అధ్యాయం 5: స్వేచ్ఛా స్థాయిలు, శక్తి సమవిభజన, విశిష్టోష్ణాలు (Degrees of Freedom, Equipartition and Specific Heats)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
స్వేచ్ఛా స్థాయి అంటే ఏమిటి, ఏకపరమాణుక, ద్విపరమాణుక, బహుపరమాణుక అణువులకు వాటిని ఎలా లెక్కించాలో.
శక్తి సమవిభజన నియమం.
సమవిభజన నుంచి అంతర్గత శక్తి U, మోలార్ ఉష్ణ సామర్థ్యాలు Cv, Cp, γ ఎలా వస్తాయో.
వాయు మిశ్రమానికి Cv, Cp, γ లను ఎలా కనుగొనాలో.
సాంప్రదాయిక సిద్ధాంతం ఎక్కడ విఫలమవుతుంది, ఎందుకు.
5.1 స్వేచ్ఛా స్థాయిలు
ఒక అణువు శక్తిని నిల్వ చేసుకోగల స్వతంత్ర మార్గాల సంఖ్యే దాని స్వేచ్ఛా స్థాయిలు (Degrees of freedom, f). ఆచరణలో, అణువు చలనాన్ని వర్ణించడానికి అవసరమైన స్వతంత్ర నిర్దేశాంకాలను లెక్కించండి.
స్థానాంతరణం (Translation). ఏ అణువైనా తన ద్రవ్యరాశి కేంద్రాన్ని x, y, z వెంబడి కదిలించగలదు. ఇవి 3 స్థానాంతరణ స్వేచ్ఛా స్థాయిలు; వాటి శక్తి ½ mvₓ² + ½ mv_y² + ½ mv_z².
భ్రమణం (Rotation). ఒకటి కంటే ఎక్కువ పరమాణువులున్న అణువు తిరగగలదు కూడా.
రేఖీయ అణువు (O₂, N₂, CO, CO₂) తన రేఖకు లంబంగా ఉన్న రెండు అక్షాల చుట్టూ భ్రమించగలదు. ఆ రేఖ చుట్టూ భ్రమణానికి జడత్వ భ్రామకం (Moment of inertia) చాలా చిన్నది; సాధారణ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద అది శక్తిని నిల్వ చేయదు. కాబట్టి దానికి 2 భ్రమణ స్వేచ్ఛా స్థాయిలు.
రేఖీయం కాని అణువు (H₂O, NH₃, CH₄) మూడు అక్షాల చుట్టూ భ్రమించగలదు. కాబట్టి దానికి 3.
కంపనం (Vibration). స్ప్రింగుతో కలిపిన రెండు బంతుల్లా పరమాణువులు బంధాల వెంబడి డోలనం కూడా చేయగలవు. ప్రతి కంపన విధానం (vibrational mode) గతి శక్తినీ, స్థితి శక్తినీ రెండింటినీ నిల్వ చేస్తుంది. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద చాలా తేలికైన ద్విపరమాణుక అణువులలో కంపనాలు ఉత్తేజితమవవు. అలాంటి అణువును దృఢ (rigid) అణువు అంటాం.

మూడు స్థానాంతరణాలు, రెండు భ్రమణాలు కలిసి 5 స్వేచ్ఛా స్థాయిలు; బంధం చుట్టూ భ్రమణం లెక్కలోకి రాదు, కంపనం అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద మాత్రమే చేరుతుంది.
| అణువు రకం | ఉదాహరణ | స్థానాంతరణ | భ్రమణ | మొత్తం f (కంపనం లేకుండా) |
|---|---|---|---|---|
| ఏకపరమాణుక | He, Ne, Ar | 3 | 0 | 3 |
| ద్విపరమాణుక (దృఢ) | H₂, N₂, O₂ | 3 | 2 | 5 |
| రేఖీయ బహుపరమాణుక (దృఢ) | CO₂ | 3 | 2 | 5 |
| రేఖీయేతర బహుపరమాణుక (దృఢ) | H₂O, NH₃, CH₄ | 3 | 3 | 6 |
5.2 శక్తి సమవిభజన నియమం
ఇప్పటివరకు చూసిన శక్తి పదాలను గమనించండి. ప్రతి పదం ఒక వేగం, కోణీయ వేగం లేదా స్థానభ్రంశం యొక్క వర్గం.
శక్తి సమవిభజన నియమం (Law of equipartition of energy) ఇలా చెబుతుంది: T ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఉష్ణ సమతాస్థితిలో ఇలాంటి ప్రతి వర్గ (quadratic) శక్తి పదానికీ అణువుకు సగటున ½ k_BT శక్తి ఉంటుంది.
ఒక సందర్భం మనకు ఇప్పటికే తెలుసు. స్థానాంతరణంలో ఇలాంటి మూడు పదాలు ఉన్నాయి, దాని సగటు శక్తి (3/2)k_BT (అధ్యాయం 4). అంటే ప్రతి పదానికి ½ k_BT.
