అధ్యాయం 5: మితులు మరియు మితీయ విశ్లేషణ (Dimensions and Dimensional Analysis)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఒక రాశి మితులు అంటే ఏమిటి, మితీయ సూత్రాన్ని ఎలా రాయాలి
NEET ఎక్కువగా వాడే రాశుల మితీయ సూత్రాలు
సమజాతీయత సూత్రం
మితీయ విశ్లేషణ మూడు ఉపయోగాలు: సమీకరణాలను సరిచూడటం, ప్రమాణాలను మార్చడం, సంబంధాలను రాబట్టడం
మితీయ విశ్లేషణ చేయలేనివి ఏమిటి
5.1 మితులు అంటే ఏమిటి
ప్రతి ఉత్పన్న రాశి ప్రాథమిక రాశుల నుంచి ఏర్పడుతుంది. ప్రాథమిక రాశులను ఏ ఘాతాలకు పెంచాలో ఆ ఘాతాలే ఆ రాశి మితులు (Dimensions).
ప్రాథమిక రాశులను చతురస్ర కుండలీలలో రాస్తాం: [M] ద్రవ్యరాశి, [L] పొడవు, [T] కాలం, [A] విద్యుత్ ప్రవాహం, [K] ఉష్ణోగ్రత, [mol] పదార్థ పరిమాణం, [cd] కాంతి తీవ్రత.
ఉదాహరణ: బలం (Force) = ద్రవ్యరాశి × త్వరణం = ద్రవ్యరాశి × పొడవు / కాలం². కాబట్టి బలం మితీయ సూత్రం (Dimensional formula) [M L T⁻²]. బలానికి ద్రవ్యరాశిలో 1, పొడవులో 1, కాలంలో −2 మితులు ఉన్నాయి.
[F] = [M L T⁻²] లాంటి సమీకరణాన్ని మితీయ సమీకరణం (Dimensional equation) అంటారు.
5.2 తెలుసుకోవలసిన మితీయ సూత్రాలు
యాంత్రిక శాస్త్రం (Mechanics)
| రాశి | వాడిన సూత్రం | మితులు |
|---|---|---|
| వేగం, వడి | దూరం/కాలం | [L T⁻¹] |
| త్వరణం | వేగం/కాలం | [L T⁻²] |
| బలం | ma | [M L T⁻²] |
| ద్రవ్యవేగం, ప్రచోదనం | mv, Ft | [M L T⁻¹] |
| పని, శక్తి, టార్క్ (బలభ్రామకం) | Fd, Fr | [M L² T⁻²] |
| సామర్థ్యం | పని/కాలం | [M L² T⁻³] |
| పీడనం, ప్రతిబలం, యంగ్ గుణకం | F/A | [M L⁻¹ T⁻²] |
| వికృతి, కోణం, వక్రీభవన గుణకం | నిష్పత్తి | మితిరహితం |
| సాంద్రత | m/V | [M L⁻³] |
| పౌనఃపున్యం, కోణీయ వేగం | 1/T, θ/t | [T⁻¹] |
| జడత్వ భ్రామకం | mr² | [M L²] |
| కోణీయ ద్రవ్యవేగం, ప్లాంక్ స్థిరాంకం h | mvr, E/f | [M L² T⁻¹] |
| గురుత్వ స్థిరాంకం G | Fr²/m₁m₂ | [M⁻¹ L³ T⁻²] |
| స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం, తలతన్యత | F/x, F/l | [M T⁻²] |
| స్నిగ్ధతా గుణకం η | F/(A dv/dx) | [M L⁻¹ T⁻¹] |
ఉష్ణం మరియు ఉష్ణగతిక శాస్త్రం
| రాశి | వాడిన సూత్రం | మితులు |
|---|---|---|
| విశిష్టోష్ణ సామర్థ్యం | Q/(mΔT) | [L² T⁻² K⁻¹] |
| గుప్తోష్ణం | Q/m | [L² T⁻²] |
| వాయు స్థిరాంకం R | PV/(nT) | [M L² T⁻² K⁻¹ mol⁻¹] |
| బోల్ట్స్మాన్ స్థిరాంకం k | E/T | [M L² T⁻² K⁻¹] |
| ఉష్ణ వాహకత | Q d/(A ΔT t) | [M L T⁻³ K⁻¹] |
| స్టెఫాన్ స్థిరాంకం σ | E/(A t T⁴) | [M T⁻³ K⁻⁴] |
విద్యుత్తు మరియు అయస్కాంతత్వం
