Chapter 4 of 9 · 28 min read

అధ్యాయం 2: కొలిచే పరికరాలు మరియు కనిష్ఠ కొలత (Measuring Instruments and Least Count)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • కనిష్ఠ కొలత అంటే ఏమిటి, అది ప్రతి కొలతను ఎందుకు పరిమితం చేస్తుంది

  • వెర్నియర్ కాలిపర్స్, స్క్రూ గేజ్‌లను శూన్య దోషంతో సహా ఎలా చదవాలి

  • చాలా పెద్ద, చాలా చిన్న దూరాలను ఎలా కొలుస్తారు

  • విస్తృత వ్యాప్తిలో ఉన్న ద్రవ్యరాశి, కాలాలను ఎలా కొలుస్తారు

2.1 కనిష్ఠ కొలత (Least count)

ఒక పరికరం నమ్మకంగా కొలవగలిగే అతి చిన్న విలువే దాని కనిష్ఠ కొలత (LC). మీటర్ స్కేలుపై 1 mm గుర్తులు ఉంటాయి, కాబట్టి దాని కనిష్ఠ కొలత 1 mm. దానిపై 2.37 mm అని నిజాయతీగా చదవలేం.

పరికరంసాధారణ కనిష్ఠ కొలత
మీటర్ స్కేలు1 mm
వెర్నియర్ కాలిపర్స్0.1 mm (0.01 cm)
స్క్రూ గేజ్0.01 mm (0.001 cm)
గోళమాపి (Spherometer)0.01 mm
స్టాప్‌వాచ్0.01 s

కనిష్ఠ కొలత ఎంత చిన్నదైతే, పరికరం అంత సూక్ష్మమైనది (precise).

2.2 వెర్నియర్ కాలిపర్స్ (Vernier callipers)

మీటర్ స్కేలు 1 mm కంటే తక్కువ చదవలేదు. వెర్నియర్ కాలిపర్స్‌లో ఒక చిన్న జారే స్కేలు, వెర్నియర్ స్కేలు, ఉంటుంది. దీనితో ప్రధాన స్కేలు విభాగంలో ఒక భాగాన్ని కూడా చదవగలం.

భాగాలు:

  • ప్రధాన స్కేలు (Main scale): స్థిరంగా ఉంటుంది, mm లలో గుర్తులు ఉంటాయి.

  • వెర్నియర్ స్కేలు: ప్రధాన స్కేలు వెంట జారుతుంది.

  • బయటి దవడలు: వస్తువు బయటి వ్యాసం లేదా పొడవు కొలవడానికి దాన్ని పట్టుకుంటాయి.

  • లోపలి దవడలు: గొట్టం లోపల పెట్టి లోపలి వ్యాసం కొలుస్తాయి.

  • లోతు కడ్డీ (Depth rod): చివర్లో నుంచి బయటకు వచ్చే సన్నని పట్టీ; బీకరు లేదా రంధ్రం లోతు కొలవడానికి.

  • లాకింగ్ స్క్రూ: రీడింగ్ చదువుతున్నప్పుడు వెర్నియర్‌ను కదలకుండా పట్టి ఉంచుతుంది.

చిత్రం 2.1 · వెర్నియర్ కాలిపర్స్, భాగాలు మరియు ఒక నమూనా రీడింగ్
చిత్రం 2.1 · వెర్నియర్ కాలిపర్స్, భాగాలు మరియు ఒక నమూనా రీడింగ్

వెర్నియర్ సున్నా 12 mm గుర్తును కొంచెం దాటి ఉంది, కాబట్టి MSR = 1.2 cm; వెర్నియర్ గుర్తు 4 ఒక ప్రధాన స్కేలు గుర్తుతో కలుస్తుంది, కాబట్టి రీడింగ్ 1.24 cm.

కనిష్ఠ కొలత ఎలా వస్తుంది. సాధారణంగా n వెర్నియర్ విభాగాల (VSD) పొడవును (n − 1) ప్రధాన స్కేలు విభాగాల (MSD) పొడవుకు సమానంగా తయారు చేస్తారు:

n VSD=(n−1) MSD  ⇒  1 VSD=(1−1n)MSDn\,\text{VSD} = (n-1)\,\text{MSD} \;\Rightarrow\; 1\,\text{VSD} = \left(1-\frac{1}{n}\right)\text{MSD}
LC=1 MSD−1 VSD=1 MSDn\text{LC} = 1\,\text{MSD} - 1\,\text{VSD} = \frac{1\,\text{MSD}}{n}

సాధారణ నిర్మాణంలో 10 VSD = 9 MSD, 1 MSD = 1 mm, కాబట్టి LC = 1 mm / 10 = 0.1 mm = 0.01 cm.

రీడింగ్ తీసుకోవడం:

Reading=MSR+(VSC×LC)\text{Reading} = \text{MSR} + (\text{VSC} \times \text{LC})
  • MSR (ప్రధాన స్కేలు రీడింగ్): వెర్నియర్ సున్నాకు సరిగ్గా ఎడమవైపు ఉన్న ప్రధాన స్కేలు గుర్తు.

  • VSC (వెర్నియర్ స్కేలు ఏకీభవనం): ఏదో ఒక ప్రధాన స్కేలు గుర్తుతో సరిగ్గా కలిసే వెర్నియర్ గుర్తు సంఖ్య.

శూన్య దోషం (Zero error). దవడలను పూర్తిగా మూసివేయండి. వెర్నియర్ సున్నా ప్రధాన స్కేలు సున్నాపై రాకపోతే, పరికరానికి శూన్య దోషం ఉంది.

  • వెర్నియర్ సున్నా ప్రధాన సున్నాకు కుడివైపు: ధన శూన్య దోషం = +(VSC × LC).

