అధ్యాయం 3: విద్యుత్ ద్విధ్రువం (Electric Dipole)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
విద్యుత్ ద్విధ్రువం అంటే ఏమిటి, దాని ద్విధ్రువ భ్రామకాన్ని ఎలా కనుగొనాలి.
ద్విధ్రువం అక్షంపై, మధ్యలంబ రేఖపై క్షేత్రం — పూర్తి ఉత్పాదనలతో.
సాధారణ బిందువు వద్ద ద్విధ్రువ క్షేత్రం.
ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువంపై టార్క్, దాని సమతాస్థితి స్థానాలు.
అఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం ఎలా ప్రవర్తిస్తుంది.
3.1 విద్యుత్ ద్విధ్రువం, ద్విధ్రువ భ్రామకం
2a అనే చిన్న దూరంలో ఉన్న సమాన, వ్యతిరేక ఆవేశాల జత +q, −q ను విద్యుత్ ద్విధ్రువం (Electric dipole) అంటారు. ఫలిత ఆవేశం (Charge) సున్నా, కానీ రెండు ఆవేశాలు వేర్వేరు చోట్ల ఉన్నందున క్షేత్రం సున్నా కాదు.
ద్విధ్రువం బలాన్ని దాని ద్విధ్రువ భ్రామకం (Dipole moment) p తో కొలుస్తారు.
p ఒక సదిశ (Vector). అది ద్విధ్రువ అక్షం వెంట −q నుంచి +q వైపు ఉంటుంది.
SI ప్రమాణం: కూలుమ్ మీటరు (C m).
మితి సూత్రం: [L T A].
ద్విధ్రువ అక్షం రెండు ఆవేశాల గుండా వెళ్లే రేఖ. మధ్యలంబ తలం (Equatorial plane) కేంద్రం గుండా, అక్షానికి లంబంగా ఉన్న తలం.
ద్విధ్రువాలు ఎక్కడ ఉంటాయి. నీటి అణువులో ఎలక్ట్రాన్ల రుణ ఆవేశ కేంద్రం, కేంద్రకాల ధన ఆవేశ కేంద్రంతో కలవదు. కాబట్టి H₂O కు శాశ్వత ద్విధ్రువ భ్రామకం ఉంది. ఇలాంటి అణువులు ధ్రువ (polar) అణువులు: H₂O, HCl, NH₃. CO₂, CH₄, O₂, H₂ లలో కేంద్రాలు కలుస్తాయి, కాబట్టి శాశ్వత ద్విధ్రువ భ్రామకం ఉండదు. ఇవి అధ్రువ (non-polar) అణువులు. క్షేత్రం వీటి ఆవేశాలను కొద్దిగా వేరుచేసి ప్రేరిత ద్విధ్రువ భ్రామకాన్ని ఇవ్వగలదు (అధ్యాయం 7).
2a సున్నాకు, q అనంతానికి చేరుతూ p స్థిరంగా ఉండే ద్విధ్రువాన్ని బిందు ద్విధ్రువం (ఆదర్శ ద్విధ్రువం) అంటారు. a కంటే చాలా ఎక్కువ దూరాల వద్ద ప్రతి నిజమైన ద్విధ్రువం బిందు ద్విధ్రువంలా ప్రవర్తిస్తుంది.
3.2 అక్షీయ రేఖపై క్షేత్రం
అక్షంపై, కేంద్రం O నుంచి r దూరంలో, +q వైపు ఉన్న P బిందువును తీసుకోండి.
+q నుంచి P దూరం (r − a). P వద్ద దాని క్షేత్రం +q నుంచి దూరంగా, p దిశలో.
−q నుంచి P దూరం (r + a). P వద్ద దాని క్షేత్రం −q వైపు, p కు వ్యతిరేకంగా.
+q దగ్గరగా ఉంది కాబట్టి దాని క్షేత్రం ఎక్కువ. కాబట్టి ఫలిత క్షేత్రం p దిశలో ఉంటుంది.
స్వల్ప ద్విధ్రువానికి (short dipole) r అనేది a కంటే చాలా ఎక్కువ. a² ని వదిలేస్తే:
3.3 మధ్యలంబ రేఖపై క్షేత్రం
మధ్యలంబ రేఖపై O నుంచి r దూరంలో Q బిందువును తీసుకోండి. Q రెండు ఆవేశాల నుంచీ సమాన దూరం √(r² + a²) లో ఉంది. కాబట్టి రెండు క్షేత్రాల పరిమాణం సమానం:
ప్రతి క్షేత్రాన్ని అంశాలుగా విడగొట్టండి. అక్షానికి లంబ భాగాలు రద్దవుతాయి. అక్షానికి సమాంతర భాగాలు రెండూ +q నుంచి −q వైపు ఉంటాయి, కాబట్టి కలుస్తాయి. ప్రతి భాగం E cos θ, cos θ = a/√(r² + a²).
స్వల్ప ద్విధ్రువానికి:

P వద్ద దగ్గరగా ఉన్న +q దే పైచేయి, కాబట్టి E అనేది p దిశలో ఉంటుంది; Q వద్ద రెండు సమాన క్షేత్రాలు అక్షం వెంట −q వైపు కలుస్తాయి, కాబట్టి E అనేది p కు వ్యతిరేకంగా, సగం బలంతో ఉంటుంది.