ఒక కంపన విధానంలో రెండు వర్గ పదాలు ఉంటాయి: గతి శక్తి, స్థితి శక్తి. కాబట్టి ప్రతి కంపన విధానానికి ½ k_BT + ½ k_BT = k_BT లభిస్తుంది.
| విధానం | అణువుకు సగటు శక్తి |
|---|---|
| ప్రతి స్థానాంతరణ స్థాయి | ½ k_BT |
| ప్రతి భ్రమణ స్థాయి | ½ k_BT |
| ప్రతి కంపన విధానం (గతి శక్తి + స్థితి శక్తి) | k_BT |
5.3 అంతర్గత శక్తి, విశిష్టోష్ణాలు
ఆదర్శ వాయువులో అణువుల మధ్య బలాలు ఉండవు. కాబట్టి అంతర్గత శక్తి (Internal energy) U అంటే అణువుల శక్తుల మొత్తం మాత్రమే. ప్రతి అణువుకు f ప్రభావవంతమైన స్వేచ్ఛా స్థాయిలు ఉంటే (ప్రతి కంపన విధానాన్ని రెండుగా లెక్కిస్తూ):
స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద మోలార్ ఉష్ణ సామర్థ్యం (Molar specific heat at constant volume) అంటే, ఎలాంటి పని జరగనప్పుడు ఒక మోల్ ఉష్ణోగ్రతను ఒక కెల్విన్ పెంచడానికి అవసరమైన శక్తి.
పుస్తకం 8 నుంచి ఆదర్శ వాయువుకు మేయర్ సంబంధం (Mayer's relation) Cp − Cv = R. కాబట్టి:
ఎక్కువ స్వేచ్ఛా స్థాయిలు అంటే ఉష్ణాన్ని నిల్వ చేసే మార్గాలు ఎక్కువ, Cv ఎక్కువ, γ తక్కువ. ఆదర్శ వాయువుకు γ ఎప్పుడూ 1 కి, 5/3 కి మధ్య ఉంటుంది.
| వాయువు | f | Cv | Cp | γ |
|---|---|---|---|---|
| ఏకపరమాణుక | 3 | 3R/2 | 5R/2 | 5/3 ≈ 1.67 |
| ద్విపరమాణుక, దృఢ | 5 | 5R/2 | 7R/2 | 7/5 = 1.40 |
| ద్విపరమాణుక, ఒక కంపన విధానంతో | 7 | 7R/2 | 9R/2 | 9/7 ≈ 1.29 |
| రేఖీయేతర బహుపరమాణుక, దృఢ | 6 | 3R | 4R | 4/3 ≈ 1.33 |
s కంపన విధానాలు ఉత్తేజితమైన రేఖీయేతర బహుపరమాణుక అణువుకు ప్రతి విధానం Cv కి R ని కలుపుతుంది.
కొలిచిన విలువలు బాగా సరిపోతాయి. ఆర్గాన్కు Cp ≈ 20.8 J mol⁻¹ K⁻¹ = 2.5R. గది ఉష్ణోగ్రత దగ్గర ఆక్సిజన్, నైట్రోజన్లకు Cp ≈ 29.1 J mol⁻¹ K⁻¹ = 3.5R.
ప్రమాణ ద్రవ్యరాశికి విశిష్టోష్ణం. మోలార్ విలువను kg/mol లోని మోలార్ ద్రవ్యరాశితో భాగించండి: c = C/M. హీలియంకు c_v = 1.5 × 8.314/0.004 ≈ 3.1 × 10³ J kg⁻¹ K⁻¹.
ఘనపదార్థాలు (చిన్న గమనిక). ఘనపదార్థంలో కంపించే పరమాణువులకు ఇదే ఆలోచన వర్తింపజేస్తే ప్రతి పరమాణువుకు 3 కంపన విధానాలు వస్తాయి; కాబట్టి ఒక మోల్కు C = 3R (డులాంగ్–పెటిట్ నియమం, Dulong and Petit). గది ఉష్ణోగ్రత దగ్గర చాలా లోహాలు దీనికి దగ్గరగా ఉంటాయి.
5.4 సమపీడన ప్రక్రియలో శక్తి ఎక్కడికి వెళుతుంది
స్థిర పీడనం వద్ద ఇచ్చిన ఉష్ణం Q రెండు భాగాలుగా విడిపోతుంది: U లో పెరుగుదల, వాయువు చేసిన పని W.
ఏకపరమాణుక వాయువుకు W/Q = 2/5. దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువుకు W/Q = 2/7.
5.5 వాయు మిశ్రమాలు
ఒక వాయువు n₁ మోల్స్, మరో వాయువు n₂ మోల్స్తో కలిసినప్పుడు అంతర్గత శక్తులు కలుస్తాయి. కాబట్టి మిశ్రమం మోలార్ Cv అనేది మోల్స్తో భారితం (weighted) చేసిన సగటు.
Cv = R/(γ − 1) కాబట్టి ఇదే నియమాన్ని నేరుగా γ తో కూడా రాయవచ్చు.
γ విలువల సగటును నేరుగా తీసుకోవద్దు. ఆ సులువు మార్గం తప్పు జవాబులు ఇస్తుంది.
5.6 సాంప్రదాయిక సిద్ధాంతం ఎక్కడ విఫలమవుతుంది
సమవిభజన ప్రకారం విశిష్టోష్ణాలు ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడవు. కానీ అతి తక్కువ, అతి ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ప్రయోగాలు దీనితో ఏకీభవించవు.