| రాశి | వాడిన సూత్రం | మితులు |
|---|---|---|
| ఆవేశం | It | [A T] |
| పొటెన్షియల్ భేదం, విద్యుచ్ఛాలక బలం (EMF) | W/q | [M L² T⁻³ A⁻¹] |
| నిరోధం | V/I | [M L² T⁻³ A⁻²] |
| కెపాసిటెన్స్ (ధారిత్రం) | q/V | [M⁻¹ L⁻² T⁴ A²] |
| పర్మిటివిటీ ε₀ | q²/(4πFr²) | [M⁻¹ L⁻³ T⁴ A²] |
| అయస్కాంత క్షేత్రం B | F/(qv) | [M T⁻² A⁻¹] |
| అయస్కాంత అభివాహం (flux) | BA | [M L² T⁻² A⁻¹] |
| ప్రేరకత్వం (Inductance) | అభివాహం/I | [M L² T⁻² A⁻²] |
| పెర్మియబిలిటీ μ₀ | B = μ₀I/2πr నుంచి | [M L T⁻² A⁻²] |
ఉపయోగకరమైన కలయికలు
√(l/g), RC, L/R, √(LC) అన్నింటికీ కాలం మితులు [T] ఉంటాయి.
1/√(μ₀ε₀), E/B రెండింటికీ వేగం మితులు [L T⁻¹] ఉంటాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: E = hf నుంచి ప్లాంక్ స్థిరాంకం మితులు కనుక్కోండి.
సాధన: h = E/f = [M L² T⁻²]/[T⁻¹] = [M L² T⁻¹]. కోణీయ ద్రవ్యవేగానికి కూడా ఇవే మితులు.
5.3 సమజాతీయత సూత్రం (Principle of homogeneity)
ఒకే మితులు ఉన్న రాశులను మాత్రమే కలపగలం, తీసివేయగలం లేదా సమానం చేయగలం. 5 kg కు 3 m ని కలపలేం. కాబట్టి సరైన భౌతిక సమీకరణంలోని ప్రతి పదానికి ఒకే మితులు ఉండాలి.
అలాగే, sin, cos, tan, eˣ, log లోపల ఉండే రాశి మితిరహితంగా ఉండాలి. x = A sin(ωt) లో ωt కి మితులు లేవు, కాబట్టి ω మితులు [T⁻¹].
5.4 మితీయ విశ్లేషణ ఉపయోగాలు
ఉపయోగం 1: ఒక సమీకరణం సరైనది కాగలదో లేదో సరిచూడటం.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: v² = u² + 2as ని సరిచూడండి.
సాధన: [v²] = [L² T⁻²]. [u²] = [L² T⁻²]. [2as] = [L T⁻²][L] = [L² T⁻²]. అన్ని పదాలూ సరిపోతాయి, కాబట్టి సమీకరణం మితీయంగా సరైనది.
మితీయంగా సరైన సమీకరణం ఒక సంఖ్య వల్ల ఇప్పటికీ తప్పు కావచ్చు. v² = u² + as ఈ పరీక్షలో నెగ్గుతుంది, కానీ భౌతికంగా తప్పు.
ఉపయోగం 2: వ్యవస్థల మధ్య ప్రమాణాలను మార్చడం. ఇది విభాగం 1.10 లోని n₂ = n₁[M₁/M₂]ᵃ[L₁/L₂]ᵇ[T₁/T₂]ᶜ పద్ధతి.
ఉపయోగం 3: రాశుల మధ్య సంబంధాన్ని రాబట్టడం.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: సరళ లోలకం ఆవర్తన కాలం T, గుండు ద్రవ్యరాశి m, దారం పొడవు l, g పై ఆధారపడవచ్చు. సంబంధాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: T = k mᵃ lᵇ gᶜ అనుకోండి; ఇక్కడ k మితిరహిత స్థిరాంకం.
[T] = [M]ᵃ [L]ᵇ [L T⁻²]ᶜ = [Mᵃ Lᵇ⁺ᶜ T⁻²ᶜ]
ఘాతాలను పోల్చండి:
M: a = 0
T: −2c = 1, కాబట్టి c = −1/2
L: b + c = 0, కాబట్టి b = 1/2
కాబట్టి T = k √(l/g). ఆవర్తన కాలం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు. (ప్రయోగం ద్వారా k = 2π.)
