అధ్యాయం 7: గాఢత పదాలు (Concentration Terms)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ద్రావితం, ద్రావణి, ద్రావణం అంటే ఏమిటి.
ద్రవ్యరాశి శాతం, ఘనపరిమాణ శాతం, ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ శాతం, ppm.
మోల్ భిన్నం, మోలారిటీ, మోలాలిటీ; వీటిలో ఏవి ఉష్ణోగ్రతతో మారతాయి.
సాంద్రత వాడి మోలారిటీ, మోలాలిటీ మధ్య ఎలా మార్చాలి.
ద్రావణాలను ఎలా విలీనం చేయాలి, కలపాలి, స్టాయికియోమెట్రీలో మోలారిటీని ఎలా వాడాలి.
7.1 ద్రావణాలు
ద్రావణం (Solution) అంటే రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పదార్థాల సజాతీయ మిశ్రమం. ఎక్కువ పరిమాణంలో ఉన్న ఘటకం సాధారణంగా ద్రావణి (Solvent); మిగిలినవి ద్రావితాలు (Solutes). ఒక గ్లాసు నిమ్మకాయ రసంలో నీరు ద్రావణి; చక్కెర, ఉప్పు, నిమ్మ రసం ద్రావితాలు.
ఒక ద్రావణం గాఢత (Concentration) ఇచ్చిన ద్రావణం లేదా ద్రావణి పరిమాణంలో ఎంత ద్రావితం ఉందో చెబుతుంది. ప్రయోగశాలలో చాలా చర్యలు ద్రావణంలోనే జరుగుతాయి, కాబట్టి స్టాయికియోమెట్రీకి గాఢత పదాలు అవసరం. (12వ తరగతి ద్రావణాలు యూనిట్ వీటిపైనే ఆధారపడుతుంది.)
7.2 శాత పదాలు మరియు ppm
10% w/w చక్కెర ద్రావణంలో 100 g ద్రావణంలో, అంటే 90 g నీటిలో, 10 g చక్కెర ఉంటుంది. ఆసుపత్రులలోని సెలైన్ డ్రిప్ 0.9% w/v NaCl: ప్రతి 100 mL కు 0.9 g NaCl.
ద్రావితం అతి స్వల్పంగా ఉంటే (తాగునీటిలో ఫ్లోరైడ్, మట్టిలో సీసం, నగర గాలిలో CO), శాతాలు ఇబ్బందికరమైన సంఖ్యలు ఇస్తాయి. అప్పుడు పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ (ppm) వాడతాం.
1 ppm అంటే 10⁶ g ద్రావణంలో 1 g ద్రావితం, లేదా kg కు 1 mg. అతి సారహీన జల ద్రావణాలకు 1 ppm సుమారుగా లీటరుకు 1 mg. ppm ను ఘనపరిమాణం లేదా మోల్ల ఆధారంగా కూడా తీసుకోవచ్చు; అప్పుడు ప్రశ్నలోనే చెప్పతారు.
7.3 మోల్ భిన్నం
ఒక ఘటకం మోల్ భిన్నం (Mole fraction) అంటే దాని మోల్లను ద్రావణంలోని మొత్తం మోల్లతో భాగించగా వచ్చేది.
మోల్ భిన్నానికి ప్రమాణం లేదు. అనేక ఘటకాలు ఉన్న ద్రావణంలో అన్ని మోల్ భిన్నాల మొత్తం 1.
7.4 మోలారిటీ
మోలారిటీ (Molarity) (M) అంటే ఒక లీటరు ద్రావణంలో ఉన్న ద్రావితం మోల్ల సంఖ్య.
ప్రమాణం mol L⁻¹, M గా రాస్తారు. 1 M NaOH ద్రావణంలో 1 L ద్రావణంలో 40 g NaOH ఉంటుంది, 1 L నీటిలో కాదు. దీన్ని తయారుచేయడానికి 40 g NaOH ను ఘనపరిమాణ ఫ్లాస్కులో కొద్ది నీటిలో కరిగించి, తర్వాత 1 L గుర్తు వరకు నీరు కలపండి.
మోలారిటీ ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడుతుంది. వేడిచేస్తే ద్రవాలు వ్యాకోచిస్తాయి, అవే మోల్లు పెద్ద ఘనపరిమాణంలో ఉంటాయి, కాబట్టి మోలారిటీ కొంచెం తగ్గుతుంది.
మోలారిటీ, మోల్లు: n = M × V (V లీటర్లలో), లేదా మిల్లీమోల్లు = M × V (V mL లో). ద్రావణం నుండి స్టాయికియోమెట్రీకి ఇదే వంతెన.