  • వెర్నియర్ సున్నా ప్రధాన సున్నాకు ఎడమవైపు: ఋణ శూన్య దోషం = −(n − VSC) × LC; ఇక్కడ VSC అంటే కలిసే వెర్నియర్ గుర్తు.

Corrected reading=Observed reading−(zero error with sign)\text{Corrected reading} = \text{Observed reading} - (\text{zero error with sign})

సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: ఒక వెర్నియర్ LC = 0.01 cm. దవడలు మూసినప్పుడు వెర్నియర్ సున్నా ప్రధాన సున్నాకు కుడివైపు ఉంది, 4వ వెర్నియర్ గుర్తు కలుస్తుంది. ఒక బంతికి MSR = 2.1 cm, VSC = 7. దాని వ్యాసం కనుక్కోండి.

సాధన: శూన్య దోషం = +4 × 0.01 = +0.04 cm. గమనించిన విలువ = 2.1 + 7 × 0.01 = 2.17 cm. సవరించిన విలువ = 2.17 − 0.04 = 2.13 cm.

సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: ఒక వెర్నియర్‌లో 10 విభాగాలు ఉన్నాయి. దవడలు మూసినప్పుడు వెర్నియర్ సున్నా ప్రధాన సున్నాకు ఎడమవైపు ఉంది, 6వ వెర్నియర్ గుర్తు కలుస్తుంది. LC = 0.01 cm. శూన్య దోషం కనుక్కోండి.

సాధన: ఋణ శూన్య దోషం = −(10 − 6) × 0.01 = −0.04 cm. తర్వాత తీసుకునే ప్రతి రీడింగ్‌కు 0.04 cm కలపాలి.

2.3 స్క్రూ గేజ్ (మైక్రోమీటర్)

స్క్రూ గేజ్ (Screw gauge) తీగ వ్యాసం, రేకు మందం లాంటి సన్నని వస్తువులను కొలుస్తుంది. ప్రతి పూర్తి భ్రమణానికి స్క్రూ ఒక స్థిర దూరం ముందుకు కదులుతుందనే సూత్రంపై ఇది పనిచేస్తుంది.

భాగాలు:

  • అన్ని భాగాలను కలిపి ఉంచే U-ఆకార చట్రం.

  • ఆన్విల్ (Anvil): వస్తువు ఆనుకునే స్థిర కొమ్ము.

  • స్పిండిల్ (Spindle): వస్తువును పట్టేలా ముందుకు కదిలే స్క్రూ.

  • ప్రధాన (రేఖీయ) స్కేలుతో స్లీవ్: mm లేదా అర-mm గుర్తులు, ఒక ఆధార రేఖ (reference line) ఉంటాయి.

  • వృత్తాకార స్కేలుతో థింబుల్ (Thimble): సాధారణంగా 50 లేదా 100 విభాగాలు.

  • రాచెట్ (Ratchet): స్పిండిల్ వస్తువును పట్టుకోగానే జారిపోతుంది, కాబట్టి అతిగా బిగించిపోదు.

చిత్రం 2.2 · స్క్రూ గేజ్, భాగాలు మరియు ఒక నమూనా రీడింగ్
చిత్రం 2.2 · స్క్రూ గేజ్, భాగాలు మరియు ఒక నమూనా రీడింగ్

థింబుల్ అంచు స్లీవ్‌పై 3 mm గుర్తును దాటింది, వృత్తాకార విభాగం 35 ఆధార రేఖపై ఉంది.

పిచ్ మరియు కనిష్ఠ కొలత:

Pitch=distance moved by spindlenumber of full rotations\text{Pitch} = \frac{\text{distance moved by spindle}}{\text{number of full rotations}}
LC=Pitchnumber of divisions on circular scale\text{LC} = \frac{\text{Pitch}}{\text{number of divisions on circular scale}}

సాధారణ గేజ్‌లు: పిచ్ 0.5 mm తో 50 విభాగాలు, లేదా పిచ్ 1 mm తో 100 విభాగాలు. రెండింటికీ LC = 0.01 mm.

రీడింగ్:

Reading=MSR+(CSR×LC)\text{Reading} = \text{MSR} + (\text{CSR} \times \text{LC})

CSR అంటే ఆధార రేఖతో సరిగ్గా కలిసే వృత్తాకార స్కేలు విభాగం.

శూన్య దోషం. స్పిండిల్‌ను ఆన్విల్‌పైకి మెల్లగా మూసివేయండి (రాచెట్ వాడండి).

  • వృత్తాకార సున్నా ఆధార రేఖకు కింద (n విభాగాలు దాటిపోయాయి): ధన శూన్య దోషం = +n × LC.

  • వృత్తాకార సున్నా ఆధార రేఖకు పైన (రేఖ N − n విభాగంతో కలుస్తుంది): ఋణ శూన్య దోషం = −n × LC; ఇక్కడ N అంటే మొత్తం విభాగాల సంఖ్య.

బ్యాక్‌లాష్ దోషం (Backlash error). అరిగిపోయిన స్క్రూలో తిప్పే దిశను మార్చినప్పుడు, స్పిండిల్ కదలకముందే థింబుల్ కొంచెం తిరుగుతుంది. కొలుస్తున్నంత సేపు ఎప్పుడూ ఒకే దిశలో తిప్పడం ద్వారా దీన్ని నివారించవచ్చు.

సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: ఒక స్క్రూ గేజ్ పిచ్ 1 mm, 100 వృత్తాకార విభాగాలు. కొమ్ముల మధ్య ఏమీ లేనప్పుడు వృత్తాకార సున్నా ఆధార రేఖకు 4 విభాగాలు కింద ఉంది. ఒక తీగకు MSR = 3 mm, CSR = 35. వ్యాసం కనుక్కోండి.