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ద్రవంలో పడుతున్న చిన్న గోళంపై నిరోధక బలం (drag) F, స్నిగ్ధత η, వ్యాసార్ధం r, వడి v పై ఆధారపడుతుంది. సంబంధాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: F = k ηᵃ rᵇ vᶜ.
[M L T⁻²] = [M L⁻¹ T⁻¹]ᵃ [L]ᵇ [L T⁻¹]ᶜ
M: a = 1
T: −a − c = −2, కాబట్టి c = 1
L: −a + b + c = 1, కాబట్టి b = 1
కాబట్టి F = k η r v. (ప్రయోగం ద్వారా k = 6π; ఇదే స్టోక్స్ నియమం.)
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: స్థిరాంకాల మితులు కనుగొనడం. వాన్ డర్ వాల్స్ సమీకరణం (P + a/V²)(V − b) = RT లో a, b మితులు కనుక్కోండి.
సాధన: a/V² కి పీడనం మితులు ఉండాలి, కాబట్టి a = PV² = [M L⁻¹ T⁻²][L⁶] = [M L⁵ T⁻²]. b కి ఘనపరిమాణం మితులు ఉండాలి, కాబట్టి b = [L³].
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: కొత్త ప్రాథమిక రాశుల సమితి. వేగం [V], కాలం [T], బలం [F] లను ప్రాథమిక రాశులుగా తీసుకుంటే, ద్రవ్యరాశి మితులు కనుక్కోండి.
సాధన: F = ma = m × V/T. కాబట్టి m = F T / V, ద్రవ్యరాశి మితులు [F V⁻¹ T].
5.5 పరిమితులు
2π, ½, 6π లాంటి మితిరహిత స్థిరాంకాలను ఇది కనుగొనలేదు.
s = ut + ½at² లాంటి, పదాల మొత్తంగా ఉండే సమీకరణాలను ఇది రాబట్టలేదు.
త్రికోణమితీయ, ఘాతాంక (exponential), సంవర్గమాన (log) సంబంధాలను ఇది నిర్వహించలేదు.
యాంత్రిక శాస్త్రంలో పోల్చడానికి మూడే ప్రాథమిక మితులు (M, L, T) ఉన్నందున, గరిష్ఠంగా మూడు తెలియని ఘాతాలు ఉన్న సంబంధాన్నే కనుగొనగలదు.
పని, టార్క్ లాంటి ఒకే మితులు ఉన్న రాశులను ఇది వేరుచేసి చెప్పలేదు.
త్వరిత పునశ్చరణ
ఒకే మితులు: పని, శక్తి, టార్క్; పీడనం, ప్రతిబలం, యంగ్ గుణకం; ప్రచోదనం, ద్రవ్యవేగం; h, కోణీయ ద్రవ్యవేగం; స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం, తలతన్యత.
√(l/g), RC, L/R, √(LC) → కాలం. 1/√(μ₀ε₀), E/B → వేగం.
కలిపిన లేదా సమానం చేసిన ప్రతి పదానికి ఒకే మితులు ఉండాలి.
sin, cos, log, exp లోపల ఉండే రాశులు మితిరహితాలు.
రాబట్టడం: ఘాతాల లబ్ధంగా అనుకోండి, తర్వాత M, L, T ఘాతాలను సమానం చేయండి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
కోణాలకు ప్రమాణం (రేడియన్) ఉంది, కానీ మితులు లేవు. ప్రమాణం ఉంటే మితులు ఉన్నట్లు కాదు.
ఒకే మితులు ఉంటే ఒకే రాశి అని అర్థం కాదు: పని, టార్క్ వేరు.
y = a sin(bt − cx) లో b, c మితిరహితాలు కావు; bt, cx మితిరహితాలు. కాబట్టి b/c ఒక వేగం.