చాలా తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద (సుమారు 70 K కంటే తక్కువ) హైడ్రోజన్కు Cv ≈ 3R/2, అది ఏకపరమాణుక వాయువు అయినట్లు. దాని భ్రమణాలు "గడ్డకట్టి" (frozen) ఉంటాయి.
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద Cv ≈ 5R/2 (భ్రమణాలు పనిచేస్తాయి, కంపనాలు గడ్డకట్టి ఉంటాయి).
కొన్ని వేల కెల్విన్ల వద్ద కంపనాలు మేల్కొనడంతో Cv క్రమంగా 7R/2 వైపు పెరుగుతుంది.
దీనికి వివరణకు క్వాంటమ్ సిద్ధాంతం కావాలి: భ్రమణ, కంపన శక్తి మెట్లుగా (దశలుగా) వస్తుంది. k_BT ఆ మెట్టు పరిమాణానికి దాదాపు సమానమయ్యే వరకు ఆ విధానం గడ్డకట్టియే ఉంటుంది. ఇలా జరుగుతుందని తెలిసితే చాలు అని NEET ఆశిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: 300 K వద్ద 2 mol ఆక్సిజన్ (దృఢ ద్విపరమాణుక) అంతర్గత శక్తి కనుగొనండి.
సాధన: f = 5. U = (5/2)nRT = 2.5 × 2 × 8.314 × 300 ≈ 1.25 × 10⁴ J.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: H₂O ను దృఢ రేఖీయేతర అణువుగా తీసుకుని నీటి ఆవిరికి Cv, Cp, γ కనుగొనండి.
సాధన: f = 3 + 3 = 6. Cv = 3R, Cp = 4R, γ = 4/3 ≈ 1.33.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: 300 K వద్ద ఒక మోల్ నైట్రోజన్ (దృఢ) భ్రమణ గతి శక్తి కనుగొనండి. మొత్తం గతి శక్తిలో భ్రమణ శక్తి ఎంత భాగం?
సాధన: రెండు భ్రమణ స్థాయిలు, ప్రతి దానికి ఒక మోల్కు ½ RT. E_rot = RT = 8.314 × 300 ≈ 2.49 × 10³ J. మొత్తం = (5/2)RT, కాబట్టి భాగం 2/5.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ఒక వాయువుకు γ = 1.4. దాని అణువులకు ఎన్ని స్వేచ్ఛా స్థాయిలు ఉంటాయి?
సాధన: γ = 1 + 2/f, కాబట్టి f = 2/(γ − 1) = 2/0.4 = 5. ఇది దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువులా ప్రవర్తిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఆర్గాన్ (M = 40 g/mol) ప్రమాణ ద్రవ్యరాశి విశిష్టోష్ణాలు కనుగొనండి.
సాధన: c_v = (3/2)R/M = 1.5 × 8.314/0.040 ≈ 312 J kg⁻¹ K⁻¹. c_p = (5/2)R/M ≈ 520 J kg⁻¹ K⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: ఒక మోల్ హీలియంను ఒక మోల్ ఆక్సిజన్తో కలిపారు. మిశ్రమం Cv, Cp, γ కనుగొనండి.
సాధన: Cv = (1 × 1.5R + 1 × 2.5R)/2 = 2R. Cp = 3R. γ = 3/2 = 1.5. 5/3, 7/5 ల సగటు తీస్తే సుమారు 1.53 వస్తుంది, అది తప్పు.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: రెండు మోల్స్ హీలియంను మూడు మోల్స్ నైట్రోజన్తో కలిపారు. మిశ్రమం γ కనుగొనండి.
సాధన: Cv = (2 × 1.5R + 3 × 2.5R)/5 = 10.5R/5 = 2.1R. Cp = 3.1R. γ = 3.1/2.1 = 31/21 ≈ 1.48.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: ఒక మోల్ దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువును స్థిర పీడనం వద్ద 50 K వేడి చేశారు. Q, ΔU, W కనుగొనండి.
సాధన: Q = (7/2)R × 50 ≈ 1455 J. ΔU = (5/2)R × 50 ≈ 1039 J. W = R × 50 ≈ 416 J. సరిచూడండి: W/Q = 2/7.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.9 (NEET కఠినం): ఒక ఏకపరమాణుక వాయువు, ఒక దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువు మిశ్రమానికి γ = 1.6. వాటి మోల్స్ సంఖ్యల నిష్పత్తి కనుగొనండి.
సాధన: (n₁ + n₂)/(γ − 1) = n₁/(γ₁ − 1) + n₂/(γ₂ − 1) వాడండి. (n₁ + n₂)/0.6 = n₁/(2/3) + n₂/0.4; దీనినుంచి (5/3)(n₁ + n₂) = 1.5 n₁ + 2.5 n₂. కాబట్టి (1/6) n₁ = (5/6) n₂, n₁ : n₂ = 5 : 1.
త్వరిత పునశ్చరణ
f: ఏకపరమాణుక 3; దృఢ ద్విపరమాణుక లేదా రేఖీయ 5; దృఢ రేఖీయేతర 6; ప్రతి కంపన విధానం 2 కలుపుతుంది.
సమవిభజన: ప్రతి వర్గ పదానికి ½ k_BT; ప్రతి కంపన విధానానికి k_BT.