రెండింటినీ పోల్చండి. ఒకే ఎక్కువ దూరంలో అక్షీయ క్షేత్రం మధ్యలంబ క్షేత్రానికి రెట్టింపు. రెండూ 1/r³ లా తగ్గుతాయి, ఒకే ఆవేశం 1/r² కంటే వేగంగా. ద్విధ్రువానికి దూరంగా రెండు ఆవేశాలు దాదాపు ఒకదాన్నొకటి రద్దు చేసుకుంటాయి, కాబట్టి క్షేత్రం త్వరగా క్షీణిస్తుంది.
| లక్షణం | అక్షీయ బిందువు | మధ్యలంబ బిందువు |
|---|---|---|
| ఖచ్చిత క్షేత్రం | 2kpr/(r² − a²)² | kp/(r² + a²)^(3/2) |
| స్వల్ప ద్విధ్రువ క్షేత్రం | 2kp/r³ | kp/r³ |
| దిశ | p దిశలో | p కు వ్యతిరేకం |
| నిష్పత్తి (అదే r) | 2 | 1 |
| పొటెన్షియల్ (అధ్యాయం 5) | kp/r² | సున్నా |
3.4 సాధారణ బిందువు వద్ద క్షేత్రం
స్వల్ప ద్విధ్రువం కేంద్రం నుంచి r దూరంలో P ఉందనుకోండి, OP రేఖ p తో θ కోణం చేస్తుంది. p ని OP వెంట p cos θ, దానికి లంబంగా p sin θ గా విడగొట్టండి. P మొదటి భాగానికి అక్షంపై, రెండవ భాగానికి మధ్యలంబ రేఖపై ఉంటుంది.
OP వెంట (వ్యాసార్ధ భాగం): Eᵣ = 2kp cos θ/r³.
OP కు లంబంగా: Eθ = kp sin θ/r³.
ఇక్కడ α అనేది E కు, OP రేఖకు మధ్య కోణం. సరిచూడండి: θ = 0 అయితే 2kp/r³ (అక్షం); θ = 90° అయితే kp/r³ (మధ్యలంబం).
tan θ = √2, అంటే θ ≈ 54.7° వద్ద క్షేత్రం ద్విధ్రువ అక్షానికి లంబంగా ఉంటుంది.
3.5 ఏకరీతి విద్యుత్ క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం
ఏకరీతి క్షేత్రం E లో, p అనేది E తో θ కోణం చేసేలా ద్విధ్రువాన్ని ఉంచండి.
+q పై బలం qE, E దిశలో. −q పై బలం qE, E కు వ్యతిరేకంగా.
ఫలిత బలం సున్నా. ద్విధ్రువం మొత్తంగా కదలదు.
రెండు బలాలు వేర్వేరు రేఖల వెంట పనిచేస్తాయి, కాబట్టి ఒక యుగ్మం (couple) ఏర్పడుతుంది. ఈ యుగ్మం ద్విధ్రువాన్ని తిప్పుతుంది.
యుగ్మం భుజం అంటే రెండు బల రేఖల మధ్య లంబ దూరం, 2a sin θ.
టార్క్ (బలభ్రామకం) p ని E తో వరుసలో తీసుకురావడానికి ప్రయత్నిస్తుంది, దిక్సూచి సూది ఉత్తరం వైపు తిరిగినట్లు.
| p, E మధ్య కోణం | టార్క్ | సమతాస్థితి |
|---|---|---|
| 0° | సున్నా | స్థిర: కొద్దిగా తిప్పితే తిరిగి వస్తుంది |
| 90° | గరిష్టం, pE | సమతాస్థితిలో లేదు |
| 180° | సున్నా | అస్థిర: కొద్దిగా తిప్పితే పూర్తిగా తిరగబడుతుంది |
గరిష్ట టార్క్ pE. దీనిని బట్టి రెండవ నిర్వచనం: ద్విధ్రువ భ్రామకం = ప్రమాణ క్షేత్రానికి గరిష్ట టార్క్.
చిన్న డోలనాలు. θ = 0 నుంచి ద్విధ్రువాన్ని కొద్దిగా తిప్పి వదిలేయండి. చిన్న θ కు sin θ ≈ θ, కాబట్టి పునరుద్ధరణ టార్క్ pEθ. చలనం సరళ హరాత్మక చలనం (SHM), ఆవర్తన కాలం
ఇక్కడ I అనేది కేంద్రం దృష్ట్యా ద్విధ్రువం జడత్వ భ్రామకం (Moment of inertia).
3.6 అఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం
E చోటును బట్టి మారితే +q, −q లపై బలాలు ఇక సమానం కావు. ఇప్పుడు టార్క్తో పాటు ఫలిత బలం కూడా ఉంటుంది (p, E దిశలో లేకపోతే).
p అనేది E దిశలో ఉంటే ద్విధ్రువం బలమైన క్షేత్ర ప్రాంతం వైపు లాగబడుతుంది. p అనేది E కు వ్యతిరేకంగా ఉంటే బలహీన క్షేత్రం వైపు నెట్టబడుతుంది.
దువ్వెన, కాగితపు ముక్కల సంగతి ఇదే. ఆవేశిత దువ్వెన క్షేత్రం కాగితాన్ని ధ్రువణం చెందిస్తుంది, ప్రతి ముక్కకు క్షేత్రం దిశలో ద్విధ్రువ భ్రామకం వస్తుంది. దువ్వెన క్షేత్రం అఏకరీతి, దువ్వెన దగ్గర బలంగా ఉంటుంది. కాబట్టి ముక్కలు దువ్వెన వైపు లాగబడతాయి.
బిందు ఆవేశం, స్వల్ప ద్విధ్రువం మధ్య బలం. ద్విధ్రువ అక్షంపై r దూరంలో ఉన్న Q ఆవేశం అక్షీయ క్షేత్రాన్ని అనుభవిస్తుంది, కాబట్టి దానిపై బలం 2kpQ/r³. మధ్యలంబ రేఖపై అది kpQ/r³. న్యూటన్ మూడో నియమం ప్రకారం ద్విధ్రువం సమాన, వ్యతిరేక బలాన్ని అనుభవిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: +3 nC, −3 nC ఆవేశాలు 2 mm దూరంలో ఉన్నాయి. ద్విధ్రువ భ్రామకం కనుగొనండి.