సాధన: LC = 1/100 = 0.01 mm. శూన్య దోషం = +4 × 0.01 = +0.04 mm. గమనించిన విలువ = 3 + 35 × 0.01 = 3.35 mm. సవరించిన విలువ = 3.35 − 0.04 = 3.31 mm.

2.4 పెద్ద దూరాల కొలత: దృష్టి భేద పద్ధతి

ఒక పెన్సిల్‌ను చేయి చాచి పట్టుకోండి. ఒక కన్ను మూసి, తర్వాత రెండో కన్ను మూయండి. వెనుక ఉన్న దృశ్యంతో పోలిస్తే పెన్సిల్ దూకినట్లు కనిపిస్తుంది. ఈ స్థానమార్పును దృష్టి భేదం (Parallax) అంటారు. రెండు చూసే బిందువుల (మీ కళ్లు) మధ్య దూరాన్ని ఆధారం (basis), b అంటారు.

దూరంగా ఉన్న వస్తువు దూరం D కనుక్కోవడానికి, దాన్ని b దూరంలో ఉన్న రెండు బిందువుల నుంచి చూసి, రెండు దృష్టి రేఖల మధ్య కోణం θ కొలవాలి. θ చాలా చిన్నది కాబట్టి చాపం దాదాపు సరళరేఖలాగే ఉంటుంది:

θ=bD⇒D=bθ  (θ in radians)\theta = \frac{b}{D} \quad\Rightarrow\quad D = \frac{b}{\theta}\;(\theta \text{ in radians})
చిత్రం 2.3 · దృష్టి భేద పద్ధతి
చిత్రం 2.3 · దృష్టి భేద పద్ధతి

ఒకే ఆధారానికి, వస్తువు ఎంత దూరంగా ఉంటే రెండు దృష్టి రేఖల మధ్య కోణం అంత చిన్నదవుతుంది.

D తెలిసిన తర్వాత, వస్తువు కోణీయ వ్యాసం α నుంచి దాని పరిమాణం d వస్తుంది:

d=D αd = D\,\alpha

సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: చంద్రుడి కోణీయ వ్యాసం 0.5°, దూరం 3.84 × 10⁸ m. చంద్రుడి వ్యాసం కనుక్కోండి.

సాధన: α = 0.5 × π/180 = 8.73 × 10⁻³ rad. d = 3.84 × 10⁸ × 8.73 × 10⁻³ ≈ 3.35 × 10⁶ m.

డిగ్రీలను రేడియన్లలోకి మార్చడం: π/180 తో గుణించండి. అలాగే, 1′ (నిమిషం) = 1/60 డిగ్రీ, 1″ (సెకను) = 1/3600 డిగ్రీ ≈ 4.85 × 10⁻⁶ rad.

2.5 చాలా చిన్న దూరాల కొలత

  • దృష్టి సూక్ష్మదర్శిని (Optical microscope): దృశ్య కాంతి తరంగదైర్ఘ్యం (Wavelength) వరకు, అంటే సుమారు 0.4–0.7 μm వరకు విడదీసి చూపగలదు.

  • ఎలక్ట్రాన్ సూక్ష్మదర్శిని: తరంగదైర్ఘ్యం సుమారు 1 Å (10⁻¹⁰ m) ఉండే ఎలక్ట్రాన్ కిరణాలను వాడుతుంది, కాబట్టి ఇంకా సూక్ష్మమైన వివరాలను చూపగలదు.

  • అణువు పరిమాణం (ఒలీక్ ఆమ్ల పద్ధతి): తెలిసిన అతి చిన్న ఘనపరిమాణం V ఒలీక్ ఆమ్లాన్ని ఆల్కహాల్‌లో కరిగించి, పౌడర్ చల్లిన నీటిపై ఒక చుక్క వేయండి. అది వైశాల్యం A ఉన్న ఒకే అణువు మందం గల పొరగా వ్యాపిస్తుంది. అణువు పరిమాణం సుమారు:

t=VAt = \frac{V}{A}

సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: ఒక చుక్కలో 2 × 10⁻¹⁰ m³ ఒలీక్ ఆమ్లం ఉంది, అది 0.4 m² వైశాల్యం ఉన్న పొరగా ఏర్పడింది. అణువు పరిమాణాన్ని అంచనా వేయండి.

సాధన: t = 2 × 10⁻¹⁰ / 0.4 = 5 × 10⁻¹⁰ m.

2.6 ద్రవ్యరాశి కొలత

ద్రవ్యరాశిని సాధారణంగా సాధారణ త్రాసుతో, ప్రామాణిక భారాలతో పోల్చి కొలుస్తారు. పరమాణువుల, అణువుల ద్రవ్యరాశులను ద్రవ్యరాశి వర్ణపటలిఖిని (mass spectrograph) తో కనుగొంటారు; దీనిలో అయస్కాంత క్షేత్రం (Magnetic field) లో ఆవేశిత కణం మార్గం దాని ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడుతుంది. ప్రకృతిలో ద్రవ్యరాశులు సుమారు 10⁻³⁰ kg (ఎలక్ట్రాన్) నుంచి సుమారు 10⁵⁵ kg (గమనించదగిన విశ్వం) వరకు ఉంటాయి.

