అధ్యాయం 6: స్థిర విద్యుత్ స్థితి శక్తి (Electrostatic Potential Energy)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
బాహ్య పొటెన్షియల్లో ఉంచిన ఆవేశం స్థితి శక్తి.
రెండు బిందు ఆవేశాల వ్యవస్థ, అనేక ఆవేశాల వ్యవస్థ స్థితి శక్తి.
శక్తి నిత్యత్వంతో చలన సమస్యలను, అత్యంత సమీప దూరం సమస్యలతో సహా, ఎలా సాధించాలి.
ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం స్థితి శక్తి, దానిని తిప్పడానికి కావలసిన పని.
శక్తి ప్రమాణంగా ఎలక్ట్రాన్ వోల్ట్.
6.1 బాహ్య క్షేత్రంలో ఆవేశం స్థితి శక్తి
ఒక బిందువు వద్ద పొటెన్షియల్ V, అనంతం నుంచి ఆ బిందువుకు ఆవేశాన్ని తీసుకురావడానికి ఏకాంక ఆవేశానికి కావలసిన పనిని చెబుతుంది. కాబట్టి ఆ బిందువు వద్ద ఉంచిన q ఆవేశానికి స్థితి శక్తి (Potential energy)
ఇక్కడ V అనేది ఇతర, బాహ్య ఆవేశాల వల్ల వచ్చే పొటెన్షియల్. ఆవేశం స్వంత క్షేత్రాన్ని లెక్కలోకి తీసుకోం.
ఎక్కువ పొటెన్షియల్ వద్ద ఉన్న ధనావేశానికి ఎక్కువ శక్తి ఉంటుంది, ఇంటి కప్పుపై ఉన్న రాయిలా.
రుణావేశానికి ఎక్కువ పొటెన్షియల్ వద్ద శక్తి తక్కువ. U = qV గుర్తు q తో మారుతుంది.
శక్తి, చలనం. విద్యుత్ బలాలు మాత్రమే పనిచేసితే మొత్తం శక్తి నిత్యంగా ఉంటుంది:
నిశ్చల స్థితి నుంచి V పొటెన్షియల్ భేదం ద్వారా త్వరణం పొందిన q ఆవేశం qV గతి శక్తిని పొందుతుంది.
ఎలక్ట్రాన్ వోల్ట్. ఒక ఎలక్ట్రాన్ (లేదా e ఆవేశం గల ఏ కణమైనా) 1 V ద్వారా కదిలినప్పుడు పొందే శక్తిని ఒక ఎలక్ట్రాన్ వోల్ట్ (eV) అంటారు.
100 V ద్వారా త్వరణం పొందిన ఆల్ఫా కణం (ఆవేశం 2e) 200 eV పొందుతుంది.
6.2 రెండు బిందు ఆవేశాల వ్యవస్థ స్థితి శక్తి
ప్రతి ఆవేశాన్ని అనంతం నుంచి తీసుకువచ్చి వ్యవస్థను కూర్చడానికి బాహ్య కారకం చేసిన పనే ఆ వ్యవస్థ స్థితి శక్తి.
q₁ ని అనంతం నుంచి దాని స్థానానికి తీసుకురండి. ఇంకే ఆవేశమూ లేదు కాబట్టి పని అవసరం లేదు.
q₂ ని అనంతం నుంచి q₁ కు r దూరంలో ఉన్న బిందువుకు తీసుకురండి. అక్కడ q₁ వల్ల పొటెన్షియల్ kq₁/r. చేసిన పని = q₂ × kq₁/r.
ఆవేశాల గుర్తులతో సహా వాడండి.
U ధనం (సజాతీయ ఆవేశాలు): వాటిని దగ్గరకు నెట్టడానికి పని చేయాల్సి వచ్చింది. స్వేచ్ఛగా వదిలితే అవి దూరంగా వెళ్లిపోతాయి, U గతి శక్తిగా మారుతుంది.
U రుణం (విజాతీయ ఆవేశాలు): వ్యవస్థ బంధితమైనది (bound). వాటిని వేరు చేయడానికి పని చేయాలి.
U వ్యవస్థకు చెందుతుంది, ఏ ఒక్క ఆవేశానికి కాదు.
బలం U వాలుకు రుణాత్మకం: F = −dU/dr.
బాహ్య క్షేత్రంలో రెండు ఆవేశాలు. బాహ్య క్షేత్రం కూడా పనిచేస్తే, ఆ క్షేత్రంలో ప్రతి ఆవేశం శక్తిని కూడా కలపండి:
6.3 అనేక ఆవేశాల వ్యవస్థలు
ప్రతి జత శక్తిని ఒక్కసారి మాత్రమే కలపండి. మూడు ఆవేశాలకు:
n ఆవేశాల వ్యవస్థలో n(n − 1)/2 జతలు ఉంటాయి. నాలుగు ఆవేశాలకు 6 జతలు, ఐదు ఆవేశాలకు 10.
| అమరిక (అన్నీ q ఆవేశాలు) | జతలు | మొత్తం U |
|---|---|---|
| రెండు ఆవేశాలు, దూరం a | 1 | kq²/a |
| సమబాహు త్రిభుజం, భుజం a | 3 | 3kq²/a |
| చతురస్రం, భుజం a | 4 భుజాలు + 2 కర్ణాలు | (4 + √2)kq²/a |
| ఒకే రేఖపై మూడు, అంతరాలు a | a వద్ద 2, 2a వద్ద 1 | 5kq²/(2a) |
వ్యవస్థను మార్చడానికి పని. ఒక అమరికను నెమ్మదిగా మార్చడానికి బాహ్య కారకం చేసే పని = U(తుది) − U(మొదటి). విద్యుత్ బలాలు చేసే పని దీనికి రుణాత్మకం.