సాధన: p = q × 2a = 3 × 10⁻⁹ × 2 × 10⁻³ = 6 × 10⁻¹² C m, −3 nC నుంచి +3 nC వైపు.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: ఉదాహరణ 3.1 లోని ద్విధ్రువానికి, కేంద్రం నుంచి 10 cm దూరంలో అక్షంపై క్షేత్రం కనుగొనండి.
సాధన: 10 cm అనేది 1 mm కంటే చాలా ఎక్కువ, కాబట్టి స్వల్ప ద్విధ్రువ సూత్రం వాడండి. E = 2kp/r³ = (2 × 9 × 10⁹ × 6 × 10⁻¹²)/(0.1)³ = 0.108/10⁻³ = 108 N/C, p దిశలో.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: అదే ద్విధ్రువానికి కేంద్రం నుంచి 10 cm దూరంలో మధ్యలంబ రేఖపై క్షేత్రం కనుగొనండి.
సాధన: E = kp/r³ = (9 × 10⁹ × 6 × 10⁻¹²)/10⁻³ = 54 N/C, p కు వ్యతిరేకంగా. అనుకున్నట్లే ఇది అక్షీయ విలువలో సగం.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: ±2 μC ఆవేశాలు 2 cm దూరంలో ఉన్నాయి. కేంద్రం నుంచి 3 cm దూరంలో అక్షంపై క్షేత్రం కనుగొనండి. ఇక్కడ స్వల్ప ద్విధ్రువ సూత్రం వాడవచ్చా?
సాధన: ఇక్కడ a = 1 cm, r = 3 cm; r అనేది a కంటే చాలా ఎక్కువ కాదు. ఖచ్చిత సూత్రం వాడండి, లేదా రెండు క్షేత్రాలను నేరుగా కలపండి. +q కు దూరం 2 cm; −q కు 4 cm. E = kq[1/(0.02)² − 1/(0.04)²] = 9 × 10⁹ × 2 × 10⁻⁶ × (2500 − 625) = 3.375 × 10⁷ N/C. p = 4 × 10⁻⁸ C m తో ఖచ్చిత సూత్రం 2kpr/(r² − a²)² కూడా అదే ఇస్తుంది. స్వల్ప ద్విధ్రువ సూత్రం 2.67 × 10⁷ N/C ఇస్తుంది, అంటే సుమారు 21% తక్కువ.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: 4 × 10⁻⁹ C m భ్రామకం గల ద్విధ్రువం 5 × 10⁴ N/C ఏకరీతి క్షేత్రానికి 30° వద్ద ఉంది. టార్క్ కనుగొనండి.
సాధన: τ = pE sin θ = 4 × 10⁻⁹ × 5 × 10⁴ × 0.5 = 1 × 10⁻⁴ N m.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: 2 cm దూరంలో ఉన్న ±q ఆవేశాల ద్విధ్రువం 2 × 10⁵ N/C ఏకరీతి క్షేత్రంలో గరిష్టంగా 8 × 10⁻³ N m టార్క్ను అనుభవిస్తుంది. q కనుగొనండి.
సాధన: τ_max = pE, కాబట్టి p = 8 × 10⁻³/(2 × 10⁵) = 4 × 10⁻⁸ C m. q = p/(2a) = 4 × 10⁻⁸/0.02 = 2 × 10⁻⁶ C = 2 μC.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: స్వల్ప ద్విధ్రువం నుంచి r దూరంలో, అక్షానికి 60° వద్ద క్షేత్రం కనుగొనండి.
సాధన: E = (kp/r³)√(3cos²60° + 1) = (kp/r³)√(3/4 + 1) = (√7/2)(kp/r³) ≈ 1.32 kp/r³. OP తో దాని కోణం: tan α = tan 60°/2 = √3/2, కాబట్టి α ≈ 40.9°.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.8: స్వల్ప ద్విధ్రువం నుంచి x దూరంలోని అక్షీయ బిందువు వద్ద క్షేత్రం, y దూరంలోని మధ్యలంబ బిందువు వద్ద క్షేత్రానికి సమానం. x/y కనుగొనండి.
సాధన: 2kp/x³ = kp/y³, కాబట్టి x³ = 2y³, x/y = 2^(1/3) ≈ 1.26.
సాధించిన ఉదాహరణ 3.9: 2 × 10⁻⁹ C m భ్రామకం గల స్వల్ప ద్విధ్రువం అక్షంపై, కేంద్రం నుంచి 10 cm దూరంలో 1 μC బిందు ఆవేశం ఉంది. ద్విధ్రువంపై బలం కనుగొనండి.
సాధన: ఆవేశం వద్ద ద్విధ్రువ క్షేత్రం 2kp/r³. ఆవేశంపై బలం F = 2kpQ/r³ = (2 × 9 × 10⁹ × 2 × 10⁻⁹ × 10⁻⁶)/10⁻³ = 3.6 × 10⁻² N. న్యూటన్ మూడో నియమం ప్రకారం ద్విధ్రువం వ్యతిరేక దిశలో 3.6 × 10⁻² N అనుభవిస్తుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
p = q × 2a, −q నుంచి +q వైపు, ప్రమాణం C m.
స్వల్ప ద్విధ్రువం: E_axial = 2kp/r³ (p దిశలో), E_eq = kp/r³ (p కు వ్యతిరేకం). నిష్పత్తి 2 : 1.
