టి I తప్పు; II సరైనది. |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
PV = nRT ని PV = ⅔E_total తో కలపండి: అణువు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి Ē = (3/2)k_BT.
ఒక మోల్కు స్థానాంతరణ గతి శక్తి = (3/2)RT. ఇది T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, వాయువుపై కాదు.
ఉష్ణోగ్రత సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తికి కొలత. ఒకే T వద్ద ప్రతి ఆదర్శ వాయువుకు ఒకే Ē.
v_rms = √(3k_BT/m) = √(3RT/M) = √(3P/ρ). M ను kg/mol లో వాడండి.
స్థిర M వద్ద v_rms ∝ √T; స్థిర T వద్ద v_rms ∝ 1/√M.
T రెట్టింపైతే v_rms √2 రెట్లవుతుంది, 2 రెట్లు కాదు.
మాక్స్వెల్ వితరణ: అణువుల వడులు విస్తరించి ఉంటాయి; వక్రం సున్నా నుంచి మొదలై శిఖరానికి పెరిగి, తర్వాత పొడవైన తోకతో ఉంటుంది.
వక్రం కింది వైశాల్యం = మొత్తం అణువుల సంఖ్య. T మారినా అది మారదు.
ఎక్కువ T లేదా తేలికైన వాయువు: శిఖరం ఎక్కువ వడి వైపు జరిగి, తక్కువ ఎత్తుతో వెడలుగా అవుతుంది.
v_mp = √(2RT/M), v_avg = √(8RT/πM), v_rms = √(3RT/M).
క్రమం: v_mp ≤ v_avg ≤ v_rms, నిష్పత్తి సుమారు 1 : 1.13 : 1.22.
వడుల జాబితాకు: v_avg = (v ల మొత్తం)/N, v_rms = √(v² ల మొత్తం/N). ఎల్లప్పుడూ v_rms ≥ v_avg.
తేలికైన వాయువులు (H₂, He) చిన్న గ్రహాల నుంచి తప్పించుకుంటాయి, ఎందుకంటే వాటి అణువులలో కొంత భాగం పలాయన వడిని మించుతుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | విలువ లేదా గమనిక |
|---|---|---|
| అణువుకు గతి శక్తి | (3/2)k_BT | 300 K వద్ద 6.21 × 10⁻²¹ J |
| మోల్కు గతి శక్తి | (3/2)RT | 300 K వద్ద 3741 J |
| rms వడి | √(3RT/M) | 300 K వద్ద N₂: సుమారు 517 m/s |
| సగటు వడి | √(8RT/πM) | 0.92 × v_rms |
| అత్యంత సంభావ్య వడి | √(2RT/M) | 0.82 × v_rms |
| v_mp : v_avg : v_rms నిష్పత్తి | √2 : √(8/π) : √3 | 1 : 1.128 : 1.225 |
| రెండు ఉష్ణోగ్రతల వద్ద వడి | v₂/v₁ = √(T₂/T₁) | కెల్విన్ మాత్రమే |
| రెండు వాయువులు, ఒకే T | v₁/v₂ = √(M₂/M₁) | H₂ వడి O₂ కంటే 4 రెట్లు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"2-8/π-3": v_mp, v_avg, v_rms లలో వర్గమూలం కింద ఉండే సంఖ్యలు, ఆరోహణ క్రమంలో. క్రమం గుర్తుకు: "Most Men Run", M = Most probable (అత్యంత సంభావ్య), M = Mean (సగటు), R = Root mean square (rms).
"ఉష్ణోగ్రత మాట్లాడేది గతి శక్తితో, వడితో కాదు": సమాన T అంటే అన్ని వాయువులకు సమాన Ē; వడులు మాత్రం 1/√M ప్రకారం మారుతాయి.
"వేడి వక్రం పడుకుంటుంది": వేడి చేస్తే మాక్స్వెల్ వక్రం కుడివైపు విస్తరిస్తుంది, శిఖరం తగ్గుతుంది; వైశాల్యం మారదు.
"నాలుగు రెట్ల వేడి, రెట్టింపు వడి": v_rms ∝ √T, కాబట్టి వడి రెట్టింపు కావాలంటే T 4 రెట్లు పెరగాలి.