మితీయంగా సరైనది అంటే నిజంగా సరైనది అని కాదు. ½ లాంటి సంఖ్యలు ఈ పద్ధతికి కనిపించవు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
1. ప్లాంక్ స్థిరాంకం మితులు దేని మితులతో సమానం? (a) శక్తి (b) సామర్థ్యం (c) కోణీయ ద్రవ్యవేగం (d) బలం
2. గురుత్వ స్థిరాంకం G మితీయ సూత్రం: (a) [M L³ T⁻²] (b) [M⁻¹ L³ T⁻²] (c) [M⁻¹ L² T⁻²] (d) [M L² T⁻²]
3. ఏ జతకు ఒకే మితులు ఉన్నాయి? (a) టార్క్, పని (b) బలం, పీడనం (c) సామర్థ్యం, శక్తి (d) ద్రవ్యవేగం, బలం
4. తలతన్యత మితులు: (a) [M L T⁻²] (b) [M T⁻²] (c) [M L⁻¹ T⁻²] (d) [M L² T⁻²]
5. స్నిగ్ధతా గుణకం మితులు: (a) [M L⁻¹ T⁻¹] (b) [M L T⁻¹] (c) [M L⁻² T⁻¹] (d) [M L⁻¹ T⁻²]
6. RC లబ్ధానికి ఉన్న మితులు: (a) పౌనఃపున్యం (b) కాలం (c) విద్యుత్ ప్రవాహం (d) ఆవేశం
7. 1/√(μ₀ε₀) రాశికి ఉన్న మితులు: (a) కాలం (b) పొడవు (c) వేగం (d) త్వరణం
8. x = A sin(ωt) లో ω మితులు: (a) [T] (b) [T⁻¹] (c) [L T⁻¹] (d) మితిరహితం
9. (P + a/V²)(V − b) = RT లో a మితులు: (a) [M L⁵ T⁻²] (b) [M L⁻¹ T⁻²] (c) [L³] (d) [M L² T⁻²]
10. అదే సమీకరణంలో b మితులు: (a) [L²] (b) [L³] (c) [M L⁻³] (d) మితిరహితం
11. మితీయ విశ్లేషణ ప్రకారం సరళ లోలకం ఆవర్తన కాలం దేనికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది? (a) √(g/l) (b) √(l/g) (c) l/g (d) √(ml/g)
12. స్నిగ్ధ ద్రవంలో గోళంపై నిరోధక బలం దేనికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది? (a) η r² v (b) η r v² (c) η r v (d) η² r v
13. వేగం [V], కాలం [T], బలం [F] ప్రాథమిక రాశులైతే, ద్రవ్యరాశి మితులు: (a) [F V T⁻¹] (b) [F V⁻¹ T] (c) [F T²] (d) [F V⁻¹ T⁻¹]
14. ఏ రాశి మితిరహితం? (a) ప్రతిబలం (b) వికృతి (c) యంగ్ గుణకం (d) పీడనం
15. ఏ సమీకరణం మితీయంగా సరైనది? (a) v = u + at² (b) s = ut² + ½at (c) v² = u² + 2as (d) s = u + at
16. ప్రతిబలానికి దేని మితులు ఉన్నాయి? (a) బలం (b) పీడనం (c) వికృతి (d) శక్తి
17. ప్రచోదనం మితులు: (a) [M L T⁻²] (b) [M L T⁻¹] (c) [M L² T⁻¹] (d) [M T⁻¹]
18. E/B (విద్యుత్ క్షేత్రం / అయస్కాంత క్షేత్రం) నిష్పత్తికి ఉన్న మితులు: (a) కాలం (b) వేగం (c) త్వరణం (d) అది మితిరహితం
19. బోల్ట్స్మాన్ స్థిరాంకం మితులు: (a) [M L² T⁻² K⁻¹] (b) [M L² T⁻² K] (c) [M L T⁻² K⁻¹] (d) [M L² T⁻¹ K⁻¹]
20. అయస్కాంత క్షేత్రం B మితులు: (a) [M T⁻² A⁻¹] (b) [M L T⁻² A⁻¹] (c) [M L² T⁻² A⁻¹] (d) [M T⁻¹ A⁻¹]
21. y = a sin(bt − cx) లో b/c మితులు దేనివి? (a) పొడవు (b) కాలం (c) వేగం (d) త్వరణం
22. మితీయ విశ్లేషణను దేనికి వాడలేం? (a) సమీకరణాన్ని సరిచూడటానికి (b) ప్రమాణాలను మార్చడానికి (c) మితిరహిత స్థిరాంకాలను కనుగొనడానికి (d) ఘాతాల ద్వారా రాశులను సంబంధించడానికి
23. ప్రతిపాదన (A): మితీయంగా సరైన ప్రతి సమీకరణం భౌతికంగా కూడా సరైనదే.