7.5 మోలాలిటీ
మోలాలిటీ (Molality) (m) అంటే ఒక కిలోగ్రాము ద్రావణికి ఉన్న ద్రావితం మోల్ల సంఖ్య.
ప్రమాణం mol kg⁻¹, m గా రాస్తారు. మోలాలిటీ ద్రవ్యరాశులను మాత్రమే వాడుతుంది, కాబట్టి ఉష్ణోగ్రతతో మారదు. అందుకే అణుసముదాయ ధర్మాలలో (colligative properties) ఇది ఇష్టమైన పదం.

ఒక పదంలో ద్రావణం ఘనపరిమాణం ఉంటే, వేడిచేస్తే దాని విలువ మారుతుంది; ఒక వైపు నుండి మరో వైపుకు వెళ్లడానికి ద్రావణం సాంద్రత కావాలి.
| పదం | నిర్వచనం | ప్రమాణం | T తో మారుతుందా? |
|---|---|---|---|
| ద్రవ్యరాశి % | 100 g ద్రావణానికి g ద్రావితం | లేదు (%) | లేదు |
| ppm | 10⁶ g ద్రావణానికి g ద్రావితం | లేదు | లేదు |
| మోల్ భిన్నం | ఘటకం mol / మొత్తం mol | లేదు | లేదు |
| మోలాలిటీ | kg ద్రావణికి mol ద్రావితం | mol kg⁻¹ | లేదు |
| మోలారిటీ | L ద్రావణానికి mol ద్రావితం | mol L⁻¹ | అవును |
| w/v % | 100 mL ద్రావణానికి g ద్రావితం | 100 mL కు g | అవును |
| v/v % | 100 mL ద్రావణానికి mL ద్రావితం | లేదు (%) | అవును |
7.6 పదాల మధ్య మార్పిడి
ద్రవ్యరాశి ఆధారిత పదం నుండి ఘనపరిమాణ ఆధారిత పదానికి వెళ్లడానికి ద్రావణం సాంద్రత (Density) కావాలి. సురక్షిత పద్ధతి: సౌకర్యంగా ఉండే పరిమాణాన్ని (1 L ద్రావణం, లేదా 100 g ద్రావణం, లేదా 1 kg ద్రావణి) తీసుకుని, ఆ పరిమాణానికి అన్నీ లెక్కించండి.
గుర్తుంచుకోవలసిన రెండు ఫలితాలు:
అతి సారహీన జల ద్రావణంలో 1 L ద్రావణం దాదాపు 1 kg నీరే, కాబట్టి మోలారిటీ, మోలాలిటీ దాదాపు సమానం.
7.7 విలీనం మరియు కలపడం
నీరు కలిపితే (విలీనం — Dilution) ఘనపరిమాణం మారుతుంది కానీ ద్రావితం మోల్లు మారవు.
ఒకే ద్రావితం ఉన్న రెండు ద్రావణాలను కలిపితే మోల్లు కలుస్తాయి, ఘనపరిమాణాలు కలుస్తాయి (కలపడంవల్ల ఘనపరిమాణం మారదని అనుకుంటాం).
ద్రావితాలు వేరుగా ఉండి ఒక సాధారణ అయాన్ ఉంటే, ప్రతి ద్రావణం నుండి ఆ అయాన్ మోల్లు కనుగొని, వాటిని కలిపి, మొత్తం ఘనపరిమాణంతో భాగించండి.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: 5 g NaCl ను 45 g నీటిలో కరిగిస్తారు. NaCl ద్రవ్యరాశి శాతం కనుగొనండి.
సాధన: ద్రావణం ద్రవ్యరాశి = 5 + 45 = 50 g. ద్రవ్యరాశి % = 5/50 × 100 = 10%.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: 5 kg బావి నీటి నమూనాలో 15 mg సీసం ఉంది. సీసం పరిమాణాన్ని ppm లో తెలపండి.
సాధన: ppm = (15 × 10⁻³ g / 5000 g) × 10⁶ = 3 ppm.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: 9.2 g ఇథనాల్ (C₂H₅OH) ను 36 g నీటితో కలుపుతారు. ఒక్కొక్కదాని మోల్ భిన్నం కనుగొనండి.
సాధన: n(ఇథనాల్) = 9.2/46 = 0.2 mol. n(నీరు) = 36/18 = 2 mol. x(ఇథనాల్) = 0.2/2.2 = 0.091. x(నీరు) = 2/2.2 = 0.909. సరిచూడండి: 0.091 + 0.909 = 1.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: 4 g NaOH ను నీటిలో కరిగించి ఘనపరిమాణాన్ని 250 mL కు చేస్తారు. మోలారిటీ కనుగొనండి.
