అధ్యాయం 5: శాతం సంఘటనం, అనుభావిక మరియు అణు ఫార్ములాలు (Percentage Composition, Empirical and Molecular Formulae)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఒక సమ్మేళనంలో ప్రతి మూలకం ద్రవ్యరాశి శాతాన్ని ఎలా లెక్కించాలి.
అనుభావిక ఫార్ములాకు, అణు ఫార్ములాకు మధ్య తేడా.
శాతం దత్తాంశం నుండి అనుభావిక ఫార్ములా కనుగొనడానికి ఒక స్థిరమైన ఆరు-దశల పద్ధతి.
మోలార్ ద్రవ్యరాశి లేదా బాష్ప సాంద్రత నుండి అణు ఫార్ములాను ఎలా పొందాలి.
NEET కి ఇష్టమైన రెండు అంశాలు: దహన దత్తాంశం, కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశిని ఎలా వాడాలి.
5.1 శాతం సంఘటనం
యూరియా ఎరువు సంచిపై "46% N" అని ఉంటుంది. ఆ సంఖ్య నైట్రోజన్ ద్రవ్యరాశి శాతం. ప్రతి 50 kg సంచి నిజంగా ఎంత నైట్రోజన్ అందిస్తుందో ఇది రైతుకు చెబుతుంది. ఇదే శాతం సంఘటనం (Percentage composition) భావన.
ఒక సమ్మేళనంలోని అన్ని మూలకాల శాతాల మొత్తం 100. ప్రశ్న ఒక్కటి తప్ప అన్నీ ఇస్తే, చివరిదాన్ని తేడా ద్వారా కనుగొనండి (ఆక్సిజన్ను తరచూ ఇలాగే కనుగొంటారు).
శాతం సంఘటనం శుద్ధతను సరిచూడటానికి సహాయపడుతుంది. తెలిసిన సమ్మేళనం నమూనా సంఘటనం వేరుగా ఉంటే, అది అశుద్ధమైనది లేదా వేరే సమ్మేళనం.
5.2 అనుభావిక మరియు అణు ఫార్ములా
అనుభావిక ఫార్ములా (Empirical formula) (EF) ఒక సమ్మేళనంలోని ప్రతి మూలకం పరమాణువుల సరళతమ పూర్ణసంఖ్యా నిష్పత్తిని ఇస్తుంది.
అణు ఫార్ములా (Molecular formula) (MF) ఒక అణువులో ప్రతి మూలకం పరమాణువుల వాస్తవ సంఖ్యను ఇస్తుంది.
ఇక్కడ n ఒక పూర్ణసంఖ్య: 1, 2, 3 ఇలా.
| సమ్మేళనం | అణు ఫార్ములా | అనుభావిక ఫార్ములా | n |
|---|---|---|---|
| గ్లూకోజ్ | C₆H₁₂O₆ | CH₂O | 6 |
| ఎసిటిక్ ఆమ్లం | C₂H₄O₂ | CH₂O | 2 |
| బెంజీన్ | C₆H₆ | CH | 6 |
| ఎసిటిలీన్ (ఈథైన్) | C₂H₂ | CH | 2 |
| హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్ | H₂O₂ | HO | 2 |
| నీరు | H₂O | H₂O | 1 |
| కార్బన్ డయాక్సైడ్ | CO₂ | CO₂ | 1 |
వేర్వేరు సమ్మేళనాలకు ఒకే అనుభావిక ఫార్ములా ఉండవచ్చు, అప్పుడు వాటి శాతం సంఘటనం కూడా ఒకటే. గ్లూకోజ్, ఎసిటిక్ ఆమ్లం రెండూ 40.0% C, 6.7% H, 53.3% O. శాతాలు మాత్రమే వాటిని వేరు చేయలేవు; మోలార్ ద్రవ్యరాశి కూడా కావాలి.
5.3 అనుభావిక ఫార్ములా కనుగొనడం
ప్రతిసారీ ఇవే దశలను అనుసరించండి.
100 g సమ్మేళనం తీసుకోండి; అప్పుడు ప్రతి శాతం గ్రాములలో ద్రవ్యరాశి అవుతుంది.
ప్రతి ద్రవ్యరాశిని మోల్లలోకి మార్చండి: పరమాణు ద్రవ్యరాశితో భాగించండి.
ప్రతి మోల్ విలువను అతి చిన్న విలువతో భాగించండి.
ఫలితాలు పూర్ణసంఖ్యలకు దగ్గరగా ఉంటే (సుమారు 0.1 లోపు), సవరించండి.
ఒక ఫలితం .5, .33, .67 లేదా .25 దగ్గర ముగిస్తే, పూర్ణసంఖ్యలు రావడానికి అన్నింటినీ వరుసగా 2, 3, 3 లేదా 4 తో గుణించండి.