ఖచ్చితం: E_axial = 2kpr/(r² − a²)², E_eq = kp/(r² + a²)^(3/2).
సాధారణ బిందువు: E = (kp/r³)√(3cos²θ + 1), tan α = (tan θ)/2.
ఏకరీతి క్షేత్రం: ఫలిత బలం సున్నా, τ = pE sin θ = p × E.
0° వద్ద స్థిర, 180° వద్ద అస్థిర, 90° వద్ద గరిష్ట టార్క్ pE.
అఏకరీతి క్షేత్రం: ఫలిత బలం కూడా ఉంటుంది; క్షేత్రం దిశలో ఉన్న ద్విధ్రువం బలమైన క్షేత్రం వైపు కదులుతుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
p ని + నుంచి − కు గీయడం. అది −q నుంచి +q వైపు ఉంటుంది.
r అనేది a కు రెండు మూడు రెట్లు మాత్రమే ఉన్నప్పుడు స్వల్ప ద్విధ్రువ సూత్రం వాడడం. అప్పుడు ఖచ్చిత సూత్రం వాడండి.
మధ్యలంబ క్షేత్రం సున్నా అనడం. అక్కడ పొటెన్షియల్ సున్నా; క్షేత్రం kp/r³.
ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం కదులుతుందని అనడం. అది తిరుగుతుంది మాత్రమే. ఫలిత బలానికి అఏకరీతి క్షేత్రం కావాలి.
2a ని a గా తీసుకోవడం. p = q × 2a లో 2a అనేది ఆవేశాల మధ్య పూర్తి దూరం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. విద్యుత్ ద్విధ్రువ భ్రామకం SI ప్రమాణం (a) C m (b) C/m (c) N m/C (d) C m²
2. ద్విధ్రువ భ్రామక సదిశ దిశ (a) +q నుంచి −q వైపు (b) అక్షానికి లంబంగా (c) −q నుంచి +q వైపు (d) మధ్యలంబ రేఖ వెంట
3. ఒక ద్విధ్రువాన్ని ఏకరీతి విద్యుత్ క్షేత్రంలో ఉంచారు. దానిపై ఫలిత బలం (a) qE (b) సున్నా (c) 2qE (d) pE
4. స్వల్ప ద్విధ్రువానికి దూరంగా దాని క్షేత్రం దూరం r తో ఇలా మారుతుంది (a) 1/r (b) 1/r² (c) r (d) 1/r³
5. స్వల్ప ద్విధ్రువానికి ఒకే దూరంలో అక్షీయ క్షేత్రం, మధ్యలంబ క్షేత్రాల నిష్పత్తి (a) 2 : 1 (b) 1 : 2 (c) 1 : 1 (d) 4 : 1
6. p, E మధ్య కోణం ఎంత ఉంటే ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువంపై టార్క్ గరిష్టం? (a) 0° (b) 180° (c) 90° (d) 45°
7. ద్విధ్రువం మధ్యలంబ రేఖపై క్షేత్రం దిశ (a) p దిశలో (b) p కు వ్యతిరేకం (c) కేంద్రం నుంచి దూరంగా (d) కేంద్రం వైపు
8. p, E మధ్య కోణం ఎంత ఉంటే ఏకరీతి క్షేత్రంలోని ద్విధ్రువం స్థిర సమతాస్థితిలో ఉంటుంది? (a) 0° (b) 90° (c) 180° (d) 60°
9. ±5 nC ఆవేశాలు 4 mm దూరంలో ఉన్నాయి. ద్విధ్రువ భ్రామకం (a) 2 × 10⁻¹² C m (b) 1 × 10⁻¹¹ C m (c) 2 × 10⁻⁹ C m (d) 2 × 10⁻¹¹ C m
10. ఏ అణువుకు శాశ్వత ద్విధ్రువ భ్రామకం ఉంది? (a) CO₂ (b) H₂O (c) CH₄ (d) O₂
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. ఒక స్వల్ప ద్విధ్రువ భ్రామకం 2 × 10⁻⁹ C m. కేంద్రం నుంచి 20 cm దూరంలో అక్షంపై క్షేత్రం (a) 2250 N/C (b) 9000 N/C (c) 4500 N/C (d) 450 N/C
12. అదే ద్విధ్రువానికి కేంద్రం నుంచి 20 cm దూరంలో మధ్యలంబ రేఖపై క్షేత్రం (a) 2250 N/C (b) 4500 N/C (c) 1125 N/C (d) 225 N/C
13. 3 × 10⁻⁸ C m భ్రామకం గల ద్విధ్రువం 2 × 10⁴ N/C క్షేత్రానికి 30° వద్ద ఉంది. టార్క్ (a) 6 × 10⁻⁴ N m (b) 5.2 × 10⁻⁴ N m (c) 1.5 × 10⁻⁴ N m (d) 3 × 10⁻⁴ N m
14. ±2 μC ఆవేశాల ద్విధ్రువం 5 × 10⁵ N/C క్షేత్రంలో గరిష్టంగా 2 × 10⁻² N m టార్క్ను అనుభవిస్తుంది. ఆవేశాల మధ్య దూరం (a) 1 cm (b) 2 cm (c) 4 cm (d) 0.2 cm
15. స్వల్ప ద్విధ్రువం నుంచి దూరాన్ని రెట్టింపు చేస్తే క్షేత్రం (a) E/2 (b) E/4 (c) E/8 (d) E/16
16. ±1 μC ఆవేశాలు 2 cm దూరంలో ఉన్నాయి. కేంద్రం నుంచి 2 cm దూరంలో అక్షంపై క్షేత్రం సుమారు (a) 8.0 × 10⁷ N/C (b) 9.0 × 10⁷ N/C (c) 4.5 × 10⁷ N/C (d) 2.25 × 10⁷ N/C