సాధన: n = 4/40 = 0.1 mol. V = 0.250 L. M = 0.1/0.250 = 0.4 M.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: 6 g యూరియా (NH₂CONH₂, M = 60) ను 500 g నీటిలో కరిగిస్తారు. మోలాలిటీ కనుగొనండి.
సాధన: n = 6/60 = 0.1 mol. ద్రావణి ద్రవ్యరాశి = 0.500 kg. m = 0.1/0.500 = 0.2 mol kg⁻¹.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: గాఢ సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం సీసాపై ద్రవ్యరాశి పరంగా 98% H₂SO₄, సాంద్రత 1.84 g mL⁻¹ అని ఉంది. దాని మోలారిటీ కనుగొనండి.
సాధన: 1 L = 1000 mL ఆమ్లం తీసుకోండి. ద్రవ్యరాశి = 1000 × 1.84 = 1840 g. H₂SO₄ ద్రవ్యరాశి = 0.98 × 1840 = 1803.2 g. మోల్లు = 1803.2/98 = 18.4. మోలారిటీ = 18.4 M.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: 200 mL 0.5 M HCl ను 0.2 M గా చేయడానికి ఎంత నీరు కలపాలి?
సాధన: M₁V₁ = M₂V₂ నుండి 0.5 × 200 = 0.2 × V₂, కాబట్టి V₂ = 500 mL. కలపాల్సిన నీరు = 500 − 200 = 300 mL.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.8: 100 mL 0.2 M గ్లూకోజ్ను 300 mL 0.6 M గ్లూకోజ్తో కలుపుతారు. మిశ్రమం మోలారిటీ కనుగొనండి.
సాధన: M = (0.2 × 100 + 0.6 × 300)/(100 + 300) = (20 + 180)/400 = 0.5 M.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.9: ఒక జల ద్రావణంలో ద్రావితం మోల్ భిన్నం 0.1. మోలాలిటీ కనుగొనండి.
సాధన: 1 mol ద్రావణం తీసుకోండి: 0.1 mol ద్రావితం, 0.9 mol నీరు. నీటి ద్రవ్యరాశి = 0.9 × 18 = 16.2 g = 0.0162 kg. m = 0.1/0.0162 = 6.17 mol kg⁻¹.
త్వరిత పునశ్చరణ
ద్రవ్యరాశి % = ద్రావితం ద్రవ్యరాశి / ద్రావణం ద్రవ్యరాశి × 100; ppm లో × 10⁶.
మోల్ భిన్నం = ఘటకం n / మొత్తం n; అన్నింటి మొత్తం 1; ప్రమాణం లేదు.
మోలారిటీ = L ద్రావణానికి mol ద్రావితం; ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుంది.
మోలాలిటీ = kg ద్రావణికి mol ద్రావితం; ఉష్ణోగ్రతతో మారదు.
M = 10 × ద్రవ్యరాశి % × d / M_solute. ద్రవ్యరాశి, ఘనపరిమాణ పదాల మధ్య వెళ్లడానికి సాంద్రత వాడండి.
విలీనం: M₁V₁ = M₂V₂. కలపడం: M = ΣMV / ΣV.
ద్రావణంలో మోల్లు = M × V(L); మిల్లీమోల్లు = M × V(mL).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
మోలారిటీకి ద్రావణి లీటర్లతో భాగించడం. అది ద్రావణం లీటర్లు.
మోలాలిటీకి ద్రావణం kg తో భాగించడం. అది ద్రావణి kg.
మోలాలిటీ ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుందనడం. ఘనపరిమాణ ఆధారిత పదాలే మారతాయి.
విలీన ప్రశ్నలో ఎంత నీరు కలపాలో అడిగినప్పుడు చివరి ఘనపరిమాణం చెప్పడం.