భావనల అనుసంధానం
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 8: ఉష్ణగతికశాస్త్రం ఏకపరమాణుక వాయువు అంతర్గత శక్తిగా ఒక మోల్కు (3/2)RT ను వాడుతుంది.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 6: గురుత్వాకర్షణ పలాయన వడిని ఇస్తుంది; చంద్రుడికి వాతావరణం ఎందుకు లేదో వివరించడానికి దాన్నే వాడాం.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు, తరంగాలు ధ్వని వడి √(γRT/M) ను ఇస్తుంది; దానికి v_rms లాగే √(T/M) రూపం ఉంటుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. v_rms; B. v_avg; C. v_mp; D. అణువు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి
జాబితా II: (i) √(2RT/M); (ii) (3/2)k_BT; (iii) √(3RT/M); (iv) √(8RT/πM)
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
32. 300 K వద్ద ప్రతి వాయువును దాని rms వడితో జతపరచండి (R = 8.314 J/mol K).
జాబితా I: A. H₂; B. He; C. N₂; D. O₂
జాబితా II: (i) 517 m/s; (ii) 1934 m/s; (iii) 484 m/s; (iv) 1368 m/s
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
33. ప్రతి మార్పును v_rms మారే కారకంతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. పరమ ఉష్ణోగ్రతను 4 రెట్లు చేశారు; B. పరమ ఉష్ణోగ్రతను రెట్టింపు చేశారు; C. ఒకే T వద్ద వాయువును 4 రెట్ల మోలార్ ద్రవ్యరాశి గల వాయువుతో మార్చారు; D. పరమ ఉష్ణోగ్రత, మోలార్ ద్రవ్యరాశి రెండూ రెట్టింపు అయ్యాయి
జాబితా II: (i) 1; (ii) 2; (iii) 1/2; (iv) √2
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i
34. మాక్స్వెల్ వడి వితరణ ప్రతి లక్షణాన్ని అది తెలిపే విషయంతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. వక్రం కింది వైశాల్యం; B. శిఖరం వద్ద వడి; C. అదే వాయువు ఉష్ణోగ్రతను పెంచడం; D. ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద బరువైన వాయువును వాడటం
జాబితా II: (i) v_mp; (ii) శిఖరం ఎక్కువ వడి వైపు జరిగి దాని ఎత్తు తగ్గుతుంది; (iii) మొత్తం అణువుల సంఖ్య; (iv) శిఖరం తక్కువ వడి వైపు జరిగి దాని ఎత్తు పెరుగుతుంది
(a) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv
35. ఈ కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద H₂, O₂ అణువులకు సమాన సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి ఉంటుంది.
B. ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద H₂ v_rms, O₂ v_rms కంటే 4 రెట్లు.
C. ఏ వాయువుకైనా v_mp, v_rms కంటే ఎక్కువ.
D. ఏ ఆదర్శ వాయువుకైనా ఒక మోల్ స్థానాంతరణ గతి శక్తి (3/2)RT.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. పరమ ఉష్ణోగ్రత రెట్టింపైతే v_rms రెట్టింపవుతుంది.
B. v_rms/v_mp = √(3/2), సుమారు 1.22.
C. అణువు సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి T పై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, వాయువు రకంపై కాదు.
D. వాయువును 27 °C నుంచి 327 °C కి వేడి చేస్తే సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి రెట్టింపవుతుంది.
(a) B, C మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, D మాత్రమే
37. ఐదు అణువుల వడులు 1, 3, 3, 5, 8 m/s. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. సగటు వడి 4 m/s.
B. rms వడి సుమారు 4.65 m/s.
C. ఈ జాబితాలో ఎక్కువసార్లు వచ్చిన వడి 5 m/s.
D. rms వడి సగటు వడి కంటే తక్కువ.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
38. ఈ కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వాయువు ఉష్ణోగ్రత దాని అణువుల సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తిని కొలుస్తుంది.
B. ఆదర్శ వాయువుకు 0 K వద్ద సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తి సున్నా అవుతుంది.
C. మూసివేసిన వాయు సిలిండర్ను వేగంగా వెళ్లే రైలులో తీసుకెళ్తే వాయువు ఉష్ణోగ్రత పెరుగుతుంది.
D. సమతాస్థితిలో ఉన్న H₂, N₂ మిశ్రమంలో రెండు వాయువులకు ఒకే v_rms ఉంటుంది.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
39. రెండు ఆదర్శ వాయువులు A, B లలో ప్రతిదానికీ v_rms (y-అక్షం), √T (x-అక్షం) గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ. A వాలు, B వాలుకు 4 రెట్లు. మోలార్ ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తి M_A/M_B (a) 1/4 (b) 4 (c) 16 (d) 1/16
40. పట్టికలో ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉన్న మూడు వాయువుల rms వడులు ఇవ్వబడ్డాయి.