6.4 చలన సమస్యలలో శక్తి నిత్యత్వం
నిశ్చల స్థితి నుంచి వదిలిన రెండు ఆవేశాలు. రెండూ దూరంగా కదులుతాయి. ద్రవ్యవేగం నిత్యం (మొదట సున్నా), శక్తి కూడా నిత్యం. రెండు సమాన ద్రవ్యరాశులు విడుదలైన శక్తిని సమానంగా పంచుకుంటాయి.
అత్యంత సమీప దూరం (Distance of closest approach). q ఆవేశం, K గతి శక్తి గల ధన కణం Q ఆవేశం గల స్థిర కేంద్రకం వైపు సరాసరి వెళుతుంది. అది నెమ్మదిస్తూ r₀ దూరంలో క్షణం పాటు ఆగిపోతుంది; అక్కడ దాని గతి శక్తి మొత్తం స్థితి శక్తిగా మారుతుంది.
కేంద్రకం చాలా చిన్నదని చూపడానికి రదర్ఫోర్డ్ ఈ ఆలోచననే వాడాడు. గతి శక్తిని రెట్టింపు చేస్తే అత్యంత సమీప దూరం సగానికి తగ్గుతుంది.
6.5 ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం స్థితి శక్తి
p ద్విధ్రువం E ఏకరీతి క్షేత్రంతో θ కోణంలో ఉంది. pE sin θ టార్క్ (బలభ్రామకం) దానిని క్షేత్రం వెంట తిప్పడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. దానిని θ₁ నుంచి θ₂ కు నెమ్మదిగా తిప్పడానికి బాహ్య కారకం ఈ టార్క్కు వ్యతిరేకంగా పని చేస్తుంది:
ఈ పనే నిల్వ ఉన్న శక్తి. ద్విధ్రువం క్షేత్రానికి లంబంగా ఉన్న θ = 90° వద్ద U = 0 గా ఎంచుకుంటాం. అప్పుడు 90° నుంచి θ కు తిప్పితే
| కోణం θ | స్థితి శక్తి U | టార్క్ | స్థితి |
|---|---|---|---|
| 0° | −pE (అతి తక్కువ) | సున్నా | స్థిర సమతాస్థితి |
| 90° | సున్నా | pE (గరిష్టం) | సమతాస్థితిలో లేదు |
| 180° | +pE (గరిష్టం) | సున్నా | అస్థిర సమతాస్థితి |
ఉపయోగకరమైన పని విలువలు:
0° నుంచి 90°: W = pE.
0° నుంచి 180°: W = 2pE.
0° నుంచి θ: W = pE(1 − cos θ).
90° నుంచి వదిలితే. 90° వద్ద వదిలిన ద్విధ్రువం 0° వైపు ఊగుతుంది. దాని శక్తి 0 నుంచి −pE కు తగ్గుతుంది, కాబట్టి అది pE గతి శక్తితో 0° చేరి, దానిని దాటి ఊగుతుంది.
స్థిర సమతాస్థితితో సంబంధం. వ్యవస్థలు స్థితి శక్తి అతి తక్కువగా ఉన్నచోట స్థిరపడతాయి. అందుకే స్వేచ్ఛగా ఉన్న ద్విధ్రువం చివరకు క్షేత్రం వెంటే సరిదిద్దుకుంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: 30 cm దూరంలో ఉంచిన +2 μC, −3 μC స్థితి శక్తి కనుగొనండి.
సాధన: U = kq₁q₂/r = 9 × 10⁹ × (2 × 10⁻⁶)(−3 × 10⁻⁶)/0.3 = −0.18 J. రుణ గుర్తు జత బంధితమైనదని చెబుతుంది: వాటిని పూర్తిగా వేరు చేయడానికి 0.18 J అవసరం.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: 10 cm భుజం గల సమబాహు త్రిభుజం శీర్షాల వద్ద ఒక్కొక్కటి +1 μC గల మూడు ఆవేశాలు ఉన్నాయి. వాటిని కూర్చడానికి ఎంత పని చేయబడింది?
సాధన: మూడు జతలు, ప్రతిదీ 0.1 m దూరంలో. U = 3 × 9 × 10⁹ × (10⁻⁶)²/0.1 = 0.27 J.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: 10 cm భుజం గల చతురస్రం శీర్షాల వద్ద ఒక్కొక్కటి +1 μC గల నాలుగు ఆవేశాలు ఉన్నాయి. వ్యవస్థ శక్తి కనుగొనండి.
సాధన: a = 0.1 m వద్ద నాలుగు భుజ జతలు, a√2 వద్ద రెండు కర్ణ జతలు. U = (kq²/a)(4 + 2/√2) = (kq²/a)(4 + √2) = 0.09 × 5.414 ≈ 0.487 J.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: ఒక ఎలక్ట్రాన్ నిశ్చల స్థితి నుంచి 200 V పొటెన్షియల్ భేదం ద్వారా కదులుతుంది. దాని గతి శక్తి, వడి కనుగొనండి.