U = (f/2)nRT; Cv = (f/2)R; Cp = Cv + R; γ = 1 + 2/f.
γ: 5/3 (ఏకపరమాణుక), 7/5 (దృఢ ద్విపరమాణుక), 4/3 (దృఢ రేఖీయేతర).
మిశ్రమాలు: Cv ను మోల్స్తో సగటు చేయండి; γ ను నేరుగా ఎన్నడూ సగటు చేయవద్దు.
సమపీడన వేడి చేయడం: ΔU/Q = 1/γ; W/Q = 1 − 1/γ.
H₂ Cv ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుంది: తక్కువ T వద్ద భ్రమణం గడ్డకడుతుంది, అధిక T వద్ద కంపనం మేల్కొంటుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ద్విపరమాణుక అణువుకు 3 భ్రమణ స్థాయిలు లెక్కించడం. బంధ అక్షం చుట్టూ భ్రమణం లెక్కలోకి రాదు.
కంపన విధానానికి ½ k_BT మాత్రమే ఇవ్వడం. దానికి గతి శక్తి, స్థితి శక్తి రెండూ ఉంటాయి, కాబట్టి k_BT లభిస్తుంది.
మిశ్రమానికి γ విలువల సగటు తీసుకోవడం. దానికి బదులు Cv ను మోల్స్తో సగటు చేయండి.
ప్రమాణ ద్రవ్యరాశి విశిష్టోష్ణాలకు Cp − Cv = R వాడటం. ప్రమాణ ద్రవ్యరాశికి c_p − c_v = R/M.
CO₂ ను రేఖీయేతరంగా భావించడం. అది రేఖీయం; దాని దృఢ f = 5, 6 కాదు.
పీడనం స్థానాంతరణ గతి శక్తిపై మాత్రమే ఆధారపడుతుందని, U లో మాత్రం భ్రమణం, కంపనం కూడా ఉంటాయని మరచిపోవడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన తనిఖీ
1. ఏకపరమాణుక వాయు అణువు స్వేచ్ఛా స్థాయిల సంఖ్య (a) 1 (b) 3 (c) 5 (d) 6
2. దృఢ ద్విపరమాణుక అణువుకు స్వేచ్ఛా స్థాయిలు (a) 3 (b) 6 (c) 7 (d) 5
3. సమవిభజన నియమం ప్రకారం ప్రతి వర్గ స్వేచ్ఛా స్థాయికి అణువుకు సగటు శక్తి (a) ½ k_BT (b) k_BT (c) (3/2)k_BT (d) ½ RT
4. ఏకపరమాణుక ఆదర్శ వాయువుకు γ = Cp/Cv విలువ (a) 7/5 (b) 4/3 (c) 5/3 (d) 9/7
5. దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువు స్థిర ఘనపరిమాణ మోలార్ ఉష్ణ సామర్థ్యం (a) 3R/2 (b) 5R/2 (c) 7R/2 (d) 3R
6. ఒక మోల్ ఆదర్శ వాయువుకు Cp − Cv విలువ (a) R (b) R/2 (c) 2R (d) γR
7. స్వేచ్ఛా స్థాయిలు f పరంగా ఆదర్శ వాయువు γ (a) 1 + f/2 (b) 2/f (c) f/(f + 2) (d) 1 + 2/f
8. అణువు ప్రతి కంపన విధానం అణువుకు ఇచ్చే సగటు శక్తి (a) ½ k_BT (b) (3/2)k_BT (c) k_BT (d) సున్నా
9. రేఖీయ అణువు భ్రమణ స్వేచ్ఛా స్థాయిల సంఖ్య (a) 2 (b) 3 (c) 1 (d) 0
10. దృఢ రేఖీయేతర బహుపరమాణుక అణువుకు స్వేచ్ఛా స్థాయిలు (a) 5 (b) 6 (c) 7 (d) 9
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 400 K వద్ద 3 mol ఏకపరమాణుక ఆదర్శ వాయువు అంతర్గత శక్తి సుమారు (a) 10.0 kJ (b) 24.9 kJ (c) 15.0 kJ (d) 5.0 kJ
12. దృఢ ద్విపరమాణుక ఆదర్శ వాయువుకు γ (a) 1.40 (b) 1.67 (c) 1.33 (d) 1.29
13. దృఢ రేఖీయేతర త్రిపరమాణుక వాయువు స్థిర పీడన మోలార్ ఉష్ణ సామర్థ్యం (a) 3R (b) 7R/2 (c) 5R/2 (d) 4R
14. ఒక మోల్ హీలియంను ఒక మోల్ నైట్రోజన్తో కలిపారు. మిశ్రమం γ (a) 1.53 (b) 1.50 (c) 1.40 (d) 1.67
15. T ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఆక్సిజన్ అణువు (దృఢ) సగటు మొత్తం శక్తి (a) (3/2)k_BT (b) k_BT (c) (5/2)k_BT (d) (7/2)k_BT
16. దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువుకు భ్రమణ గతి శక్తికి, స్థానాంతరణ గతి శక్తికి నిష్పత్తి (a) 1 : 1 (b) 3 : 2 (c) 1 : 3 (d) 2 : 3
17. ఒక వాయువుకు γ = 1.4. దాని అణువుల స్వేచ్ఛా స్థాయిలు (a) 5 (b) 3 (c) 6 (d) 7
18. దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువును స్థిర పీడనం వద్ద వేడి చేశారు. ఇచ్చిన ఉష్ణంలో బాహ్య పనికి వాడిన భాగం (a) 5/7 (b) 2/7 (c) 2/5 (d) 3/7
19. హీలియం ప్రమాణ ద్రవ్యరాశికి స్థిర ఘనపరిమాణ విశిష్టోష్ణం సుమారు (a) 12.5 J kg⁻¹ K⁻¹ (b) 312 J kg⁻¹ K⁻¹ (c) 3.1 × 10³ J kg⁻¹ K⁻¹ (d) 5.2 × 10³ J kg⁻¹ K⁻¹
20. అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఒక ద్విపరమాణుక వాయువులో ఒక కంపన విధానం ఉత్తేజితమైంది. దాని γ (a) 7/5 (b) 5/3 (c) 4/3 (d) 9/7
21. స్థిర ఘనపరిమాణం వద్ద 2 mol ఏకపరమాణుక వాయువు ఉష్ణోగ్రతను 10 K పెంచడానికి అవసరమైన ఉష్ణం సుమారు (a) 249 J (b) 416 J (c) 125 J (d) 166 J
22. 300 K వద్ద ఒక మోల్ నైట్రోజన్ (దృఢ) మొత్తం గతి శక్తి సుమారు (a) 3.74 kJ (b) 6.24 kJ (c) 2.49 kJ (d) 8.73 kJ
స్థాయి 3: సవాలు
23. రెండు మోల్స్ హీలియంను మూడు మోల్స్ నైట్రోజన్తో కలిపారు. మిశ్రమం γ సుమారు (a) 1.40 (b) 1.53 (c) 1.67 (d) 1.48
24. ఏకపరమాణుక వాయువు, దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువు మిశ్రమానికి γ = 1.6. మోల్స్ నిష్పత్తి (ఏకపరమాణుక : ద్విపరమాణుక) (a) 1 : 5 (b) 1 : 1 (c) 5 : 1 (d) 3 : 2
25. ఒక రేఖీయేతర బహుపరమాణుక అణువులో s కంపన విధానాలు ఉత్తేజితమయ్యాయి. వాయువు మోలార్ Cv (a) (3 + s)R (b) (3/2 + s)R (c) (3 + 2s)R (d) (6 + s)R/2
26. సాంప్రదాయిక సిద్ధాంతం ప్రకారం హైడ్రోజన్ వాయువు Cv ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడకూడదు. చాలా తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద అది సుమారు 3R/2 గా ఉండటానికి కారణం (a) అణువులు పరమాణువులుగా విడిపోతాయి (b) భ్రమణ విధానాలు గడ్డకడతాయి, ఇది క్వాంటమ్ ప్రభావం (c) కంపనాలు చాలా పెద్దవవుతాయి (d) వాయువు ద్రవంగా మారుతుంది
27. మూడు మోల్స్ ఆక్సిజన్ (దృఢ) ను ఒక మోల్ ఆర్గాన్తో కలిపారు. మిశ్రమం మోలార్ Cv (a) 2R (b) 5R/2 (c) 13R/4 (d) 9R/4
28. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఒక వాయువు మోలార్ Cp ≈ 29.1 J mol⁻¹ K⁻¹. అది బహుశా (a) ఏకపరమాణుకం (b) దృఢ రేఖీయేతర బహుపరమాణుకం (c) దృఢ ద్విపరమాణుకం (d) కంపనాలు ఉత్తేజితమైన ద్విపరమాణుకం
29. ప్రతిపాదన (A): ఏకపరమాణుక వాయువు γ, దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువు γ కంటే ఎక్కువ.
కారణం (R): ఏకపరమాణుక అణువుకు స్వేచ్ఛా స్థాయిలు తక్కువ, γ = 1 + 2/f.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: సమవిభజన ప్రకారం అణువు ప్రతి కంపన విధానానికి సగటు శక్తి ½ k_BT.
