Chapter 5 of 9 · 24 min read

అధ్యాయం 3: కొలతలలో దోషాలు (Errors in Measurement)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఖచ్చితత్వం, సూక్ష్మత మధ్య తేడా

  • దోషాల రకాలు, వాటిలో దేనిని మళ్లీ మళ్లీ రీడింగ్‌లు తీసుకోవడం ద్వారా తగ్గించవచ్చు

  • పరమ దోషం, సగటు పరమ దోషం, సాపేక్ష దోషం, శాతం దోషం ఎలా లెక్కించాలి

  • రాశులను కలిపినప్పుడు, గుణించినప్పుడు, ఘాతాలకు పెంచినప్పుడు దోషాలు ఎలా కలుస్తాయి

3.1 ఖచ్చితత్వం మరియు సూక్ష్మత (Accuracy and precision)

ఏ కొలతా సంపూర్ణంగా సరైనది కాదు. కొలిచిన విలువకు, నిజమైన విలువకు మధ్య ఉన్న తేడానే దోషం (Error) అంటారు.

  • ఖచ్చితత్వం (Accuracy): ఒక కొలత నిజమైన విలువకు ఎంత దగ్గరగా ఉందో చెబుతుంది.

  • సూక్ష్మత (Precision): మళ్లీ మళ్లీ తీసిన కొలతలు ఒకదానికొకటి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయో, పరికరం అడుగులు (దాని కనిష్ఠ కొలత) ఎంత చిన్నవో చెబుతుంది.

0.1 °C గుర్తులు ఉన్న థర్మామీటరు సూక్ష్మమైనది. కానీ దాన్ని తప్పుగా అంశాంకనం (calibrate) చేసి, అది ఎప్పుడూ 2 °C ఎక్కువ చూపిస్తుంటే, అది సూక్ష్మమైనదే కానీ ఖచ్చితమైనది కాదు.

చిత్రం 3.1 · లక్ష్యంపై కాల్పులుగా ఖచ్చితత్వం మరియు సూక్ష్మత
చిత్రం 3.1 · లక్ష్యంపై కాల్పులుగా ఖచ్చితత్వం మరియు సూక్ష్మత

కేంద్రం నిజమైన విలువ, ప్రతి చుక్క ఒక రీడింగ్. తప్పుగా అంశాంకనం చేసినా సూక్ష్మమైన పరికరం రెండో నమూనాను ఇస్తుంది.

3.2 దోషాల రకాలు

క్రమ దోషాలు (Systematic errors) ప్రతి రీడింగ్‌ను ఒకే దిశలో నెడతాయి: ఎప్పుడూ ఎక్కువగా, లేదా ఎప్పుడూ తక్కువగా. కొలతను మళ్లీ మళ్లీ చేసినా ఇవి పోవు. వీటికి మూలాలు:

  • పరికర దోషం (Instrumental): సరిగా అంశాంకనం చేయని స్కేలు, శూన్య దోషం, సాగిపోయిన టేపు.

  • లోపభూయిష్ట పద్ధతి (Imperfect method): థర్మామీటరును చంకలో పెట్టి శరీర ఉష్ణోగ్రత కొలిస్తే, అది ఎప్పుడూ శరీర లోపలి నిజమైన ఉష్ణోగ్రత కంటే తక్కువ చూపిస్తుంది.

  • వ్యక్తిగత దోషం (Personal): స్కేలును ఎప్పుడూ కొంచెం పై నుంచి చదివే విద్యార్థి ప్రతిసారీ ఒకే దృష్టి భేద దోషం చేస్తాడు.

మంచి పరికరాలు, సరైన పద్ధతులు వాడి, వ్యక్తిగత పక్షపాతాన్ని తొలగించి క్రమ దోషాలను తగ్గిస్తాం.

యాదృచ్ఛిక దోషాలు (Random errors) ఒక రీడింగ్ నుంచి మరో రీడింగ్‌కు పరిమాణంలోను, గుర్తులోను మారుతుంటాయి. వోల్టేజిలో చిన్న హెచ్చుతగ్గులు, గాలి ప్రవాహాలు లాంటి ఊహించలేని మార్పుల వల్ల ఇవి వస్తాయి. చాలా రీడింగ్‌లు తీసుకుని సగటు చేయడం ద్వారా వీటిని తగ్గిస్తాం.

కనిష్ఠ కొలత దోషం (Least count error) పరికరం విభేదన సామర్థ్యం (resolution) వల్ల వస్తుంది. తక్కువ కనిష్ఠ కొలత ఉన్న పరికరం వాడి దీన్ని తగ్గిస్తాం.