సాధన: K = eV = 200 eV = 200 × 1.6 × 10⁻¹⁹ = 3.2 × 10⁻¹⁷ J. v = √(2K/m) = √(2 × 3.2 × 10⁻¹⁷/9.1 × 10⁻³¹) ≈ 8.4 × 10⁶ m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: 5 MeV ఆల్ఫా కణం బంగారం కేంద్రకం (Z = 79) వైపు సరాసరి వెళుతుంది. అత్యంత సమీప దూరం కనుగొనండి.
సాధన: q = 2e, Q = 79e, K = 5 × 10⁶ eV = 5 × 10⁶ × e జూల్. r₀ = kqQ/K = 9 × 10⁹ × 2 × 79 × e²/(5 × 10⁶ × e) = 9 × 10⁹ × 158 × 1.6 × 10⁻¹⁹/(5 × 10⁶) ≈ 4.55 × 10⁻¹⁴ m. K ని eV లో రాస్తే ఒక e రద్దవుతుంది. ఈ చిట్కా సమయాన్ని ఆదా చేస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: 2 × 10⁻⁸ C m భ్రామకం గల ద్విధ్రువం 5 × 10⁴ N/C క్షేత్రంతో 60° చేస్తుంది. దాని స్థితి శక్తి కనుగొనండి.
సాధన: U = −pE cos 60° = −2 × 10⁻⁸ × 5 × 10⁴ × 0.5 = −5 × 10⁻⁴ J.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: అదే ద్విధ్రువం, అదే క్షేత్రానికి, స్థిర స్థానం నుంచి (a) 90° (b) 180° కు తిప్పడానికి ఎంత పని కావాలి?
సాధన: pE = 2 × 10⁻⁸ × 5 × 10⁴ = 10⁻³ J. (a) W = pE(1 − cos 90°) = 10⁻³ J. (b) W = pE(1 − cos 180°) = 2pE = 2 × 10⁻³ J.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8: ఒక్కొక్కటి 1 g ద్రవ్యరాశి, +2 μC ఆవేశం గల రెండు చిన్న బంతులు నున్నని బల్లపై 10 cm దూరంలో ఉంచి వదలుతారు. అవి చాలా దూరం వెళ్లినప్పుడు ప్రతిదాని వడి కనుగొనండి.
సాధన: U = 9 × 10⁹ × (2 × 10⁻⁶)²/0.1 = 0.36 J. ద్రవ్యరాశులు సమానం, ద్రవ్యవేగం సున్నాగానే ఉంటుంది, కాబట్టి ప్రతి బంతికి 0.18 J వస్తుంది. (1/2)(10⁻³)v² = 0.18 నుంచి v² = 360, v ≈ 19 m/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.9: +4 μC ఆవేశం స్థిరంగా ఉంది. +1 μC ఆవేశాన్ని దాని నుంచి 40 cm దూరం నుంచి 20 cm దూరానికి కదిలించడానికి ఎంత పని కావాలి?
సాధన: 40 cm వద్ద V = 9 × 10⁹ × 4 × 10⁻⁶/0.4 = 9 × 10⁴ V. 20 cm వద్ద V = 1.8 × 10⁵ V. W = q(V_final − V_initial) = 10⁻⁶ × 9 × 10⁴ = 0.09 J. మార్గం ప్రభావం చూపదు.
త్వరిత పునశ్చరణ
బాహ్య పొటెన్షియల్లో ఆవేశం: U = qV. V ద్వారా త్వరణం పొందితే: K = qV.
1 eV = 1.6 × 10⁻¹⁹ J.
రెండు ఆవేశాలు: U = kq₁q₂/r, గుర్తులతో. అనేక ఆవేశాలు: అన్ని n(n − 1)/2 జతల మొత్తం.
బాహ్య పని = U_final − U_initial; క్షేత్రం చేసే పని దీనికి రుణాత్మకం.
అత్యంత సమీప దూరం: r₀ = kqQ/K.
ద్విధ్రువం: U = −pE cos θ; 0° వద్ద అతి తక్కువ −pE, 180° వద్ద గరిష్టం +pE.
ద్విధ్రువాన్ని θ₁ నుంచి θ₂ కు తిప్పడానికి పని: pE(cos θ₁ − cos θ₂).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
U = kq₁q₂/r లో ఆవేశాల గుర్తులను వదిలేయడం. బంధితమా, కాదా అనేది గుర్తే నిర్ణయిస్తుంది.
అనేక ఆవేశాల వ్యవస్థలో ఒక జతను రెండుసార్లు లెక్కించడం. ప్రతి జత ఒక్కసారే వస్తుంది.
నిర్దేశ స్థానాన్ని కలగాపించడం: ద్విధ్రువ U, 90° వద్ద సున్నా, 0° వద్ద కాదు.