17. ±1 μC ఆవేశాలు 6 cm దూరంలో ఉన్నాయి. కేంద్రం నుంచి 4 cm దూరంలో మధ్యలంబ రేఖపై క్షేత్రం (a) 5.4 × 10⁶ N/C (b) 8.4 × 10⁶ N/C (c) 2.16 × 10⁶ N/C (d) 4.32 × 10⁶ N/C
18. స్వల్ప ద్విధ్రువం నుంచి r దూరంలో, అక్షానికి 60° వద్ద క్షేత్రం (a) kp/r³ (b) (√7/2)kp/r³ (c) (√3/2)kp/r³ (d) √7 kp/r³
19. ద్విధ్రువాన్ని అఏకరీతి క్షేత్రంలో ఉంచారు. అది అనుభవించగలిగేది (a) బలం మాత్రమే (b) టార్క్ మాత్రమే (c) బలం, టార్క్ రెండూ (d) ఏదీ కాదు
20. అఏకరీతి క్షేత్రం దిశలో ఉన్న ద్విధ్రువం (a) నిశ్చలంగా ఉంటుంది (b) బలహీన క్షేత్రం వైపు కదులుతుంది (c) తిరుగుతుంది మాత్రమే (d) బలమైన క్షేత్రం వైపు కదులుతుంది
21. క్షేత్రంలో ద్విధ్రువంపై టార్క్ సదిశ (a) p, E రెండింటికీ లంబంగా (b) p దిశలో (c) E దిశలో (d) p, E తలంలో
22. A బిందువు స్వల్ప ద్విధ్రువం అక్షంపై r దూరంలో; B బిందువు దాని మధ్యలంబ రేఖపై 2r దూరంలో ఉన్నాయి. E_A : E_B నిష్పత్తి (a) 4 : 1 (b) 16 : 1 (c) 8 : 1 (d) 2 : 1
స్థాయి 3: సవాలు
23. స్వల్ప ద్విధ్రువం (p = 2 × 10⁻⁹ C m) అక్షంపై, కేంద్రం నుంచి 10 cm దూరంలో 1 μC ఆవేశం ఉంది. ద్విధ్రువంపై బలం (a) 1.8 × 10⁻² N (b) 7.2 × 10⁻² N (c) 3.6 × 10⁻² N (d) 3.6 × 10⁻³ N
24. స్వల్ప ద్విధ్రువం దగ్గరి P బిందువు వద్ద క్షేత్రం ద్విధ్రువ అక్షానికి లంబంగా ఉంది. OP అక్షంతో θ కోణం చేస్తే (a) tan θ = 1/√2 (b) tan θ = √2 (c) θ = 45° (d) θ = 90°
25. ఒక ద్విధ్రువం (p = 2 × 10⁻⁶ C m, జడత్వ భ్రామకం 2 × 10⁻⁶ kg m²) ని 10⁴ N/C క్షేత్రంలో సమతాస్థితి నుంచి కొద్దిగా తిప్పారు. చిన్న డోలనాల ఆవర్తన కాలం సుమారు (a) 0.628 s (b) 0.0314 s (c) 0.01 s (d) 0.0628 s
26. (a, 0) వద్ద +q, (0, 0) వద్ద −2q, (0, a) వద్ద +q ఉన్నాయి. వ్యవస్థ ఫలిత ద్విధ్రువ భ్రామక పరిమాణం (a) √2 qa (b) 2qa (c) qa (d) సున్నా
27. స్వల్ప ద్విధ్రువం అక్షంపై P బిందువు వద్ద క్షేత్రం E. P స్థిరంగా ఉంచి, ద్విధ్రువాన్ని దాని కేంద్రం చుట్టూ 90° తిప్పారు. P వద్ద క్షేత్రం (a) 2E (b) E (c) E/2 (d) సున్నా
28. స్వల్ప ద్విధ్రువం (p = 4 × 10⁻⁹ C m) మధ్యలంబ రేఖపై, కేంద్రం నుంచి 20 cm దూరంలో 2 μC ఆవేశం ఉంది. ఆవేశంపై బలం (a) 1.8 × 10⁻² N (b) 4.5 × 10⁻³ N (c) 3.6 × 10⁻³ N (d) 9 × 10⁻³ N
29. ప్రతిపాదన (A): ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువంపై ఫలిత బలం ఉండదు, కానీ అది తిరగగలదు. కారణం (R): దాని రెండు ఆవేశాలపై బలాలు సమానం, వ్యతిరేకం, కానీ సాధారణంగా వేర్వేరు రేఖల వెంట పనిచేస్తాయి. (a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: స్వల్ప ద్విధ్రువం అక్షంపై క్షేత్రం 1/r² లా మారుతుంది. వాక్యం II: ఏకరీతి క్షేత్రంలో p, E కు వ్యతిరేకంగా ఉన్న ద్విధ్రువం స్థిర సమతాస్థితిలో ఉంటుంది. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | p = ఆవేశం × దూరం |
| 2 | c | సంప్రదాయం: రుణ నుంచి ధన ఆవేశం వైపు |
| 3 | b | qE, −qE రద్దవుతాయి |
| 4 | d | స్వల్ప ద్విధ్రువ క్షేత్రాలు రెండూ 1/r³ లా |
| 5 | a | 2kp/r³, kp/r³ పోలిక |
| 6 | c | τ = pE sin θ విలువ sin θ = 1 వద్ద గరిష్టం |
| 7 | b | E_eq = −kp/r³ |
| 8 | a | 0° వద్ద కొద్ది తిప్పు పునరుద్ధరణ టార్క్ ఇస్తుంది |