కారణం (R): తప్పు మితిరహిత స్థిరాంకాన్ని మితీయ విశ్లేషణ గుర్తించలేదు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
24. వాక్యం I: సమతల కోణానికి ప్రమాణం ఉంది, కానీ మితులు లేవు.
వాక్యం II: ఒకే మితులు ఉన్న రెండు రాశులు తప్పనిసరిగా ఒకే భౌతిక రాశి అవుతాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
25. బలం F = at + bt² గా ఇవ్వబడింది; t కాలం. b మితులు: (a) [M L T⁻²] (b) [M L T⁻³] (c) [M L T⁻⁴] (d) [M L T⁻¹]
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | c | రెండూ [M L² T⁻¹]. |
| 2 | b | G = Fr²/m². |
| 3 | a | రెండూ [M L² T⁻²]. |
| 4 | b | ప్రతి పొడవుకు బలం. |
| 5 | a | ప్రతిబలం ÷ వేగ ప్రవణత. |
| 6 | b | RC కాల స్థిరాంకం (time constant). |
| 7 | c | ఇది కాంతి వడికి సమానం. |
| 8 | b | ωt మితిరహితంగా ఉండాలి. |
| 9 | a | a = PV². |
| 10 | b | b ని V నుంచి తీసివేస్తారు. |
| 11 | b | సాధించిన ఉదాహరణ 5.3. |
| 12 | c | సాధించిన ఉదాహరణ 5.4. |
| 13 | b | m = F/a = F T/V. |
| 14 | b | పొడవుల నిష్పత్తి. |
| 15 | c | అన్ని పదాలూ [L² T⁻²]. |
| 16 | b | రెండూ ప్రతి వైశాల్యానికి బలం. |
| 17 | b | ప్రచోదనం = Ft = ద్రవ్యవేగంలో మార్పు. |
| 18 | b | F = qE = qvB నుంచి. |
| 19 | a | ప్రతి కెల్విన్కు శక్తి. |
| 20 | a | B = F/(qv) = [M L T⁻²]/[A T · L T⁻¹]. |
| 21 | c | b = [T⁻¹], c = [L⁻¹], కాబట్టి b/c = [L T⁻¹]. |
| 22 | c | సంఖ్యలకు మితులు ఉండవు. |
| 23 | d | A తప్పు (v² = u² + as కూడా నెగ్గుతుంది); R సరైనది. |
| 24 | c | పని, టార్క్ మితులు ఒకటే కానీ రాశులు వేరు. |
| 25 | c | bt² = [M L T⁻²], కాబట్టి b = [M L T⁻⁴]. |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఒక రాశిని వ్యక్తపరచడానికి ప్రాథమిక రాశులను పెంచే ఘాతాలే మితులు: [M], [L], [T], [A], [K], [mol], [cd].
మితీయ సూత్రం ఒక రాశిని ప్రాథమిక మితులలో రాస్తుంది, ఉదా: బలం = [M L T⁻²].
మితిరహిత రాశులు: వికృతి, సమతల కోణం, ఘన కోణం, వక్రీభవన గుణకం, సాపేక్ష సాంద్రత. కోణానికి ప్రమాణం (రేడియన్) ఉంది కానీ మితులు లేవు.
సమజాతీయత సూత్రం: కలిపిన, తీసివేసిన లేదా సమానం చేసిన ప్రతి పదానికి ఒకే మితులు ఉండాలి.
sin, cos, log, exp లోపల ఉండే రాశులు మితిరహితాలు.
ఉపయోగం 1: ఒక సమీకరణం మితీయంగా స్థిరంగా ఉందో లేదో సరిచూడటం.
ఉపయోగం 2: వ్యవస్థల మధ్య ప్రమాణాలను మార్చడం (సూత్రం కింద).
ఉపయోగం 3: ఘాతాల లబ్ధంగా అనుకుని M, L, T ఘాతాలను సమానం చేసి సంబంధాన్ని రాబట్టడం.
పరిమితులు: మితిరహిత స్థిరాంకాలను (2π, ½) కనుగొనలేదు; మొత్తాలు, త్రికోణమితి, log, exp ఉన్న సంబంధాలను రాబట్టలేదు; అదిశను, సదిశను వేరుచేయలేదు; యాంత్రిక శాస్త్రంలో గరిష్ఠంగా మూడు తెలియని ఘాతాలనే నిర్వహిస్తుంది.
