అధ్యాయం 2: గురుత్వ త్వరణం మరియు దాని మార్పులు (Acceleration due to Gravity and its Variation)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
న్యూటన్ నియమం నుంచి g ఎలా వస్తుంది, దానితో భూమి ద్రవ్యరాశి, సాంద్రతలను ఎలా కనుగొనవచ్చు.
ఎత్తుతో g ఎలా తగ్గుతుంది — ఖచ్చితంగా, చిన్న ఎత్తులకు.
లోతుతో g ఎలా తగ్గుతుంది, కేంద్రం వద్ద ఎందుకు సున్నా.
భూభ్రమణం భూమధ్యరేఖ వద్ద g ని ఎలా తగ్గిస్తుంది, అక్షాంశంతో g ఎలా మారుతుంది.
భూమి చదునైన ఆకారం వల్ల ధ్రువాల వద్ద g ఎందుకు ఎక్కువ.
ఈ అన్ని సందర్భాలలో ద్రవ్యరాశి (Mass), భారం (Weight) మధ్య తేడా.
2.1 ఉపరితలం వద్ద గురుత్వ త్వరణం
బాల్కనీ నుంచి ఒక క్రికెట్ బంతిని వదలండి. భూమి దానిని లాగుతుంది కాబట్టి అది వేగం పుంజుకుంటుంది. అది పొందే త్వరణాన్ని (Acceleration) గురుత్వ త్వరణం g అంటారు.
షెల్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, భూమి తన ఉపరితలంపై ఉన్న ద్రవ్యరాశి m ను, తన మొత్తం ద్రవ్యరాశి M, R దూరంలోని కేంద్రం వద్ద ఉన్నట్లుగా ఆకర్షిస్తుంది. కాబట్టి భారం:
m రద్దవుతుంది. కాబట్టి గాలి లేనప్పుడు తేలికైనదైనా, బరువైనదైనా ప్రతి వస్తువూ ఒకే g తో పడుతుంది. శూన్య గొట్టంలో ఈక, నాణెం కలిసిపోయి పడతాయి.
భూమి ద్రవ్యరాశి M = (4/3)πR³ρ; ఇక్కడ ρ సగటు సాంద్రత. దీన్ని ప్రతిక్షేపిస్తే:
గ్రహాలను పోల్చడానికి ఈ రూపం ఉపయోగపడుతుంది. సాంద్రత ఒకటే అయితే g ∝ R. ద్రవ్యరాశి ఒకటే అయితే g ∝ 1/R².
g, R, G తెలిస్తే భూమి ద్రవ్యరాశి, సాంద్రతలను కనుగొనవచ్చు:
2.2 ఎత్తుతో మార్పు
ఉపరితలం నుంచి h ఎత్తులో కేంద్రం నుంచి దూరం (R + h). కాబట్టి:
ఈ ఖచ్చిత సూత్రం ఏ ఎత్తుకైనా సరిపోతుంది. h, R కంటే చాలా చిన్నదైతే, ద్విపద సామీప్యం (1 + x)⁻² ≈ 1 − 2x వాడండి:
కాబట్టి భిన్నాత్మక తగ్గుదల Δg/g = 2h/R. 10 km ఎత్తులో ఉన్న విమానంలో g సుమారు 0.3% మాత్రమే తగ్గుతుంది. h విలువ R లో సుమారు 5% కంటే తక్కువగా ఉన్నప్పుడే సామీప్య రూపం వాడండి. h = R/2 లేదా h = R కు ఖచ్చిత రూపం వాడండి.
2.3 లోతుతో మార్పు
గని గుంతలో d లోతుకు దిగండి. ఇప్పుడు మీరు కేంద్రం నుంచి (R − d) దూరంలో ఉన్నారు. మీ పైన ఉన్న భూమి షెల్ సున్నా ఫలిత బలంతో లాగుతుంది (షెల్ సిద్ధాంతం). (R − d) వ్యాసార్ధం గల లోపలి గోళం మాత్రమే మిమ్మల్ని లాగుతుంది.