అనుభావిక ఫార్ములా రాసి, దాని ఫార్ములా ద్రవ్యరాశి కనుగొనండి.

ఒకే ఒక కూడలి పూర్ణసంఖ్య పరీక్ష: ఏ నిష్పత్తి అయినా .5, .33 లేదా .25 దగ్గర ముగిస్తే, అనుభావిక ఫార్ములా రాయడానికి ముందు గుణించండి.
తొందరగా సవరించకండి. 1.5 అంటే 2 కాదు, 1.33 అంటే 1 కాదు. వీటిని తప్పుగా సవరించడమే ఈ అంశంలో అతి సాధారణ తప్పు.
5.4 అణు ఫార్ములా కనుగొనడం
మీకు మోలార్ ద్రవ్యరాశి కావాలి. NEET దాన్ని నేరుగా, లేదా బాష్ప సాంద్రత (M = 2 × VD) ద్వారా, లేదా STP వద్ద వాయు సాంద్రత (M = సాంద్రత × V_m) ద్వారా ఇస్తుంది.
అనుభావిక ఫార్ములా ద్రవ్యరాశి కనుగొనండి.
n = M / EF ద్రవ్యరాశి. దీనిని పూర్ణసంఖ్యకు సవరించండి.
EF లోని ప్రతి సబ్స్క్రిప్ట్ను n తో గుణించండి.
5.5 దహన దత్తాంశం
C, H, O ఉన్న ఒక కర్బన సమ్మేళనాన్ని అధిక ఆక్సిజన్లో మండిస్తారు. కార్బన్ అంతా CO₂ గా, హైడ్రోజన్ అంతా H₂O గా మారుతుంది. CO₂, H₂O లను తూచి నమూనాలో ఎంత C, H ఉన్నాయో కనుగొంటారు. ఇదే దహన దత్తాంశం (Combustion analysis).
అదనపు O₂ ఇచ్చారు కాబట్టి ఆక్సిజన్ను ఉత్పన్నాల నుండి కనుగొనలేం. దాన్ని తేడా ద్వారా కనుగొంటాం.
5.6 కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి
ఒక పెద్ద అణువులో (ప్రోటీన్, ఎంజైమ్) ఒక మూలకం చిన్న శాతం ఉందనుకుందాం. ప్రతి అణువులో ఆ మూలకం కనీసం ఒక పరమాణువు అయినా ఉండాలి. ఇది సాధ్యమైన అతి తక్కువ మోలార్ ద్రవ్యరాశిని నిర్ణయిస్తుంది; దీన్నే కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి (Minimum molar mass) అంటారు.
ప్రతి అణువులో ఆ మూలకం k పరమాణువులు ఉన్నాయని తెలిస్తే, వాస్తవ మోలార్ ద్రవ్యరాశి కోసం M_min ను k తో గుణించండి.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: ఇథనాల్, C₂H₅OH శాతం సంఘటనం కనుగొనండి.
సాధన: M = 2(12) + 6(1) + 16 = 46 g mol⁻¹. % C = 24/46 × 100 = 52.17%. % H = 6/46 × 100 = 13.04%. % O = 16/46 × 100 = 34.78%. సరిచూడండి: మొత్తం = 99.99%, సవరణ పరిధిలో ఇది 100%.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: మైలుతుత్తం (blue vitriol), CuSO₄·5H₂O లో స్ఫటిక జలం శాతం కనుగొనండి (Cu = 63.5).
సాధన: M = 249.5 g mol⁻¹. నీటి ద్రవ్యరాశి = 90 g. % నీరు = 90/249.5 × 100 = 36.07%. కాబట్టి 100 g నీలి స్ఫటికాలను వేడిచేస్తే సుమారు 36 g నీరు పోతుంది, తెల్లని నిరార్ద్ర CuSO₄ మిగులుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ఒక సమ్మేళనంలో 54.55% C, 9.09% H, 36.36% O ఉన్నాయి. దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి 88 g mol⁻¹. దాని అనుభావిక, అణు ఫార్ములాలు కనుగొనండి.
సాధన:
| మూలకం | 100 g లో ద్రవ్యరాశి | మోల్లు | అతి చిన్నదానితో భాగించినప్పుడు | నిష్పత్తి |
|---|---|---|---|---|
| C | 54.55 | 54.55/12 = 4.546 | 4.546/2.273 = 2.00 | 2 |
| H | 9.09 | 9.09/1 = 9.09 | 9.09/2.273 = 4.00 | 4 |
| O | 36.36 | 36.36/16 = 2.273 | 1.00 | 1 |
EF = C₂H₄O, EF ద్రవ్యరాశి = 24 + 4 + 16 = 44. n = 88/44 = 2. MF = C₄H₈O₂ (ఇథైల్ ఎసిటేట్కు ఇదే ఫార్ములా).