అయాన్ గాఢత కనుగొనేటప్పుడు CaCl₂ ప్రతి ఫార్ములా యూనిట్కు 2 Cl⁻ ఇస్తుందని మర్చిపోవడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. మోలారిటీ ప్రమాణం (a) mol kg⁻¹ (b) mol L⁻¹ (c) g L⁻¹ (d) దీనికి ప్రమాణం లేదు
2. కింది వాటిలో ఏ గాఢత పదం ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడదు? (a) మోలారిటీ (b) ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ శాతం (c) మోలాలిటీ (d) ఘనపరిమాణ శాతం
3. రెండు ఘటకాల ద్రావణంలో మోల్ భిన్నాల మొత్తం (a) 1 (b) 0 (c) 100 (d) 0.5
4. పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ = ద్రావితం ద్రవ్యరాశి ÷ ద్రావణం ద్రవ్యరాశి, దీనితో గుణించినది (a) 100 (b) 10³ (c) 10⁹ (d) 10⁶
5. 4 g NaOH ను కరిగించి 1 L ద్రావణం చేస్తారు. దాని మోలారిటీ (a) 1 M (b) 0.1 M (c) 0.4 M (d) 4 M
6. మోలాలిటీ అంటే ద్రావితం మోల్ల సంఖ్య, దేనికి? (a) ఒక లీటరు ద్రావణానికి (b) ఒక కిలోగ్రాము ద్రావణానికి (c) ఒక కిలోగ్రాము ద్రావణికి (d) ఒక లీటరు ద్రావణికి
7. 10 g చక్కెరను 90 g నీటిలో కరిగిస్తారు. చక్కెర ద్రవ్యరాశి శాతం (a) 10% (b) 11.1% (c) 9% (d) 90%
8. 100 mL 1 M ద్రావణాన్ని 1 L కు విలీనం చేస్తారు. కొత్త మోలారిటీ (a) 1 M (b) 0.01 M (c) 10 M (d) 0.1 M
9. మోల్ భిన్నం ప్రమాణం (a) mol (b) mol L⁻¹ (c) లేదు (d) mol kg⁻¹
10. ద్రావణం మోలారిటీ ఉష్ణోగ్రతతో మారడానికి కారణం (a) ద్రావితం ద్రవ్యరాశి మారుతుంది (b) ద్రావణం ఘనపరిమాణం మారుతుంది (c) ద్రావితం మోల్లు మారతాయి (d) ద్రావితం విఘటనం చెందుతుంది
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. 6 g యూరియా (M = 60) ను 250 g నీటిలో కరిగిస్తారు. మోలాలిటీ (a) 0.4 m (b) 0.2 m (c) 0.1 m (d) 0.024 m
12. 23 g ఇథనాల్ను 36 g నీటితో కలుపుతారు. ఇథనాల్ మోల్ భిన్నం (a) 0.25 (b) 0.5 (c) 0.2 (d) 0.8
13. గాఢ నైట్రిక్ ఆమ్లం ద్రవ్యరాశి పరంగా 63% HNO₃, సాంద్రత 1.4 g mL⁻¹. దాని మోలారిటీ (a) 10 M (b) 14 M (c) 22.2 M (d) 6.3 M
14. 250 mL 0.8 M HCl ను 0.5 M గా చేయడానికి కలపాల్సిన నీటి ఘనపరిమాణం (a) 400 mL (b) 250 mL (c) 100 mL (d) 150 mL
15. 200 mL 0.3 M గ్లూకోజ్ను 300 mL 0.8 M గ్లూకోజ్తో కలుపుతారు. మిశ్రమం మోలారిటీ (a) 0.55 M (b) 0.5 M (c) 0.6 M (d) 1.1 M
16. 2.5 kg నీటిలో 0.05 g కాలుష్యకం ఉంది. దాని గాఢత (a) 20 ppm (b) 2 ppm (c) 200 ppm (d) 0.02 ppm
17. 250 mL 0.4 M ద్రావణంలో NaCl ద్రవ్యరాశి (a) 23.4 g (b) 5.85 g (c) 2.34 g (d) 11.7 g
18. 1 మోలాల్ జల ద్రావణంలో ద్రావితం మోల్ భిన్నం సుమారు (a) 0.1 (b) 0.5 (c) 0.982 (d) 0.0177
19. 9% (w/v) గ్లూకోజ్ ద్రావణం మోలారిటీ (a) 0.5 M (b) 0.05 M (c) 5 M (d) 1 M
20. 10% (w/w) జల NaOH ద్రావణం మోలాలిటీ సుమారు (a) 2.5 m (b) 0.25 m (c) 2.78 m (d) 3.0 m
21. అతి సారహీన జల ద్రావణానికి ఏది సరైనది? (a) మోలాలిటీ మోలారిటీ కంటే చాలా ఎక్కువ. (b) ద్రావితం మోల్ భిన్నం దాదాపు 1. (c) మోలారిటీ సున్నా. (d) మోలాలిటీ, మోలారిటీ విలువలు దాదాపు సమానం.