వాక్యం II: గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద చాలా తేలికైన ద్విపరమాణుక అణువుల కంపన విధానాలు ఉత్తేజితం కావు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | మూడు స్థానాంతరణాలు మాత్రమే. |
| 2 | d | 3 స్థానాంతరణ + 2 భ్రమణ. |
| 3 | a | సమవిభజన నియమ వాక్యం. |
| 4 | c | 1 + 2/3 = 5/3. |
| 5 | b | f = 5 తో (f/2)R. |
| 6 | a | మేయర్ సంబంధం. |
| 7 | d | Cp/Cv = (f/2 + 1)/(f/2). |
| 8 | c | ½ k_BT గతి + ½ k_BT స్థితి. |
| 9 | a | అణువు స్వంత అక్షం చుట్టూ భ్రమణం లేదు. |
| 10 | b | 3 స్థానాంతరణ + 3 భ్రమణ. |
| 11 | c | 1.5 × 3 × 8.314 × 400 ≈ 15.0 kJ. |
| 12 | a | 1 + 2/5 = 1.4. |
| 13 | d | Cv = 3R, కాబట్టి Cp = 4R. |
| 14 | b | Cv = (1.5R + 2.5R)/2 = 2R; γ = 3R/2R. |
| 15 | c | f = 5, ప్రతిదానికి ½ k_BT. |
| 16 | d | 2 భ్రమణ పదాలు : 3 స్థానాంతరణ పదాలు. |
| 17 | a | f = 2/(γ − 1) = 5. |
| 18 | b | W/Q = R/Cp = 2/7. |
| 19 | c | 1.5 × 8.314/0.004 ≈ 3.1 × 10³. |
| 20 | d | f = 7; γ = 1 + 2/7. |
| 21 | a | 2 × 1.5 × 8.314 × 10 ≈ 249 J. |
| 22 | b | 2.5 × 8.314 × 300 ≈ 6.24 kJ. |
| 23 | d | Cv = 2.1R, Cp = 3.1R; γ = 31/21. |
| 24 | c | (5/3)(n₁ + n₂) = 1.5n₁ + 2.5n₂ నుంచి 5 : 1. |
| 25 | a | స్థానాంతరణ, భ్రమణాల నుంచి 3R, ప్రతి విధానానికి R. |
| 26 | b | భ్రమణ శక్తి క్వాంటీకరణం చెందింది; తక్కువ T వద్ద విధానాలు గడ్డకడతాయి. |
| 27 | d | (3 × 2.5R + 1.5R)/4 = 9R/4. |
| 28 | c | 29.1 ≈ 3.5R = దృఢ ద్విపరమాణుక Cp. |
| 29 | a | f = 3 నుంచి 5/3, f = 5 నుంచి 7/5 కంటే ఎక్కువ. |
| 30 | d | కంపన విధానానికి k_BT లభిస్తుంది, కాబట్టి I తప్పు. |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
స్వేచ్ఛా స్థాయిలు f = అణువు శక్తిని నిల్వ చేసుకోగల స్వతంత్ర మార్గాల సంఖ్య.
ఏకపరమాణుకం: 3 స్థానాంతరణ, f = 3.
దృఢ ద్విపరమాణుక లేదా రేఖీయ అణువు: 3 స్థానాంతరణ + 2 భ్రమణ, f = 5.
దృఢ రేఖీయేతర అణువు: 3 స్థానాంతరణ + 3 భ్రమణ, f = 6.
కంపన విధానం గతి శక్తి, స్థితి శక్తి రెండింటినీ నిల్వ చేస్తుంది; కాబట్టి అది 2 పదాలుగా లెక్కలోకి వస్తుంది, k_BT ని మోస్తుంది. కంపనంతో ద్విపరమాణుకం: f = 7.
సమవిభజన నియమం: సమతాస్థితిలో ప్రతి వర్గ శక్తి పదానికి అణువుకు ½k_BT (ఒక మోల్కు ½RT) లభిస్తుంది.
n మోల్స్ అంతర్గత శక్తి: U = (f/2)nRT.
Cv = (f/2)R, Cp = Cv + R = (f/2 + 1)R, γ = Cp/Cv = 1 + 2/f.
ఎక్కువ స్వేచ్ఛా స్థాయిలు: Cv ఎక్కువ, γ తక్కువ (f పెరిగే కొద్దీ γ 1 వైపు వెళుతుంది).
సమపీడన వేడి చేయడం: ΔU/Q = 1/γ, W/Q = 1 − 1/γ.
మిశ్రమం: Cv,mix = (n₁Cv₁ + n₂Cv₂)/(n₁ + n₂). γ ను నేరుగా సగటు చేయవద్దు.
ఒక kg కు విశిష్టోష్ణం = C/M; కాబట్టి తేలికైన వాయువులకు ఒక kg కు విశిష్టోష్ణం ఎక్కువ.
ఘనపదార్థాలు (డులాంగ్–పెటిట్): ప్రతి పరమాణువుకు 3 కంపన విధానాలు, కాబట్టి C ≈ 3R ≈ 25 J/mol K.
తక్కువ T వద్ద సమవిభజన విఫలమవుతుంది: భ్రమణ, కంపన విధానాలు "గడ్డకడతాయి"; H₂ Cv ఉష్ణోగ్రతతో మెట్లుగా పెరుగుతుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అణువు | f | Cv | Cp | γ |
|---|---|---|---|---|
| ఏకపరమాణుకం (He, Ar) | 3 | 1.5R = 12.5 J/mol K | 2.5R | 5/3 = 1.67 |
| దృఢ ద్విపరమాణుకం (N₂, O₂) | 5 | 2.5R = 20.8 J/mol K | 3.5R | 7/5 = 1.40 |
| దృఢ రేఖీయేతరం (H₂O, CH₄) | 6 | 3R = 24.9 J/mol K | 4R | 4/3 = 1.33 |
| కంపనంతో ద్విపరమాణుకం | 7 | 3.5R | 4.5R | 9/7 = 1.29 |
| ఘనపదార్థం (డులాంగ్–పెటిట్) | 6 పదాలు | 3R | సుమారు 3R | వాడరు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"3-5-6-7": ఏకపరమాణుక, దృఢ ద్విపరమాణుక, దృఢ రేఖీయేతర, కంపించే ద్విపరమాణుక అణువుల f. లెక్క: మూడు కదలికలు, ఆ పైన రెండు మలుపులు లేదా మూడు మలుపులు, ఒక కంపనానికి మరో రెండు.