2.7 కాల కొలత

లోలక గడియారాలు, క్వార్ట్జ్ గడియారాలు, పరమాణు గడియారాలు పెరుగుతున్న ఖచ్చితత్వ క్రమంలో సమయాన్ని చూపిస్తాయి. సీజియం పరమాణు గడియారం ఖచ్చితత్వం సుమారు 10¹³ లో 1 భాగం: సంవత్సరానికి సుమారు 3 మైక్రోసెకన్ల కంటే తక్కువే ముందు వెళ్తుంది లేదా వెనుకబడుతుంది. ప్రకృతిలో కాలాలు సుమారు 10⁻²² s (కాంతి కేంద్రకాన్ని దాటడానికి) నుంచి సుమారు 10¹⁷ s (విశ్వం వయస్సు) వరకు ఉంటాయి.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • వెర్నియర్: LC = 1 MSD − 1 VSD = MSD/n; రీడింగ్ = MSR + VSC × LC.

  • స్క్రూ గేజ్: LC = పిచ్ / వృత్తాకార విభాగాలు; రీడింగ్ = MSR + CSR × LC.

  • సవరించిన రీడింగ్ = గమనించిన రీడింగ్ − శూన్య దోషం (దాని గుర్తుతో).

  • వెర్నియర్ సున్నా ప్రధాన సున్నాకు కుడివైపు, లేదా వృత్తాకార సున్నా ఆధార రేఖ కింద: ధన శూన్య దోషం.

  • దృష్టి భేదం: D = b/θ; పరిమాణం d = Dα; θ రేడియన్లలో.

  • అణువు పరిమాణం ≈ V/A.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • శూన్య దోషం గుర్తును మర్చిపోవడం. ఋణ దోషాన్ని తీసివేయడం అంటే కలపడం.

  • ఋణ వెర్నియర్ దోషానికి దోషం (n − VSC) × LC, VSC × LC కాదు.

  • D = b/θ లో θ ని డిగ్రీలలో వాడడం. ఎప్పుడూ రేడియన్లలోకి మార్చండి.

  • పిచ్ అంటే ఒక భ్రమణానికి దూరం, ఒక విభాగానికి కాదు.

  • సూక్ష్మత కనిష్ఠ కొలతపై ఆధారపడుతుంది; ఖచ్చితత్వం విలువ సత్యానికి ఎంత దగ్గరగా ఉందో దానిపై ఆధారపడుతుంది (అధ్యాయం 3).

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2

1. వెర్నియర్ కాలిపర్స్‌లో 10 VSD = 9 MSD, 1 MSD = 1 mm. కనిష్ఠ కొలత: (a) 1 mm (b) 0.1 mm (c) 0.01 mm (d) 0.9 mm

2. ఒక వెర్నియర్‌లో 20 VSD, 19 MSD తో కలుస్తాయి, 1 MSD = 0.5 mm. కనిష్ఠ కొలత: (a) 0.05 mm (b) 0.025 mm (c) 0.5 mm (d) 0.01 mm

3. ఒక స్క్రూ గేజ్ పిచ్ 0.5 mm, 50 వృత్తాకార విభాగాలు. దాని కనిష్ఠ కొలత: (a) 0.01 mm (b) 0.05 mm (c) 0.1 mm (d) 0.001 mm

4. LC = 0.01 cm, MSR = 2.4 cm, 6వ వెర్నియర్ గుర్తు కలుస్తుంది. రీడింగ్: (a) 2.406 cm (b) 2.46 cm (c) 2.6 cm (d) 3.0 cm

5. దవడలు మూసినప్పుడు వెర్నియర్ సున్నా ప్రధాన సున్నాకు కుడివైపు ఉంది, 3వ వెర్నియర్ గుర్తు కలుస్తుంది. LC = 0.01 cm. శూన్య దోషం: (a) −0.03 cm (b) +0.03 cm (c) +0.07 cm (d) −0.07 cm

6. గమనించిన రీడింగ్ 3.25 cm, శూన్య దోషం −0.02 cm. సరైన రీడింగ్: (a) 3.23 cm (b) 3.27 cm (c) 3.25 cm (d) 3.20 cm

7. LC = 0.01 mm ఉన్న స్క్రూ గేజ్ MSR = 5 mm, CSR = 27 చూపిస్తుంది. రీడింగ్: (a) 5.027 mm (b) 5.27 mm (c) 7.7 mm (d) 5.0027 mm

8. కొమ్ములు తాకినప్పుడు వృత్తాకార సున్నా ఆధార రేఖకు 5 విభాగాలు కింద ఉంది. LC = 0.01 mm. శూన్య దోషం: (a) −0.05 mm (b) +0.05 mm (c) +0.5 mm (d) −0.95 mm

9. ఒక గేజ్‌లో 100 వృత్తాకార విభాగాలు, LC = 0.01 mm. కొమ్ములు తాకినప్పుడు వృత్తాకార సున్నా ఆధార రేఖకు పైన ఉంది, 97వ విభాగం కలుస్తుంది. శూన్య దోషం: (a) +0.97 mm (b) −0.97 mm (c) +0.03 mm (d) −0.03 mm

10. స్క్రూ గేజ్‌లో బ్యాక్‌లాష్ దోషాన్ని దేని ద్వారా తగ్గిస్తారు? (a) రాచెట్ వాడడం (b) స్క్రూను ఒకే దిశలో తిప్పడం (c) త్వరగా చదవడం (d) పిచ్ పెంచడం

11. స్క్రూ గేజ్ రాచెట్‌ను దేనికి వాడతారు? (a) శూన్య దోషాన్ని తొలగించడానికి (b) వస్తువుపై అధిక ఒత్తిడి పడకుండా ఉండడానికి (c) పిచ్‌ను మార్చడానికి (d) స్కేలును లాక్ చేయడానికి

12. ఒక టవరును 100 m దూరంలో ఉన్న రెండు బిందువుల నుంచి చూశారు, దృష్టి భేద కోణం 0.02 rad. దాని దూరం: (a) 2 m (b) 500 m (c) 5000 m (d) 2000 m

