Chapter 3 of 12 · 38 min read

అధ్యాయం 1: విద్యుత్ ఆవేశం మరియు కూలుమ్ నియమం (Electric Charge and Coulomb's Law)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • విద్యుత్ ఆవేశం అంటే ఏమిటి, దాని మూడు ప్రాథమిక ధర్మాలు: సంకలన ధర్మం, క్వాంటీకరణం, నిత్యత్వం.

  • ఘర్షణ, వహనం, ప్రేరణ ద్వారా వస్తువులు ఎలా ఆవేశాన్ని పొందుతాయి.

  • శూన్యంలో, యాకనంలో కూలుమ్ నియమం అదిశ, సదిశ రూపాలు.

  • అధ్యారోపణ సూత్రంతో అనేక ఆవేశాల వల్ల ఫలిత బలం కనుగొనడం.

  • రేఖీయ, ఉపరితల, ఘనపరిమాణ ఆవేశ సాంద్రతలతో అవిచ్ఛిన్న ఆవేశాన్ని వర్ణించడం.

  • మూడు ఆవేశాలు, ఆవేశిత లోలకాలతో సమతాస్థితి సమస్యలను సాధించడం.

1.1 విద్యుత్ ఆవేశం అంటే ఏమిటి?

చలికాలం ఉదయం పొడిగా ఉన్న జుట్టును దువ్వండి. ఆ దువ్వెన చిన్న కాగితపు ముక్కలను ఆకర్షిస్తుంది. రుద్దడం వల్ల దువ్వెకు అంతకు ముందు లేని ఒక ధర్మం వచ్చింది. ఈ ధర్మాన్నే విద్యుత్ ఆవేశం (Electric charge) అంటాం.

ఆవేశం రెండు రకాలు. బెంజమిన్ ఫ్రాంక్లిన్ వాటికి ధన (positive), రుణ (negative) అని పేర్లు పెట్టాడు. సజాతీయ ఆవేశాలు వికర్షించుకుంటాయి. విజాతీయ ఆవేశాలు ఆకర్షించుకుంటాయి.

ప్రతి పరమాణువులో ప్రోటాన్లు ధన ఆవేశాన్ని, ఎలక్ట్రాన్లు రుణ ఆవేశాన్ని కలిగి ఉంటాయి. ఈ రెండు ఆవేశాల పరిమాణం సమానం. సాధారణ పరమాణువులో రెండూ సమాన సంఖ్యలో ఉంటాయి, కాబట్టి అది తటస్థంగా ఉంటుంది. ఒక వస్తువు ఎలక్ట్రాన్లను పొందినప్పుడు లేదా కోల్పోయినప్పుడు ఆవేశితమవుతుంది. సాధారణ ఆవేశీకరణంలో ప్రోటాన్లు కేంద్రకంలోనే స్థిరంగా ఉంటాయి.

  • ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోయిన వస్తువు ధనావేశం పొందుతుంది.

  • ఎలక్ట్రాన్లను పొందిన వస్తువు రుణావేశం పొందుతుంది.

ఆవేశానికి SI ప్రమాణం కూలుమ్ (C). విద్యుత్ ప్రవాహం ఒక ఆంపియర్ ఉన్నప్పుడు ఒక సెకనులో ఒక బిందువు గుండా ప్రవహించే ఆవేశమే ఒక కూలుమ్. కాబట్టి 1 C = 1 A s.

1.2 ఆవేశం యొక్క ప్రాథమిక ధర్మాలు

సంకలన ధర్మం (Additivity). ఆవేశం ఒక అదిశ (Scalar). ఒక వ్యవస్థ మొత్తం ఆవేశం అందులోని అన్ని ఆవేశాల బీజగణిత మొత్తానికి సమానం. +5 μC, −2 μC, +1 μC భాగాలు ఉన్న వస్తువు ఫలిత ఆవేశం +4 μC. జేబులోకి వచ్చే డబ్బు, బయటకు పోయే డబ్బు లాగానే ఇక్కడ గుర్తులు చాలా ముఖ్యం.

qnet=q1+q2+q3+⋯+qnq_{net} = q_1 + q_2 + q_3 + \dots + q_n

క్వాంటీకరణం (Quantisation). ప్రతి స్వేచ్ఛా ఆవేశం అతి చిన్న ఆవేశం e కు పూర్ణసంఖ్యా గుణితం. ఇక్కడ e = 1.6 × 10⁻¹⁹ C; ఇది ఒక ఎలక్ట్రాన్ లేదా ప్రోటాన్ ఆవేశ పరిమాణం.

q=±ne,n=0,1,2,3,…q = \pm n e, \quad n = 0, 1, 2, 3, \dots

కాబట్టి ఒక వస్తువుపై 3.2 × 10⁻¹⁹ C (n = 2) ఉండవచ్చు, కానీ 2.4 × 10⁻¹⁹ C (n = 1.5) ఎన్నటికీ ఉండదు. e చాలా చిన్నది కాబట్టి రోజువారీ ఆవేశాలలో కోట్లాది ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి. ఒక కూలుమ్ సుమారు 6.25 × 10¹⁸ ఎలక్ట్రాన్ల ఆవేశం. ఈ స్థాయిలో ఆవేశం అవిచ్ఛిన్నమైనదిగా ప్రవర్తిస్తుంది.

నిత్యత్వం (Conservation). వియుక్త వ్యవస్థ మొత్తం ఆవేశం ఎన్నడూ మారదు. ఆవేశం ఒక వస్తువు నుంచి మరొక వస్తువుకు కదలవచ్చు, కానీ తనంతట తానుగా సృష్టించబడదు, నశించదు. గాజు కడ్డీని పట్టు గుడ్డతో రుద్దితే కడ్డీకి +q, పట్టు గుడ్డకు సరిగ్గా −q వస్తాయి. కేంద్రక చర్యలలో కూడా చర్యకు ముందు మొత్తం ఆవేశం = చర్య తర్వాత మొత్తం ఆవేశం. జంట ఉత్పత్తి (pair production)లో ఒక గామా ఫోటాన్ (ఆవేశం 0) ఒక ఎలక్ట్రాన్ (−e), ఒక పాజిట్రాన్ (+e)గా మారుతుంది. మొత్తం ఇప్పటికీ సున్నానే.

అచరత్వం (Invariance). ఒక కణం ఆవేశం దాని వడిపై ఆధారపడదు. చాలా ఎక్కువ వడులవద్ద ద్రవ్యరాశి, పొడవు మారవచ్చు, కానీ ఆవేశం మారదు.

1.3 వస్తువులు ఎలా ఆవేశితమవుతాయి

పద్ధతిఏమి జరుగుతుందివస్తువుపై చివరి ఆవేశం
ఘర్షణ (Friction)రుద్దినప్పుడు ఎలక్ట్రాన్లు ఒక ఉపరితలం నుంచి మరొక ఉపరితలానికి కదులుతాయిరెండు వస్తువులపై సమాన, వ్యతిరేక ఆవేశాలు
వహనం (స్పర్శ)ఆవేశిత వస్తువు తటస్థ వాహకాన్ని తాకుతుంది; ఆవేశం రెండింటిపై వ్యాపిస్తుందిఆవేశించే వస్తువు గుర్తే
ప్రేరణ (Induction)ఆవేశిత వస్తువును దగ్గరకు తెస్తారు (తాకకుండా); వాహకాన్ని భూమికి కలుపుతారు, ఆవేశిత వస్తువును తీసేసే ముందే భూ సంబంధాన్ని తెంచుతారుఆవేశించే వస్తువుకు వ్యతిరేక గుర్తు

ప్రేరణ దశలవారీగా జరుగుతుంది. తటస్థ లోహపు గోళం దగ్గరకు ధనావేశ కడ్డీని తెచ్చండి. గోళంలోని స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లు కడ్డీ వైపు జరుగుతాయి. దగ్గరి వైపు రుణంగా, దూరపు వైపు ధనంగా మారుతుంది, కానీ ఫలిత ఆవేశం ఇంకా సున్నానే. ఇప్పుడు దూరపు వైపును భూమికి తాకించండి. భూమి నుంచి ఎలక్ట్రాన్లు పైకి వచ్చి ధన వైపును తటస్థం చేస్తాయి. భూ సంబంధాన్ని తెంచి, తర్వాత కడ్డీని తీసేయండి. గోళంపై ఫలిత రుణావేశం మిగులుతుంది.