22. 500 mL 0.2 M ద్రావణం తయారుచేయడానికి కావలసిన NaOH ద్రవ్యరాశి (a) 8 g (b) 4 g (c) 2 g (d) 40 g
స్థాయి 3: సవాలు
23. 2.0 M జల యూరియా ద్రావణం (M = 60) సాంద్రత 1.12 g mL⁻¹. దాని మోలాలిటీ (a) 1.79 m (b) 2.0 m (c) 2.24 m (d) 1.0 m
24. ఒక జల ద్రావణంలో ద్రావితం మోల్ భిన్నం 0.2. ద్రావణం మోలాలిటీ సుమారు (a) 11.1 m (b) 0.2 m (c) 12.5 m (d) 13.9 m
25. గాఢ HCl ద్రవ్యరాశి పరంగా 36.5% HCl, సాంద్రత 1.18 g mL⁻¹. దాని మోలారిటీ (a) 11.8 M (b) 10 M (c) 36.5 M (d) 1.18 M
26. 50 mL 0.4 M NaCl ను 50 mL 0.2 M CaCl₂ తో కలుపుతారు. మిశ్రమంలో Cl⁻ అయాన్ల గాఢత (a) 0.3 M (b) 0.6 M (c) 0.4 M (d) 0.2 M
27. శుద్ధ నీటి (సాంద్రత 1 g mL⁻¹) మోలారిటీ సుమారు (a) 55.6 M (b) 18 M (c) 1 M (d) 100 M
28. 20 mL 0.5 M H₂SO₄ ను పూర్తిగా తటస్థీకరించడానికి కావలసిన 0.25 M NaOH ఘనపరిమాణం (a) 40 mL (b) 80 mL (c) 20 mL (d) 160 mL
29. ప్రతిపాదన (A): ద్రావణం మోలాలిటీ ఉష్ణోగ్రతతో మారదు.
కారణం (R): మోలాలిటీని ద్రవ్యరాశులతో నిర్వచిస్తారు; అవి ఉష్ణోగ్రతతో మారవు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: 1 M జల NaCl ద్రావణంలో కిలోగ్రాము నీటికి 1 mol NaCl ఉంటుంది.
వాక్యం II: నీటిలోని కాలుష్యాల వంటి అతి స్వల్ప గాఢతలను తెలపడానికి ppm వాడతారు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | లీటరు ద్రావణానికి మోల్లు. |
| 2 | c | ద్రవ్యరాశులపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. |
| 3 | a | x₁ + x₂ = 1. |
| 4 | d | 10⁶ భాగాలకు భాగాలు. |
| 5 | b | 1 L లో 0.1 mol. |
| 6 | c | kg ద్రావణికి. |
| 7 | a | 10/100 × 100. |
| 8 | d | 1 × 100 = M₂ × 1000. |
| 9 | c | మోల్ల నిష్పత్తి. |
| 10 | b | వేడిచేస్తే ద్రవాలు వ్యాకోచిస్తాయి. |
| 11 | a | 0.1 mol / 0.25 kg. |
| 12 | c | 0.5 / (0.5 + 2). |
| 13 | b | 63 × 1.4 × 10 / 63 = 14. |
| 14 | d | V₂ = 400 mL; 150 mL కలపాలి. |
| 15 | c | (60 + 240) mmol / 500 mL. |
| 16 | a | 0.05/2500 × 10⁶. |
| 17 | b | 0.1 mol × 58.5 g. |
| 18 | d | 1 / (1 + 55.56). |
| 19 | a | 90 g L⁻¹ / 180. |
| 20 | c | 0.25 mol / 0.090 kg. |
| 21 | d | 1 L ద్రావణం దాదాపు 1 kg నీరు. |
| 22 | b | 0.1 mol × 40 g. |
| 23 | b | 1 L: 1120 g, 120 g యూరియా, 1000 g నీరు. |
| 24 | d | 0.8 × 18 = 14.4 g నీటికి 0.2 mol. |
| 25 | a | 36.5 × 1.18 × 10 / 36.5. |
| 26 | c | (20 + 20) mmol Cl⁻ / 100 mL. |
| 27 | a | 1 L లో 1000/18 mol. |
| 28 | b | 10 mmol ఆమ్లానికి 20 mmol NaOH కావాలి. |
| 29 | a | ద్రవ్యరాశి ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడదు. |
| 30 | d | 1 M అంటే లీటరు ద్రావణానికి, kg నీటికి కాదు. |
అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ద్రావణం = ద్రావణిలో (ఎక్కువ పరిమాణంలో ఉన్న ఘటకం) కరిగిన ద్రావితం(లు).