సాంద్రత ρ ఏకరీతిగా ఉందనుకోండి. లోపలి ద్రవ్యరాశి M' = (4/3)π(R − d)³ρ. అప్పుడు:
g = (4/3)πGρR తో భాగిస్తే:
ఏకరీతి భూమికి ఈ ఫలితం ఏ లోతుకైనా ఖచ్చితమైనది. కేంద్రం వద్ద d = R, g = 0. అక్కడ వస్తువుకు ద్రవ్యరాశి ఉంటుంది కానీ భారం ఉండదు.
కేంద్రం నుంచి దూరం r పరంగా: లోపల g = gr/R, బయట g = gR²/r². పూర్తి చిత్రాన్ని చిత్రం 2.1 చూపిస్తుంది.

g కేంద్రం వద్ద సున్నా నుంచి సరళ రేఖలా పెరిగి ఉపరితలం వద్ద గరిష్ఠాన్ని చేరుతుంది, తర్వాత బయట 1/r² లా తగ్గుతుంది.
2.4 ఎత్తు, లోతుల పోలిక
చిన్న ఎత్తు h కు Δg/g = 2h/R. లోతు d కు Δg/g = d/R. కాబట్టి ఒకే చిన్న దూరానికి, కిందకు వెళ్ళేటప్పటి కంటే పైకి వెళ్ళేటప్పుడు g రెట్టింపు వేగంగా తగ్గుతుంది.
| స్థానం | g సూత్రం | ప్రవర్తన |
|---|---|---|
| ఎత్తు h (ఏదైనా) | g R²/(R + h)² | 1/r² లా తగ్గుతుంది, ఎప్పుడూ సున్నా కాదు |
| ఎత్తు h (h ≪ R) | g(1 − 2h/R) | h తో రేఖీయంగా తగ్గుతుంది |
| లోతు d | g(1 − d/R) | రేఖీయంగా తగ్గుతుంది, కేంద్రం వద్ద సున్నా |
| ఉపరితలం | GM/R² | గరిష్ఠ విలువ |
ఎత్తు h వద్ద, లోతు d = 2h వద్ద g లో ఒకే చిన్న మార్పు జరుగుతుంది.
2.5 భూభ్రమణం, అక్షాంశం ప్రభావం
భూమి రోజుకు ఒకసారి, కోణీయ వడి ω = 2π/86400 s ≈ 7.27 × 10⁻⁵ rad/s తో తిరుగుతుంది. అక్షాంశం λ వద్ద ఉన్న వస్తువు భూఅక్షం చుట్టూ R cos λ వ్యాసార్ధం గల వృత్తంలో కదులుతుంది.
గురుత్వంలో కొంత భాగం అభికేంద్ర బలం mω²R cos λ ను అందించాలి. భూమి భ్రమణ చౌర్యంలో ఇది బయటికి పనిచేసే అపకేంద్ర బలంగా కనిపిస్తుంది. దాని వ్యాసార్ధ అంశం mω²R cos²λ. కాబట్టి ఫలిత g:
g తో పోలిస్తే ω²R చాలా చిన్నది కాబట్టి ఇది చాలా మంచి సామీప్యం.
భూమధ్యరేఖ వద్ద (λ = 0): g' = g − ω²R. తగ్గుదల సుమారు 0.034 m/s², ఇది గరిష్ఠం.
ధ్రువాల వద్ద (λ = 90°): g' = g. భ్రమణం ప్రభావం లేదు.

అక్షాంశం λ వద్ద ఉన్న బిందువు అక్షం చుట్టూ R cos λ వ్యాసార్ధంతో తిరుగుతుంది; కాబట్టి బయటి ప్రభావం mω²R cos λ ధ్రువాల వద్ద సున్నాకు తగ్గుతుంది.
భూమి ఎంత వేగంగా తిరిగితే ω²R = g అవుతుందో, అప్పుడు భూమధ్యరేఖ వద్ద వస్తువులు తేలుతాయి. దానికి ω = √(g/R) కావాలి. g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m తో ω = 1.25 × 10⁻³ rad/s. అప్పుడు ఒక రోజు కేవలం సుమారు 84 నిమిషాలే ఉంటుంది.