ఆవేశిత దువ్వెన తటస్థ కాగితాన్ని ఆకర్షించడానికి కారణం కూడా ఇలాంటిదే. దువ్వెన కాగితాన్ని ధ్రువణం చెందిస్తుంది. దగ్గరి వైపుకు వ్యతిరేక గుర్తు వస్తుంది, అది దగ్గరగా ఉంటుంది కాబట్టి ఆకర్షణ వికర్షణను మించుతుంది.

వాహకాలు మరియు బంధకాలు (Conductors and insulators). లోహాలలో స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి, కాబట్టి ఆవేశం వాటి గుండా సులభంగా కదులుతుంది. గాజు, ప్లాస్టిక్, రబ్బరు, ఎండిన చెక్క ఆవేశాన్ని ఉంచిన చోటే నిలుపుకుంటాయి. అధ్యాయం 7 వీటిని వివరంగా చర్చిస్తుంది.

1.4 కూలుమ్ నియమం (Coulomb's law)

1785లో చార్ల్స్ కూలుమ్ మెలిక తులాదండం (torsion balance) సహాయంతో చిన్న ఆవేశిత గోళాల మధ్య బలాన్ని కొలిచాడు. శూన్యంలో r దూరంలో ఉన్న q₁, q₂ అనే రెండు బిందు ఆవేశాలకు:

  • బలం (Force) లబ్ధం q₁q₂ కు అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.

  • బలం r² కు విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది.

  • బలం రెండు ఆవేశాలను కలిపే రేఖ వెంట పనిచేస్తుంది.

F=kq1q2r2,k=14πε0=9×109 N m2 C−2F = k \frac{q_1 q_2}{r^2}, \qquad k = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} = 9 \times 10^{9}\ \mathrm{N\,m^2\,C^{-2}}

ఇక్కడ ε₀ = 8.85 × 10⁻¹² C² N⁻¹ m⁻² ని శూన్యం పెర్మిటివిటీ (Permittivity of free space) అంటారు. దీని మితి సూత్రం [M⁻¹ L⁻³ T⁴ A²].

q₁q₂ ధనాత్మకమైతే బలం వికర్షణ బలం. రుణాత్మకమైతే ఆకర్షణ బలం.

సదిశ రూపం. q₁ నుంచి q₂ వైపు సదిశ (Vector) r₁₂ అనుకోండి. q₁ వల్ల q₂ పై బలం:

F⃗21=14πε0q1q2r122 r^12=14πε0q1q2r123 r⃗12\vec{F}_{21} = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \frac{q_1 q_2}{r_{12}^2}\, \hat{r}_{12} = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0} \frac{q_1 q_2}{r_{12}^3}\, \vec{r}_{12}

q₂ వల్ల q₁ పై బలం దీనికి సమానం, వ్యతిరేకం: F₁₂ = −F₂₁. కూలుమ్ బలాలు న్యూటన్ మూడో నియమాన్ని పాటిస్తాయి. అవి కేంద్రీయ బలాలు, సంరక్షక బలాలు కూడా.

ఒక యాకనంలో. అవే రెండు ఆవేశాలను నూనెలో లేదా నీటిలో ఉంచండి. యాకనం బలాన్ని K రెట్లు తగ్గిస్తుంది. K ని డై ఎలక్ట్రిక్ స్థిరాంకం (Dielectric constant) లేదా సాపేక్ష పెర్మిటివిటీ (Relative permittivity) εᵣ అంటారు.

Fmedium=14πε0Kq1q2r2=FvacuumK,K=εr=εε0F_{medium} = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0 K} \frac{q_1 q_2}{r^2} = \frac{F_{vacuum}}{K}, \qquad K = \varepsilon_r = \frac{\varepsilon}{\varepsilon_0}

శూన్యానికి K = 1, గాలికి K సుమారు 1.0006, నీటికి K సుమారు 80, లోహానికి K అనంతంగా తీసుకుంటారు. K స్థిరాంకం గల యాకనంలో r దూరం వద్ద బలం, శూన్యంలో r√K దూరం వద్ద బలానికి సమానం.

నియమం నుంచి 1 కూలుమ్ నిర్వచనం. q₁ = q₂ = 1 C, r = 1 m అనుకోండి. అప్పుడు F = 9 × 10⁹ N. శూన్యంలో 1 m దూరంలో ఉన్న సమాన ఆవేశాన్ని 9 × 10⁹ N బలంతో వికర్షించే ఆవేశమే ఒక కూలుమ్. దీనిని బట్టి 1 C చాలా పెద్ద ఆవేశమని తెలుస్తుంది.

1.5 కూలుమ్ నియమం, గురుత్వాకర్షణతో పోలిక

లక్షణంస్థిర విద్యుత్ బలంగురుత్వాకర్షణ బలం
ఆధారపడేదిఆవేశాలు q₁q₂ద్రవ్యరాశులు m₁m₂
దూరంతో సంబంధంవిలోమ వర్గ నియమంవిలోమ వర్గ నియమం
స్వభావంఆకర్షణ లేదా వికర్షణఎప్పుడూ ఆకర్షణే
స్థిరాంకంk = 9 × 10⁹ N m² C⁻²G = 6.67 × 10⁻¹¹ N m² kg⁻²
యాకనం ప్రభావంK రెట్లు తగ్గుతుందిప్రభావం లేదు
సాపేక్ష బలం (రెండు ప్రోటాన్లు)సుమారు 10³⁶ రెట్లు ఎక్కువబలహీనమైనది
కేంద్రీయ, సంరక్షక బలంఅవునుఅవును

1.6 అనేక ఆవేశాలు: అధ్యారోపణ సూత్రం (Superposition principle)

అనేక ఆవేశాలు ఒక ఆవేశంపై పనిచేసినప్పుడు, ప్రతి జత మిగిలినవి లేనట్లుగానే పరస్పర చర్య జరుపుతుంది. ఫలిత బలం వేర్వేరు బలాల సదిశ మొత్తం.

F⃗1=F⃗12+F⃗13+⋯+F⃗1n=q14πε0∑i=2nqir1i2 r^i1\vec{F}_1 = \vec{F}_{12} + \vec{F}_{13} + \dots + \vec{F}_{1n} = \frac{q_1}{4\pi\varepsilon_0} \sum_{i=2}^{n} \frac{q_i}{r_{1i}^2}\, \hat{r}_{i1}

దీన్ని ఎలా వాడాలి:

  1. కూలుమ్ నియమంతో ప్రతి బలం పరిమాణం కనుగొనండి. పరిమాణాలను మాత్రమే వాడండి.

  2. ప్రతి దిశను పటంలో గుర్తించండి: సజాతీయ ఆవేశాలకు దూరంగా, విజాతీయ ఆవేశాలకు దగ్గరగా.

  3. సదిశలను కలపండి. θ కోణంలో ఉన్న రెండు బలాలకు సమాంతర చతుర్భుజ నియమం వాడండి. అనేక బలాలకు x, y అంశాలను కలపండి.