స్థూల దోషాలు (Gross errors) అంటే స్పష్టమైన పొరపాట్లు: 3.52 ను 5.32 గా రాయడం, లేదా తప్పు స్కేలు చదవడం. జాగ్రత్తగా పనిచేస్తే ఇవి రావు.

3.3 పరమ, సాపేక్ష మరియు శాతం దోషం

మీరు n రీడింగ్‌లు a₁, a₂, …, aₙ తీసుకున్నారని అనుకోండి.

సోపానం 1. సగటు విలువ (Mean value) (నిజమైన విలువకు ఉత్తమ అంచనా):

amean=a1+a2+⋯+anna_{\text{mean}} = \frac{a_1 + a_2 + \dots + a_n}{n}

సోపానం 2. ప్రతి రీడింగ్ పరమ దోషం (Absolute error):

Δai=amean−ai\Delta a_i = a_{\text{mean}} - a_i

ఇది ధనాత్మకం కావచ్చు, ఋణాత్మకం కావచ్చు.

సోపానం 3. సగటు పరమ దోషం (Mean absolute error) (పరిమాణాల సగటు):

Δamean=∣Δa1∣+∣Δa2∣+⋯+∣Δan∣n\Delta a_{\text{mean}} = \frac{|\Delta a_1| + |\Delta a_2| + \dots + |\Delta a_n|}{n}

ఫలితాన్ని a = a_mean ± Δa_mean గా రాస్తాం.

సోపానం 4. సాపేక్ష దోషం (Relative error), శాతం దోషం (Percentage error):

δa=Δameanamean,Percentage error=Δameanamean×100%\delta a = \frac{\Delta a_{\text{mean}}}{a_{\text{mean}}}, \qquad \text{Percentage error} = \frac{\Delta a_{\text{mean}}}{a_{\text{mean}}} \times 100\%

పరమ దోషానికి ఆ రాశికి ఉన్న ప్రమాణమే ఉంటుంది. సాపేక్ష దోషానికి, శాతం దోషానికి ప్రమాణం ఉండదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: ఒక విద్యార్థి లోలకం 20 డోలనాలకు పట్టే కాలాన్ని ఐదుసార్లు కొలిచి, ఆవర్తన కాలాన్ని 1.52 s, 1.48 s, 1.55 s, 1.45 s, 1.50 s గా కనుగొన్నాడు. ఫలితాన్ని దోషంతో సహా రాయండి.

సాధన:

రీడింగ్aᵢ (s)Δaᵢ = సగటు − aᵢ (s)పరిమాణం (s)
11.52−0.020.02
21.48+0.020.02
31.55−0.050.05
41.45+0.050.05
51.500.000.00

సగటు = 7.50/5 = 1.50 s. సగటు పరమ దోషం = 0.14/5 = 0.028 ≈ 0.03 s.

ఫలితం: T = (1.50 ± 0.03) s. సాపేక్ష దోషం = 0.03/1.50 = 0.02, కాబట్టి శాతం దోషం 2%.

3.4 దోషాలు ఎలా కలుస్తాయి

కొలిచిన రాశుల నుంచి ఒక ఫలితాన్ని లెక్కించినప్పుడు, వాటి దోషాలు ఆ ఫలితంలోకి వస్తాయి. NEET ఎప్పుడూ గరిష్ఠ దోషం (worst case) నే తీసుకుంటుంది, కాబట్టి దోషాలు ఎప్పుడూ కలుస్తాయి (కూడతాయి).

నియమం 1: కూడిక లేదా తీసివేత అయితే, పరమ దోషాలను కలపండి.

Z=A±B⇒ΔZ=ΔA+ΔBZ = A \pm B \quad\Rightarrow\quad \Delta Z = \Delta A + \Delta B

నియమం 2: గుణకారం లేదా భాగహారం అయితే, సాపేక్ష దోషాలను కలపండి.

Z=AB  or  Z=AB⇒ΔZZ=ΔAA+ΔBBZ = AB \;\text{or}\; Z = \frac{A}{B} \quad\Rightarrow\quad \frac{\Delta Z}{Z} = \frac{\Delta A}{A} + \frac{\Delta B}{B}

నియమం 3: ఘాతాలు అయితే, ప్రతి సాపేక్ష దోషాన్ని దాని ఘాతంతో గుణించండి (ఘాతం గుర్తును పట్టించుకోవద్దు).

Z=ApBqCr⇒ΔZZ=pΔAA+qΔBB+rΔCCZ = \frac{A^{p} B^{q}}{C^{r}} \quad\Rightarrow\quad \frac{\Delta Z}{Z} = p\frac{\Delta A}{A} + q\frac{\Delta B}{B} + r\frac{\Delta C}{C}

2, π, 1/2 లాంటి స్థిరాంకాలకు దోషం ఉండదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: రెండు కడ్డీల పొడవులు (10.0 ± 0.1) cm, (5.0 ± 0.2) cm. వాటి మొత్తం పొడవు, వాటి తేడా కనుక్కోండి.