ద్రవ్యరాశి % (w/w) = ద్రావితం ద్రవ్యరాశి / ద్రావణం ద్రవ్యరాశి × 100; w/v % = 100 mL ద్రావణానికి ద్రావితం గ్రాములు.
ppm = ద్రావితం ద్రవ్యరాశి / ద్రావణం ద్రవ్యరాశి × 10⁶; అతి సారహీన ద్రావణాలకు (కాఠిన్యం, కాలుష్యాలు) వాడతారు.
మోల్ భిన్నం x = ఒక ఘటకం మోల్లు / మొత్తం మోల్లు; అన్ని మోల్ భిన్నాల మొత్తం 1; ప్రమాణం లేదు.
మోలారిటీ M = ద్రావితం మోల్లు / ద్రావణం లీటర్లు; ప్రమాణం mol L⁻¹; ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుంది.
మోలాలిటీ m = ద్రావితం మోల్లు / ద్రావణి kg; ప్రమాణం mol kg⁻¹; ఉష్ణోగ్రతతో మారదు.
ద్రవ్యరాశి ఆధారిత పదాలు (w/w %, ppm, x, m) ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడవు; ఘనపరిమాణ ఆధారిత పదాలు (M, w/v %) ఆధారపడతాయి.
శుద్ధ నీరు సుమారు 55.5 M (1000/18).
ద్రవ్యరాశి %, సాంద్రత నుండి మోలారిటీ: M = (10 × d × w%) / M_solute, d g mL⁻¹ లో.
విలీనం: M₁V₁ = M₂V₂; ద్రావితం మోల్లు అలాగే ఉంటాయి.
ఒకే ద్రావితం ఉన్న రెండు ద్రావణాలను కలిపితే: M = (M₁V₁ + M₂V₂) / (V₁ + V₂).
అతి సారహీన జల ద్రావణంలో మోలారిటీ, మోలాలిటీ దాదాపు సమానం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| పదం | సూత్రం | ప్రమాణం | T తో మారుతుందా? |
|---|---|---|---|
| ద్రవ్యరాశి % | ద్రావితం ద్రవ్యరాశి / ద్రావణం ద్రవ్యరాశి × 100 | లేదు | లేదు |
| w/v % | 100 mL ద్రావణానికి g ద్రావితం | g/100 mL | అవును |
| ppm | ద్రావితం ద్రవ్యరాశి / ద్రావణం ద్రవ్యరాశి × 10⁶ | లేదు | లేదు |
| మోల్ భిన్నం | nᵢ / n_total | లేదు | లేదు |
| మోలారిటీ | mol / L ద్రావణం | mol L⁻¹ | అవును |
| మోలాలిటీ | mol / kg ద్రావణి | mol kg⁻¹ | లేదు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Molarity is in the Litre bottle, moLality is in the kiLogram of solvent": మోలారిటీ (M) ద్రావణం లీటర్లను, మోలాలిటీ (m) ద్రావణి కిలోగ్రాములను వాడుతుంది; తెలుగులో గుర్తు: "మోలారిటీకి లీటర్, మోలాలిటీకి కిలో".
"ఘనపరిమాణం ఉంటే మారుతుంది" (Volume Varies): ఘనపరిమాణం ఉన్న ఏ పదమైనా ఉష్ణోగ్రతతో మారుతుంది.
"భిన్నాలు ఒకటితో ముగుస్తాయి": మోల్ భిన్నాల మొత్తం ఎప్పుడూ 1.
"పది-డి-డబ్ల్యూ భాగం M" (Ten-D-W over M): M = 10 × d × w% / మోలార్ ద్రవ్యరాశి.
భావనల అనుసంధానం
మోలాలిటీ, మోల్ భిన్నం అణుసముదాయ ధర్మాలకు, రావుల్ నియమానికి ఆధారం; రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 5: ద్రావణాలు చూడండి.
మోలార్ గాఢతలు K_c, pH సమాసాలలో రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 6: సమతుల్యం లో వస్తాయి.