"గామా అంటే ఒకటి ప్లస్ రెండు బై f": γ = 1 + 2/f. f = 3 అయితే 5/3, f = 5 అయితే 7/5.
"కంపనానికి రెట్టింపు వాటా": ఒక కంపన విధానం = గతి శక్తి + స్థితి శక్తి = k_BT, ½k_BT కాదు.
"Cv ని కలపండి, γ ని కాదు": మిశ్రమంలో Cv ను మోల్స్తో సగటు చేసి, Cp కోసం R కలిపి, తర్వాత భాగించండి.
"డులాంగ్ 25": చాలా ఘనపదార్థాల మోలార్ ఉష్ణ సామర్థ్యం 25 J/mol K (3R) కి దగ్గరగా ఉంటుంది.
భావనల అనుసంధానం
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 8: ఉష్ణగతికశాస్త్రం మొదటి నియమం, మేయర్ సంబంధం, స్థిరోష్ణక ప్రక్రియలలో Cv, Cp, γ లను వాడుతుంది.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు, తరంగాలు ధ్వని వడి v = √(γRT/M) లో γ ను వాడుతుంది.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 7: ఘనపదార్థాలు, ద్రవాల ధర్మాలు ఉష్ణ సామర్థ్యం, కేలోరిమితిని వివరిస్తుంది; అక్కడ ఘనపదార్థాలకు 3R నియమం వర్తిస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. ప్రతి అణు రకాన్ని దాని స్వేచ్ఛా స్థాయిలతో జతపరచండి (వేరేగా చెప్పకపోతే మధ్యస్థ ఉష్ణోగ్రత వద్ద).
జాబితా I: A. ఏకపరమాణుక వాయువు; B. దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువు; C. ఒక కంపన విధానం పనిచేసే ద్విపరమాణుక వాయువు; D. దృఢ రేఖీయేతర త్రిపరమాణుక వాయువు
జాబితా II: (i) 6; (ii) 5; (iii) 7; (iv) 3
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
32. ప్రతి వాయువును దాని γ తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఏకపరమాణుకం; B. దృఢ ద్విపరమాణుకం; C. దృఢ రేఖీయేతర బహుపరమాణుకం; D. కంపనంతో ద్విపరమాణుకం
జాబితా II: (i) 4/3; (ii) 9/7; (iii) 5/3; (iv) 7/5
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. ఒక వాయువును స్థిర పీడనం వద్ద వేడి చేశారు. ప్రతి రాశిని, ఇచ్చిన ఉష్ణం Q లో దాని భాగంగా విలువతో జతపరచండి.
జాబితా I: A. దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువుకు ΔU; B. దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువు చేసిన పని; C. ఏకపరమాణుక వాయువుకు ΔU; D. ఏకపరమాణుక వాయువు చేసిన పని
జాబితా II: (i) 2/5; (ii) 5/7; (iii) 3/5; (iv) 2/7
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
34. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. అణువుకు ప్రతి స్థానాంతరణ స్వేచ్ఛా స్థాయికి శక్తి; B. అణువుకు ప్రతి కంపన విధానానికి శక్తి; C. 1 mol దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువు అంతర్గత శక్తి; D. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద సాధారణ ఘనపదార్థం మోలార్ ఉష్ణ సామర్థ్యం
జాబితా II: (i) 3R; (ii) k_BT; (iii) ½k_BT; (iv) (5/2)RT
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
35. ఈ కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. దృఢ ద్విపరమాణుక అణువుకు 2 భ్రమణ స్వేచ్ఛా స్థాయిలు ఉంటాయి.
B. ఏ ఆదర్శ వాయువుకైనా Cp − Cv = R.
C. స్వేచ్ఛా స్థాయిల సంఖ్య చాలా పెద్దదైతే γ విలువ 1 కి చేరువవుతుంది.
D. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద O₂ కంపన విధానాలు చాలావరకు ఉత్తేజితం కావు.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి (R = 8.314 J/mol K).
A. ఏకపరమాణుక వాయువుకు Cv సుమారు 12.5 J/mol K.
B. దృఢ ద్విపరమాణుక వాయువుకు Cp సుమారు 29.1 J/mol K.
C. హీలియం ఒక kg కు విశిష్టోష్ణం ఆర్గాన్ కంటే తక్కువ.
D. దృఢ రేఖీయేతర అణువుకు Cv = 3R.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B మాత్రమే
37. సమవిభజన గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ప్రతి వర్గ శక్తి పదానికి అణువుకు ½k_BT లభిస్తుంది.
B. కంపన విధానంలో రెండు వర్గ పదాలు ఉంటాయి, ఒకటి గతిజ, ఒకటి స్థితిజ.
C. ప్రయోగంలో చూసినట్లు H₂ Cv ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుందని సాంప్రదాయిక సమవిభజన అంచనా వేస్తుంది.
D. భ్రమణం, తర్వాత కంపనం పాలుపంచుకోవడం మొదలుపెట్టేకొద్దీ H₂ కొలిచిన Cv ఉష్ణోగ్రతతో పెరుగుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
38. ఒక పాత్రలో 1 mol He, 1 mol దృఢ O₂ ఉన్నాయి. ఈ కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. మిశ్రమం Cv ఒక మోల్కు 2R.