సాధన: మొత్తం = (15.0 ± 0.3) cm. తేడా = (5.0 ± 0.3) cm. రెండు సందర్భాలలోనూ దోషం కలుస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: ఓమ్ నియమ ప్రయోగంలో V = (100 ± 5) V, I = (10 ± 0.2) A. R = V/I లో శాతం దోషం కనుక్కోండి.

సాధన: ΔR/R = 5/100 + 0.2/10 = 0.05 + 0.02 = 0.07, అంటే 7%.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: Z = A² B³ / √C. A, B, C లలో శాతం దోషాలు 1%, 1%, 2%. Z లో శాతం దోషం కనుక్కోండి.

సాధన: 2(1%) + 3(1%) + (1/2)(2%) = 2 + 3 + 1 = 6%.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: సరళ లోలకంలో g = 4π²L/T². L ను 0.5% దోషంతో, T ని 1% దోషంతో కొలిచారు. g లో శాతం దోషం కనుక్కోండి.

సాధన: Δg/g = ΔL/L + 2ΔT/T = 0.5% + 2% = 2.5%.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: ఒక దీర్ఘచతురస్రానికి l = (4.0 ± 0.1) cm, b = (2.0 ± 0.1) cm. దాని వైశాల్యాన్ని దోషంతో సహా కనుక్కోండి.

సాధన: A = 8.0 cm². ΔA/A = 0.1/4.0 + 0.1/2.0 = 0.025 + 0.05 = 0.075. ΔA = 0.075 × 8.0 = 0.6 cm². వైశాల్యం = (8.0 ± 0.6) cm².

కనిష్ఠ కొలత వల్ల మాత్రమే వచ్చే దోషం. ఒకే ఒక రీడింగ్ తీసుకుంటే, పరమ దోషాన్ని కనిష్ఠ కొలతగా తీసుకుంటారు. LC 0.1 cm ఉన్న స్కేలుపై 5.0 cm పొడవు చదివితే, శాతం దోషం 0.1/5.0 × 100 = 2%.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ఖచ్చితత్వం: నిజమైన విలువకు దగ్గరగా. సూక్ష్మత: రీడింగ్‌లు ఒకదానికొకటి దగ్గరగా, కనిష్ఠ కొలత చిన్నది.

  • క్రమ దోషాలకు ఒకే దిశ ఉంటుంది; మళ్లీ మళ్లీ కొలిచినా అవి పోవు. యాదృచ్ఛిక దోషాలు సగటు తీసుకుంటే తగ్గుతాయి.

  • a = a_mean ± Δa_mean; % దోషం = (Δa_mean / a_mean) × 100.

  • కూడిక లేదా తీసివేత: పరమ దోషాలను కలపండి.

  • గుణకారం లేదా భాగహారం: సాపేక్ష దోషాలను కలపండి.

  • ఘాతాలు: సాపేక్ష దోషాన్ని ఘాతంతో గుణించండి.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • తేడాలోనూ దోషాలు కలుస్తాయి. (10.0 ± 0.2) − (9.8 ± 0.2) = 0.2 ± 0.4, అంటే 200% దోషం. దగ్గరి విలువలను తీసివేస్తే శాతం దోషం చాలా పెద్దదవుతుంది.

  • 1/2 ఘాతం దోషాన్ని సగం చేస్తుంది; −3 ఘాతం మాత్రం దోషాన్ని మూడు రెట్లు చేస్తుంది (పరిమాణమే తీసుకోండి).

  • సగటు పరమ దోషం పరిమాణాలను వాడుతుంది, కాబట్టి అది ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు.

  • సగటు పరమ దోషాన్ని సగటు విలువకు ఉన్నన్ని దశాంశ స్థానాలకు సరిపోయేలా సంక్షిప్తం (round) చేయండి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3

1. ఒక కొలత సూక్ష్మత ప్రధానంగా దేనిపై ఆధారపడుతుంది? (a) నిజమైన విలువ (b) పరికరం కనిష్ఠ కొలత (c) పరిశీలకుల సంఖ్య (d) వాడిన ప్రమాణం

2. నెమ్మదిగా నడిచే స్టాప్‌వాచ్ వల్ల వచ్చేది: (a) యాదృచ్ఛిక దోషం (b) క్రమ దోషం (c) స్థూల దోషం (d) దోషం ఉండదు