2.6 భూమి ఆకారం ప్రభావం
భూమి పరిపూర్ణ గోళం కాదు. ఇది భూమధ్యరేఖ వద్ద ఉబ్బి, ధ్రువాల వద్ద చదునుగా ఉంటుంది. భూమధ్యరేఖా వ్యాసార్ధం ధ్రువ వ్యాసార్ధం కంటే సుమారు 21 km ఎక్కువ.
g = GM/R² కాబట్టి వ్యాసార్ధం తక్కువైతే g ఎక్కువ. కాబట్టి ఈ కారణంతో కూడా ధ్రువాల వద్ద g ఎక్కువ. ఆకారం, భ్రమణం రెండూ ఒకే దిశలో పనిచేస్తాయి:
ధ్రువాల వద్ద g గరిష్ఠం (సుమారు 9.83 m/s²).
భూమధ్యరేఖ వద్ద g కనిష్ఠం (సుమారు 9.78 m/s²).
అందుకే సునిశితమైన స్ప్రింగ్ త్రాసుతో తూచిన చక్కెర ప్యాకెట్ చెన్నై కంటే ఆర్కిటిక్లో కొంచెం ఎక్కువ చూపిస్తుంది. దాని ద్రవ్యరాశి అన్నిచోట్లా ఒకటే. దాని భారం mg మాత్రమే మారుతుంది.
2.7 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 2.1: ఒక గ్రహం ద్రవ్యరాశి, వ్యాసార్ధం రెండూ భూమికి రెట్టింపు. దాని ఉపరితలంపై g కనుగొనండి (భూమిపై g = 10 m/s²).
సాధన: g ∝ M/R². కాబట్టి g' = g × 2/2² = g/2 = 5 m/s².
సాధించిన ఉదాహరణ 2.2: భూ ఉపరితలం నుంచి ఏ ఎత్తు వద్ద g విలువ ఉపరితల విలువలో నాలుగో వంతు అవుతుంది? (R = 6400 km)
సాధన: g/4 = gR²/(R + h)². కాబట్టి (R + h)² = 4R², R + h = 2R, h = R = 6400 km. చిన్న ఎత్తు సూత్రం తప్పుగా h = 3R/8 ఇస్తుంది. పెద్ద ఎత్తులకు ఎప్పుడూ ఖచ్చిత రూపం వాడండి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.3: 64 km ఎత్తు వద్ద g కనుగొనండి. (g = 10 m/s², R = 6400 km)
సాధన: h/R = 0.01, ఇది చిన్నది. g_h = g(1 − 2h/R) = 10 × (1 − 0.02) = 9.8 m/s². ఖచ్చిత సూత్రం 10/(1.01)² = 9.80 m/s² ఇస్తుంది — మూడు అంకెల వరకు అదే.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.4: ఏ లోతు వద్ద g ఉపరితలం కంటే 1% తక్కువగా ఉంటుంది? అదే తగ్గుదల ఏ ఎత్తు వద్ద జరుగుతుంది?
సాధన: లోతు: d/R = 0.01, కాబట్టి d = 64 km. ఎత్తు: 2h/R = 0.01, కాబట్టి h = 32 km. ఎత్తు లోతులో సగం.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.5: R/2 ఎత్తు వద్ద ఉన్న g విలువకు సమానమైన g ఉండే లోతును కనుగొనండి.
సాధన: h = R/2 వద్ద g_h = g/(3/2)² = 4g/9. లోతు d వద్ద g(1 − d/R) = 4g/9. కాబట్టి d/R = 5/9, d = 5R/9 ≈ 3556 km.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.6: భూభ్రమణం భూమధ్యరేఖ వద్ద g ని ఎంత తగ్గిస్తుంది? అక్కడ వస్తువులు భారరహితం కావాలంటే కోణీయ వడి ఎంత ఉండాలి? (R = 6.4 × 10⁶ m, g = 10 m/s²)
సాధన: ω = 2π/86400 = 7.27 × 10⁻⁵ rad/s. ω²R = (7.27 × 10⁻⁵)² × 6.4 × 10⁶ ≈ 0.034 m/s². భారరహిత స్థితికి ω²R = g, కాబట్టి ω = √(10/6.4 × 10⁶) = 1.25 × 10⁻³ rad/s. ఇది ప్రస్తుత భ్రమణ వడికి సుమారు 17 రెట్లు.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.7: అక్షాంశం 60° వద్ద భ్రమణం వల్ల g లో తగ్గుదలను భూమధ్యరేఖ వద్ద తగ్గుదలతో పోల్చండి.