13. చంద్రుడు భూమి వద్ద 0.5° కోణం చేస్తాడు, దూరం 3.84 × 10⁸ m. దాని వ్యాసం సుమారు: (a) 3.4 × 10⁶ m (b) 1.9 × 10⁸ m (c) 6.4 × 10⁶ m (d) 3.4 × 10⁴ m

14. 2 × 10⁻¹⁰ m³ ఘనపరిమాణం ఉన్న ఒలీక్ ఆమ్ల పొర 0.4 m² వ్యాపిస్తుంది. అణువు పరిమాణం సుమారు: (a) 8 × 10⁻¹¹ m (b) 5 × 10⁻¹⁰ m (c) 2 × 10⁻⁹ m (d) 5 × 10⁻¹¹ m

15. పరీక్ష నాళిక లోపలి వ్యాసాన్ని ఉత్తమంగా దేనితో కొలుస్తారు? (a) స్క్రూ గేజ్ (b) వెర్నియర్ కాలిపర్స్ బయటి దవడలు (c) వెర్నియర్ కాలిపర్స్ లోపలి దవడలు (d) మీటర్ స్కేలు

16. సన్నని తీగ వ్యాసాన్ని కొలవడానికి అత్యంత అనువైన పరికరం: (a) మీటర్ స్కేలు (b) వెర్నియర్ కాలిపర్స్ (c) స్క్రూ గేజ్ (d) కొలత టేపు

17. నేటి అత్యంత ఖచ్చితమైన గడియారాలు ఏ పరమాణువులలోని పరివర్తనాలను (transitions) వాడతాయి? (a) హైడ్రోజన్ (b) సీజియం (c) క్రిప్టాన్ (d) క్వార్ట్జ్

18. పరమాణువుల ద్రవ్యరాశులను దేనితో కొలుస్తారు? (a) స్ప్రింగ్ త్రాసు (b) భౌతిక త్రాసు (c) ద్రవ్యరాశి వర్ణపటలిఖిని (d) వెర్నియర్

19. చిన్న బీకరు లోతును వెర్నియర్‌లోని దేనితో కనుగొనవచ్చు? (a) బయటి దవడలు (b) లోపలి దవడలు (c) లోతు కడ్డీ (d) లాకింగ్ స్క్రూ

20. s పరిమాణం గల (n − 1) ప్రధాన స్కేలు విభాగాలకు n వెర్నియర్ విభాగాలు సమానమైతే, కనిష్ఠ కొలత: (a) s/(n − 1) (b) s/n (c) ns (d) (n − 1)s/n

21. ఒక స్క్రూ గేజ్‌లో 100 వృత్తాకార విభాగాలు ఉన్నాయి, 5 పూర్తి భ్రమణాలలో స్పిండిల్ 2.5 mm కదులుతుంది. కనిష్ఠ కొలత: (a) 0.005 mm (b) 0.025 mm (c) 0.05 mm (d) 0.5 mm

22. ఒక పరికరం సూక్ష్మతను ప్రధానంగా నిర్ణయించేది: (a) దాని పొడవు (b) కనిష్ఠ కొలత (c) శూన్య దోషం (d) పదార్థం

23. ప్రతిపాదన (A): సాధారణ వెర్నియర్ కాలిపర్స్ కంటే స్క్రూ గేజ్ ఎక్కువ సూక్ష్మమైనది.
కారణం (R): సాధారణ స్క్రూ గేజ్ కనిష్ఠ కొలత, సాధారణ వెర్నియర్ కాలిపర్స్ కనిష్ఠ కొలత కంటే తక్కువ.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

24. వాక్యం I: ధన శూన్య దోషాన్ని గమనించిన రీడింగ్ నుంచి తీసివేస్తారు.
వాక్యం II: ఋణ శూన్య దోషానికి, దాని పరిమాణాన్ని గమనించిన రీడింగ్‌కు కలుపుతారు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

25. ఒక వెర్నియర్‌లో 1 MSD = 1 mm, 50 VSD = 49 MSD. MSR = 1.2 cm, 22వ వెర్నియర్ గుర్తు కలుస్తుంది. రీడింగ్: (a) 1.222 cm (b) 1.244 cm (c) 1.22 cm (d) 1.2044 cm

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1b1 mm / 10.
2b0.5 mm / 20 = 0.025 mm.
3a0.5 / 50 = 0.01 mm.
4b2.4 + 6 × 0.01.
5bసున్నాకు కుడివైపు అంటే ధనం: 3 × 0.01.
6b3.25 − (−0.02) = 3.27 cm.
7b5 + 27 × 0.01.
8bరేఖకు కింద అంటే ధనం: 5 × 0.01.
9dరేఖకు పైన అంటే ఋణం: −(100 − 97) × 0.01.
10bదిశ మారినప్పుడే బ్యాక్‌లాష్ వస్తుంది.
11bస్పర్శ అయిన వెంటనే అది జారిపోతుంది.
12cD = b/θ = 100/0.02.
13a3.84 × 10⁸ × 8.73 × 10⁻³ ≈ 3.35 × 10⁶ m.
14bV/A = 2 × 10⁻¹⁰ / 0.4.
15cలోపలి దవడలు నాళిక లోపల సరిపోతాయి.
16cదాని LC (0.01 mm) సన్నని తీగలకు సరిపోతుంది.
17bసీజియం-133 సెకనును నిర్వచిస్తుంది.
18cఅయస్కాంత క్షేత్రంలో మార్గం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడుతుంది.
19cలోతు కడ్డీ చివర నుంచి బయటకు జారుతుంది.
20bLC = s − s(n − 1)/n = s/n.
21aపిచ్ = 0.5 mm; LC = 0.5/100.
22bLC చిన్నదైతే రీడింగ్‌లు సూక్ష్మంగా ఉంటాయి.
23a0.01 mm వర్సెస్ 0.1 mm.
24aసవరించిన = గమనించిన − (−e) = గమనించిన + e.
25bLC = 1/50 mm = 0.002 cm; 1.2 + 22 × 0.002 = 1.244 cm.

అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • కనిష్ఠ కొలత (LC) అంటే పరికరం నేరుగా చదవగలిగే అతి చిన్న విలువ. LC చిన్నదైతే పరికరం అంత సూక్ష్మమైనది.

  • సాధారణ కనిష్ఠ కొలతలు: మీటర్ స్కేలు 1 mm, వెర్నియర్ కాలిపర్స్ 0.1 mm, స్క్రూ గేజ్ 0.01 mm, డిజిటల్ స్టాప్‌వాచ్ 0.01 s.

  • వెర్నియర్: n వెర్నియర్ విభాగాలు (n − 1) ప్రధాన స్కేలు విభాగాలకు సమానమైతే, LC = 1 MSD − 1 VSD = MSD/n.

  • వెర్నియర్ రీడింగ్ = ప్రధాన స్కేలు రీడింగ్ (MSR) + వెర్నియర్ ఏకీభవనం (VSC) × LC.

  • స్క్రూ గేజ్: పిచ్ = ఒక పూర్తి భ్రమణంలో స్పిండిల్ కదిలే దూరం. LC = పిచ్ / వృత్తాకార విభాగాల సంఖ్య.

  • స్క్రూ గేజ్ రీడింగ్ = MSR + వృత్తాకార స్కేలు రీడింగ్ (CSR) × LC.

  • వెర్నియర్ సున్నా ప్రధాన సున్నాకు కుడివైపు (దవడలు మూసినప్పుడు): ధన శూన్య దోషం. ఎడమవైపు: ఋణం.

  • స్క్రూ గేజ్: వృత్తాకార సున్నా ఆధార రేఖకు కింద (కొమ్ములు తాకినప్పుడు): ధన శూన్య దోషం. పైన: ఋణం.

  • సవరించిన రీడింగ్ = గమనించిన రీడింగ్ − శూన్య దోషం, శూన్య దోషం గుర్తును అలాగే ఉంచి.

  • శూన్య దోషం క్రమ దోషం (systematic error): రీడింగ్‌ను మళ్లీ మళ్లీ తీసినా అది పోదు.

  • బ్యాక్‌లాష్ దోషం: దిశ మార్చినప్పుడు అరిగిపోయిన స్క్రూ స్పిండిల్ కదలకుండానే కొంచెం తిరుగుతుంది. ఒకే దిశలో తిప్పండి.

  • రాచెట్ వల్ల ప్రతిసారీ ఒకే సున్నితమైన ఒత్తిడితో కొమ్ములను మూయగలం.

  • దృష్టి భేదం: దూరం D = b/θ; b ఆధారం, θ రేడియన్లలో దృష్టి భేద కోణం. దూరంగా ఉన్న వస్తువు పరిమాణం d = Dα.

  • అణువు పరిమాణం: తెలిసిన ఘనపరిమాణం V ఒలీక్ ఆమ్లాన్ని A వైశాల్యం గల ఒకే-అణువు పొరగా వ్యాపింపజేయండి; మందం t = V/A.

  • పరమాణు ద్రవ్యరాశులు ద్రవ్యరాశి వర్ణపటలిఖిని నుంచి వస్తాయి (1 u = 1.66 × 10⁻²⁷ kg). సీజియం పరమాణు గడియారాలు కాల ప్రమాణాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

అంశంసూత్రం లేదా విలువ
వెర్నియర్ LCMSD/n (n VSD = (n − 1) MSD)
వెర్నియర్ రీడింగ్MSR + VSC × LC
స్క్రూ గేజ్ LCపిచ్ / వృత్తాకార విభాగాలు
స్క్రూ గేజ్ రీడింగ్MSR + CSR × LC
సవరించిన రీడింగ్గమనించినది − శూన్య దోషం (గుర్తుతో)
దృష్టి భేద దూరంD = b/θ
కోణం నుంచి పరిమాణంd = Dα
పొర మందంt = V/A
1°π/180 rad = 1.745 × 10⁻² rad
1′ (ఆర్క్ నిమిషం)2.91 × 10⁻⁴ rad
1″ (ఆర్క్ సెకను)4.85 × 10⁻⁶ rad
1 u1.66 × 10⁻²⁷ kg

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "ఒకటి మైనస్ ఒకటి": వెర్నియర్ LC = 1 MSD − 1 VSD.

  • "Pitch per piece" (పిచ్‌ను ముక్కలుగా పంచు): స్క్రూ గేజ్ LC = పిచ్‌ను వృత్తాకార స్కేలు ముక్కల (విభాగాల) మధ్య పంచినది.

  • "కుడి అంటే కూడిక, కింద అంటే బోనస్" (Right is plus, below is bonus): వెర్నియర్ సున్నా కుడివైపు ఉంటే ధన దోషం; వృత్తాకార సున్నా రేఖకు కింద ఉంటే ధన (బోనస్) దోషం.

  • "COZ": Corrected = Observed − Zero error (సవరించినది = గమనించినది − శూన్య దోషం). ధన శూన్య దోషాన్ని ఎప్పుడూ కలపవద్దు.

  • "కోణంపై ఆధారం": D = b/θ. కోణం పెద్దదైతే వస్తువు దగ్గరగా ఉంది.