Fnet=F12+F22+2F1F2cos⁡θF_{net} = \sqrt{F_1^2 + F_2^2 + 2F_1F_2\cos\theta}
చిత్రం 1.1 · అధ్యారోపణ: q1, q2 వల్ల q3 పై బలాలు
చిత్రం 1.1 · అధ్యారోపణ: q1, q2 వల్ల q3 పై బలాలు

q3 ని q1 దూరంగా తోస్తుంది, q2 తన వైపు లాగుతుంది; ఈ రెండు బాణాలపై గీసిన సమాంతర చతుర్భుజం కర్ణమే ఫలిత బలం.

ఉపయోగకరమైన ఫలితాలు. a భుజం గల సమబాహు త్రిభుజం శీర్షాల వద్ద మూడు సమాన ఆవేశాలు q: ప్రతి ఆవేశంపై బలం √3 kq²/a², కేంద్రం నుంచి బయటివైపు రేఖ వెంట. a భుజం గల చతురస్రం శీర్షాల వద్ద నాలుగు సమాన ఆవేశాలు q: ప్రతి ఆవేశంపై బలం (√2 + 1/2)kq²/a², కర్ణం వెంట బయటివైపు.

1.7 అవిచ్ఛిన్న ఆవేశ పంపిణీలు

తరచూ ఆవేశం ఒక కడ్డీ, పలక లేదా బంతిపై వ్యాపించి ఉంటుంది. అప్పుడు వస్తువును dq ఆవేశం గల చిన్న ముక్కలుగా విభజించి, వాటి ప్రభావాలను సమాకలనం ద్వారా కలుపుతాం. ప్రమాణ పరిమాణానికి ఉండే ఆవేశాన్ని ఆవేశ సాంద్రత (Charge density) అంటాం.

పంపిణీసంకేతంనిర్వచనంSI ప్రమాణంచిన్న మూలకం
రేఖ వెంట (తీగ, వలయం)λప్రమాణ పొడవుకు ఆవేశంC m⁻¹dq = λ dl
ఉపరితలంపై (పలక, కవచం)σప్రమాణ వైశాల్యానికి ఆవేశంC m⁻²dq = σ dA
ఘనపరిమాణంలో (ఘన గోళం)ρప్రమాణ ఘనపరిమాణానికి ఆవేశంC m⁻³dq = ρ dV

అప్పుడు బిందు ఆవేశం q₀ పై బలం:

F⃗=q04πε0∫dqr2 r^\vec{F} = \frac{q_0}{4\pi\varepsilon_0} \int \frac{dq}{r^2}\, \hat{r}

కడ్డీ అక్షంపై ఆవేశం. L పొడవు గల కడ్డీపై Q ఆవేశం సమానంగా వ్యాపించి ఉంది, కాబట్టి λ = Q/L. ఒక బిందు ఆవేశం q కడ్డీ రేఖపైనే, దగ్గరి చివర నుంచి d దూరంలో ఉంది. q నుంచి x దూరంలో dx అనే మూలకాన్ని తీసుకోండి. అప్పుడు

F=∫dd+Lkqλ dxx2=kqλ(1d−1d+L)=kqQd(d+L)F = \int_{d}^{d+L} \frac{k q \lambda\, dx}{x^2} = k q \lambda \left( \frac{1}{d} - \frac{1}{d+L} \right) = \frac{k q Q}{d(d+L)}

d అనేది L కంటే చాలా ఎక్కువైతే ఇది kqQ/d² అవుతుంది, అంటే కడ్డీ ఒక బిందు ఆవేశంలా ప్రవర్తిస్తుంది.

వలయం కేంద్రం వద్ద ఆవేశం. సమానంగా ఆవేశితమైన వలయంలోని ప్రతి ముక్కకు ఎదురుగా ఒక జత ముక్క ఉంటుంది. కేంద్రం వద్ద ఉన్న ఆవేశంపై వాటి బలాలు రద్దవుతాయి. కాబట్టి అక్కడ ఫలిత బలం సున్నా.

1.8 ఆవేశాల సమతాస్థితి

రెండు సజాతీయ ఆవేశాల మధ్య మూడవ ఆవేశం. +q₁, +q₂ లు L దూరంలో ఉన్నాయనుకోండి. వాటి మధ్య, q₁ నుంచి x దూరంలో ఉన్న బిందువు వద్ద మూడవ ఆవేశంపై బలం సున్నా; ఇక్కడ

q1x2=q2(L−x)2  ⇒  x=Lq1q1+q2\frac{q_1}{x^2} = \frac{q_2}{(L-x)^2} \;\Rightarrow\; x = \frac{L\sqrt{q_1}}{\sqrt{q_1} + \sqrt{q_2}}

ఈ బిందువు మూడవ ఆవేశం పరిమాణం లేదా గుర్తుపై ఆధారపడదు. ఇది ఎప్పుడూ చిన్న ఆవేశానికి దగ్గరగా ఉంటుంది. విజాతీయ ఆవేశాలకు శూన్య బిందువు (null point) జతకు బయట, చిన్న ఆవేశం వైపు అవతల ఉంటుంది.

మొత్తం వ్యవస్థ సమతాస్థితి. మూడు ఆవేశాలూ సమతాస్థితిలో ఉండాలంటే మధ్య ఆవేశం వ్యతిరేక గుర్తుదై ఉండాలి. దాని పరిమాణం చివరి ఆవేశాలలో ఒకదానిని సమతుల్యం చేయడం ద్వారా వస్తుంది.

ఆవేశిత లోలకాలు. m ద్రవ్యరాశి, సమాన ఆవేశం q గల రెండు చిన్న బంతులు L పొడవు గల దారాలతో ఒకే బిందువు నుంచి వేలాడుతున్నాయి. అవి వికర్షించుకుని, ప్రతి దారం లంబంతో θ కోణం చేసేలా స్థిరపడతాయి. ప్రతి బంతిపై మూడు బలాలు పనిచేస్తాయి: భారం mg, తన్యత T, కూలుమ్ బలం F.

Tcos⁡θ=mg,Tsin⁡θ=F  ⇒  tan⁡θ=Fmg=kq2x2 mgT\cos\theta = mg, \qquad T\sin\theta = F \;\Rightarrow\; \tan\theta = \frac{F}{mg} = \frac{k q^2}{x^2\, mg}

చిన్న కోణాలకు tan θ ≈ sin θ = x/(2L), కాబట్టి x³ = 2kq²L/(mg). వేరుపాటు x అనేది q^(2/3) కు అనుగుణంగా మారుతుంది.

ఈ అమరికను σ సాంద్రత, K డై ఎలక్ట్రిక్ స్థిరాంకం గల ద్రవంలో ముంచితే బలం F/K కి తగ్గుతుంది, ప్లవనత్వం (buoyancy) ఫలిత భారాన్ని తగ్గిస్తుంది. ρ సాంద్రత గల బంతులకు K = ρ/(ρ − σ) అయితే కోణం మారదు.

సరిసమాన గోళాల మధ్య ఆవేశ పంపకం. సరిసమానమైన రెండు వాహక గోళాలు తాకితే చివరకు సమాన ఆవేశాలు పొందుతాయి: ప్రతిదానికి మొత్తంలో సగం. గుర్తును వాడండి. +6 μC, −2 μC లు ఒక్కొక్కటి +2 μC అవుతాయి.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: రుద్దిన తర్వాత ఒక ప్లాస్టిక్ స్కేలుపై −3.2 μC ఆవేశం ఉంది. దానిపై ఎన్ని అదనపు ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి?

సాధన: n = q/e = (3.2 × 10⁻⁶)/(1.6 × 10⁻¹⁹) = 2 × 10¹³ ఎలక్ట్రాన్లు. రుణ గుర్తు ఇవి రుద్దినప్పుడు పొందిన అదనపు ఎలక్ట్రాన్లని చెబుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: గాలిలో 30 cm దూరంలో ఉంచిన +2 μC, −4 μC మధ్య బలం కనుగొనండి.