గాఢత, వాహకత్వం మధ్య సంబంధం రసాయన శాస్త్రం పుస్తకం 7: రెడాక్స్ చర్యలు మరియు విద్యుత్ రసాయన శాస్త్రం లో ఉంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (గాఢత పదం) ని జాబితా II (ప్రమాణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. మోలారిటీ
B. మోలాలిటీ
C. మోల్ భిన్నం
D. ద్రవ్యరాశి-ఘనపరిమాణ శాతం
జాబితా II
(i) ప్రమాణం లేదు
(ii) mol kg⁻¹
(iii) 100 mL ద్రావణానికి g
(iv) mol L⁻¹
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
32. జాబితా I (ద్రావణం) ని జాబితా II (మోలారిటీ) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. 250 mL ద్రావణంలో 4 g NaOH
B. 500 mL ద్రావణంలో 5.85 g NaCl
C. 1 L ద్రావణంలో 9.8 g H₂SO₄
D. 100 mL ద్రావణంలో 18 g గ్లూకోజ్
జాబితా II
(i) 0.1 M
(ii) 1.0 M
(iii) 0.4 M
(iv) 0.2 M
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. జాబితా I (పదం) ని జాబితా II (నిర్వచనం) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. మోలారిటీ
B. మోలాలిటీ
C. ద్రావితం మోల్ భిన్నం
D. ద్రవ్యరాశి పరంగా ppm
జాబితా II
(i) ద్రావితం ద్రవ్యరాశి ÷ ద్రావణం ద్రవ్యరాశి × 10⁶
(ii) ద్రావితం మోల్లు ÷ ద్రావణి kg
(iii) ద్రావితం మోల్లు ÷ మొత్తం మోల్లు
(iv) ద్రావితం మోల్లు ÷ ద్రావణం లీటర్లు
(a) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
34. జాబితా I (ప్రక్రియ) ని జాబితా II (చివరి మోలారిటీ) తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. 100 mL 1 M ను 500 mL కు విలీనం
B. 50 mL 2 M ను 1 L కు విలీనం
C. 25 mL 4 M ను 200 mL కు విలీనం
D. 100 mL 0.2 M ను 100 mL 0.6 M తో కలపడం (ఒకే ద్రావితం)
జాబితా II
(i) 0.5 M
(ii) 0.4 M
(iii) 0.2 M
(iv) 0.1 M
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. మోలాలిటీ ఉష్ణోగ్రతతో మారదు.
B. ద్రావణంలోని అన్ని ఘటకాల మోల్ భిన్నాల మొత్తం 1.
C. శుద్ధ నీటి మోలారిటీ సుమారు 55.5 M.
D. ఒకే ద్రావితం ఉన్న 1 m, 1 M జల ద్రావణాలలో kg నీటికి ద్రావితం ద్రవ్యరాశి ఎప్పుడూ సమానం.
E. అతి సారహీన ద్రావణాలకు ppm సౌకర్యవంతమైన ప్రమాణం.
(a) 4 (b) 3 (c) 5 (d) 2
36. 2 M NaOH ద్రావణం సాంద్రత 1.08 g mL⁻¹. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి (1 L ద్రావణం తీసుకోండి).
A. లీటరుకు 80 g NaOH ఉంటుంది.
B. దాని మోలాలిటీ 2.0 mol kg⁻¹.
C. ద్రవ్యరాశి పరంగా సుమారు 7.4% NaOH.
D. NaOH మోల్ భిన్నం 0.5.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. mol L⁻¹ ప్రమాణాన్ని M అని కూడా రాస్తారు.
B. 1 m జల ద్రావణంలో నీటి మోల్ భిన్నం సుమారు 0.982.
C. ద్రావణానికి నీరు కలిపితే ద్రావితం మోల్లు మారతాయి.
D. విలీనానికి M₁V₁ = M₂V₂ వర్తిస్తుంది.
E. 100 mL 0.1 M HCl ను 100 mL నీటితో కలిపితే 0.2 M HCl వస్తుంది.
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 5
38. ఒకే ద్రావితం ఉన్న ద్రావణాలను కలపడం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. 0.2 M, 0.4 M NaCl సమాన ఘనపరిమాణాలు కలిపితే 0.3 M వస్తుంది.
B. కలిపిన తర్వాత ద్రావితం మొత్తం మోల్లు = కలిపిన మోల్ల మొత్తం.
C. 1 L 1 M ను 1 L 1 M తో కలిపితే 2 M ద్రావణం వస్తుంది.
D. సారహీన జల ద్రావణాల ఘనపరిమాణాలు కలుస్తాయని తీసుకుంటాం.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. స్థిర పరిమాణం గ్లూకోజ్కు మోలారిటీ (y-అక్షం), 1/V (x-అక్షం, V L లో) గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, వాలు 0.05 mol. గ్లూకోజ్ ద్రవ్యరాశి, V = 250 mL వద్ద మోలారిటీ:
(a) 9 g, 0.0125 M (b) 0.05 g, 0.2 M (c) 18 g, 0.4 M (d) 9 g, 0.2 M
40. నాలుగు యూరియా ద్రావణాలు (M = 60 g mol⁻¹) తయారుచేశారు.
| ద్రావణం | యూరియా (g) | నీరు (g) |
|---|---|---|
| P | 6 | 100 |
| Q | 3 | 25 |
| R | 12 | 400 |
| S | 30 | 250 |
ఏ రెండు ద్రావణాలకు ఒకే మోలాలిటీ ఉంది, అది ఎంత?