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ఒక ఇనుము ఆక్సైడ్లో 69.94% Fe ఉంది. దాని అనుభావిక ఫార్ములా కనుగొనండి.
సాధన: O = 100 − 69.94 = 30.06%. మోల్లు: Fe = 69.94/56 = 1.249; O = 30.06/16 = 1.879. 1.249 తో భాగిస్తే: Fe = 1, O = 1.504. O విలువ .5 తో ముగుస్తుంది, కాబట్టి రెండింటినీ 2 తో గుణించండి: Fe = 2, O = 3. EF = Fe₂O₃.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: C, H, O ఉన్న 0.30 g కర్బన సమ్మేళనం పూర్తిగా మండినప్పుడు 0.44 g CO₂, 0.18 g H₂O ఇస్తుంది. దాని అనుభావిక ఫార్ములా కనుగొనండి.
సాధన: m(C) = 0.44 × 12/44 = 0.12 g. m(H) = 0.18 × 2/18 = 0.02 g. m(O) = 0.30 − 0.12 − 0.02 = 0.16 g. మోల్లు: C = 0.01, H = 0.02, O = 0.01. నిష్పత్తి 1 : 2 : 1. EF = CH₂O.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: ఒక హైడ్రోకార్బన్లో 85.7% కార్బన్ ఉంది. దాని బాష్ప సాంద్రత 21. దాని అణు ఫార్ములా కనుగొనండి.
సాధన: H = 14.3%. మోల్లు: C = 85.7/12 = 7.14; H = 14.3/1 = 14.3. నిష్పత్తి = 1 : 2.00. EF = CH₂, EF ద్రవ్యరాశి = 14. M = 2 × 21 = 42. n = 42/14 = 3. MF = C₃H₆ (ప్రొపీన్).
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: హిమోగ్లోబిన్లో ద్రవ్యరాశి పరంగా 0.34% ఇనుమ ఉంది. ప్రతి అణువులో 4 ఇనుమ పరమాణువులు ఉన్నాయి. హిమోగ్లోబిన్ మోలార్ ద్రవ్యరాశి కనుగొనండి.
సాధన: కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి (అణువుకు ఒక Fe) = 56 × 100 / 0.34 = 16 470 g mol⁻¹. అణువుకు 4 Fe పరమాణువులు కాబట్టి M = 4 × 16 470 ≈ 65 900 g mol⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8: ఎప్సమ్ లవణం, MgSO₄·xH₂O స్ఫటికాల నుండి నీరంతా తొలగించినప్పుడు వాటి ద్రవ్యరాశిలో 51.2% తగ్గుతుంది. x కనుగొనండి.
సాధన: M(MgSO₄) = 24 + 32 + 64 = 120. నీటి భిన్నం 18x / (120 + 18x) = 0.512.
ఫార్ములా MgSO₄·7H₂O.
త్వరిత పునశ్చరణ
ద్రవ్యరాశి % = (1 mol లో మూలకం ద్రవ్యరాశి / M) × 100; అన్ని శాతాల మొత్తం 100.
EF = సరళతమ పూర్ణసంఖ్యా నిష్పత్తి; MF = n × EF, n = M / EF ద్రవ్యరాశి.
దశలు: % → 100 g లో g → మోల్లు → అతి చిన్నదానితో భాగించు → .5, .33, .25 లను తొలగించు → EF.
ఒకే EF ఉన్న సమ్మేళనాలకు ఒకే శాతం సంఘటనం (C₂H₂, C₆H₆).
దహనం: C = CO₂ × 12/44, H = H₂O × 2/18, O తేడా ద్వారా.
కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి = పరమాణు ద్రవ్యరాశి × 100 / ద్రవ్యరాశి %; అణువులోని పరమాణువుల సంఖ్యతో గుణించండి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
1.5 ను 2 గా లేదా 1.33 ను 1 గా సవరించడం. బదులుగా గుణించి భిన్నాన్ని తొలగించండి.
H = H₂O ద్రవ్యరాశిలో 1/18 అని వాడటం. 2 H పరమాణువులు ఉంటాయి, కాబట్టి గుణకం 2/18.
దహన దత్తాంశంలో ఆక్సిజన్ను CO₂ లేదా H₂O నుండి కాకుండా తేడా ద్వారా కనుగొంటారని మర్చిపోవడం.
M కోసం VD ని రెట్టింపు చేయకుండా M ని VD తో భాగించడం.