భావనల అనుసంధానం

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 20: ప్రయోగ నైపుణ్యాలు (Experimental Skills) లో నిర్దేశించిన ప్రయోగాలలో (తీగ వ్యాసం, బీకరు అంతర ఘనపరిమాణం) వెర్నియర్ కాలిపర్స్, స్క్రూ గేజ్ వాడతారు.

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 7: ఘనపదార్థాలు, ద్రవాల ధర్మాలు (Properties of Solids and Liquids) లో యంగ్ గుణకం కనుగొనడానికి స్క్రూ గేజ్‌తో కొలిచిన తీగ వ్యాసం అవసరం.

  • భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలు (Oscillations and Waves) లో లోలకానికి సమయం కొలుస్తారు; స్టాప్‌వాచ్ కనిష్ఠ కొలత ఫలితాన్ని పరిమితం చేస్తుంది, ఇది ఈ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 3 తో అనుసంధానమవుతుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, కొత్త NEET నమూనా (Q26–40)

26. జాబితా I (పరికరం) ని జాబితా II (సాధారణ కనిష్ఠ కొలత) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. మీటర్ స్కేలు
B. వెర్నియర్ కాలిపర్స్
C. స్క్రూ గేజ్
D. డిజిటల్ స్టాప్‌వాచ్
జాబితా II:
i. 0.01 mm
ii. 1 mm
iii. 0.01 s
iv. 0.1 mm
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

27. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. వెర్నియర్ ధన శూన్య దోషం
B. స్క్రూ గేజ్ ఋణ శూన్య దోషం
C. బ్యాక్‌లాష్ దోషం
D. రాచెట్
జాబితా II:
i. ప్రతిసారీ ఒకే సున్నితమైన ఒత్తిడితో కొమ్ములను మూస్తుంది
ii. దిశ మారినప్పుడు స్పిండిల్ కదలకుండానే స్క్రూ కొంచెం తిరుగుతుంది
iii. దవడలు మూసినప్పుడు వెర్నియర్ సున్నా ప్రధాన స్కేలు సున్నాకు కుడివైపు ఉంటుంది
iv. కొమ్ములు తాకినప్పుడు వృత్తాకార స్కేలు సున్నా ఆధార రేఖకు పైన ఉంటుంది
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i

28. కింది ప్రతి వెర్నియర్‌లో n VSD, (n − 1) MSD తో కలుస్తాయి. జాబితా I ని జాబితా II లోని కనిష్ఠ కొలతతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 1 MSD = 1 mm, 10 VSD = 9 MSD
B. 1 MSD = 1 mm, 20 VSD = 19 MSD
C. 1 MSD = 0.5 mm, 25 VSD = 24 MSD
D. 1 MSD = 0.5 mm, 50 VSD = 49 MSD
జాబితా II:
i. 0.05 mm
ii. 0.01 mm
iii. 0.1 mm
iv. 0.02 mm
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii

29. జాబితా I లోని స్క్రూ గేజ్‌ను జాబితా II లోని దాని కనిష్ఠ కొలతతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. పిచ్ 1 mm, 100 వృత్తాకార విభాగాలు
B. పిచ్ 0.5 mm, 100 వృత్తాకార విభాగాలు
C. పిచ్ 1 mm, 50 వృత్తాకార విభాగాలు
D. పిచ్ 0.5 mm, 10 వృత్తాకార విభాగాలు
జాబితా II:
i. 0.02 mm
ii. 0.05 mm
iii. 0.01 mm
iv. 0.005 mm
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii

30. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. n VSD = (n − 1) MSD అయితే, వెర్నియర్ LC = MSD/n.
B. కనిష్ఠ కొలత చిన్నదైతే పరికరం ఎక్కువ సూక్ష్మమైనది.
C. శూన్య దోషం యాదృచ్ఛిక దోషం (random error).
D. స్క్రూను ఒకే దిశలో తిప్పడం ద్వారా బ్యాక్‌లాష్ దోషాన్ని నివారించవచ్చు.
E. సవరించిన రీడింగ్ = గమనించిన రీడింగ్ + శూన్య దోషం, గుర్తుతో సహా.
(a) మూడు (b) రెండు (c) నాలుగు (d) ఐదు

31. దృష్టి భేద పద్ధతి గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. D = b/θ, θ రేడియన్లలో.
B. ఒకే వస్తువుకు, ఆధారం పెద్దదైతే దృష్టి భేద కోణం పెద్దదవుతుంది.
C. ఒక ఆర్క్ సెకను సుమారు 4.85 × 10⁻⁶ rad.
D. స్థిర ఆధారానికి, దూరంగా ఉన్న వస్తువు పెద్ద దృష్టి భేద కోణాన్ని ఇస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే

32. ఒక స్క్రూ గేజ్ పిచ్ 0.5 mm, 50 వృత్తాకార విభాగాలు. కొమ్ములు తాకినప్పుడు వృత్తాకార సున్నా ఆధార రేఖకు 3 విభాగాలు కింద ఉంది. ఒక రేకుకు MSR = 4.5 mm, CSR = 27. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. LC = 0.01 mm
B. శూన్య దోషం = +0.03 mm
C. గమనించిన రీడింగ్ = 5.04 mm
D. సవరించిన రీడింగ్ = 4.74 mm
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D

33. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. పరమాణు ద్రవ్యరాశులను ద్రవ్యరాశి వర్ణపటలిఖినితో కొలుస్తారు.
B. 1 u = 1.66 × 10⁻²⁷ kg.
C. సీజియం పరమాణు గడియారాలు అత్యంత ఖచ్చితమైన కాల ప్రమాణాలలో ఒకటి.
D. సాధారణ దండం త్రాసు ఒకే ఒక పరమాణువును తూచగలదు.
E. SI సెకనును సీజియం-133 పరివర్తన పౌనఃపున్యం ఆధారంగా నిర్వచిస్తారు.
(a) రెండు (b) మూడు (c) ఐదు (d) నాలుగు

34. ఒక వెర్నియర్ కాలిపర్స్ (LC = 0.1 mm) కు +0.2 mm శూన్య దోషం ఉంది. నలుగురు విద్యార్థులు ఒకే పెన్సిల్‌ను కొలిచారు.