| 9 | d | 5 × 10⁻⁹ × 4 × 10⁻³ = 2 × 10⁻¹¹ C m |
| 10 | b | వంగిన ఆకారం ఆవేశ కేంద్రాలను వేరుగా ఉంచుతుంది |
| 11 | c | 2 × 9 × 10⁹ × 2 × 10⁻⁹/0.008 = 4500 N/C |
| 12 | a | అక్షీయ విలువలో సగం |
| 13 | d | 3 × 10⁻⁸ × 2 × 10⁴ × 0.5 = 3 × 10⁻⁴ N m |
| 14 | b | p = τ/E = 4 × 10⁻⁸; 2a = p/q = 0.02 m |
| 15 | c | E ∝ 1/r³ |
| 16 | a | kq(1/0.01² − 1/0.03²) = 8.0 × 10⁷ N/C |
| 17 | d | kp/(r² + a²)^(3/2) = 9 × 10⁹ × 6 × 10⁻⁸/(0.05)³ |
| 18 | b | √(3 × 1/4 + 1) = √7/2 |
| 19 | c | అసమాన బలాలు ఫలిత బలాన్ని ఇస్తాయి; యుగ్మం కూడా పనిచేయవచ్చు |
| 20 | d | బలమైన భాగంలోని ఆవేశంపై బలం ఎక్కువ |
| 21 | a | τ = p × E |
| 22 | b | (2/r³) ÷ (1/8r³) = 16 |
| 23 | c | F = 2kpQ/r³ = 3.6 × 10⁻² N |
| 24 | b | అక్షీయ భాగం kp(2cos²θ − sin²θ)/r³ = 0 నుంచి tan²θ = 2 |
| 25 | d | T = 2π√(I/pE) = 2π × 0.01 = 0.0628 s |
| 26 | a | లంబంగా ఉన్న రెండు qa ద్విధ్రువాలు |
| 27 | c | P ఇప్పుడు మధ్యలంబ రేఖపై: kp/r³ = E/2 |
| 28 | d | kpQ/r³ = 9 × 10⁹ × 4 × 10⁻⁹ × 2 × 10⁻⁶/0.008 |
| 29 | a | సమాన, వ్యతిరేక, ఏకరేఖీయం కాని బలాలు యుగ్మాన్ని ఏర్పరుస్తాయి |
| 30 | b | అక్షీయ క్షేత్రం 1/r³ లా; 180° అస్థిరం |
అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
విద్యుత్ ద్విధ్రువం అంటే 2a దూరంలో ఉన్న +q, −q. ఫలిత ఆవేశం సున్నా, కానీ క్షేత్రం సున్నా కాదు.
ద్విధ్రువ భ్రామకం p = q × 2a, −q నుంచి +q వైపు సదిశ. ప్రమాణం C m.
అక్షీయ క్షేత్రం (ఖచ్చితం): E = 2kpr/(r² − a²)²; స్వల్ప ద్విధ్రువం (r అనేది a కంటే చాలా ఎక్కువ): E = 2kp/r³, p దిశలో.
మధ్యలంబ క్షేత్రం (ఖచ్చితం): E = kp/(r² + a²)^(3/2); స్వల్ప ద్విధ్రువం: E = kp/r³, p కు వ్యతిరేకం.
ఒకే దూరంలో E_axial = 2 × E_equatorial.
సాధారణ బిందువు (r, θ): E = (kp/r³)√(1 + 3cos²θ), tan α = (1/2) tan θ (α వ్యాసార్ధ రేఖ నుంచి కొలుస్తారు).
ద్విధ్రువ క్షేత్రం 1/r³ లా తగ్గుతుంది, బిందు ఆవేశం 1/r² కంటే వేగంగా.
ఏకరీతి క్షేత్రంలో: ఫలిత బలం సున్నా, టార్క్ τ = p × E, పరిమాణం pE sin θ.
θ = 90° వద్ద టార్క్ గరిష్టం (pE), 0°, 180° వద్ద సున్నా.
స్థితి శక్తి U = −pE cos θ: 0° వద్ద కనిష్టం −pE (స్థిర), 90° వద్ద సున్నా, 180° వద్ద +pE (అస్థిర).
θ₁ నుంచి θ₂ కు తిప్పడానికి పని: W = pE(cos θ₁ − cos θ₂). 0° నుంచి 180° కు 2pE.
స్థిర స్థానం చుట్టూ చిన్న డోలనాలు: T = 2π√(I/(pE)).
అఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం టార్క్తో పాటు ఫలిత బలాన్ని కూడా అనుభవిస్తుంది.
ధ్రువ అణువులు (H₂O, HCl, NH₃) కు శాశ్వత p ఉంటుంది; అధ్రువ అణువులకు (CO₂, CH₄, O₂) ఉండదు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | θ = 0° వద్ద | θ = 90° వద్ద | θ = 180° వద్ద |
|---|---|---|---|---|
| టార్క్ | pE sin θ | 0 | pE (గరిష్టం) | 0 |
| స్థితి శక్తి | −pE cos θ | −pE (స్థిర) | 0 | +pE (అస్థిర) |
| θ = 0° నుంచి పని | pE(1 − cos θ) | 0 | pE | 2pE |
| r వద్ద స్వల్ప ద్విధ్రువ క్షేత్రం | (kp/r³)√(1 + 3cos²θ) | 2kp/r³ (అక్షీయం) | kp/r³ (మధ్యలంబం) | 2kp/r³ |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"మైనస్ నుంచి ప్లస్": p ఎప్పుడూ రుణ ఆవేశం నుంచి ధన ఆవేశం వైపు చూపుతుంది, ముళ్లులా.