3. యాదృచ్ఛిక దోషాలను దేని ద్వారా తగ్గించవచ్చు? (a) కొత్త ప్రమాణం వాడడం (b) చాలా రీడింగ్‌లు తీసి సగటు చేయడం (c) శూన్య దోషాన్ని సవరించడం (d) పద్ధతిని మార్చడం

4. ఒక పొడవు రీడింగ్‌లు 2.31, 2.33, 2.30, 2.34, 2.32 cm. సగటు విలువ: (a) 2.31 cm (b) 2.32 cm (c) 2.33 cm (d) 2.30 cm

5. Q4 లోని దత్తాంశానికి సగటు పరమ దోషం సుమారు: (a) 0.001 cm (b) 0.01 cm (c) 0.02 cm (d) 0.06 cm

6. Q4 లోని దత్తాంశానికి శాతం దోషం సుమారు: (a) 0.05% (b) 0.5% (c) 5% (d) 1.2%

7. (10.0 ± 0.1) m + (5.0 ± 0.2) m విలువ: (a) 15.0 ± 0.1 m (b) 15.0 ± 0.2 m (c) 15.0 ± 0.3 m (d) 15.0 ± 0.02 m

8. (10.0 ± 0.1) m − (5.0 ± 0.2) m విలువ: (a) 5.0 ± 0.1 m (b) 5.0 ± 0.3 m (c) 5.0 ± 0.2 m (d) 5.0 ± 0.0 m

9. V లో 3% దోషం, I లో 2% దోషం ఉన్నాయి. R = V/I లో శాతం దోషం: (a) 1% (b) 1.5% (c) 5% (d) 6%

10. ఒక గోళం వ్యాసార్ధంలో 2% దోషం ఉంది. దాని ఘనపరిమాణంలో శాతం దోషం: (a) 2% (b) 4% (c) 6% (d) 8%

11. Z = A² B³ / C^(1/2). A, B, C లలో దోషాలు 1%, 1%, 2%. Z లో దోషం: (a) 4% (b) 5% (c) 6% (d) 7%

12. g = 4π²L/T² లో L లో 0.5%, T లో 1% దోషం ఉన్నాయి. g లో దోషం: (a) 1.5% (b) 2% (c) 2.5% (d) 3%

13. ఒక వస్తువు ద్రవ్యవేగాన్ని 3% దోషంతో కొలిచారు. దాని గతి శక్తిలో శాతం దోషం (ద్రవ్యరాశి ఖచ్చితంగా తెలుసు): (a) 3% (b) 6% (c) 9% (d) 1.5%

14. ఒక ఘనం భుజంలో 1% దోషం ఉంది, దాని ద్రవ్యరాశి ఖచ్చితంగా తెలుసు. దాని సాంద్రతలో శాతం దోషం: (a) 1% (b) 2% (c) 3% (d) 4%

15. కనిష్ఠ కొలత 0.1 cm ఉన్న స్కేలుపై 5.0 cm పొడవును ఒక్కసారి చదివారు. శాతం దోషం: (a) 0.2% (b) 1% (c) 2% (d) 5%

16. ఒక దీర్ఘచతురస్రానికి l = (4.0 ± 0.1) cm, b = (2.0 ± 0.1) cm. దాని వైశాల్యం: (a) 8.0 ± 0.2 cm² (b) 8.0 ± 0.6 cm² (c) 8.0 ± 0.1 cm² (d) 8.0 ± 0.3 cm²

17. కిందివాటిలో క్రమ దోషం కానిది ఏది? (a) స్కేలు శూన్య దోషం (b) ఎప్పుడూ ఒకే తప్పు కోణం నుంచి చదవడం (c) వోల్టేజిలో యాదృచ్ఛిక హెచ్చుతగ్గులు (d) తప్పు అంశాంకనం

18. ఒకదానికొకటి దగ్గరగా ఉండి నిజమైన విలువకు దూరంగా ఉన్న రీడింగ్‌లు: (a) ఖచ్చితమైనవి, సూక్ష్మమైనవి (b) సూక్ష్మమైనవి కానీ ఖచ్చితమైనవి కావు (c) ఖచ్చితమైనవి కానీ సూక్ష్మమైనవి కావు (d) రెండూ కావు

19. a = (10.0 ± 0.2), b = (9.8 ± 0.2). (a − b) లో శాతం దోషం: (a) 2% (b) 4% (c) 100% (d) 200%

20. ఉత్పత్తి అయ్యే ఉష్ణం H = I²Rt. I, R, t లలో దోషాలు 2%, 1%, 1%. H లో దోషం: (a) 4% (b) 5% (c) 6% (d) 8%