HO ను అణు ఫార్ములా అనడం. HO అనేది H₂O₂ అనుభావిక ఫార్ములా.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. గ్లూకోజ్ అనుభావిక ఫార్ములా (a) C₆H₁₂O₆ (b) CH₂O (c) C₂H₄O₂ (d) CHO
2. బెంజీన్, C₆H₆ అనుభావిక ఫార్ములా (a) CH (b) C₂H₂ (c) C₆H₆ (d) CH₂
3. నీటిలో హైడ్రోజన్ ద్రవ్యరాశి శాతం సుమారు (a) 5.6% (b) 88.9% (c) 11.1% (d) 2.0%
4. MF = n × EF లో n విలువ (a) EF ద్రవ్యరాశి / M (b) M × EF ద్రవ్యరాశి (c) M − EF ద్రవ్యరాశి (d) M / EF ద్రవ్యరాశి
5. ఏ జతకు ఒకే అనుభావిక ఫార్ములా ఉంది? (a) C₂H₄, C₂H₆ (b) C₂H₂, C₆H₆ (c) CH₄, C₂H₆ (d) H₂O, H₂O₂
6. CO₂ లో కార్బన్ ద్రవ్యరాశి శాతం సుమారు (a) 27.3% (b) 42.9% (c) 72.7% (d) 12.0%
7. హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్ అనుభావిక ఫార్ములా (a) H₂O (b) H₂O₂ (c) HO (d) HO₂
8. ఏ సమ్మేళనానికి అనుభావిక ఫార్ములా, అణు ఫార్ములా ఒకటే? (a) C₂H₄ (b) H₂O₂ (c) C₆H₁₂O₆ (d) CO₂
9. అనుభావిక ఫార్ములా కనుగొనేటప్పుడు ద్రవ్యరాశులను మోల్లలోకి మార్చిన తర్వాత ప్రతిదాన్ని దేనితో భాగిస్తాం? (a) అతి పెద్ద మోల్ విలువ (b) అతి చిన్న మోల్ విలువ (c) మోలార్ ద్రవ్యరాశి (d) సంఖ్య 100
10. ఒక సమ్మేళనం అనుభావిక ఫార్ములా CH₂O, మోలార్ ద్రవ్యరాశి 180 g mol⁻¹. n విలువ (a) 3 (b) 4 (c) 6 (d) 2
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. యూరియా, CO(NH₂)₂ లో నైట్రోజన్ ద్రవ్యరాశి శాతం సుమారు (a) 23.3% (b) 46.7% (c) 35.0% (d) 50.0%
12. వాషింగ్ సోడా, Na₂CO₃·10H₂O లో స్ఫటిక జలం శాతం సుమారు (a) 37.1% (b) 50.0% (c) 62.9% (d) 18.0%
13. ఒక హైడ్రోకార్బన్లో 92.3% C, 7.7% H ఉన్నాయి. దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి 78 g mol⁻¹. దాని అణు ఫార్ములా (a) C₂H₂ (b) C₄H₄ (c) C₆H₁₂ (d) C₆H₆
14. నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్ ఒకదానిలో 30.43% N ఉంది. దాని బాష్ప సాంద్రత 46. దాని అణు ఫార్ములా (a) N₂O₄ (b) NO₂ (c) N₂O₃ (d) N₂O₅
15. ఇనుము ఆక్సైడ్ ఒకదానిలో ద్రవ్యరాశి పరంగా 72.4% Fe ఉంది. దాని అనుభావిక ఫార్ములా (a) FeO (b) Fe₂O₃ (c) Fe₃O₄ (d) Fe₃O₂
16. ఒక ప్రోటీన్లో ద్రవ్యరాశి పరంగా 0.32% సల్ఫర్ ఉంది. దాని కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి (a) 1000 g mol⁻¹ (b) 10 000 g mol⁻¹ (c) 3200 g mol⁻¹ (d) 100 000 g mol⁻¹
17. ఒక సమ్మేళనంలో C, H, O ద్రవ్యరాశి నిష్పత్తి 6 : 1 : 8. దాని అనుభావిక ఫార్ములా (a) C₆HO₈ (b) CHO (c) C₂HO₂ (d) CH₂O
18. C, H, O ఉన్న 0.46 g సమ్మేళనం పూర్తిగా మండినప్పుడు 0.88 g CO₂, 0.54 g H₂O ఇస్తుంది. దాని అనుభావిక ఫార్ములా (a) C₂H₆O (b) CH₃O (c) C₂H₄O (d) CH₄O
19. 50 g CaCO₃ లో ఆక్సిజన్ ద్రవ్యరాశి (a) 16 g (b) 24 g (c) 12 g (d) 48 g
20. ఒక హైడ్రోకార్బన్లో ద్రవ్యరాశి పరంగా 80% కార్బన్ ఉంది, మోలార్ ద్రవ్యరాశి 30 g mol⁻¹. అది (a) CH₃ (b) C₂H₄ (c) C₂H₆ (d) C₃H₈
21. 1 kg అమ్మోనియం నైట్రేట్, NH₄NO₃ లో నైట్రోజన్ ద్రవ్యరాశి (a) 350 g (b) 175 g (c) 280 g (d) 437.5 g
22. ఒక సమ్మేళనం అనుభావిక ఫార్ములా CH₂, బాష్ప సాంద్రత 28. దాని అణు ఫార్ములా (a) C₂H₄ (b) C₃H₆ (c) C₅H₁₀ (d) C₄H₈