సాధన: F = (9 × 10⁹)(2 × 10⁻⁶)(4 × 10⁻⁶)/(0.3)² = (72 × 10⁻³)/0.09 = 0.8 N. ఆవేశాలు విజాతీయాలు, కాబట్టి బలం ఆకర్షణ.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: రెండు ప్రోటాన్ల మధ్య విద్యుత్, గురుత్వాకర్షణ బలాలను పోల్చండి. G = 6.67 × 10⁻¹¹ N m² kg⁻², ప్రోటాన్ ద్రవ్యరాశి 1.67 × 10⁻²⁷ kg గా తీసుకోండి.

సాధన: నిష్పత్తిలో దూరం రద్దవుతుంది.

FeFg=ke2Gmp2=9×109×(1.6×10−19)26.67×10−11×(1.67×10−27)2≈1.24×1036\frac{F_e}{F_g} = \frac{k e^2}{G m_p^2} = \frac{9\times10^{9}\times(1.6\times10^{-19})^2}{6.67\times10^{-11}\times(1.67\times10^{-27})^2} \approx 1.24\times10^{36}

గురుత్వాకర్షణ చాలా బలహీనమైనది. అందుకే పరమాణువుల లోపల దాని పాత్ర ఉండదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: డై ఎలక్ట్రిక్ స్థిరాంకం 4 గల యాకనంలో 20 cm దూరంలో ఉన్న రెండు ఆవేశాలు F బలాన్ని అనుభవిస్తాయి. గాలిలో ఏ దూరంలో అవి అదే బలాన్ని అనుభవిస్తాయి?

సాధన: యాకనంలో F = kq₁q₂/(4 × 0.2²). గాలిలో F = kq₁q₂/r². సమానం చేస్తే r² = 4 × 0.04 = 0.16, కాబట్టి r = 0.4 m = 40 cm. ఇదే r√K నియమం.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: +4 μC, −2 μC, +1 μC ఆవేశాలు x-అక్షంపై x = 0, 0.2 m, 0.4 m వద్ద ఉన్నాయి. +1 μC ఆవేశంపై ఫలిత బలం కనుగొనండి.

సాధన: +4 μC వల్ల బలం (0.4 m దూరం, వికర్షణ, +x దిశలో): (9 × 10⁹)(4 × 10⁻⁶)(1 × 10⁻⁶)/0.16 = 0.225 N. −2 μC వల్ల బలం (0.2 m దూరం, ఆకర్షణ, −x దిశలో): (9 × 10⁹)(2 × 10⁻⁶)(1 × 10⁻⁶)/0.04 = 0.45 N. ఫలిత బలం = 0.45 − 0.225 = 0.225 N, −x దిశలో, అంటే −2 μC ఆవేశం వైపు.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: 10 cm భుజం గల సమబాహు త్రిభుజం శీర్షాల వద్ద ఒక్కొక్కటి +2 μC గల మూడు ఆవేశాలు ఉన్నాయి. ఏదైనా ఒక ఆవేశంపై బలం కనుగొనండి.

సాధన: ప్రతి జత బలం: F = (9 × 10⁹)(2 × 10⁻⁶)²/(0.1)² = 3.6 N. ఒక ఆవేశంపై ఉన్న రెండు బలాల మధ్య కోణం 60°. ఫలితం = √(F² + F² + 2F² cos 60°) = √3 F = 1.732 × 3.6 ≈ 6.24 N, త్రిభుజ కేంద్రం నుంచి బయటివైపు.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: +q, +4q ఆవేశాలు 30 cm దూరంలో ఉన్నాయి. (a) మూడవ ఆవేశంపై బలం సున్నా కావాలంటే దానిని ఎక్కడ ఉంచాలి? (b) మూడు ఆవేశాలూ సమతాస్థితిలో ఉండాలంటే మూడవ ఆవేశం ఎంత ఉండాలి?

సాధన: (a) వాటి మధ్య, +q నుంచి x దూరంలో: q/x² = 4q/(0.3 − x)². వర్గమూలాలు తీసుకుంటే 0.3 − x = 2x, కాబట్టి x = 0.1 m = +q నుంచి 10 cm. (b) ఇప్పుడు +q ఆవేశాన్ని సమతుల్యం చేయండి. Q (0.1 m వద్ద) ఆకర్షణ = +4q (0.3 m వద్ద) వికర్షణ: kQq/0.01 = k(4q)(q)/0.09, కాబట్టి Q = 4q/9. ఇది ఆకర్షించాలి, కాబట్టి Q = −4q/9.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: సరిసమానమైన రెండు లోహపు గోళాలపై +6 μC, −2 μC ఆవేశాలు ఉన్నాయి; ఒక దూరంలో అవి F బలంతో ఆకర్షించుకుంటాయి. వాటిని తాకించి, మళ్ళీ అదే దూరంలో ఉంచారు. కొత్త బలం కనుగొనండి.

సాధన: స్పర్శ తర్వాత ప్రతి గోళంపై (6 − 2)/2 = +2 μC. పాత బలం ∝ 6 × 2 = 12 (ఆకర్షణ). కొత్త బలం ∝ 2 × 2 = 4 (వికర్షణ). కొత్త బలం = F/3, ఇప్పుడు అది వికర్షణ.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.9: ఒక్కొక్కటి 0.9 g ద్రవ్యరాశి గల రెండు చిన్న బంతులు పట్టు దారాలతో ఒకే బిందువు నుంచి వేలాడుతున్నాయి. వాటిపై సమాన ఆవేశాలు ఉన్నాయి; అవి 10 cm దూరంలో, ప్రతి దారం లంబంతో 45° చేసేలా స్థిరపడతాయి. ప్రతి బంతిపై ఆవేశం కనుగొనండి.

సాధన: tan 45° = 1, కాబట్టి F = mg = 0.9 × 10⁻³ × 10 = 9 × 10⁻³ N. kq²/r² = 9 × 10⁻³ నుంచి q² = (9 × 10⁻³ × 0.01)/(9 × 10⁹) = 10⁻¹⁴. కాబట్టి q = 10⁻⁷ C = 0.1 μC.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ఆవేశం సంకలనీయం (అదిశ), క్వాంటీకృతం (q = ne, e = 1.6 × 10⁻¹⁹ C), నిత్యం.

  • 1 C అంటే సుమారు 6.25 × 10¹⁸ ఎలక్ట్రాన్ల ఆవేశం.

  • F = kq₁q₂/r², k = 9 × 10⁹ N m² C⁻². యాకనంలో K తో భాగించండి.

  • యాకనంలో r వద్ద బలం = శూన్యంలో r√K వద్ద బలం.

  • ఫలిత బలం = వేర్వేరు బలాల సదిశ మొత్తం (అధ్యారోపణ).

  • λ = Q/L, σ = Q/A, ρ = Q/V. కడ్డీ అక్షంపై: F = kqQ/[d(d + L)].

  • సజాతీయ ఆవేశాల మధ్య శూన్య బిందువు చిన్న ఆవేశానికి దగ్గరగా ఉంటుంది. విజాతీయ ఆవేశాలకు అది బయట, చిన్నదాని అవతల ఉంటుంది.

  • స్పర్శలో ఉన్న సరిసమాన వాహకాలు మొత్తం ఆవేశాన్ని సమానంగా పంచుకుంటాయి.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • F = kq₁q₂/r² లో ఆవేశ గుర్తును వేసి, మళ్ళీ చేతితో దిశను కూడా జోడించడం. పరిమాణాలను వాడి, దిశను పటం నుంచి నిర్ణయించండి.

  • cm ని m గా, μC ని C గా మార్చడం మరిచిపోవడం. 30 cm = 0.3 m, r² = 0.09 m².

  • కోణంలో పనిచేసే బలాలను సాధారణ సంఖ్యల్లా కలపడం. బలాలు సదిశలు.