21. T = 2π√(L/g) లో L ను 2% దోషంతో కొలిచారు, g ఖచ్చితంగా తెలుసు. T లో దోషం: (a) 1% (b) 2% (c) 4% (d) 0.5%

22. సాపేక్ష దోషం: (a) ఆ రాశి ప్రమాణంలో ఉంటుంది (b) మితిరహితం (c) ఎప్పుడూ 1 కంటే ఎక్కువ (d) ప్రమాణం వర్గంలో ఉంటుంది

23. ప్రతిపాదన (A): కొలతను చాలాసార్లు మళ్లీ చేసినా క్రమ దోషాలు పోవు.
కారణం (R): క్రమ దోషాలు ప్రతి రీడింగ్‌ను ఒకే దిశలో ప్రభావితం చేస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

24. వాక్యం I: సాపేక్ష దోషానికి ప్రమాణం ఉండదు.
వాక్యం II: ఒకే రీడింగ్ పరమ దోషం ఋణాత్మకం కావచ్చు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

25. పీడనం P = F/(πr²). F లో 2%, r లో 1% దోషం ఉన్నాయి. P లో దోషం: (a) 1% (b) 3% (c) 4% (d) 5%

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bకనిష్ఠ కొలత చిన్నదైతే రీడింగ్‌లు అంత సూక్ష్మం.
2bప్రతి రీడింగ్ ఒకే దిశలో తప్పుగా ఉంటుంది.
3bసగటులో ధన, ఋణ దోషాలు ఒకదానినొకటి రద్దు చేసుకుంటాయి.
4b11.60/5 = 2.32 cm.
5b(0.01 + 0.01 + 0.02 + 0.02 + 0)/5 = 0.012 cm.
6b0.012/2.32 × 100 ≈ 0.52%.
7cపరమ దోషాలు కలుస్తాయి.
8bతీసివేతలో కూడా పరమ దోషాలు కలుస్తాయి.
9c3% + 2%.
10cV ∝ r³: 3 × 2%.
11cసాధించిన ఉదాహరణ 3.4.
12cసాధించిన ఉదాహరణ 3.5.
13bK = p²/2m: 2 × 3%.
14cρ = m/a³: 3 × 1%.
15c0.1/5.0 × 100.
16bసాధించిన ఉదాహరణ 3.6.
17cహెచ్చుతగ్గుల గుర్తు, పరిమాణం మారుతాయి: యాదృచ్ఛిక దోషం.
18bఒకదానితో ఒకటి కలవడం సూక్ష్మత; నిజానికి దగ్గరగా ఉండటం ఖచ్చితత్వం.
19d0.2 ± 0.4; 0.4/0.2 × 100 = 200%.
20c2 × 2% + 1% + 1%.
21aT ∝ L^(1/2): (1/2) × 2%.
22bఇది ఒకే రకమైన రాశుల నిష్పత్తి.
23aఒకే దిశ కాబట్టి సగటు తీసుకున్నా అవి రద్దవవు.
24aΔaᵢ = సగటు − aᵢ ఏ గుర్తుతోనైనా ఉండవచ్చు.
25c2% + 2 × 1%.

అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • దోషం = కొలిచిన విలువ − నిజమైన విలువ. ప్రతి కొలతలోనూ కొంత దోషం ఉంటుంది.

  • ఖచ్చితత్వం: రీడింగ్ నిజమైన విలువకు ఎంత దగ్గరగా ఉంది. సూక్ష్మత: మళ్లీ తీసిన రీడింగ్‌లు ఒకదానికొకటి ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయి.

  • క్రమ దోషాలు రీడింగ్‌లను ఒకే వైపు నెడతాయి. రకాలు: పరికర (శూన్య దోషం), లోపభూయిష్ట పద్ధతి, వ్యక్తిగత (స్కేలును వాలుగా చదవడం). మళ్లీ కొలిచినా అవి పోవు; సవరణ చేస్తేనే పోతాయి.

  • యాదృచ్ఛిక దోషాలు రీడింగ్ నుంచి రీడింగ్‌కు క్రమం లేకుండా మారుతాయి. చాలా రీడింగ్‌ల సగటు తీసుకుంటే అవి తగ్గుతాయి.

  • కనిష్ఠ కొలత దోషం పరికరం విభేదన సామర్థ్యం వల్ల వస్తుంది. ఒకే రీడింగ్ ఉంటే, దోషాన్ని కనిష్ఠ కొలతగా తీసుకోండి.

  • స్థూల దోషాలు స్పష్టమైన పొరపాట్లు (తప్పుగా రాయడం, తప్పు అమరిక). అలాంటి రీడింగ్‌లను వదిలేయండి.

  • సగటు విలువ a_mean = (a₁ + a₂ + … + aₙ)/n ఉత్తమ అంచనా.