రెండు చివరలా టార్క్ సున్నా కాబట్టి ద్విధ్రువాన్ని 0° నుంచి 180° కు తిప్పడానికి పని సున్నా అని రాయడం. అది 2pE.
eV శక్తి అని, పొటెన్షియల్ కాదని మరిచిపోవడం. 100 V ద్వారా వెళ్లిన ఆల్ఫా కణం 200 eV పొందుతుంది, 100 eV కాదు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. ఒక ఎలక్ట్రాన్ వోల్ట్ దీనికి సమానం? (a) 1 J (b) 1.6 × 10¹⁹ J (c) 9.1 × 10⁻³¹ J (d) 1.6 × 10⁻¹⁹ J
2. రెండు సజాతీయ ఆవేశాలను మరింత దగ్గరకు నెట్టారు. వ్యవస్థ స్థితి శక్తి (a) పెరుగుతుంది (b) తగ్గుతుంది (c) మారదు (d) సున్నా అవుతుంది
3. రెండు బిందు ఆవేశాల స్థితి శక్తి వాటి మధ్య దూరం r తో ఇలా మారుతుంది (a) 1/r² (b) r (c) 1/r (d) r²
4. ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువానికి p, E మధ్య కోణం ఎంత ఉంటే స్థితి శక్తి అతి తక్కువ? (a) 90° (b) 0° (c) 180° (d) 45°
5. ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం స్థితి శక్తి (a) p × E (b) pE sin θ (c) p · E (d) −p · E
6. ఒక ఆవేశాన్ని సంవృత మార్గం చుట్టూ తిప్పినప్పుడు స్థిర విద్యుత్ క్షేత్రం చేసే పని (a) సున్నా (b) ధనాత్మకం (c) రుణాత్మకం (d) మార్గంపై ఆధారపడుతుంది
7. 1 V ద్వారా త్వరణం పొందిన ఎలక్ట్రాన్ పొందే శక్తి (a) 1 J (b) 1.6 × 10⁻¹⁹ eV (c) 1 eV (d) 9.1 × 10⁻³¹ J
8. −2 μC ఆవేశం 100 V పొటెన్షియల్ ఉన్న బిందువు వద్ద ఉంది. దాని స్థితి శక్తి (a) +2 × 10⁻⁴ J (b) −2 × 10⁻⁴ J (c) −2 × 10⁻⁶ J (d) −5 × 10⁻⁹ J
9. ఐదు బిందు ఆవేశాల స్థితి శక్తిలో జత పదాల సంఖ్య (a) 5 (b) 20 (c) 25 (d) 10
10. రెండు ఆవేశాల వ్యవస్థకు రుణ స్థితి శక్తి ఉంది. దీని అర్థం (a) వాటిని వేరు చేయడానికి పని చేయాలి (b) అవి వికర్షించుకుంటాయి (c) రెండూ రుణావేశాలు (d) అవి చాలా దూరంలో ఉన్నాయి
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. 40 cm దూరంలో ఉంచిన +3 μC, −4 μC స్థితి శక్తి (a) +0.27 J (b) −0.27 J (c) −0.18 J (d) −0.027 J
12. a భుజం గల సమబాహు త్రిభుజం శీర్షాల వద్ద మూడు సమాన ఆవేశాలు q ఉన్నాయి. వ్యవస్థ శక్తి (a) kq²/a (b) 2kq²/a (c) 3kq²/a (d) 3kq²/(2a)
13. నిశ్చల స్థితి నుంచి 1000 V ద్వారా త్వరణం పొందిన ప్రోటాన్ పొందే గతి శక్తి (a) 1.6 × 10⁻²² J (b) 1000 J (c) 1.6 × 10⁻¹⁹ J (d) 1.6 × 10⁻¹⁶ J
14. ఒక ద్విధ్రువం ఏకరీతి క్షేత్రానికి 90° వద్ద ఉంది. దాని స్థితి శక్తి (a) సున్నా (b) pE (c) −pE (d) 2pE
15. 10⁻⁸ C m భ్రామకం గల ద్విధ్రువం 10⁴ N/C క్షేత్రంలో ఉంది. దానిని స్థిర సమతాస్థితి నుంచి అస్థిర సమతాస్థితికి తిప్పడానికి పని (a) 10⁻⁴ J (b) 2 × 10⁻⁴ J (c) సున్నా (d) 4 × 10⁻⁴ J
16. 3 × 10⁻⁹ C m భ్రామకం గల ద్విధ్రువం 4 × 10⁵ N/C క్షేత్రంలో ఉంది. దానిని 0° నుంచి 60° కు తిప్పడానికి పని (a) 1.2 × 10⁻³ J (b) 1.04 × 10⁻³ J (c) 6 × 10⁻⁴ J (d) 3 × 10⁻⁴ J
17. ఒక ఎలక్ట్రాన్ నిశ్చల స్థితి నుంచి 100 V ద్వారా కదులుతుంది. దాని వడి సుమారు (a) 5.9 × 10⁶ m/s (b) 4.2 × 10⁶ m/s (c) 5.9 × 10⁵ m/s (d) 3.5 × 10⁷ m/s
18. రెండు బిందు ఆవేశాల మధ్య దూరం సగానికి తగ్గించారు. వాటి స్థితి శక్తి (a) U/2 (b) 4U (c) U/4 (d) 2U అవుతుంది
19. a భుజం గల చతురస్రం శీర్షాల వద్ద నాలుగు సమాన ఆవేశాలు q ఉన్నాయి. వ్యవస్థ శక్తి (a) 4kq²/a (b) (4 + 2√2)kq²/a (c) (4 + √2)kq²/a (d) 6kq²/a
20. q ఆవేశాన్ని అనంతం నుంచి R వ్యాసార్ధం, Q ఆవేశం గల వలయం కేంద్రానికి తీసుకురావడానికి పని (a) సున్నా (b) kQq/R (c) kQq/R² (d) 2kQq/R