మితీయంగా సరైన సమీకరణం ఇప్పటికీ తప్పు కావచ్చు; మితీయంగా తప్పు సమీకరణం ఖచ్చితంగా తప్పే.
ఒకే మితులు: పని, శక్తి, టార్క్; పీడనం, ప్రతిబలం, యంగ్ గుణకం, శక్తి సాంద్రత; ప్రచోదనం, ద్రవ్యవేగం; h, కోణీయ ద్రవ్యవేగం; స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం, తలతన్యత.
కలయికల నుంచి కాలం: √(l/g), RC, L/R, √(LC). వేగం: 1/√(μ₀ε₀), E/B.
√(L/C) కి నిరోధం మితులు ఉంటాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | మితులు |
|---|---|
| బలం | [M L T⁻²] |
| పని, శక్తి, టార్క్ | [M L² T⁻²] |
| సామర్థ్యం | [M L² T⁻³] |
| పీడనం, ప్రతిబలం | [M L⁻¹ T⁻²] |
| ద్రవ్యవేగం, ప్రచోదనం | [M L T⁻¹] |
| ప్లాంక్ స్థిరాంకం, కోణీయ ద్రవ్యవేగం | [M L² T⁻¹] |
| G | [M⁻¹ L³ T⁻²] |
| స్నిగ్ధత η | [M L⁻¹ T⁻¹] |
| తలతన్యత, స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం | [M T⁻²] |
| గుప్తోష్ణం, గురుత్వ పొటెన్షియల్ | [L² T⁻²] |
| విశిష్టోష్ణం | [L² T⁻² K⁻¹] |
| ఆవేశం | [A T] |
| పొటెన్షియల్ భేదం | [M L² T⁻³ A⁻¹] |
| నిరోధం | [M L² T⁻³ A⁻²] |
| కెపాసిటెన్స్ | [M⁻¹ L⁻² T⁴ A²] |
| ప్రేరకత్వం | [M L² T⁻² A⁻²] |
| అయస్కాంత క్షేత్రం B | [M T⁻² A⁻¹] |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"F-MLT-2": బలం M L T⁻²; L తో గుణిస్తే శక్తి, మళ్లీ T తో భాగిస్తే సామర్థ్యం.
"శక్తి / L³ = పీడనం": పీడనానికి, ప్రతి యూనిట్ ఘనపరిమాణానికి శక్తికి ఒకే మితులు.
"h = కోణీయం": ప్లాంక్ స్థిరాంకం, కోణీయ ద్రవ్యవేగం రెండింటికీ [M L² T⁻¹]; రెండూ శక్తి × కాలం.
"Spring and Skin": స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం, తలతన్యత (ద్రవం "చర్మం") రెండింటికీ [M T⁻²].
"మొత్తం, sin, స్థిరాంకం: కుదరదు" (Sum, Sine, Constant: cannot): మితీయ విశ్లేషణ మొత్తాలను, sine రకపు ప్రమేయాలను, శుద్ధ స్థిరాంకాలను నిర్వహించలేదు.