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక మెటాలోప్రోటీన్లో ద్రవ్యరాశి పరంగా 0.40% Fe ఉంది, ప్రతి అణువులో 2 ఇనుము పరమాణువులు ఉన్నాయి. దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి (a) 14 000 g mol⁻¹ (b) 28 000 g mol⁻¹ (c) 56 000 g mol⁻¹ (d) 2800 g mol⁻¹
24. వైట్ విట్రియోల్, ZnSO₄·xH₂O పూర్తిగా నిర్జలీకరణం చెందినప్పుడు దాని ద్రవ్యరాశిలో 43.9% కోల్పోతుంది (Zn = 65). x విలువ (a) 5 (b) 6 (c) 7 (d) 10
25. మూలకం X (పరమాణు ద్రవ్యరాశి 75) ద్రవ్యరాశి పరంగా 75.76% X ఉన్న ఆక్సైడ్ను ఏర్పరుస్తుంది. ఆక్సైడ్ ఫార్ములా (a) XO (b) XO₂ (c) X₂O₅ (d) X₂O₃
26. ఒక సమ్మేళనంలో 38.71% C, 9.68% H, మిగిలినది ఆక్సిజన్. దాని బాష్ప సాంద్రత 31. దాని అణు ఫార్ములా (a) C₂H₆O₂ (b) CH₃O (c) C₂H₆O (d) C₃H₉O₃
27. మూలకాలు X (పరమాణు ద్రవ్యరాశి 10), Y (పరమాణు ద్రవ్యరాశి 20) ద్రవ్యరాశి పరంగా 50% X ఉన్న సమ్మేళనాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. దాని అనుభావిక ఫార్ములా (a) XY (b) XY₂ (c) X₂Y (d) X₂Y₃
28. 1.00 g హైడ్రోకార్బన్ పూర్తిగా మండినప్పుడు 3.30 g CO₂ ఇస్తుంది. దాని అనుభావిక ఫార్ములా (a) CH (b) C₃H₄ (c) CH₂ (d) C₃H₈
29. ప్రతిపాదన (A): గ్లూకోజ్, ఎసిటిక్ ఆమ్లాలకు ఒకే అనుభావిక ఫార్ములా ఉంది.
కారణం (R): గ్లూకోజ్, ఎసిటిక్ ఆమ్లాలకు ఒకే మోలార్ ద్రవ్యరాశి ఉంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: ఒక సమ్మేళనం శాతం సంఘటనం అది ఎక్కడి నుండి వచ్చిందనే దానిపై ఆధారపడుతుంది.
వాక్యం II: రెండు వేర్వేరు సమ్మేళనాలకు ఒకే శాతం సంఘటనం ఉండవచ్చు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | C₆H₁₂O₆ ÷ 6. |
| 2 | a | C₆H₆ ÷ 6. |
| 3 | c | 2/18 × 100 = 11.1%. |
| 4 | d | n = M / EF ద్రవ్యరాశి. |
| 5 | b | రెండూ CH కు సూక్ష్మీకరించబడతాయి. |
| 6 | a | 12/44 × 100 = 27.3%. |
| 7 | c | H₂O₂ ÷ 2. |
| 8 | d | CO₂ ను ఇంకా సూక్ష్మీకరించలేం. |
| 9 | b | సరళతమ నిష్పత్తి వస్తుంది. |
| 10 | c | 180/30 = 6. |
| 11 | b | 28/60 × 100 = 46.7%. |
| 12 | c | 180/286 × 100 = 62.9%. |
| 13 | d | EF CH (13); n = 78/13 = 6. |
| 14 | a | EF NO₂ (46); M = 92, n = 2. |
| 15 | c | Fe : O = 1.293 : 1.725 = 3 : 4. |
| 16 | b | 32 × 100 / 0.32 = 10 000. |
| 17 | d | మోల్లు 0.5 : 1 : 0.5 = 1 : 2 : 1. |
| 18 | a | C 0.02, H 0.06, O 0.01 mol = 2 : 6 : 1. |
| 19 | b | 50 g లో 48% = 24 g. |
| 20 | c | EF CH₃ (15); n = 2. |
| 21 | a | 28/80 = 1000 g లో 35%. |
| 22 | d | M = 56; n = 4. |
| 23 | b | 2 × 56 × 100 / 0.40 = 28 000. |
| 24 | c | 18x/(161 + 18x) = 0.439 నుండి x = 7. |
| 25 | d | X : O = 1.010 : 1.515 = 2 : 3. |
| 26 | a | EF CH₃O (31); M = 62, n = 2. |
| 27 | c | మోల్లు 5 : 2.5 = 2 : 1. |
| 28 | b | C 0.9 g (0.075 mol), H 0.1 g (0.1 mol) = 3 : 4. |
| 29 | c | ఒకే EF CH₂O; మోలార్ ద్రవ్యరాశులు 180, 60. |
| 30 | d | సంఘటనం స్థిరం; C₂H₂, C₆H₆ లకు అది ఒకటే. |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
మూలకం ద్రవ్యరాశి % = (ఒక మోల్లో ఆ మూలకం ద్రవ్యరాశి / మోలార్ ద్రవ్యరాశి) × 100.