21. +5 μC ఆవేశం స్థిరంగా ఉంది. +2 μC ఆవేశాన్ని దాని నుంచి 50 cm నుంచి 10 cm దూరానికి కదిలించడానికి కావలసిన పని (a) 0.18 J (b) 0.9 J (c) 0.36 J (d) 0.72 J
22. ఒక ఆల్ఫా కణం నిశ్చల స్థితి నుంచి 500 V ద్వారా త్వరణం పొందుతుంది. అది పొందే శక్తి (a) 1000 eV (b) 500 eV (c) 250 eV (d) 2000 eV
స్థాయి 3: సవాలు
23. 1 MeV ప్రోటాన్ Z = 50 గల కేంద్రకం వైపు సరాసరి వెళుతుంది. అత్యంత సమీప దూరం సుమారు (a) 3.6 × 10⁻¹⁴ m (b) 1.44 × 10⁻¹³ m (c) 7.2 × 10⁻¹⁴ m (d) 7.2 × 10⁻¹⁵ m
24. ఒక్కొక్కటి 1 g ద్రవ్యరాశి, +1 μC ఆవేశం గల రెండు బంతులను నున్నని బల్లపై 9 cm దూరం నుంచి నిశ్చల స్థితిలో వదలుతారు. చాలా దూరం వెళ్లినప్పుడు ప్రతిదాని వడి (a) 7.1 m/s (b) 10 m/s (c) 14.1 m/s (d) 5 m/s
25. +q, −2q, +q ఆవేశాలు ఒక రేఖపై x = 0, a, 2a వద్ద ఉన్నాయి. వ్యవస్థ శక్తి (a) −4kq²/a (b) −3kq²/a (c) +kq²/(2a) (d) −7kq²/(2a)
26. a భుజం గల సమబాహు త్రిభుజం శీర్షాల వద్ద మూడు సమాన ఆవేశాలు q ఉన్నాయి. త్రిభుజం నెమ్మదిగా 2a భుజానికి పెరిగినప్పుడు విద్యుత్ బలాలు చేసే పని (a) 3kq²/(2a) (b) −3kq²/(2a) (c) 3kq²/a (d) సున్నా
27. ఒక ద్విధ్రువాన్ని (p = 2 × 10⁻⁶ C m) 5 × 10³ N/C క్షేత్రానికి 90° వద్ద వదలుతారు. దాని గరిష్ట గతి శక్తి (a) 0.02 J (b) 0.005 J (c) 0.01 J (d) సున్నా
28. a భుజం గల చతురస్రంలో రెండు పక్కపక్క శీర్షాల వద్ద +q, మిగిలిన రెండింటి వద్ద −q ఉన్నాయి. వ్యవస్థ శక్తి (a) సున్నా (b) −√2 kq²/a (c) −(4 − √2)kq²/a (d) +√2 kq²/a
29. ప్రతిపాదన (A): ఏకరీతి క్షేత్రంలో p, E దిశలోనే ఉంటే ద్విధ్రువ స్థితి శక్తి అతి తక్కువ. కారణం (R): p, E దిశలో ఉన్నప్పుడు ద్విధ్రువంపై టార్క్ సున్నా. (a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: రెండు విజాతీయ బిందు ఆవేశాల వ్యవస్థ స్థితి శక్తి రుణాత్మకం. వాక్యం II: ఒక ఎలక్ట్రాన్ వోల్ట్ = 1.6 × 10⁻¹⁹ J. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | e × 1 V |
| 2 | a | వికర్షణకు వ్యతిరేకంగా పని జరుగుతుంది |
| 3 | c | U = kq₁q₂/r |
| 4 | b | U = −pE cos θ, 0° వద్ద అతి తక్కువ |
| 5 | d | U = −pE cos θ |
| 6 | a | క్షేత్రం సంరక్షకమైనది |
| 7 | c | eV నిర్వచనం |
| 8 | b | U = qV = −2 × 10⁻⁶ × 100 |
| 9 | d | 5 × 4/2 = 10 |
| 10 | a | బంధిత వ్యవస్థ; శక్తిని అందించాలి |
| 11 | b | 9 × 10⁹ × (−12 × 10⁻¹²)/0.4 |
| 12 | c | a దూరంలో మూడు జతలు |
| 13 | d | 1000 eV = 1000 × 1.6 × 10⁻¹⁹ J |
| 14 | a | cos 90° = 0 |
| 15 | b | 2pE = 2 × 10⁻⁸ × 10⁴ |
| 16 | c | pE(1 − cos 60°) = 1.2 × 10⁻³/2 |
| 17 | a | v = √(2 × 1.6 × 10⁻¹⁷/9.1 × 10⁻³¹) |
| 18 | d | U ∝ 1/r |
| 19 | c | 4 భుజాలు, a√2 వద్ద 2 కర్ణాలు |
| 20 | b | కేంద్రం వద్ద V = kQ/R |
| 21 | d | qkQ(1/0.1 − 1/0.5) = 0.09 × 8 |
| 22 | a | 2e ఆవేశం, 500 V ద్వారా |
| 23 | c | r₀ = 9 × 10⁹ × 50 × 1.6 × 10⁻¹⁹/10⁶ |
| 24 | b | U = 0.1 J; ప్రతిదానికి 0.05 J; v = √(0.1/10⁻³) |
| 25 | d | −2kq²/a రెండుసార్లు + kq²/(2a) |
| 26 | a | U, 3kq²/a నుంచి 3kq²/(2a) కి తగ్గుతుంది; క్షేత్రం ధన పని చేస్తుంది |
| 27 | c | శక్తి 0 నుంచి −pE కి తగ్గుతుంది: KE = pE = 0.01 J |
| 28 | b | భుజాలు: +1 +1 −1 −1; కర్ణాలు: −2/√2 |
| 29 | b | 180° వద్ద కూడా టార్క్ సున్నా, అక్కడ U గరిష్టం |
| 30 | a | విజాతీయ లబ్ధం రుణ U ఇస్తుంది; II నిర్వచనమే |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
V పొటెన్షియల్ ఉన్న బిందువు వద్ద q ఆవేశం స్థితి శక్తి: U = qV.