  • యాకన కారకాన్ని K² లేదా √K గా తీసుకోవడం. బలం K రెట్లు తగ్గుతుంది. సమాన దూరానికి మాత్రమే √K వస్తుంది.

  • గుర్తులు లేకుండా ఆవేశ పంపకం: +6, −2 తాకితే ఒక్కొక్కటి +2 అవుతాయి, +4 కాదు.

  • "మొత్తం వ్యవస్థ సమతాస్థితి" సమస్యలలో మధ్య ఆవేశాన్ని మాత్రమే సమతుల్యం చేయడం. మధ్య ఆవేశం పరిమాణం కనుగొనాలంటే చివరి ఆవేశాన్ని సమతుల్యం చేయాలి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. 1 C పరిమాణం సుమారు ఎన్ని ఎలక్ట్రాన్ల ఆవేశానికి సమానం? (a) 1.6 × 10¹⁹ (b) 6.25 × 10¹⁸ (c) 6.25 × 10¹⁹ (d) 1.6 × 10⁻¹⁹

2. కిందివాటిలో ఏది ఒక వస్తువుపై ఆవేశంగా ఉండలేదు? (a) 4.8 × 10⁻¹⁹ C (b) 3.2 × 10⁻¹⁹ C (c) 2.4 × 10⁻¹⁹ C (d) 8.0 × 10⁻¹⁹ C

3. ఒక తటస్థ లోహపు బంతి 5 × 10¹² ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతుంది. దాని ఆవేశం (a) +0.8 μC (b) −0.8 μC (c) +8 μC (d) +0.08 μC

4. రెండు బిందు ఆవేశాలు F బలంతో ఆకర్షించుకుంటాయి. వాటి మధ్య దూరం రెట్టింపు చేస్తే బలం (a) 2F (b) F/2 (c) 4F (d) F/4

5. ε₀ మితి సూత్రం (a) [M L³ T⁻⁴ A⁻²] (b) [M⁻¹ L⁻³ T² A²] (c) [M⁻¹ L⁻³ T⁴ A²] (d) [M L⁻³ T⁴ A²]

6. రెండు ఆవేశాలు గాలిలో F బలాన్ని అనుభవిస్తాయి. వాటిని అదే దూరంలో నీటిలో (K = 80) ఉంచారు. ఇప్పుడు బలం (a) 80F (b) F/80 (c) F/√80 (d) F

7. పొడి జుట్టుతో రుద్దిన ప్లాస్టిక్ దువ్వెనకు −2 nC ఆవేశం వస్తుంది. ఇప్పుడు జుట్టుపై ఆవేశం (a) +2 nC (b) −2 nC (c) సున్నా (d) +4 nC

8. రెండు బిందు ఆవేశాల మధ్య కూలుమ్ బలం గురించి కింది వాక్యాలలో ఏది తప్పు? (a) ఇది ఆవేశాలను కలిపే రేఖ వెంట పనిచేస్తుంది (b) ఇది న్యూటన్ మూడో నియమాన్ని పాటిస్తుంది (c) ఇది యాకనంపై ఆధారపడుతుంది (d) ఇది ఎప్పుడూ ఆకర్షణే

9. 5 cm వ్యాసార్ధం గల వలయంపై 3.14 μC సమానంగా వ్యాపించి ఉంది. దాని రేఖీయ ఆవేశ సాంద్రత (a) 1 × 10⁻⁴ C/m (b) 1 × 10⁻⁵ C/m (c) 2 × 10⁻⁵ C/m (d) 5 × 10⁻⁶ C/m

10. ధనావేశిత కడ్డీని వియుక్తం చేసిన తటస్థ లోహపు గోళానికి దగ్గరగా, తాకకుండా ఉంచారు. గోళంపై ఫలిత ఆవేశం (a) సున్నా (b) రుణం (c) ధనం (d) కడ్డీ ఆవేశానికి సమానం, వ్యతిరేకం

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. గాలిలో 3 μC, 12 μC ఆవేశాలు 30 cm దూరంలో ఉన్నాయి. వాటి మధ్య బలం (a) 0.36 N (b) 36 N (c) 3.6 N (d) 1.2 N

12. సరిసమానమైన రెండు లోహపు గోళాలపై +10 μC, −4 μC ఉన్నాయి; అవి F బలంతో ఆకర్షించుకుంటాయి. వాటిని తాకించి అదే దూరంలో మళ్ళీ ఉంచారు. కొత్త బలం (a) 9F/40, ఆకర్షణ (b) 3F/10, వికర్షణ (c) 3F/40, వికర్షణ (d) 9F/40, వికర్షణ

13. గాలిలో రెండు ఆవేశాలు F బలాన్ని అనుభవిస్తాయి. ఆ ప్రదేశాన్ని K = 4 గల యాకనంతో నింపి, దూరాన్ని సగానికి తగ్గిస్తారు. బలం (a) F (b) F/4 (c) 4F (d) F/16

14. a భుజం గల చతురస్రం శీర్షాల వద్ద నాలుగు సమాన ఆవేశాలు q ఉన్నాయి. ఏదైనా ఒక ఆవేశంపై ఫలిత బలం (a) (√2 + 1)kq²/a² (b) (2√2 + 1)kq²/(2a²) (c) 2√2 kq²/a² (d) (√2 + 1)kq²/(2a²)

15. 3 cm భుజం గల సమబాహు త్రిభుజం శీర్షాల వద్ద ఒక్కొక్కటి +1 μC గల మూడు ఆవేశాలు ఉన్నాయి. ప్రతి ఆవేశంపై బలం సుమారు (a) 10 N (b) 20 N (c) 17.3 N (d) 14.1 N

16. +9 μC, +1 μC ఆవేశాలు 40 cm దూరంలో ఉన్నాయి. మూడవ ఆవేశాన్ని ఎక్కడ ఉంచితే దానిపై బలం సున్నా అవుతుంది? (a) వాటి మధ్య, 9 μC నుంచి 30 cm (b) వాటి మధ్య, 9 μC నుంచి 10 cm (c) రెండింటి నుంచీ 20 cm (d) 1 μC అవతల 60 cm

17. రెండు సమాన ఆవేశాలు +Q కొంత దూరంలో ఉన్నాయి. మధ్య బిందువు వద్ద q ఆవేశాన్ని ఉంచారు. q విలువ ఎంత ఉంటే మొత్తం వ్యవస్థ సమతాస్థితిలో ఉంటుంది? (a) −Q/2 (b) +Q/4 (c) −Q (d) −Q/4

18. హైడ్రోజన్ పరమాణువులో ఎలక్ట్రాన్, ప్రోటాన్ల మధ్య దూరం 0.53 Å. వాటి మధ్య బలం సుమారు (a) 2.3 × 10⁻⁸ N (b) 8.2 × 10⁻⁸ N (c) 8.2 × 10⁻⁹ N (d) 4.3 × 10⁻¹⁸ N

19. Q ఆవేశాన్ని q, (Q − q) అనే రెండు భాగాలుగా విభజించి, ఒక స్థిర దూరంలో ఉంచారు. q ఎంత ఉంటే వికర్షణ గరిష్టం? (a) Q/4 (b) Q/3 (c) Q/2 (d) Q

20. Q ఆవేశం సమానంగా వ్యాపించిన R వ్యాసార్ధం గల సన్నని వలయం కేంద్రం వద్ద q అనే బిందు ఆవేశం ఉంది. q పై ఫలిత బలం (a) సున్నా (b) kQq/R² (c) 2kQq/R² (d) kQq/(2πR²)

21. నూనెలో రెండు ఆవేశాలు 0.5 N బలాన్ని అనుభవిస్తాయి. అదే దూరంలో గాలిలో 1.25 N అనుభవిస్తాయి. నూనె డై ఎలక్ట్రిక్ స్థిరాంకం (a) 0.4 (b) 1.6 (c) 6.25 (d) 2.5