  • ప్రతి రీడింగ్ పరమ దోషం = (a_mean − aᵢ) పరిమాణం. సగటు పరమ దోషం = ఈ పరిమాణాల సగటు.

  • సాపేక్ష దోషం = Δa_mean / a_mean. శాతం దోషం = సాపేక్ష దోషం × 100. రెండింటికీ ప్రమాణం ఉండదు.

  • కూడిక లేదా తీసివేత: పరమ దోషాలు ఎప్పుడూ కలుస్తాయి, తేడాకు కూడా.

  • గుణకారం లేదా భాగహారం: సాపేక్ష దోషాలు కలుస్తాయి.

  • ఘాతాలు: సాపేక్ష దోషాన్ని ఘాతంతో గుణిస్తాం, ఘాతం గుర్తును పట్టించుకోం.

  • ఖచ్చితమైన స్థిరాంకాలకు (2, π, ½) దోషం ఉండదు.

  • అతిపెద్ద ఘాతం ఉన్న రాశి దోషంలో ఎక్కువ వాటా ఇస్తుంది, కాబట్టి దాన్ని అతి జాగ్రత్తగా కొలవాలి.

  • దాదాపు సమానమైన రెండు విలువలను తీసివేస్తే శాతం దోషం పెద్దదవుతుంది.

If Z=ApBqCr,ΔZZ=pΔAA+qΔBB+rΔCC\text{If } Z = \frac{A^p B^q}{C^r}, \quad \frac{\Delta Z}{Z} = p\frac{\Delta A}{A} + q\frac{\Delta B}{B} + r\frac{\Delta C}{C}

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

సంబంధందోష నియమం
Z = A + B లేదా A − BΔZ = ΔA + ΔB
Z = AB లేదా A/BΔZ/Z = ΔA/A + ΔB/B
Z = AⁿΔZ/Z = n ΔA/A
Z = kA (k ఖచ్చితం)ΔZ/Z = ΔA/A
g = 4π²L/T²Δg/g = ΔL/L + 2ΔT/T
R = V/IΔR/R = ΔV/V + ΔI/I
ρ = m/a³ (ఘనం)Δρ/ρ = Δm/m + 3Δa/a
K = p²/2mΔK/K = 2Δp/p + Δm/m
ఒకే రీడింగ్Δa = కనిష్ఠ కొలత

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "SAD PAR": Sum And Difference → Absolute errors కలపాలి (కూడిక, తీసివేతలో పరమ దోషాలు); Products And Ratios → Relative errors కలపాలి (గుణకారం, నిష్పత్తులలో సాపేక్ష దోషాలు).

  • "ఘాతం ఒక గుణకం": సూత్రంలోని ఘాతం ఆ రాశి సాపేక్ష దోషాన్ని గుణిస్తుంది.

  • "దోషాలు ఎప్పుడూ రద్దవవు": గరిష్ఠ దోషంలో ప్రతి పదాన్నీ కలుపుతాం, కాబట్టి దోషాల మొత్తంలో మైనస్ గుర్తులు రావు.

  • "SIR-P" (క్రమ దోషాల రకాలు): I = Instrumental (పరికర), R = Reading technique (లోపభూయిష్ట పద్ధతి), P = Personal (వ్యక్తిగత).

  • "Repeat for Random" (మళ్లీ కొలవడం యాదృచ్ఛికానికే): పునరావృతం యాదృచ్ఛిక దోషాలకు మాత్రమే సహాయపడుతుంది.

భావనల అనుసంధానం

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రయోగ నైపుణ్యాలు (Experimental Skills) లో లోలకం నుంచి g లో దోషం, మీటర్ బ్రిడ్జి నుంచి నిరోధంలో దోషం అడుగుతారు.

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: విద్యుత్ ప్రవాహం (Current Electricity) లో R = V/I వాడతారు; అక్కడ V, I సాపేక్ష దోషాలు కలుస్తాయి.

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 7: ఘనపదార్థాలు, ద్రవాల ధర్మాలు (Properties of Solids and Liquids): యంగ్ గుణకం Y = FL/(πr²Δl) లో దోషాన్ని వ్యాసార్ధం పదం (ఘాతం 2) ఎక్కువగా నిర్ణయిస్తుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, కొత్త NEET నమూనా (Q26–40)

26. జాబితా I లోని దోషాన్ని జాబితా II లోని దాని ఉదాహరణతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. పరికర దోషం
B. వ్యక్తిగత దోషం
C. యాదృచ్ఛిక దోషం
D. స్థూల దోషం
జాబితా II:
i. నోటుపుస్తకంలో 2.8 ను 8.2 గా రాయడం
ii. స్క్రూ గేజ్ శూన్య దోషం
iii. స్కేలును ఎప్పుడూ కొంచెం పక్క నుంచి చదవడం
iv. ఊహించలేని గాలి ప్రవాహాల వల్ల రీడింగ్‌లు చెలారిపోవడం
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i