"అక్షం రెట్టింపు, అదే దిశ": అక్షీయ క్షేత్రం మధ్యలంబ క్షేత్రానికి రెట్టింపు, p దిశలో ఉంటుంది; మధ్యలంబ క్షేత్రం p కు వ్యతిరేకం.
"సైన్ తిప్పుతుంది, కోసైన్ నిల్వ చేస్తుంది": టార్క్లో sin θ, శక్తిలో cos θ (− గుర్తుతో).
"ద్విధ్రువం మూడుతో పడిపోతుంది": ద్విధ్రువ క్షేత్రం 1/r³, ద్విధ్రువ పొటెన్షియల్ 1/r².
భావనల అనుసంధానం
ద్విధ్రువం టార్క్, భ్రమణ SHM భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనం, పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలలోని పద్ధతులనే వాడుతాయి.
ధ్రువ, అధ్రువ అణువులు రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 3: రసాయన బంధం మరియు అణు నిర్మాణం నుంచి వస్తాయి.
అయస్కాంత క్షేత్రంలో దండ అయస్కాంతం ఇక్కడ ద్విధ్రువంలాగే ప్రవర్తిస్తుంది; భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 13: విద్యుత్ ప్రవాహ అయస్కాంత ఫలితాలు మరియు అయస్కాంతత్వం చూడండి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. 2a దూరంలో ఉన్న ±q ఆవేశాల స్వల్ప ద్విధ్రువానికి జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ద్విధ్రువ భ్రామకం
B. r దూరంలోని అక్షీయ బిందువు వద్ద క్షేత్రం
C. r దూరంలోని మధ్యలంబ బిందువు వద్ద క్షేత్రం
D. ఏకరీతి క్షేత్రంలో టార్క్
జాబితా II:
(i) kp/r³
(ii) p × E
(iii) 2kp/r³
(iv) q × 2a
(a) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
32. ఒక ద్విధ్రువం ఏకరీతి క్షేత్రం E లో ఉంది. సందర్భాన్ని (జాబితా I) ఫలితంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. p, E దిశలో
B. p, E కు లంబంగా
C. p, E కు వ్యతిరేకంగా
D. p ని E దిశ నుంచి వ్యతిరేక దిశకు తిప్పడం
జాబితా II:
(i) U = 0, టార్క్ గరిష్టం
(ii) అవసరమైన పని = 2pE
(iii) U = −pE, స్థిర
(iv) U = +pE, అస్థిర
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. H₂O అణువు
B. CO₂ అణువు
C. అఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం
D. ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం
జాబితా II:
(i) ఫలిత బలం సున్నా, టార్క్ ఉండవచ్చు
(ii) శాశ్వత ద్విధ్రువ భ్రామకం ఉంది
(iii) ఫలిత బలం, సాధ్యమైతే టార్క్ కూడా
(iv) శాశ్వత ద్విధ్రువ భ్రామకం లేదు
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i
34. ప్రతి రాశి దూరం r పై ఎలా ఆధారపడుతుందో జతపరచండి (జాబితా I, జాబితా II).
జాబితా I:
A. బిందు ఆవేశం క్షేత్రం
B. స్వల్ప ద్విధ్రువ క్షేత్రం
C. బిందు ఆవేశం పొటెన్షియల్
D. ఒకే అక్షంపై ఉన్న రెండు స్వల్ప ద్విధ్రువాల మధ్య బలం
జాబితా II:
(i) 1/r⁴
(ii) 1/r³
(iii) 1/r
(iv) 1/r²
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ద్విధ్రువ భ్రామక సదిశ −q నుంచి +q వైపు ఉంటుంది.
B. ద్విధ్రువ భ్రామకం SI ప్రమాణం C m.
C. మధ్యలంబ రేఖపై క్షేత్రం p కు సమాంతరం (అదే దిశ).
D. ద్విధ్రువం ఫలిత ఆవేశం సున్నా.
(a) 2 (b) 4 (c) 1 (d) 3
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువంపై ఫలిత బలం సున్నా.
B. p, E కు సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు టార్క్ గరిష్టం.
C. అఏకరీతి క్షేత్రం దిశలో ఉన్న ద్విధ్రువం బలమైన క్షేత్ర ప్రాంతం వైపు లాగబడుతుంది.
D. సాధారణ బిందువు వద్ద స్వల్ప ద్విధ్రువ క్షేత్రం (kp/r³)√(1 + 3cos²θ).
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే
37. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. స్వల్ప ద్విధ్రువానికి ఒకే r వద్ద E_axial : E_equatorial = 2 : 1.
B. +q అవతల అక్షంపై క్షేత్రం p దిశలో ఉంటుంది.
C. సాధారణ బిందువు వద్ద E, వ్యాసార్ధ రేఖ మధ్య కోణం α కు tan α = (1/2) tan θ.
D. θ = 90° వద్ద ద్విధ్రువం స్థితి శక్తి −pE.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ద్విధ్రువంపై టార్క్ pE sin θ.