(a) P, R; 1.0 m (b) Q, S; 2.0 m (c) P, S; 2.0 m (d) Q, R; 0.5 m
41. ఒక జల బోర్డు మూడు నీటి వనరులలో Ca²⁺ ను పరీక్షిస్తుంది.
| వనరు | నమూనా ద్రవ్యరాశి (g) | Ca²⁺ ద్రవ్యరాశి (g) |
|---|---|---|
| బావి | 250 | 0.030 |
| నది | 500 | 0.020 |
| మున్సిపల్ కుళాయి | 200 | 0.012 |
ఏ వనరులో Ca²⁺ అతి ఎక్కువ, ppm లో ఎంత?
(a) నది; 40 ppm (b) మున్సిపల్ కుళాయి; 60 ppm (c) బావి; 120 ppm (d) బావి; 0.012 ppm
ప్రశ్నలు 42–43 ఈ సన్నివేశం ఆధారంగా ఉన్నాయి. పుణేలోని ఒక ఆసుపత్రి ఫార్మసీ 2.0 L నార్మల్ సెలైన్ తయారుచేస్తుంది; అది 0.9% (w/v) NaCl.
42. కావలసిన NaCl ద్రవ్యరాశి:
(a) 18 g (b) 9 g (c) 1.8 g (d) 180 g
43. నార్మల్ సెలైన్ మోలారిటీ సుమారు:
(a) 0.0154 M (b) 0.308 M (c) 0.900 M (d) 0.154 M
44. వాణిజ్య సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం ద్రవ్యరాశి పరంగా 98% H₂SO₄, సాంద్రత 1.84 g mL⁻¹. 1.0 L 0.92 M H₂SO₄ తయారుచేయడానికి దాని ఘనపరిమాణం ఎంత కావాలి?
(a) 25 mL (b) 50 mL (c) 100 mL (d) 5.0 mL
45. ఒక జల ద్రావణంలో ఇథనాల్ మోల్ భిన్నం 0.20. ఇథనాల్ మోలాలిటీ సుమారు:
(a) 11.1 m (b) 0.25 m (c) 13.9 m (d) 4.4 m
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | mol L⁻¹, mol kg⁻¹, ప్రమాణం లేదు, 100 mL కు g. |
| 32 | d | 0.1/0.25 = 0.4; 0.1/0.5 = 0.2; 0.1/1 = 0.1; 0.1/0.1 = 1.0 M. |
| 33 | c | ప్రామాణిక నిర్వచనాలు. |
| 34 | b | 100/500 = 0.2; 100/1000 = 0.1; 100/200 = 0.5; (20 + 60)/200 = 0.4 M. |
| 35 | a | A, B, C, E సరైనవి; 1 M లో ద్రావితం లీటరు ద్రావణానికి, kg నీటికి కాదు. |
| 36 | b | 1080 g ద్రావణం − 80 g NaOH = 1000 g నీరు, కాబట్టి m = 2.0; 80/1080 = 7.4%; x = 2/57.6 = 0.035. |
| 37 | c | A, B, D సరైనవి; విలీనంలో మోల్లు మారవు; E సగమై 0.05 M అవుతుంది. |
| 38 | a | మోల్లు కలుస్తాయి; 1 M + 1 M అయినా 1 M గానే ఉంటుంది. |
| 39 | d | n = 0.05 mol × 180 = 9 g; M = 0.05/0.25 = 0.2 M. |
| 40 | b | P 0.1/0.1 = 1.0; Q 0.05/0.025 = 2.0; R 0.2/0.4 = 0.5; S 0.5/0.25 = 2.0 m. |
| 41 | c | బావి 0.030/250 × 10⁶ = 120 ppm; నది 40; కుళాయి 60. |
| 42 | a | 100 mL కు 0.9 g × 2000 mL = 18 g. |
| 43 | d | 9 g L⁻¹ / 58.5 = 0.154 M. |
| 44 | b | M = 10 × 1.84 × 98/98 = 18.4 M; V = 0.92/18.4 L = 50 mL. |
| 45 | c | 0.80 mol నీటికి (14.4 g) 0.20 mol ఇథనాల్; m = 0.20/0.0144 = 13.9. |