27. A, B, C లలో శాతం దోషాలు 1%, 2%, 3%. జాబితా I లోని ప్రతి Z ని జాబితా II లోని దాని గరిష్ఠ శాతం దోషంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Z = AB
B. Z = A²B
C. Z = A³/C
D. Z = B²C
జాబితా II:
i. 6%
ii. 3%
iii. 7%
iv. 4%
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

28. జాబితా I లోని సంబంధాన్ని జాబితా II లోని దోష నియమంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. Z = A − B
B. Z = A/B
C. Z = Aⁿ
D. Z = kA, k ఖచ్చితమైన సంఖ్య
జాబితా II:
i. ΔZ/Z = ΔA/A + ΔB/B
ii. ΔZ/Z = ΔA/A
iii. ΔZ = ΔA + ΔB
iv. ΔZ/Z = nΔA/A
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii

29. జాబితా I లోని ప్రతి కొలతను జాబితా II లోని దాని శాతం దోషంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. (20.0 ± 0.1) cm
B. (5.0 ± 0.1) cm
C. (4.0 ± 0.1) s
D. (50 ± 0.5) g
జాబితా II:
i. 2.5%
ii. 1%
iii. 0.5%
iv. 2%
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

30. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. కొలతను చాలాసార్లు మళ్లీ చేస్తే యాదృచ్ఛిక దోషం తగ్గుతుంది.
B. కొలతను చాలాసార్లు మళ్లీ చేస్తే క్రమ దోషం తగ్గుతుంది.
C. సూక్ష్మమైన పరికరం ఎప్పుడూ ఖచ్చితమైన రీడింగ్‌లే ఇస్తుంది.
D. రెండు రాశులను తీసివేసినప్పుడు వాటి పరమ దోషాలు కలుస్తాయి.
E. సాపేక్ష దోషానికి ప్రమాణం ఉండదు.
(a) రెండు (b) నాలుగు (c) మూడు (d) ఐదు

31. g = 4π²L/T² నుంచి g ని కనుగొంటారు. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. Δg/g = ΔL/L + 2ΔT/T
B. 4π² గుణకం g లో దోషాన్ని పెంచుతుంది.
C. L లో 1%, T లో 0.5% దోషం ఉంటే g లో 2% దోషం ఉంటుంది.
D. L లోని 1% దోషం కంటే T లోని 1% దోషం g ని ఎక్కువగా ప్రభావితం చేస్తుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే

32. ఒక ఆవర్తన కాలం ఐదు రీడింగ్‌లు 4.2 s, 4.4 s, 4.3 s, 4.1 s, 4.5 s. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. సగటు 4.3 s.
B. సగటు పరమ దోషం 0.12 s.
C. శాతం దోషం సుమారు 2.8%.
D. ఫలితాన్ని (4.3 ± 0.5) s గా రాస్తారు.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

33. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఖచ్చితత్వం అంటే నిజమైన విలువకు దగ్గరగా ఉండటం.
B. సూక్ష్మత అంటే మళ్లీ తీసిన రీడింగ్‌లు ఒకదానికొకటి దగ్గరగా ఉండటం.
C. నిజమైన విలువ 6.0 ఉన్నప్పుడు 5.1, 5.1, 5.2 రీడింగ్‌లు సూక్ష్మమైనవి కానీ ఖచ్చితమైనవి కావు.
D. సూక్ష్మత పరికరం కనిష్ఠ కొలతపై ఆధారపడుతుంది.
E. సగటు పరమ దోషం ఋణాత్మకం కావచ్చు.
(a) ఐదు (b) మూడు (c) రెండు (d) నాలుగు

34. నిజమైన పొడవు 10.00 cm ఉన్న ఒక కడ్డీని నలుగురు విద్యార్థులు కొలిచారు. వారి రీడింగ్‌లు పట్టికలో ఉన్నాయి.