భావనల అనుసంధానం
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలు (Laws of Motion), భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం (Work, Energy and Power) ఇక్కడ వాడిన బలం, ప్రచోదనం, పని, సామర్థ్యాల నిర్వచన సమీకరణాలను ఇస్తాయి.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 7: ఘనపదార్థాలు, ద్రవాల ధర్మాలు (Properties of Solids and Liquids): స్టోక్స్ నియమం F = 6πηrv, తలతన్యత సమస్యలు మితీయ విశ్లేషణకు ప్రసిద్ధ ఉదాహరణలు.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 11: స్థిర విద్యుత్ శాస్త్రం (Electrostatics), భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14: విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ మరియు ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాలు (Electromagnetic Induction and Alternating Currents) లో RC, L/R, √(LC) లను కాల స్థిరాంకాలుగా వాడతారు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, కొత్త NEET నమూనా (Q26–40)
26. జాబితా I లోని రాశిని జాబితా II లోని దాని మితులతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. స్నిగ్ధతా గుణకం
B. ప్లాంక్ స్థిరాంకం
C. గురుత్వ స్థిరాంకం
D. తలతన్యత
జాబితా II:
i. [M T⁻²]
ii. [M⁻¹ L³ T⁻²]
iii. [M L⁻¹ T⁻¹]
iv. [M L² T⁻¹]
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-i, B-iv, C-ii, D-iii
27. జాబితా I లోని కలయికను, అది ఏ రాశి మితులు కలిగి ఉందో ఆ జాబితా II రాశితో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. RC
B. 1/√(μ₀ε₀)
C. √(L/C)
D. ప్రతి యూనిట్ ఘనపరిమాణానికి పని
జాబితా II:
i. నిరోధం
ii. పీడనం
iii. కాలం
iv. వేగం
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
28. జాబితా I లోని ప్రతి రాశిని, అవే మితులు ఉన్న జాబితా II రాశితో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ప్రచోదనం
B. టార్క్
C. కోణీయ ద్రవ్యవేగం
D. స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం
జాబితా II:
i. పని
ii. రేఖీయ ద్రవ్యవేగం
iii. తలతన్యత
iv. ప్లాంక్ స్థిరాంకం
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
29. జాబితా I లోని విద్యుత్ రాశిని జాబితా II లోని దాని మితులతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. విద్యుత్ ఆవేశం
B. పొటెన్షియల్ భేదం
C. నిరోధం
D. కెపాసిటెన్స్
జాబితా II:
i. [M L² T⁻³ A⁻²]
ii. [A T]
iii. [M⁻¹ L⁻² T⁴ A²]
iv. [M L² T⁻³ A⁻¹]
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
30. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వికృతి మితిరహితం.
B. సమతల కోణానికి మితులు ఉన్నాయి కానీ ప్రమాణం లేదు.
C. మితీయంగా సరైన సమీకరణం తప్పనిసరిగా భౌతికంగా సరైనది.
D. మితిరహిత స్థిరాంకం విలువను మితీయ విశ్లేషణ ఇవ్వలేదు.
E. y = A sin(ωt) లో ωt లబ్ధం మితిరహితం.
(a) రెండు (b) నాలుగు (c) ఐదు (d) మూడు
31. ఒక అవమందన తరంగం (damped wave) y = a e^(−bt) cos(kx − ωt) గా ఉంది; x దూరం, t కాలం. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. b మితులు [T⁻¹].
B. k మితులు [L⁻¹].
C. ω/k కు వేగం మితులు ఉన్నాయి.
D. a, y లకు వేర్వేరు మితులు ఉన్నాయి.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, D మాత్రమే
32. బిగించిన తీగపై తరంగ వడి v = k Tᵃ μᵇ అని అనుకుంటారు; ఇక్కడ T తన్యత, μ ప్రతి యూనిట్ పొడవుకు ద్రవ్యరాశి. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. a = 1/2
B. b = 1/2
C. v ∝ √(T/μ)
D. మితీయ విశ్లేషణ k = 1 అని చూపిస్తుంది
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే
33. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఒక రాశి అదిశా లేదా సదిశా అని మితులు చెప్పలేవు.
B. మితీయ విశ్లేషణ s = ut + ½at² ని పూర్తిగా రాబట్టగలదు.
C. ఘాతాంక ప్రమేయాలు ఉన్న సంబంధాలను మితీయ విశ్లేషణ రాబట్టలేదు.
D. ఒకే మితులు ఉన్న రాశులు తప్పనిసరిగా ఒకే భౌతిక రాశి.
E. ఒక రాశికి ప్రమాణం ఉండి, మితులు లేకపోవచ్చు.
(a) మూడు (b) రెండు (c) నాలుగు (d) ఒకటి
34. ఒక విద్యార్థి ఈ మితీయ సూత్రాలను రాశాడు.
| వరుస | రాశి | రాసిన మితులు |
|---|---|---|
| P | సామర్థ్యం | [M L² T⁻³] |
| Q | పీడనం | [M L⁻¹ T⁻²] |
| R | ప్రచోదనం | [M L T⁻²] |
| S | గురుత్వ పొటెన్షియల్ | [L² T⁻²] |
ఏ వరుస తప్పు?