రెండు బిందు ఆవేశాలు: U = kq₁q₂/r, గుర్తులతో. సజాతీయ ఆవేశాలకు U ధనం, విజాతీయ ఆవేశాలకు రుణం.
ఆవేశాలను అనంతం నుంచి నెమ్మదిగా కూర్చడానికి బాహ్య కారకం చేసే పనికి U సమానం. అది మార్గంపై ఆధారపడదు.
n ఆవేశాల వ్యవస్థ: అన్ని n(n − 1)/2 జతలపై kqᵢqⱼ/rᵢⱼ కలపండి.
బాహ్య క్షేత్రంలో రెండు ఆవేశాలు: U = q₁V(r₁) + q₂V(r₂) + kq₁q₂/r₁₂.
శక్తి నిత్యత్వం: K₁ + qV₁ = K₂ + qV₂. V ద్వారా త్వరణం పొందిన ఆవేశం K = qV పొందుతుంది.
1 eV = 1.6 × 10⁻¹⁹ J, ఎలక్ట్రాన్ 1 V ద్వారా పొందే శక్తి. 1 MeV = 1.6 × 10⁻¹³ J.
అత్యంత సమీప దూరం (2e ఆవేశం Ze కేంద్రకం వైపు సరాసరి): r₀ = k(2e)(Ze)/K. r₀ ∝ Z/K.
అత్యంత సమీప దూరం వద్ద ఆల్ఫా కణం క్షణం పాటు నిశ్చలంగా ఉంటుంది; దాని గతి శక్తి మొత్తం స్థితి శక్తిగా మారుతుంది.
ఏకరీతి క్షేత్రంలో ద్విధ్రువం: U = −p · E = −pE cos θ.
ద్విధ్రువాన్ని θ₁ నుంచి θ₂ కు తిప్పడానికి పని: W = pE(cos θ₁ − cos θ₂).
θ వద్ద వదిలిన ద్విధ్రువం θ = 0° దాటేటప్పుడు గరిష్ట గతి శక్తి pE(1 − cos θ) పొందుతుంది.
మొత్తం U రుణం అంటే బంధిత వ్యవస్థ: ఆవేశాలను వేరు చేయడానికి శక్తిని అందించాలి.
నిశ్చల స్థితి నుంచి వదిలిన రెండు సమాన ద్రవ్యరాశులు స్థితి శక్తిని గతి శక్తిగా సమానంగా పంచుకుంటాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| వ్యవస్థ (ఆవేశాలు q, భుజం a) | జతలు | స్థితి శక్తి |
|---|---|---|
| రెండు సజాతీయ ఆవేశాలు, దూరం a | 1 | kq²/a |
| +q, −q, దూరం a | 1 | −kq²/a |
| మూడు సమాన ఆవేశాలు, సమబాహు త్రిభుజం | 3 | 3kq²/a |
| నాలుగు సమాన ఆవేశాలు, చతురస్రం | 6 | (4 + √2)kq²/a ≈ 5.41kq²/a |
| θ = 0°, 90°, 180° వద్ద ద్విధ్రువం | లేవు | −pE, 0, +pE |
| 1 eV, 1 keV, 1 MeV | లేవు | 1.6 × 10⁻¹⁹ J, 1.6 × 10⁻¹⁶ J, 1.6 × 10⁻¹³ J |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"సజాతీయం అంటే ఎత్తుకు ఎత్తినట్లు" (Like is Lifted): సజాతీయ ఆవేశాలకు U ధనం (వాటిని దగ్గరకు ఎత్తుకు నెట్టినట్లు నెట్టాలి).
"జతలు = n(n − 1)/2": ప్రతి జతను ఒక్కసారే లెక్కించండి; మూడు ఆవేశాలకు 3 జతలు, నాలుగింటికి 6.
"ఆగి, మార్చు" (Stop and Swap): అత్యంత సమీప దూరం వద్ద ఆల్ఫా కణం ఆగి, తన గతి శక్తి మొత్తాన్ని స్థితి శక్తిగా మారుస్తుంది.
"eV అంటే శక్తి, V అంటే వోల్టేజీ": ఎలక్ట్రాన్ వోల్ట్ శక్తి ప్రమాణం, ఎన్నడూ పొటెన్షియల్ ప్రమాణం కాదు.
భావనల అనుసంధానం
ఇక్కడి పని–శక్తి ఆలోచన భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యంలోని దానిలాగే ఉంటుంది.
అత్యంత సమీప దూరం, ఆల్ఫా వికిరణం ద్వారా కేంద్రక పరిమాణ అంచనా భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 18: పరమాణువులు మరియు కేంద్రకాలులో విస్తరించబడతాయి.
కెపాసిటర్లో నిల్వ ఉండే శక్తి (ఈ పుస్తకంలో అధ్యాయం 8) కూడా ఇదే కూర్పు ఆలోచన, U = Q²/(2C).