అన్ని మూలకాల శాతాల మొత్తం 100; ఆక్సిజన్ను తరచూ "తేడా ద్వారా" కనుగొంటారు.
అనుభావిక ఫార్ములా (EF): సరళతమ పూర్ణసంఖ్యా పరమాణు నిష్పత్తి. అణు ఫార్ములా (MF): ఒక అణువులోని వాస్తవ పరమాణువులు.
MF = n × EF, ఇక్కడ n = మోలార్ ద్రవ్యరాశి / EF ద్రవ్యరాశి; n ఎప్పుడూ పూర్ణసంఖ్య.
దశలు: 100 g తీసుకో → పరమాణు ద్రవ్యరాశితో భాగించు → అతి చిన్నదానితో భాగించు → చిన్న గుణకంతో దశాంశాలను తొలగించు.
1.5, 1.33 లేదా 1.25 ను దగ్గరి పూర్ణసంఖ్యకు సవరించవద్దు; గుణించండి.
ఒకే EF ఉన్న సమ్మేళనాలకు ఒకే శాతం సంఘటనం (C₂H₂, C₆H₆; HCHO, CH₃COOH, C₆H₁₂O₆).
దహన దత్తాంశం: C ద్రవ్యరాశి = CO₂ ద్రవ్యరాశి × 12/44; H ద్రవ్యరాశి = H₂O ద్రవ్యరాశి × 2/18; O తేడా ద్వారా.
MF కోసం మోలార్ ద్రవ్యరాశి బాష్ప సాంద్రత నుండి రావచ్చు: M = 2 × VD.
కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి = మూలకం పరమాణు ద్రవ్యరాశి × 100 / (ఆ మూలకం ద్రవ్యరాశి %); వాస్తవ M దాని పూర్ణసంఖ్యా గుణిజం.
స్ఫటిక జలం: నీటి మోల్లు / నిరార్ద్ర లవణం మోల్లు = లవణం·xH₂O లో x.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అంశం | విలువ |
|---|---|
| CO₂ లో C | 12/44 = 27.3% |
| H₂O లో H | 2/18 = 11.1% |
| CO₂ / H₂O లో O | 72.7% / 88.9% |
| యూరియా / NH₃ లో N | 46.7% / 82.4% |
| గ్లూకోజ్, ఎసిటిక్ ఆమ్లం, ఫార్మాల్డిహైడ్ EF | CH₂O |
| బెంజీన్, ఈథైన్ EF | CH |
| .5 / .33 / .25 / .2 కు గుణకం | ×2 / ×3 / ×4 / ×5 |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"శాతం నుండి ద్రవ్యరాశి, ద్రవ్యరాశి నుండి మోల్, చిన్నదానితో భాగించు, పూర్తిగా గుణించు": EF నాలుగు దశలు.
"44 లో 12, 18 లో 2": దహన దత్తాంశంలో CO₂ నుండి కార్బన్, H₂O నుండి హైడ్రోజన్.
"ఒకే EF, ఒకే శాతం": అనుభావిక ఫార్ములా పంచుకునే సమ్మేళనాలకు శాతం సంఘటనం ఒకేలా ఉంటుంది.
"కనీసం అంటే ఒక్కటి": కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి అణువుకు ఆ మూలకం ఒక్క పరమాణువు అని తీసుకుంటుంది.
భావనల అనుసంధానం
దహన (Liebig) దత్తాంశం, Dumas/Kjeldahl నైట్రోజన్ అంచనా రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 13: కర్బన సమ్మేళనాల శుద్ధీకరణ మరియు లక్షణ నిర్ధారణ లో వివరంగా ఉన్నాయి.