(a) P (b) Q (c) R (d) S
35. వేర్వేరు సరళ లోలకాలకు T² (y-అక్షం) vs పొడవు L (x-అక్షం) గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళరేఖ. ఈ రేఖ వాలు మితులు (a) [L T⁻²] (b) [L⁻¹ T²] (c) [T²] (d) [L T²]
36. పట్టిక నాలుగు రాశులకు M, L, T ఘాతాలను ఇస్తుంది.
| వరుస | M ఘాతం | L ఘాతం | T ఘాతం |
|---|---|---|---|
| 1 | 1 | 2 | −2 |
| 2 | 1 | −1 | −2 |
| 3 | 1 | 2 | −1 |
| 4 | 0 | 2 | −2 |
ఏ వరుసలు వరుసగా కోణీయ ద్రవ్యవేగం, గుప్తోష్ణం కావచ్చు?
(a) వరుస 1, వరుస 4 (b) వరుస 3, వరుస 2 (c) వరుస 1, వరుస 2 (d) వరుస 3, వరుస 4
Q37–38 కోసం సందర్భం: పడుతున్న వర్షపు చుక్క వణుకుతుంది (కంపిస్తుంది). దాని కంపన పౌనఃపున్యం f తలతన్యత S, సాంద్రత ρ, వ్యాసార్ధం r పై మాత్రమే f = k Sᵃ ρᵇ rᶜ గా ఆధారపడుతుందని ఒక విద్యార్థి అనుకుంటాడు; k ఒక శుద్ధ సంఖ్య.
37. S ఘాతం a (a) −1/2 (b) 3/2 (c) 1/2 (d) −3/2
38. S, ρ మారకుండా వ్యాసార్ధం రెట్టింపు అయితే పౌనఃపున్యం (a) f/2 (b) f/(2√2) (c) 2√2 f (d) f/4
39. ఒక కొత్త వ్యవస్థలో బలం ప్రమాణం 10 N, పొడవు ప్రమాణం 2 m, కాలం ప్రమాణం 1 s. ఈ వ్యవస్థలో ద్రవ్యరాశి ప్రమాణం (a) 20 kg (b) 0.2 kg (c) 50 kg (d) 5 kg
40. కాంతి వడి c, ప్లాంక్ స్థిరాంకం h, గురుత్వ స్థిరాంకం G లను ప్రాథమిక రాశులుగా తీసుకుంటే, ద్రవ్యరాశి మితులు (a) √(hc/G) (b) √(hG/c³) (c) √(hG/c⁵) (d) √(Gc/h)
జవాబులు (Q26–40)
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 26 | a | η [M L⁻¹ T⁻¹], h [M L² T⁻¹], G [M⁻¹ L³ T⁻²], S [M T⁻²] |
| 27 | c | RC కాలం; 1/√(μ₀ε₀) కాంతి వడి; L/C కి ohm² మితులు; ప్రతి ఘనపరిమాణానికి శక్తి పీడనం |
| 28 | d | ప్రచోదనం-ద్రవ్యవేగం, టార్క్-పని, కోణీయ ద్రవ్యవేగం-h, స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం-తలతన్యత |
| 29 | b | q = It; V = W/q; R = V/I; C = q/V |
| 30 | d | A, D, E సరైనవి; కోణానికి ప్రమాణం ఉంది కానీ మితులు లేవు |
| 31 | b | bt, kx, ωt మితిరహితాలు; cos, ఘాతాంకం శుద్ధ సంఖ్యలు, కాబట్టి a కు y మితులే |
| 32 | a | M: a + b = 0; T: −2a = −1, కాబట్టి a = 1/2, b = −1/2; k దొరకదు |
| 33 | a | A, C, E సరైనవి; మొత్తాలను రాబట్టలేం; టార్క్, పని వేరు |
| 34 | c | ప్రచోదనం = బలం × కాలం = [M L T⁻¹] |
| 35 | b | వాలు = T²/L = 4π²/g, మితులు [L⁻¹ T²] |
| 36 | d | కోణీయ ద్రవ్యవేగం [M L² T⁻¹]; గుప్తోష్ణం (ప్రతి ద్రవ్యరాశికి శక్తి) [L² T⁻²] |
| 37 | c | M: a + b = 0; T: −2a = −1; కాబట్టి a = 1/2, b = −1/2, c = −3/2 |
| 38 | b | f ∝ r^(−3/2); 2^(−3/2) = 1/(2√2) |
| 39 | d | ద్రవ్యరాశి = బలం × కాలం²/పొడవు = 10 × 1/2 = 5 kg |
| 40 | a | hc/G మితులు [M²], కాబట్టి ద్రవ్యరాశి = √(hc/G) |