| వాయువు | M (g/mol) | v_rms (m/s) |
|---|---|---|
| He | 4 | 1350 |
| CH₄ | 16 | 675 |
| Y | ? | 450 |
వాయువు Y మోలార్ ద్రవ్యరాశి (a) 12 g/mol (b) 36 g/mol (c) 27 g/mol (d) 9 g/mol
41. ఒకే వాయువుకు T₁, T₂ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద రెండు మాక్స్వెల్ వడి వక్రాలు గీశారు. T₂ వక్రం శిఖరం, T₁ వక్రం శిఖరం వడికి రెట్టింపు వడి వద్ద ఉంది. T₂/T₁ (a) 4 (b) 2 (c) √2 (d) 8
Q42–43 కు పేరా: ఒక అంతరిక్ష బృందం ఒక చిన్న ఉపగ్రహాన్ని అధ్యయనం చేస్తోంది. దాని ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత 400 K. బృందం ఒక సుమారు నియమాన్ని వాడుతుంది: ఒక వాయువు v_rms 400 m/s (పలాయన వడిలో సుమారు ఆరో వంతు) కంటే ఎక్కువ కాకపోతేనే ఆ ఉపగ్రహం ఆ వాయువును వందల కోట్ల సంవత్సరాలు నిలుపుకుంటుంది. R = 8.314 J/mol K అని తీసుకోండి.
42. ఈ ఉపగ్రహంపై హీలియం (M = 4 g/mol) rms వడి సుమారు (a) 597 m/s (b) 1117 m/s (c) 1934 m/s (d) 1579 m/s
43. బృందం నియమం ప్రకారం ఉపగ్రహం ఈ వాయువులలో దేనిని నిలుపుకుంటుంది? (a) N₂ (28 g/mol) (b) CO₂ (44 g/mol) (c) SO₂ (64 g/mol) (d) Ne (20 g/mol)
44. 300 K వద్ద హీలియం అత్యంత సంభావ్య వడి, T ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఆక్సిజన్ (M = 32 g/mol) rms వడికి సమానం. T విలువ (a) 800 K (b) 2400 K (c) 1200 K (d) 1600 K
45. ఒక వాయువు 27 °C వద్ద మొదలవుతుంది. దాని v_rms 10% పెరిగేదాకా వేడి చేశారు. కొత్త ఉష్ణోగ్రత, సగటు స్థానాంతరణ గతి శక్తిలో శాతాన్వయ పెరుగుదల (a) 90 °C, 21% (b) 57 °C, 10% (c) 363 °C, 21% (d) 30 °C, 10%
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | ప్రామాణిక రూపాలు: వర్గమూలం కింద 3, 8/π, 2; గతి శక్తి = (3/2)k_BT |
| 32 | a | √(3RT/M): 1934, 1368, 517, 484 m/s |
| 33 | c | v ∝ √(T/M): 2, √2, 1/2, 1 |
| 34 | b | వైశాల్యం = N; శిఖరం = v_mp; వేడి లేదా తేలికైన వాయువు: కుడికి, కిందకు |
| 35 | c | A, B, D సరైనవి; మూడు వడులలో v_mp అతి చిన్నది |
| 36 | c | A తప్పు: v_rms √2 రెట్లే పెరుగుతుంది; 300 K నుంచి 600 K కి గతి శక్తి రెట్టింపు |
| 37 | a | సగటు = 20/5 = 4; rms = √(108/5) = 4.65; ఎక్కువసార్లు వచ్చినది 3 |
| 38 | b | A, B సరైనవి; సమూహ చలనం T ని మార్చదు; v_rms M పై ఆధారపడుతుంది |
| 39 | d | వాలు ∝ 1/√M, కాబట్టి M_A/M_B = 1/16 |
| 40 | b | M ∝ 1/v²: 4 × (1350/450)² = 36 g/mol |
| 41 | a | v_mp ∝ √T, కాబట్టి T₂/T₁ = 2² = 4 |
| 42 | d | √(3 × 8.314 × 400 / 0.004) = 1579 m/s |
| 43 | c | M ≥ 3RT/v² = 62.4 g/mol అవసరం; SO₂ మాత్రమే |
| 44 | d | 2R(300)/4 = 3RT/32 నుంచి T = 1600 K |
| 45 | a | T = 300 × 1.1² = 363 K = 90 °C; గతి శక్తి ∝ T, 21% పెరుగుతుంది |