హైడ్రోకార్బన్ల అణు ఫార్ములాలు, వాటి సామ్యాలు (isomers) రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 15: హైడ్రోకార్బన్లు ప్రారంభం.
ప్రోటీన్లు, మెటాలోప్రోటీన్ల కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 19: జీవ అణువులు తో ముడిపడి ఉంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (సమ్మేళనం) ని జాబితా II (అనుభావిక ఫార్ములా) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. C₆H₁₂O₆
B. C₂H₂
C. H₂O₂
D. C₄H₁₀
జాబితా II
(i) CH
(ii) C₂H₅
(iii) CH₂O
(iv) HO
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
32. జాబితా I (సమ్మేళనం) ని జాబితా II (నైట్రోజన్ ద్రవ్యరాశి %) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. NH₃
B. యూరియా, CO(NH₂)₂
C. NH₄NO₃
D. HNO₃
జాబితా II
(i) 35.0%
(ii) 22.2%
(iii) 82.4%
(iv) 46.7%
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. జాబితా I (EF, మోలార్ ద్రవ్యరాశి) ని జాబితా II (అణు ఫార్ములా) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. CH₂O, 60 g mol⁻¹
B. CH, 78 g mol⁻¹
C. CH₂, 56 g mol⁻¹
D. NO₂, 92 g mol⁻¹
జాబితా II
(i) C₄H₈
(ii) N₂O₄
(iii) C₂H₄O₂
(iv) C₆H₆
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
34. జాబితా I (దత్తాంశంలో వచ్చిన పరమాణు నిష్పత్తి) ని జాబితా II (పూర్ణసంఖ్యలు ఇచ్చే అతి చిన్న గుణకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. 1 : 1.5
B. 1 : 1.33
C. 1 : 1.25
D. 1 : 1.2
జాబితా II
(i) 4
(ii) 2
(iii) 5
(iv) 3
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. గ్లూకోజ్, ఎసిటిక్ ఆమ్లాలకు ఒకే అనుభావిక ఫార్ములా ఉంది.
B. నీటి EF, MF ఒకటే.
C. C₂H₂, C₆H₆ లకు ఒకే శాతం సంఘటనం ఉంది.
D. MF = n × EF లో n భిన్నం కావచ్చు.
E. CO₂ లో ఆక్సిజన్ ద్రవ్యరాశి % 72.7%.
(a) 2 (b) 3 (c) 5 (d) 4
36. శాతం దత్తాంశం నుండి అనుభావిక ఫార్ములా కనుగొనే సరైన దశల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. 100 g నమూనా తీసుకోవాలి.
B. మోల్ల కోసం ప్రతి ద్రవ్యరాశిని దాని పరమాణు ద్రవ్యరాశితో భాగించాలి.
C. ప్రతి మోల్ విలువను అతి పెద్దదానితో భాగించాలి.
D. 1.5 నిష్పత్తిని నేరుగా 2 కు సవరించాలి.
E. ఒక నిష్పత్తి .5, .33 లేదా .25 తో ముగిస్తే అన్నింటినీ ఒక చిన్న పూర్ణసంఖ్యతో గుణించాలి.
(a) A, B, E మాత్రమే (b) A, C, E మాత్రమే (c) A, B, C, E (d) B, D, E మాత్రమే
37. ఒక కర్బన సమ్మేళనం (C, H, O మాత్రమే) 0.30 g మండి 0.44 g CO₂, 0.18 g H₂O ఇస్తుంది. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. నమూనాలో 0.12 g కార్బన్ ఉంది.
B. నమూనాలో 0.04 g హైడ్రోజన్ ఉంది.
C. నమూనాలో 0.16 g ఆక్సిజన్ ఉంది.
D. అనుభావిక ఫార్ములా CH₂O.
E. సమ్మేళనంలో ద్రవ్యరాశి పరంగా 40% కార్బన్ ఉంది.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 5
38. ఒక ప్రోటీన్లో ద్రవ్యరాశి పరంగా 0.32% సల్ఫర్ ఉంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. దాని కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి 10 000 g mol⁻¹.