విద్యార్థిMSR (mm)కలిసిన వెర్నియర్ విభాగం
P246
Q244
R248
S250

ఎవరి సవరించిన రీడింగ్ 24.6 mm?

(a) P (b) Q (c) R (d) S

35. ఒక స్క్రూ గేజ్‌కు గమనించిన రీడింగ్ (y-అక్షం) vs నిజమైన మందం (x-అక్షం) గ్రాఫ్ వాలు 1 ఉన్న సరళరేఖ, అది y-అక్షాన్ని −0.04 mm వద్ద ఖండిస్తుంది. శూన్య దోషం ఎంత, గేజ్ 2.36 mm చూపినప్పుడు నిజమైన మందం ఎంత?

(a) +0.04 mm, 2.32 mm (b) −0.04 mm, 2.40 mm (c) −0.04 mm, 2.32 mm (d) +0.04 mm, 2.40 mm

36. పట్టిక నాలుగు దూరపు వస్తువుల ఆధారం, దృష్టి భేద కోణాలను ఇస్తుంది.

వస్తువుఆధారం b (m)దృష్టి భేద కోణం θ (rad)
X20.01
Y100.02
Z50.004
W10.002

ఏ వస్తువు అతి దూరంగా ఉంది, ఎంత దూరంలో?

(a) Y, 500 m (b) X, 200 m (c) Z, 1250 m (d) W, 500 m

Q37–38 కోసం సందర్భం: రవి యంగ్ గుణకం ప్రయోగం కోసం ఒక ఉక్కు తీగను కొలుస్తాడు. అతని స్క్రూ గేజ్ పిచ్ 1 mm, 100 వృత్తాకార విభాగాలు. కొమ్ములు తాకినప్పుడు వృత్తాకార సున్నా ఆధార రేఖకు 2 విభాగాలు పైన ఉంది. తీగపై ప్రధాన స్కేలు 1 mm, వృత్తాకార స్కేలు 46 చూపిస్తాయి.

37. రవి గేజ్ కనిష్ఠ కొలత, శూన్య దోషం: (a) 0.01 mm, −0.02 mm (b) 0.1 mm, −0.2 mm (c) 0.01 mm, +0.02 mm (d) 0.001 mm, −0.002 mm

38. తీగ సవరించిన వ్యాసం: (a) 1.44 mm (b) 1.46 mm (c) 1.50 mm (d) 1.48 mm

39. ఒక వెర్నియర్‌లో 1 MSD = 1 mm, n VSD = (n − 1) MSD, LC = 0.05 mm. దవడలు మూసినప్పుడు వెర్నియర్ సున్నా ప్రధాన సున్నాకు కుడివైపు ఉంది, 4వ వెర్నియర్ విభాగం కలుస్తుంది. ఒక కడ్డీకి MSR = 32 mm, 13వ వెర్నియర్ విభాగం కలుస్తుంది. సవరించిన పొడవు: (a) 32.85 mm (b) 32.45 mm (c) 32.65 mm (d) 32.25 mm

40. భూమి నుంచి 8.24 × 10¹¹ m దూరంలో ఉన్న ఒక గ్రహం కోణీయ వ్యాసం 35″. దాని వ్యాసం సుమారు: (a) 2.9 × 10⁸ m (b) 1.4 × 10⁶ m (c) 1.4 × 10⁸ m (d) 8.0 × 10⁹ m

జవాబులు (Q26–40)

QAnsకారణం
26bస్కేలు 1 mm, వెర్నియర్ 0.1 mm, స్క్రూ గేజ్ 0.01 mm, స్టాప్‌వాచ్ 0.01 s
27dసున్నాకు కుడివైపు ధనం; రేఖకు పైన ఋణం; బ్యాక్‌లాష్, రాచెట్ వివరించినట్లు
28cLC = MSD/n: 0.1, 0.05, 0.02, 0.01 mm
29aLC = పిచ్/విభాగాలు: 0.01, 0.005, 0.02, 0.05 mm
30aA, B, D సరైనవి; శూన్య దోషం క్రమ దోషం; సవరించినది = గమనించినది − శూన్య దోషం
31dదూరంగా ఉన్న వస్తువు చిన్న కోణం ఇస్తుంది, కాబట్టి D తప్పు
32aగమనించినది = 4.5 + 0.27 = 4.77 mm; సవరించినది = 4.77 − 0.03 = 4.74 mm
33dA, B, C, E సరైనవి; పరమాణువులకు ద్రవ్యరాశి వర్ణపటలిఖిని అవసరం
34cR: 24 + 0.8 − 0.2 = 24.6 mm
35bఅంతర్ఖండం = శూన్య దోషం = −0.04 mm; నిజమైనది = 2.36 + 0.04 = 2.40 mm
36cD = b/θ: X 200, Y 500, Z 1250, W 500 m
37aLC = 1/100 = 0.01 mm; రేఖకు పైన అంటే −2 × 0.01 mm
38d1 + 0.46 − (−0.02) = 1.48 mm
39bn = 20; శూన్య దోషం +0.20 mm; 32.65 − 0.20 = 32.45 mm
40c35″ = 1.70 × 10⁻⁴ rad; d = Dα ≈ 1.4 × 10⁸ m
28 min left
‹
›