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. సందర్భాన్ని (జాబితా I) దాని స్థితి శక్తి లేదా ఫలితంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. r దూరంలో ఉన్న q₁, q₂ బిందు ఆవేశాలు
B. V పొటెన్షియల్ ఉన్న బిందువు వద్ద q ఆవేశం
C. K గతి శక్తి గల ఆల్ఫా కణం Ze ఆవేశ కేంద్రకానికి అత్యంత సమీప దూరం
D. ఏకరీతి క్షేత్రం E లో ద్విధ్రువం p
జాబితా II:
(i) −p · E
(ii) qV
(iii) kq₁q₂/r
(iv) 2kZe²/K
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iii, B-ii, C-i, D-iv
32. సమాన పరిమాణం q గల ఆవేశాలు సమీప అంతరం a తో ఉంచబడ్డాయి. అమరికను (జాబితా I) దాని స్థితి శక్తితో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I:
A. రెండు సజాతీయ ఆవేశాలు
B. సమబాహు త్రిభుజం శీర్షాల వద్ద మూడు సజాతీయ ఆవేశాలు
C. చతురస్రం శీర్షాల వద్ద నాలుగు సజాతీయ ఆవేశాలు
D. ఒక +q, ఒక −q
జాబితా II:
(i) −kq²/a
(ii) 5.41kq²/a
(iii) kq²/a
(iv) 3kq²/a
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 1 eV
B. 1 keV
C. 1 MeV
D. 100 V ద్వారా త్వరణం పొందిన ఆల్ఫా కణం పొందిన శక్తి
జాబితా II:
(i) 1.6 × 10⁻¹³ J
(ii) 200 eV
(iii) 1.6 × 10⁻¹⁹ J
(iv) 1.6 × 10⁻¹⁶ J
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
34. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ధనావేశం ఎక్కువ నుంచి తక్కువ పొటెన్షియల్కు కదిలినప్పుడు క్షేత్రం చేసే పని
B. సమపొటెన్షియల్ వెంట ఆవేశాన్ని కదిలించడానికి పని
C. 1 V ద్వారా ఎలక్ట్రాన్ పొందే గతి శక్తి
D. రెండు సజాతీయ ఆవేశాల మధ్య దూరం సగమైతే U లో మార్పు
జాబితా II:
(i) సున్నా
(ii) 1 eV
(iii) U రెట్టింపవుతుంది
(iv) ధనాత్మకం
(a) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. రెండు సజాతీయ ఆవేశాలకు ధన స్థితి శక్తి ఉంటుంది.
B. రెండు విజాతీయ ఆవేశాలను దగ్గరకు తెస్తే వాటి స్థితి శక్తి తగ్గుతుంది.
C. వ్యవస్థ స్థితి శక్తి దానిని కూర్చడానికి వాడిన మార్గంపై ఆధారపడుతుంది.
D. ఎలక్ట్రాన్ వోల్ట్ పొటెన్షియల్ ప్రమాణం.
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఆవేశాలను నెమ్మదిగా కూర్చడానికి బాహ్య కారకం చేసే పని వాటి స్థితి శక్తికి సమానం.
B. n ఆవేశాల వ్యవస్థలో n(n − 1)/2 జతలు ఉంటాయి.
C. మొత్తం U రుణంగా ఉన్న వ్యవస్థ ఆవేశాలను అనంతం వరకు వేరు చేయడానికి శక్తిని అందించాలి.
D. p, E కు వ్యతిరేక దిశలో ఉన్నప్పుడు ద్విధ్రువ స్థితి శక్తి అతి తక్కువ.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, C మాత్రమే
37. ఆల్ఫా కణం కేంద్రకం వైపు సరాసరి వెళ్ళే సందర్భానికి సంబంధించి సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. నిశ్చల స్థితి నుంచి వదిలిన రెండు ప్రోటాన్ల చివరి మొత్తం గతి శక్తి వాటి మొదటి U కు సమానం.
B. ఆల్ఫా కణం గతి శక్తిని రెట్టింపు చేస్తే అత్యంత సమీప దూరం రెట్టింపవుతుంది.
C. కేంద్రక ఆవేశాన్ని రెట్టింపు చేస్తే అత్యంత సమీప దూరం రెట్టింపవుతుంది.
D. అత్యంత సమీప దూరం వద్ద ఆల్ఫా కణం గతి శక్తి గరిష్టం.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే
38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. బాహ్య క్షేత్రంలో రెండు ఆవేశాలకు U = q₁V(r₁) + q₂V(r₂) + kq₁q₂/r₁₂.
B. ద్విధ్రువాన్ని θ = 0° నుంచి 90° కు తిప్పడానికి pE పని కావాలి.
C. 90° వద్ద వదిలిన ద్విధ్రువం θ = 0° దాటేటప్పుడు దాని గతి శక్తి pE.
D. 1 eV = 1.6 × 10⁻¹⁹ C.
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 1
39. రెండు సమాన బిందు ఆవేశాలకు U–r గ్రాఫ్ ధన U ను చూపిస్తుంది, అది 1/r లా తగ్గుతుంది; r = 10 cm వద్ద U = 0.36 J. ఆవేశాలు:
(a) సజాతీయం, ఒక్కొక్కటి 2 μC (b) విజాతీయం, ఒక్కొక్కటి 2 μC (c) సజాతీయం, ఒక్కొక్కటి 4 μC (d) సజాతీయం, ఒక్కొక్కటి 0.2 μC
40. x-అక్షంపై మూడు ఆవేశాలు ఉన్నాయి.