B. θ₁ నుంచి θ₂ కు ద్విధ్రువాన్ని తిప్పడానికి పని pE(cos θ₁ − cos θ₂).
C. ద్విధ్రువం చిన్న డోలనాలకు T = 2π√(I/(pE)).
D. ఆవేశాల మధ్య దూరం రెట్టింపు చేస్తే (అదే q) p సగమవుతుంది.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 1
39. 2 × 10⁴ N C⁻¹ క్షేత్రంలో ద్విధ్రువానికి టార్క్–θ గ్రాఫ్ ఒక సైన్ వక్రం, θ = 90° వద్ద శిఖరం 4 × 10⁻³ N m. ద్విధ్రువ భ్రామకం, θ = 30° వద్ద టార్క్:
(a) 8 × 10⁻⁷ C m, 2 × 10⁻³ N m (b) 2 × 10⁻⁷ C m, 3.5 × 10⁻³ N m (c) 2 × 10⁻⁶ C m, 2 × 10⁻³ N m (d) 2 × 10⁻⁷ C m, 2 × 10⁻³ N m
40. స్వల్ప ద్విధ్రువం అక్షంపై క్షేత్రాన్ని కొలిచారు.
| r (cm) | E (N C⁻¹) |
|---|---|
| 10 | 16000 |
| 20 | 2000 |
అక్షంపై r = 40 cm వద్ద క్షేత్రం:
(a) 500 N C⁻¹ (b) 250 N C⁻¹ (c) 1000 N C⁻¹ (d) 125 N C⁻¹
41. ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువానికి U–θ గ్రాఫ్ θ = 0° వద్ద −6 mJ నుంచి θ = 180° వద్ద +6 mJ వరకు ఉంటుంది. ద్విధ్రువాన్ని 60° నుంచి 180° కు నెమ్మదిగా తిప్పడానికి అవసరమైన పని:
(a) 6 mJ (b) 3 mJ (c) 9 mJ (d) 12 mJ
Q42–43 కు సందర్భం: నీటి అణువు ద్విధ్రువ భ్రామకం సుమారు 6.2 × 10⁻³⁰ C m. మైక్రోవేవ్ ఓవెన్ మాదిరిలో, ఒక క్షణంలో క్షేత్రాన్ని 5 × 10⁵ N C⁻¹ ఏకరీతి క్షేత్రంగా భావించండి.
42. అణువు అనుభవించగల అతిపెద్ద టార్క్:
(a) 3.1 × 10⁻²⁴ N m (b) 6.2 × 10⁻²⁴ N m (c) 1.55 × 10⁻²⁴ N m (d) 3.1 × 10⁻²⁵ N m
43. దానిని E దిశ నుంచి E కు వ్యతిరేక దిశకు తిప్పడానికి అవసరమైన పని:
(a) 3.1 × 10⁻²⁴ J (b) సున్నా (c) 1.55 × 10⁻²⁴ J (d) 6.2 × 10⁻²⁴ J
44. 2 × 10⁻⁹ C m భ్రామకం గల స్వల్ప ద్విధ్రువం మూలబిందువు వద్ద x-అక్షం వెంట ఉంది. దాని అక్షంపై 10 cm దూరంలో 3 μC బిందు ఆవేశం ఉంచారు. బిందు ఆవేశంపై బలం:
(a) 0.054 N (b) 0.108 N (c) 0.216 N (d) 1.08 N
45. 10 cm పొడవు గల తేలికపాటి కడ్డీ ఒక చివర +1 μC గల 1 g ద్రవ్యరాశి, మరొక చివర −1 μC గల 1 g ద్రవ్యరాశి కలిగి ఉంది. అది 10⁴ N C⁻¹ ఏకరీతి క్షేత్రంలో తన కేంద్రం చుట్టూ స్వేచ్ఛగా తిరుగుతుంది. చిన్న డోలనాల ఆవర్తన కాలం సుమారు:
(a) 0.44 s (b) 0.31 s (c) 0.63 s (d) 1.4 s
స్థాయి 4 జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | p = q × 2a; అక్షీయం 2kp/r³; మధ్యలంబం kp/r³; τ = p × E |
| 32 | d | U = −pE cos θ, τ = pE sin θ; W(0° నుంచి 180°) = 2pE |
| 33 | a | వంగిన H₂O ధ్రువ, రేఖీయ CO₂ కాదు; అఏకరీతి క్షేత్రం ఫలిత బలాన్ని ఇస్తుంది |
| 34 | c | 1/r², 1/r³, 1/r, ద్విధ్రువ–ద్విధ్రువ బలం 1/r⁴ |
| 35 | d | A, B, D సరైనవి; మధ్యలంబ క్షేత్రం p కు వ్యతిరేకం |
| 36 | b | p, E కు సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు టార్క్ సున్నా |
| 37 | c | 90° వద్ద U సున్నా, −pE కాదు |
| 38 | a | A, B, C సరైనవి; 2a రెట్టింపు అయితే p కూడా రెట్టింపు |
| 39 | d | p = 4 × 10⁻³/(2 × 10⁴) = 2 × 10⁻⁷ C m; τ = 4 × 10⁻³ × sin 30° = 2 × 10⁻³ N m |
| 40 | b | r రెట్టింపు అయితే E 8 రెట్లు తగ్గుతుంది (1/r³), కాబట్టి 2000/8 = 250 N C⁻¹ |
| 41 | c | pE = 6 mJ; W = pE(cos 60° − cos 180°) = 6 × 1.5 = 9 mJ |
| 42 | a | τ_max = pE = 6.2 × 10⁻³⁰ × 5 × 10⁵ = 3.1 × 10⁻²⁴ N m |
| 43 | d | W = 2pE = 6.2 × 10⁻²⁴ J |
| 44 | b | F = q × 2kp/r³ = 3 × 10⁻⁶ × 2 × 9 × 10⁹ × 2 × 10⁻⁹/10⁻³ = 0.108 N |
| 45 | a | I = 2m(0.05)² = 5 × 10⁻⁶ kg m², pE = 10⁻⁷ × 10⁴ = 10⁻³; T = 2π√(5 × 10⁻³) = 0.44 s |