22. సమాన ఆవేశం గల రెండు చిన్న బంతులు పొడవాటి దారాలతో ఒకే బిందువు నుంచి వేలాడుతూ x అనే చిన్న దూరంలో స్థిరపడ్డాయి. ప్రతి బంతిపై ఆవేశాన్ని రెట్టింపు చేస్తే కొత్త వేరుపాటు సుమారు (a) 2x (b) 1.59x (c) 1.41x (d) 4x

స్థాయి 3: సవాలు

23. రెండు సమాన ఆవేశాలు Q లు 2a దూరంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి. q అనే ఆవేశం వాటిని కలిపే రేఖ లంబ సమద్విఖండన రేఖ వెంట కదులుతుంది. మధ్య బిందువు నుంచి ఎంత దూరంలో q పై బలం గరిష్టం? (a) a/√2 (b) a (c) √2 a (d) a/2

24. ఒక చతురస్రం ప్రతి శీర్షం వద్ద q ఆవేశం ఉంది. కేంద్రం వద్ద ఎంత ఆవేశం Q ఉంచితే అన్ని ఆవేశాలూ సమతాస్థితిలో ఉంటాయి? (a) −q(2√2 + 1)/2 (b) −q(√2 + 1)/4 (c) −q(2√2 + 1)/4 (d) +q(2√2 + 1)/4

25. సరిసమానమైన లోహపు గోళాలు A, B లపై సమాన ఆవేశాలు ఉన్నాయి; అవి F బలంతో వికర్షించుకుంటాయి. ఆవేశం లేని మూడవ సరిసమాన గోళం C ముందు A ని, తర్వాత B ని తాకి, తీసివేయబడుతుంది. ఇప్పుడు A, B మధ్య బలం (a) F/2 (b) F/4 (c) 3F/4 (d) 3F/8

26. 1.6 g/cm³ సాంద్రత గల రెండు ఆవేశిత బంతులు దారాల నుంచి వేలాడుతున్నాయి. వాటిని 0.8 g/cm³ సాంద్రత గల ద్రవంలో ముంచినా దారాల మధ్య కోణం మారదు. ద్రవం డై ఎలక్ట్రిక్ స్థిరాంకం (a) 1.5 (b) 2 (c) 4 (d) 0.5

27. 20 cm పొడవు గల కడ్డీపై 2 μC సమానంగా వ్యాపించి ఉంది. 1 μC బిందు ఆవేశం కడ్డీ రేఖపై, దాని దగ్గరి చివర నుంచి 10 cm దూరంలో ఉంది. బిందు ఆవేశంపై బలం (a) 0.6 N (b) 1.8 N (c) 0.9 N (d) 0.3 N

28. A వద్ద +1 μC, B వద్ద +9 μC ఆవేశాలు 40 cm దూరంలో ఉన్నాయి. ఒక మూడవ ఆవేశం మూడింటినీ సమతుల్యం చేస్తుంది. దాని విలువ, స్థానం (a) −9/16 μC, A నుంచి 30 cm (b) +9/16 μC, A నుంచి 10 cm (c) −9/16 μC, A నుంచి 10 cm (d) −3/4 μC, A నుంచి 10 cm

29. ప్రతిపాదన (A): గాజు కడ్డీని పట్టు గుడ్డతో రుద్దినప్పుడు కడ్డీకి, గుడ్డకు సమాన, వ్యతిరేక ఆవేశాలు వస్తాయి. కారణం (R): వియుక్త వ్యవస్థ మొత్తం ఆవేశం స్థిరంగా ఉంటుంది. (a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: మూడవ ఆవేశాన్ని దగ్గరకు తెచ్చినా రెండు బిందు ఆవేశాల మధ్య బలం మారదు. వాక్యం II: K డై ఎలక్ట్రిక్ స్థిరాంకం గల యాకనంలో రెండు ఆవేశాల మధ్య బలం శూన్యంలోని బలానికి K రెట్లు. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bn = 1/(1.6 × 10⁻¹⁹) = 6.25 × 10¹⁸
2c2.4 × 10⁻¹⁹ C = 1.5e; ఇది e కు పూర్ణసంఖ్యా గుణితం కాదు
3aq = 5 × 10¹² × 1.6 × 10⁻¹⁹ = 8 × 10⁻⁷ C; ఎలక్ట్రాన్లు వెళ్లిపోయాయి కాబట్టి ధనం
4dF అనేది 1/r² కు అనుగుణంగా మారుతుంది
5cε₀ = q²/(F r²) నుంచి A²T²/(M L³ T⁻²)
6bయాకనంలో బలం F/K
7aఆవేశం నిత్యం; దువ్వెన పొందినది జుట్టు కోల్పోతుంది
8dసజాతీయ ఆవేశాలు వికర్షించుకుంటాయి
9bλ = 3.14 × 10⁻⁶/(2π × 0.05) = 1 × 10⁻⁵ C/m
10aప్రేరణ ఆవేశాన్ని వేరు చేస్తుంది మాత్రమే; ఏదీ లోపలికి రాదు, బయటకు పోదు
11c9 × 10⁹ × 36 × 10⁻¹²/0.09 = 3.6 N
12dప్రతిదానికి +3 μC; పాత విలువలో 9/40, ఇప్పుడు సజాతీయ ఆవేశాలు
13a1/K = 1/4 కారకం, 1/(1/2)² = 4 కారకం రద్దవుతాయి
14bరెండు భుజాల నుంచి √2 kq²/a², కర్ణం నుంచి kq²/(2a²) కలుస్తుంది
15cజత బలం 10 N; ఫలితం √3 × 10 = 17.3 N
16a9/x² = 1/(0.4 − x)² నుంచి x = 0.3 m
17dచివరి ఆవేశాన్ని సమతుల్యం చేయండి: kQq/(r/2)² = kQ²/r² నుంచి q = Q/4, వ్యతిరేక గుర్తు
18b9 × 10⁹ × (1.6 × 10⁻¹⁹)²/(0.53 × 10⁻¹⁰)² = 8.2 × 10⁻⁸ N
19cq(Q − q) విలువ q = Q/2 వద్ద గరిష్టం
20aవలయంలోని ఎదురెదురు మూలకాల బలాలు రద్దవుతాయి
21dK = 1.25/0.5 = 2.5
22bx అనేది q^(2/3) కు అనుగుణం; 2^(2/3) = 1.59
23aF ∝ x/(a² + x²)^(3/2) విలువ x = a/√2 వద్ద గరిష్టం
24c2kQq/a² = (√2 + 1/2)kq²/a², Q రుణాత్మకం
25dA కు q/2, B కు 3q/4; లబ్ధం q² లో 3/8
26bK = ρ/(ρ − σ) = 1.6/0.8 = 2
27aF = kqQ/[d(d + L)] = 9 × 10⁹ × 2 × 10⁻¹²/(0.1 × 0.3) = 0.6 N
28cశూన్య బిందువు A నుంచి L/4; A ని సమతుల్యం చేస్తే Q = 9 × (1/4)² = 9/16 μC, రుణాత్మకం
29aరుద్దడం ఎలక్ట్రాన్లను కేవలం బదిలీ చేస్తుంది, కాబట్టి ఆవేశ నిత్యత్వం దీనిని వివరిస్తుంది
30cఅధ్యారోపణ వల్ల I సరైనది; యాకనంలో బలం F/K, కాబట్టి II తప్పు

అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • విద్యుత్ ఆవేశం పదార్థం యొక్క అదిశ ధర్మం. సజాతీయ ఆవేశాలు వికర్షించుకుంటాయి, విజాతీయ ఆవేశాలు ఆకర్షించుకుంటాయి.

  • SI ప్రమాణం: కూలుమ్ (C). e = 1.6 × 10⁻¹⁹ C; 1 C అంటే సుమారు 6.25 × 10¹⁸ ఎలక్ట్రాన్లు.