| ఆవేశం | విలువ | స్థానం x |
|---|---|---|
| q₁ | +1 μC | 0 |
| q₂ | +2 μC | 10 cm |
| q₃ | −3 μC | 30 cm |
వ్యవస్థ స్థితి శక్తి:
(a) +0.18 J (b) −0.09 J (c) −0.18 J (d) −0.36 J
41. సరాసరి సమీపించే 4 MeV ఆల్ఫా కణం గతి శక్తికి, బంగారం కేంద్రకం (Z = 79) నుంచి దాని దూరానికి గీసిన గ్రాఫ్ r₀ వద్ద సున్నాకు పడిపోతుంది. r₀ విలువ సుమారు:
(a) 2.8 × 10⁻¹⁴ m (b) 1.1 × 10⁻¹³ m (c) 5.7 × 10⁻¹² m (d) 5.7 × 10⁻¹⁴ m
Q42–43 కు సందర్భం: పాత CRT టెలివిజన్లో ఎలక్ట్రాన్ గన్ ఎలక్ట్రాన్లను నిశ్చల స్థితి నుంచి 500 V ద్వారా త్వరణం చెందించి తెరపైకి పంపుతుంది. mₑ = 9.1 × 10⁻³¹ kg గా తీసుకోండి.
42. తెర వద్ద ప్రతి ఎలక్ట్రాన్ గతి శక్తి:
(a) 500 J (b) 8 × 10⁻¹⁷ J (c) 3.2 × 10⁻¹⁷ J (d) 8 × 10⁻²¹ J
43. తెర వద్ద ప్రతి ఎలక్ట్రాన్ వడి సుమారు:
(a) 1.3 × 10⁷ m s⁻¹ (b) 4.2 × 10⁶ m s⁻¹ (c) 1.9 × 10⁷ m s⁻¹ (d) 1.3 × 10⁸ m s⁻¹
44. 30 cm భుజం గల సమబాహు త్రిభుజం శీర్షాల వద్ద ఒక్కొక్కటి +1 μC గల మూడు ఆవేశాలు ఉన్నాయి. త్రిభుజాన్ని 15 cm భుజానికి కుదించడానికి కావలసిన పని:
(a) 0.045 J (b) 0.18 J (c) 0.09 J (d) 0.27 J
45. ఒక్కొక్కటి 1 g ద్రవ్యరాశి, +1 μC ఆవేశం గల రెండు సరిసమాన చిన్న బంతులను నున్నని బల్లపై 10 cm దూరంలో పట్టుకుని వదలుతారు. అవి చాలా దూరం వెళ్లినప్పుడు ప్రతి బంతి వడి సుమారు:
(a) 13.4 m s⁻¹ (b) 4.7 m s⁻¹ (c) 3.0 m s⁻¹ (d) 9.5 m s⁻¹
స్థాయి 4 జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | ప్రాథమిక రూపాలు: kq₁q₂/r, qV, r₀ = k(2e)(Ze)/K, −p · E |
| 32 | a | 1 జత; 3 జతలు; 4 భుజాలు + 2 కర్ణాలు (4 + √2) = 5.41; విజాతీయం రుణం ఇస్తుంది |
| 33 | d | 1 eV = 1.6 × 10⁻¹⁹ J, 10³, 10⁶ తో గుణించండి; ఆల్ఫాకు 2e, కాబట్టి 2 × 100 = 200 eV |
| 34 | b | W_field = q(V_high − V_low) ధనం; సమపొటెన్షియల్ వెంట సున్నా; U ∝ 1/r రెట్టింపవుతుంది |
| 35 | b | A, B సరైనవి; U మార్గంపై ఆధారపడదు, eV శక్తి ప్రమాణం |
| 36 | d | p, E దిశలోనే ఉంటే ద్విధ్రువ U అతి తక్కువ (−pE) |
| 37 | a | r₀ ∝ Z/K: K రెట్టింపు అయితే r₀ సగం; అత్యంత సమీప దూరం వద్ద KE సున్నా |
| 38 | c | A, B, C సరైనవి; eV శక్తి ప్రమాణం, ఆవేశానిది కాదు |
| 39 | a | ధన U అంటే సజాతీయ ఆవేశాలు; q² = Ur/k = 0.036/(9 × 10⁹) నుంచి q = 2 μC |
| 40 | c | U = 9 × 10⁻³(2/0.1 − 3/0.3 − 6/0.2) = 9 × 10⁻³ × (−20) = −0.18 J |
| 41 | d | r₀ = 9 × 10⁹ × 158 × (1.6 × 10⁻¹⁹)²/(6.4 × 10⁻¹³) = 5.7 × 10⁻¹⁴ m |
| 42 | b | K = eV = 1.6 × 10⁻¹⁹ × 500 = 8 × 10⁻¹⁷ J |
| 43 | a | v = √(2K/m) = √(1.6 × 10⁻¹⁶/9.1 × 10⁻³¹) = 1.3 × 10⁷ m s⁻¹ |
| 44 | c | U, 3kq²/a నుంచి 6kq²/a కు మారుతుంది, కాబట్టి W = 3kq²/a = 3 × 9 × 10⁻³/0.3 = 0.09 J |
| 45 | d | U = 0.09 J సమానంగా పంచబడుతుంది: (1/2)(10⁻³)v² = 0.045, v = √90 = 9.5 m s⁻¹ |