B. ప్రతి అణువులో 2 S పరమాణువులు ఉంటే, దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి 20 000 g mol⁻¹.
C. దాని వాస్తవ మోలార్ ద్రవ్యరాశి కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి కంటే తక్కువ కావచ్చు.
D. కనీస మోలార్ ద్రవ్యరాశి అణువుకు ఒక S పరమాణువు అని తీసుకుంటుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. ఒక హైడ్రోకార్బన్ (మోలార్ ద్రవ్యరాశి 42 g mol⁻¹) దత్తాంశం కింద ఇవ్వబడింది.
| మూలకం | ద్రవ్యరాశి % | పరమాణు ద్రవ్యరాశి |
|---|---|---|
| C | 85.7 | 12 |
| H | 14.3 | 1 |
దాని అణు ఫార్ములా:
(a) C₂H₄ (b) C₃H₈ (c) C₃H₆ (d) C₄H₈
40. ఒక విద్యార్థి సజల బేరియం క్లోరైడ్, BaCl₂·xH₂O ను స్థిర ద్రవ్యరాశి వచ్చే వరకు వేడిచేస్తాడు (Ba = 137).
| రీడింగ్ | ద్రవ్యరాశి (g) |
|---|---|
| తీసుకున్న సజల లవణం | 2.44 |
| వేడిచేసిన తర్వాత అవశేషం | 2.08 |
x విలువ:
(a) 1 (b) 4 (c) 6 (d) 2
41. ఒక బార్ చార్ట్ నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్ సంఘటనాన్ని చూపిస్తుంది: N 30.4%, O 69.6%. దాని మోలార్ ద్రవ్యరాశి 92 g mol⁻¹. అణు ఫార్ములా:
(a) N₂O₄ (b) NO₂ (c) N₂O₅ (d) N₂O₃
ప్రశ్నలు 42–43 ఈ సన్నివేశం ఆధారంగా ఉన్నాయి. ఒక ఆహార ప్రయోగశాల విటమిన్ C (C, H, O మాత్రమే; మోలార్ ద్రవ్యరాశి 176 g mol⁻¹) ను విశ్లేషిస్తుంది. దాని 1.76 g ని మండిస్తే 2.64 g CO₂, 0.72 g H₂O వస్తాయి.
42. విటమిన్ C అనుభావిక ఫార్ములా:
(a) CH₂O (b) C₃H₈O₃ (c) C₂H₃O₂ (d) C₃H₄O₃
43. విటమిన్ C లో ఆక్సిజన్ ద్రవ్యరాశి శాతం:
(a) 40.9% (b) 54.5% (c) 4.6% (d) 45.5%
44. లోహం M (పరమాణు ద్రవ్యరాశి 56) ఆక్సైడ్ ఒకదానిలో ద్రవ్యరాశి పరంగా 30% ఆక్సిజన్ ఉంది. దాని ఫార్ములా:
(a) MO (b) M₃O₄ (c) M₂O₃ (d) MO₂
45. ఒక హైడ్రోకార్బన్లో ద్రవ్యరాశి పరంగా 80% కార్బన్ ఉంది, దాని 0.5 mol బరువు 15 g. దాని అణు ఫార్ములా:
(a) C₂H₆ (b) C₂H₄ (c) CH₄ (d) C₂H₂
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | ప్రతి సబ్స్క్రిప్ట్ సమూహాన్ని దాని గ.స.భా (గరిష్ఠ సామాన్య భాజకం) తో భాగించండి. |
| 32 | d | 14/17, 28/60, 28/80, 14/63 శాతాలుగా. |
| 33 | b | n = 60/30 = 2; 78/13 = 6; 56/14 = 4; 92/46 = 2. |
| 34 | c | 1.5 × 2 = 3; 1.33 × 3 = 4; 1.25 × 4 = 5; 1.2 × 5 = 6. |
| 35 | d | A, B, C, E సరైనవి; n పూర్ణసంఖ్యే అవ్వాలి. |
| 36 | a | అతి చిన్న విలువతో భాగించాలి; 1.5 ను సవరించకుండా గుణించాలి. |
| 37 | c | C = 0.12 g, H = 0.02 g (కాబట్టి B తప్పు), O = 0.16 g; mol 0.01 : 0.02 : 0.01; 0.12/0.30 = 40%. |
| 38 | b | 32 × 100/0.32 = 10 000; వాస్తవ M కనీసానికి పూర్ణసంఖ్యా గుణిజం, ఎప్పుడూ తక్కువ కాదు. |
| 39 | c | C : H = 7.14 : 14.3 = 1 : 2, EF CH₂ (14); n = 42/14 = 3. |
| 40 | d | నీరు 0.36 g = 0.02 mol; BaCl₂ 2.08/208 = 0.01 mol; x = 2. |
| 41 | a | N : O = 2.17 : 4.35 = 1 : 2, EF NO₂ (46); n = 92/46 = 2. |
| 42 | d | C = 0.72 g, H = 0.08 g, O = 0.96 g; mol 0.06 : 0.08 : 0.06 = 3 : 4 : 3. |
| 43 | b | MF = C₆H₈O₆; O = 96/176 = 54.5%. |
| 44 | c | M : O = 70/56 : 30/16 = 1.25 : 1.875 = 1 : 1.5 = 2 : 3. |
| 45 | a | M = 30; C : H = 6.67 : 20 = 1 : 3, EF CH₃ (15); n = 2. |