  • నాలుగు ధర్మాలు: సంకలన ధర్మం, క్వాంటీకరణం (q = ne), నిత్యత్వం, వడితో మారని అచరత్వం.

  • రుణావేశం పొందిన వస్తువు ఎలక్ట్రాన్లను పొందుతుంది, కాబట్టి దాని ద్రవ్యరాశి అతి స్వల్పంగా పెరుగుతుంది; ధనావేశ వస్తువు ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతుంది.

  • ఆవేశీకరణ పద్ధతులు: ఘర్షణ, వహనం (ఆవేశించే వస్తువు గుర్తే), ప్రేరణ (వ్యతిరేక గుర్తు, స్పర్శ లేదు).

  • ఆవేశిత వస్తువు తటస్థ వస్తువును ఆకర్షిస్తుంది, ఎందుకంటే అది దగ్గరగా వ్యతిరేక ఆవేశాన్ని ప్రేరేపిస్తుంది.

  • కూలుమ్ నియమం: F = kq₁q₂/r², k = 1/(4πε₀) = 9 × 10⁹ N m² C⁻².

  • ε₀ = 8.85 × 10⁻¹² C² N⁻¹ m⁻², మితులు M⁻¹L⁻³T⁴A².

  • K డై ఎలక్ట్రిక్ స్థిరాంకం గల యాకనంలో: F = F₀/K. యాకనంలో r వద్ద బలం = శూన్యంలో r√K వద్ద బలం.

  • కూలుమ్ బలాలు న్యూటన్ మూడో నియమాన్ని పాటిస్తాయి, ఆవేశాలను కలిపే రేఖ వెంట పనిచేస్తాయి.

  • అధ్యారోపణ: ఫలిత బలం వేర్వేరు బలాల సదిశ మొత్తం; మూడవ ఆవేశం మిగిలిన రెండింటి మధ్య బలాన్ని మార్చదు.

  • సాంద్రతలు: λ = Q/L, σ = Q/A, ρ = Q/V. L పొడవు కడ్డీ అక్షంపై, దగ్గరి చివర నుంచి d దూరంలో: F = kqQ/[d(d + L)].

  • శూన్య బిందువు: సజాతీయ ఆవేశాల మధ్య, చిన్నదానికి దగ్గరగా; విజాతీయ ఆవేశాలకు బయట, చిన్నదాని అవతల.

  • స్పర్శలో ఉన్న సరిసమాన వాహకాలు మొత్తం ఆవేశాన్ని సమానంగా పంచుకుంటాయి.

  • రెండు ప్రోటాన్ల మధ్య విద్యుత్ బలం వాటి గురుత్వాకర్షణ కంటే సుమారు 10³⁶ రెట్లు.

F=14πε0q1q2r2,Fmedium=F0KF = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{q_1 q_2}{r^2}, \qquad F_{medium} = \frac{F_0}{K}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

రాశిసూత్రం లేదా విలువప్రమాణం
ప్రాథమిక ఆవేశం e1.6 × 10⁻¹⁹C
కూలుమ్ స్థిరాంకం k9 × 10⁹N m² C⁻²
పెర్మిటివిటీ ε₀8.85 × 10⁻¹²C² N⁻¹ m⁻²
యాకనంలో బలంF₀/KN
రేఖీయ సాంద్రత λQ/LC m⁻¹
ఉపరితల సాంద్రత σQ/AC m⁻²
ఘనపరిమాణ సాంద్రత ρQ/VC m⁻³
స్పర్శ తర్వాత ఆవేశం (సరిసమాన గోళాలు)ఒక్కొక్కదానికి (q₁ + q₂)/2C
d దూరంలో ఉన్న +q₁, +q₂ కు శూన్య బిందువుq₁ నుంచి x = d/(1 + √(q₂/q₁))m

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "A Q C I" (A Quick Charge Inventory): ఆవేశం నాలుగు ధర్మాలు — A = Additivity (సంకలన ధర్మం), Q = Quantisation (క్వాంటీకరణం), C = Conservation (నిత్యత్వం), I = Invariance (అచరత్వం).

  • "కోల్పోతేనే ధనం": వస్తువు ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోవడం ద్వారానే ధనావేశం పొందుతుంది, ప్రోటాన్లను పొందడం ద్వారా కాదు.

  • "యాకనం బలాన్ని అణుస్తుంది": K డై ఎలక్ట్రిక్ స్థిరాంకం గల యాకనం బలాన్ని K రెట్లు తగ్గిస్తుంది.

  • "చిన్న ఆవేశం, చిన్న నడక": శూన్య బిందువు ఎప్పుడూ చిన్న ఆవేశానికి దగ్గరగా ఉంటుంది.

భావనల అనుసంధానం

  • కూలుమ్ విలోమ వర్గ నియమం, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 6: గురుత్వాకర్షణలోని న్యూటన్ నియమం రూపంలోనే ఉంటుంది; కానీ ఆవేశం వికర్షించగలదు, ద్రవ్యరాశి ఆకర్షించుతుంది మాత్రమే.

  • ఇక్కడ బలాల సదిశ సంకలనం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 2: శుద్ధ గతిశాస్త్రం, పుస్తకం 3: గమన నియమాలలోని (ఆవేశిత లోలకం సమతాస్థితి) పద్ధతులనే వాడుతుంది.

  • ఆవేశీకరణలో ఎలక్ట్రాన్ బదిలీ, రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణంలోని అయానిక బంధంతో అనుసంధానమవుతుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. కూలుమ్ స్థిరాంకం k
B. శూన్యం పెర్మిటివిటీ ε₀
C. 1 C లోని ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య
D. ఎలక్ట్రాన్ ఆవేశ పరిమాణం
జాబితా II:
(i) 8.85 × 10⁻¹² C² N⁻¹ m⁻²
(ii) 1.6 × 10⁻¹⁹ C
(iii) 9 × 10⁹ N m² C⁻²
(iv) 6.25 × 10¹⁸
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii

32. గాలిలో రెండు బిందు ఆవేశాలు F బలంతో వికర్షించుకుంటాయి. ప్రతి మార్పును (జాబితా I) కొత్త బలంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. వేరుపాటు రెట్టింపు
B. రెండు ఆవేశాలూ రెట్టింపు, వేరుపాటు అదే
C. ఒక ఆవేశం సగం, వేరుపాటు సగం
D. ఆ ప్రదేశాన్ని K = 2 గల యాకనంతో నింపడం, వేరుపాటు అదే
జాబితా II:
(i) 2F
(ii) F/2
(iii) 4F
(iv) F/4
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii

33. ఆవేశ ధర్మాన్ని (జాబితా I) దాని అర్థంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. క్వాంటీకరణం
B. నిత్యత్వం
C. సంకలన ధర్మం
D. అచరత్వం
జాబితా II:
(i) వేగంగా కదులుతున్న వస్తువు ఆవేశం, నిశ్చలస్థితిలో దాని ఆవేశానికి సమానం
(ii) ఫలిత ఆవేశం అన్ని ఆవేశాల బీజగణిత మొత్తం
(iii) ఆవేశం e కు పూర్ణసంఖ్యా గుణితాలుగా మాత్రమే ఉంటుంది
(iv) వియుక్త వ్యవస్థ మొత్తం ఆవేశం ఎన్నడూ మారదు
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii

34. రాశిని (జాబితా I) దాని SI ప్రమాణంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. రేఖీయ ఆవేశ సాంద్రత λ
B. ఉపరితల ఆవేశ సాంద్రత σ
C. ఘనపరిమాణ ఆవేశ సాంద్రత ρ
D. కూలుమ్ స్థిరాంకం k
జాబితా II:
(i) C m⁻³
(ii) N m² C⁻²
(iii) C m⁻¹
(iv) C m⁻²
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఒక వస్తువుపై 2.4 × 10⁻¹⁹ C ఆవేశం ఉండవచ్చు.
B. మూడవ ఆవేశాన్ని దగ్గరకు తెచ్చినా రెండు ఆవేశాల మధ్య బలం మారదు.
C. పట్టు గుడ్డతో రుద్దిన గాజు కడ్డీ ఎలక్ట్రాన్లను కోల్పోతుంది.
D. రెండు ఆవేశాల మధ్య స్థిర విద్యుత్ బలం ఎప్పుడూ ఆకర్షణే.
(a) 3 (b) 1 (c) 4 (d) 2

36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఆవేశిత దువ్వెన తటస్థ కాగితపు చిన్న ముక్కలను ఆకర్షించగలదు.
B. ప్రేరణ ద్వారా ఆవేశీకరణకు రెండు వస్తువుల మధ్య స్పర్శ అవసరం.
C. వహనం ద్వారా ఆవేశీకరణలో వస్తువుకు ఆవేశించే వస్తువు గుర్తే వస్తుంది.
D. ఒక వస్తువు రుణావేశం పొందినప్పుడు దాని ద్రవ్యరాశి అతి స్వల్పంగా పెరుగుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. F = kq₁q₂/r² బిందు ఆవేశాలకు ఖచ్చితంగా వర్తిస్తుంది.
B. K డై ఎలక్ట్రిక్ స్థిరాంకం గల యాకనంలో బలం శూన్యంలోని బలానికి K రెట్లు అవుతుంది.
C. రెండు ప్రోటాన్లకు విద్యుత్ బలం గురుత్వాకర్షణ బలం కంటే సుమారు 1.2 × 10³⁶ రెట్లు.
D. ε₀ మితులు M⁻¹L⁻³T⁴A².
(a) A, C, D మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) A, B మాత్రమే

38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. రెండు సజాతీయ ఆవేశాల మధ్య శూన్య బిందువు చిన్న ఆవేశానికి దగ్గరగా ఉంటుంది.
B. రెండు విజాతీయ ఆవేశాల శూన్య బిందువు వాటి మధ్య ఉంటుంది.
C. +6 μC, −2 μC గల సరిసమాన గోళాలు తాకిన తర్వాత ఒక్కొక్కటి +2 μC కలిగి ఉంటాయి.
D. ఆవేశ వ్యవస్థ లోపలి అన్ని పరస్పర కూలుమ్ బలాల సదిశ మొత్తం సున్నా.
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 1

39. రెండు స్థిర బిందు ఆవేశాలకు ఒక విద్యార్థిని y-అక్షంపై F (N లో), x-అక్షంపై 1/r² (m⁻² లో) తీసుకుని గ్రాఫ్ గీసింది. మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ వచ్చింది, దాని వాలు 3.6 × 10⁻³ N m². ఒక ఆవేశం 2 μC. రెండవ ఆవేశం:
(a) 2 μC (b) 0.02 μC (c) 20 μC (d) 0.2 μC

40. గాలిలో ఉన్న నాలుగు ఆవేశాల జతలు పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి.

వరుసq₁q₂r
P1 μC4 μC10 cm
Q2 μC2 μC20 cm
R3 μC3 μC15 cm
S5 μC1 μC5 cm

ఏ వాక్యం సరైనది?
(a) Q, R లకు సమాన బలం; P కి అతిపెద్ద బలం (b) నాలుగు బలాలూ సమానం (c) P, R లకు సమాన బలం; S కి అతిపెద్ద బలం (d) P, S లకు సమాన బలం; R కి అతిపెద్ద బలం

41. రెండు స్థిర ఆవేశాలకు ln F (y-అక్షం), ln r (x-అక్షం) గ్రాఫ్ సరళరేఖ. దాని వాలు:
(a) −2 (b) 2 (c) −1/2 (d) −1

Q42–43 కు సందర్భం: సరిసమానమైన రెండు చిన్న లోహపు గోళాలు A, B గాలిలో 30 cm దూరంలో ఉన్నాయి. A పై +8 μC, B పై −4 μC ఉన్నాయి. మొదట తటస్థంగా ఉన్న మూడవ సరిసమాన గోళం C ని ముందు A కు, తర్వాత B కు తాకించి, ఆ తర్వాత చాలా దూరం తీసుకెళతారు.

42. C ని వాడకముందు A, B మధ్య బలం:
(a) 0.8 N, వికర్షణ (b) 1.6 N, ఆకర్షణ (c) 3.2 N, వికర్షణ (d) 3.2 N, ఆకర్షణ

43. C ని తీసివేసిన తర్వాత A, B మధ్య బలం:
(a) 0.4 N, ఆకర్షణ (b) 0.8 N, వికర్షణ (c) సున్నా (d) 1.6 N, ఆకర్షణ

44. ఒక సమబాహు త్రిభుజం శీర్షాల వద్ద ఒక్కొక్కటి +2 μC గల మూడు ఆవేశాలు ఉన్నాయి. గురుత్వ కేంద్రం (centroid) వద్ద ఎంత ఆవేశం ఉంచితే నాలుగు ఆవేశాలూ సమతాస్థితిలో ఉంటాయి?
(a) +1.15 μC (b) −1.15 μC (c) −3.46 μC (d) −0.67 μC

45. 1600 kg m⁻³ సాంద్రత గల రెండు సరిసమాన ఆవేశిత బంతులు పట్టు దారాలతో ఒకే బిందువు నుంచి వేలాడుతున్నాయి. ఈ అమరికను 800 kg m⁻³ సాంద్రత గల ద్రవంలో ముంచినా దారాల మధ్య కోణం మారదు. ద్రవం డై ఎలక్ట్రిక్ స్థిరాంకం:
(a) 2 (b) 0.5 (c) 1.5 (d) 3

స్థాయి 4 జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
31bk = 9 × 10⁹, ε₀ = 8.85 × 10⁻¹², 1/e = 6.25 × 10¹⁸, e = 1.6 × 10⁻¹⁹ C
32dF ∝ q₁q₂/(Kr²): 1/4, 4, (1/2)/(1/4) = 2, 1/2
33aనాలుగు ధర్మాల నేరు నిర్వచనాలు
34cλ ప్రతి పొడవుకు, σ ప్రతి వైశాల్యానికి, ρ ప్రతి ఘనపరిమాణానికి, k ప్రమాణం N m² C⁻²
35dB, C సరైనవి; A = 1.5e (సాధ్యం కాదు), సజాతీయ ఆవేశాలకు D తప్పు
36bప్రేరణకు స్పర్శ అవసరం లేదు; A, C, D సరైనవి
37aయాకనంలో బలం F₀/K, KF₀ కాదు
38cA, C, D సరైనవి; విజాతీయ ఆవేశాలకు శూన్య బిందువు బయట ఉంటుంది
39dవాలు = kq₁q₂, కాబట్టి q₂ = 3.6 × 10⁻³/(9 × 10⁹ × 2 × 10⁻⁶) = 2 × 10⁻⁷ C
40cబలాలు: P 3.6 N, Q 0.9 N, R 3.6 N, S 18 N
41aF = C/r² నుంచి ln F = ln C − 2 ln r
42dF = 9 × 10⁹ × 8 × 4 × 10⁻¹²/0.09 = 3.2 N; విజాతీయ ఆవేశాలు ఆకర్షించుకుంటాయి
43cC, A తాకితే ఒక్కొక్కటి +4; C, B తాకితే (4 − 4)/2 = 0, కాబట్టి B తటస్థమవుతుంది
44b3kqQ/a² అనేది √3kq²/a² ని రద్దు చేయాలి, కాబట్టి Q = −q/√3 = −1.15 μC
45aఅదే కోణం రావాలంటే K = d/(d − ρ) = 1600/800 = 2
38 min left
‹
›