B. మిశ్రమం γ = 1.5.
C. మిశ్రమం γ అనేది 5/3, 7/5 ల సాధారణ సగటు.
D. T ఉష్ణోగ్రత వద్ద మిశ్రమం మొత్తం అంతర్గత శక్తి 4RT.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
39. హైడ్రోజన్ వాయువుకు Cv/R vs ఉష్ణోగ్రత గ్రాఫ్ 1.5, 2.5, 3.5 వద్ద మూడు సమతల మెట్లను చూపిస్తుంది. గది ఉష్ణోగ్రతను కవర్ చేసే మధ్య మెట్టు అర్థం (a) స్థానాంతరణం మాత్రమే పనిచేస్తుంది (b) స్థానాంతరణం, భ్రమణం పనిచేస్తాయి, కంపనం గడ్డకట్టి ఉంటుంది (c) కంపనంతో సహా అన్ని విధానాలు పనిచేస్తాయి (d) భ్రమణం మాత్రమే పనిచేస్తుంది
40. పట్టికలో మూడు ఆదర్శ వాయువుల కొలిచిన Cv విలువలు ఇవ్వబడ్డాయి (R = 8.314 J/mol K).
| వాయువు | Cv (J/mol K) |
|---|---|
| X | 20.8 |
| Y | 12.5 |
| Z | 24.9 |
వీటిలో దృఢ రేఖీయేతర బహుపరమాణుక వాయువు అయ్యే అవకాశం ఎక్కువ ఉన్నది ఏది, దాని γ ఎంత? (a) X, 1.40 (b) Y, 1.67 (c) Z, 1.33 (d) Z, 1.40
41. 1 mol ఆదర్శ వాయువుకు అంతర్గత శక్తి U (y-అక్షం), T (x-అక్షం) గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ; దాని వాలు 20.8 J/K. వాయువు γ (a) 1.67 (b) 1.33 (c) 1.29 (d) 1.40
Q42–43 కు పేరా: స్థిర ఘనపరిమాణం గల మూసివేసిన ఉక్కు సిలిండర్లో 300 K వద్ద 2 mol నైట్రోజన్ (దృఢ ద్విపరమాణుకం) ఉంది. ఒక విద్యుత్ హీటర్ 2079 J ఉష్ణాన్ని ఇస్తుంది. R = 8.314 J/mol K అని తీసుకోండి.
42. వాయువు ఉష్ణోగ్రతలో పెరుగుదల సుమారు (a) 50 K (b) 36 K (c) 83 K (d) 25 K
43. ఇప్పుడు అదే వాయువును స్వేచ్ఛగా కదిలే ముషలకం ఉన్న సిలిండర్లో (స్థిర పీడనం) ఉంచి అదే 2079 J ఇచ్చారు. వాయువు చేసిన పని సుమారు (a) 2079 J (b) 1485 J (c) 594 J (d) సున్నా
44. ఒక మిశ్రమంలో 2 mol హీలియం, 3 mol దృఢ N₂ ఉన్నాయి. దాని γ సుమారు (a) 1.48 (b) 1.53 (c) 1.40 (d) 1.62
45. ఒక ఆదర్శ వాయువును స్థిర పీడనం వద్ద వేడి చేశారు. అది 700 J గ్రహించింది, దాని అంతర్గత శక్తి 500 J పెరిగింది. అణువుకు స్వేచ్ఛా స్థాయిలు, అణువు రకం (a) 3, ఏకపరమాణుకం (b) 5, దృఢ ద్విపరమాణుకం (c) 6, దృఢ రేఖీయేతరం (d) 7, కంపించే ద్విపరమాణుకం
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | 3, 5, 7, 6 |
| 32 | d | γ = 1 + 2/f: 5/3, 7/5, 4/3, 9/7 |
| 33 | a | ΔU/Q = 1/γ, W/Q = 1 − 1/γ |
| 34 | c | ½k_BT; k_BT; (5/2)RT; 3R |
| 35 | d | నాలుగూ సరైనవే |
| 36 | a | C తప్పు: He తేలికైనది, కాబట్టి దాని ఒక kg విశిష్టోష్ణం ఎక్కువ |
| 37 | b | C తప్పు: సాంప్రదాయిక సిద్ధాంతం స్థిర Cv అంచనా వేస్తుంది, అది విఫలమవుతుంది |
| 38 | c | Cv = (1.5 + 2.5)R/2 = 2R, Cp = 3R, γ = 1.5; γ ను ఎన్నడూ సగటు చేయవద్దు |
| 39 | b | 2.5R = 3 స్థానాంతరణ + 2 భ్రమణ పదాలు |
| 40 | c | 24.9 = 3R, కాబట్టి f = 6, γ = 4/3 |
| 41 | d | వాలు = Cv = 2.5R, కాబట్టి γ = 1.4 |
| 42 | a | ΔT = 2079/(2 × 20.785) = 50 K |
| 43 | c | W = (2/7)Q = 594 J |
| 44 | a | Cv = (3 + 7.5)R/5 = 2.1R; γ = 3.1/2.1 = 1.48 |
| 45 | b | ΔU/Q = 5/7 = f/(f + 2), కాబట్టి f = 5 |