విద్యార్థిరీడింగ్ 1 (cm)రీడింగ్ 2 (cm)రీడింగ్ 3 (cm)
P10.0110.009.99
Q9.509.519.50
R9.610.410.0
S11.28.79.4

ఎవరి రీడింగ్‌లు సూక్ష్మమైనవి కానీ ఖచ్చితమైనవి కావు? (a) P (b) Q (c) R (d) S

35. కనిష్ఠ కొలత 1 mm ఉన్న స్కేలుతో ఒక్కో పొడవును ఒక్కసారి కొలుస్తారు. శాతం దోషం (y-అక్షం) vs కొలిచిన పొడవు (x-అక్షం) గ్రాఫ్ గీస్తారు. 5 cm వద్ద శాతం దోషం 2%. 20 cm వద్ద అది ఎంత, గ్రాఫ్ ఆకారం ఏమిటి?
(a) 8%, పైకి వెళ్లే సరళరేఖ (b) 0.5%, మూలబిందువు గుండా సరళరేఖ (c) 0.5%, లంబ అతిపరావలయం (rectangular hyperbola) వెంట తగ్గుతుంది (d) 2%, కితిజ సమాంతర రేఖ

36. స్థూపం ఘనపరిమాణం V = πr²h. దత్తాంశం కింద ఉంది.

రాశివిలువపరమ దోషం
వ్యాసార్ధం r2.00 cm0.02 cm
ఎత్తు h10.0 cm0.2 cm

V లో శాతం దోషం, V లో పరమ దోషం సుమారు
(a) 3%, 3.8 cm³ (b) 5%, 6.3 cm³ (c) 4%, 2.5 cm³ (d) 4%, 5.0 cm³

Q37–38 కోసం సందర్భం: మీనా పాఠశాల ప్రయోగశాలలో ఒక లోహపు ఘనం సాంద్రత కనుగొంటుంది. వెర్నియర్ కాలిపర్స్‌తో దాని భుజాన్ని (2.00 ± 0.01) cm గా కొలుస్తుంది. త్రాసుపై దాని ద్రవ్యరాశి (64.0 ± 0.4) g. ఆమె ρ = m/a³ వాడుతుంది.

37. సాంద్రతలో శాతం దోషం సుమారు (a) 2.1% (b) 1.1% (c) 0.6% (d) 1.6%

38. మీనా సాంద్రతను ఇలా నివేదించాలి: (a) (8.0 ± 0.1) g/cm³ (b) (8.0 ± 0.4) g/cm³ (c) (8.0 ± 0.2) g/cm³ (d) (4.0 ± 0.2) g/cm³

39. ఒక వస్తువు ద్రవ్యవేగాన్ని 2% దోషంతో, దాని ద్రవ్యరాశిని 1% దోషంతో కొలిచారు. దాని గతి శక్తిలో గరిష్ఠ శాతం దోషం (a) 3% (b) 4% (c) 6% (d) 5%

40. A = (50.0 ± 0.2) cm, B = (48.0 ± 0.2) cm. Z = A − B లో శాతం దోషం (a) 20% (b) 0.4% (c) 0.8% (d) 10%

జవాబులు (Q26–40)

QAnsకారణం
26dశూన్య దోషం పరికర దోషం, పక్క నుంచి చదవడం వ్యక్తిగతం, గాలి ప్రవాహాలు యాదృచ్ఛికం, తప్పుగా రాయడం స్థూలం
27b1+2 = 3, 2+2 = 4, 3+3 = 6, 4+3 = 7
28aతేడాలో పరమ దోషాలు కలుస్తాయి; భాగహారంలో సాపేక్ష దోషాలు కలుస్తాయి; ఘాతం గుణిస్తుంది; ఖచ్చితమైన k ఏమీ కలపదు
29c0.1/20 = 0.5%, 0.1/5 = 2%, 0.1/4 = 2.5%, 0.5/50 = 1%
30cA, D, E సరైనవి
31b4π² ఖచ్చితమైనది; 1 + 2(0.5) = 2%; T ఘాతం 2
32aవిచలనాలు 0.1, 0.1, 0, 0.2, 0.2; సగటు 0.12 s; 0.12/4.3 = 2.8%; ఫలితం (4.3 ± 0.1) s
33dA నుంచి D సరైనవి; అది పరిమాణాల సగటు, ఎప్పుడూ ఋణాత్మకం కాదు
34bQ రీడింగ్‌లు ఒకదానితో ఒకటి బాగా కలుస్తాయి, కానీ నిజమైన విలువ కంటే 0.5 cm తక్కువ
35c% దోషం = 0.1/L × 100, కాబట్టి 0.1/20 × 100 = 0.5%; y × x స్థిరం
36d2(1%) + 2% = 4%; V = 125.7 cm³; దానిలో 4% = 5.0 cm³
37a0.4/64 + 3(0.01/2) = 0.625% + 1.5% ≈ 2.1%
38cρ = 64/8 = 8.0 g/cm³; 8.0 లో 2.125% = 0.17, సంక్షిప్తంగా 0.2
39dK = p²/2m, కాబట్టి 2(2%) + 1% = 5%
40aZ = 2.0 cm, ΔZ = 0.4 cm, 0.4/2.0 = 20%
24 min left
‹
›