సాధన: తగ్గుదల = ω²R cos²λ. 60° వద్ద cos²60° = 1/4. భూమధ్యరేఖ వద్ద cos²0 = 1. కాబట్టి 60° వద్ద తగ్గుదల భూమధ్యరేఖ వద్ద తగ్గుదలలో నాలుగో వంతు.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.8: g = 9.8 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m, G = 6.67 × 10⁻¹¹ N m² kg⁻² తీసుకుని భూమి ద్రవ్యరాశి, సగటు సాంద్రతలను కనుగొనండి.
సాధన: M = gR²/G = 9.8 × (6.4 × 10⁶)²/(6.67 × 10⁻¹¹) ≈ 6.0 × 10²⁴ kg. ρ = 3g/(4πGR) = 29.4/(4π × 6.67 × 10⁻¹¹ × 6.4 × 10⁶) ≈ 5.5 × 10³ kg/m³. ఇది ఉపరితల శిలల సాంద్రతకు సుమారు రెట్టింపు, కాబట్టి భూకేంద్రం (core) చాలా ఎక్కువ సాంద్రతతో ఉండాలి.
సాధించిన ఉదాహరణ 2.9 (NEET కఠినం): ఒక వస్తువు భూ ఉపరితలంపై 72 N భారం ఉంటుంది. R/2 ఎత్తు వద్ద, R/2 లోతు వద్ద దాని భారాన్ని కనుగొనండి. ఏ చోట భారం ఎక్కువ?
సాధన: R/2 ఎత్తు వద్ద: W = 72 × (R/(1.5R))² = 72 × 4/9 = 32 N. R/2 లోతు వద్ద: W = 72 × (1 − 1/2) = 36 N. లోతు వద్ద భారం ఎక్కువ. అదే దూరం కిందకు వెళ్ళడం కంటే పైకి వెళ్ళడం వల్ల ఎక్కువ భారం తగ్గుతుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
g = GM/R² = (4/3)πGρR; పడే వస్తువు ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
ఎత్తు: ఖచ్చితంగా g_h = gR²/(R + h)²; h ≪ R కు g(1 − 2h/R).
లోతు: g_d = g(1 − d/R), ఏకరీతి భూమికి ఖచ్చితం; కేంద్రం వద్ద సున్నా.
ఎత్తు h వద్ద, లోతు 2h వద్ద g లో ఒకే చిన్న తగ్గుదల.
ఉపరితలం వద్ద g గరిష్ఠం; రెండు వైపులా తగ్గుతుంది.
భ్రమణం: g_λ = g − ω²R cos²λ; ధ్రువాల వద్ద ప్రభావం లేదు, భూమధ్యరేఖ వద్ద గరిష్ఠ ప్రభావం.
ఆకారం, భ్రమణం రెండూ ధ్రువాల వద్ద g ని భూమధ్యరేఖ కంటే ఎక్కువ చేస్తాయి.
ద్రవ్యరాశి స్థానంతో ఎప్పుడూ మారదు; భారం mg మారుతుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
R/2 లేదా R వంటి పెద్ద ఎత్తులకు g(1 − 2h/R) వాడటం. ఇది తప్పు, రుణాత్మక జవాబులను కూడా ఇస్తుంది.
g_d = g(1 − 2d/R) అని రాయడం. 2 అనే గుణకం ఎత్తుకు మాత్రమే.
భూకేంద్రం వద్ద g గరిష్ఠం అనడం. అక్కడ అది సున్నా.
ధ్రువాల వద్ద భ్రమణం g ని మారుస్తుందనడం. ధ్రువాల వద్ద భ్రమణ వ్యాసార్ధం సున్నా.
అక్షాంశ సూత్రంలో cos²λ బదులు cos λ వాడటం.
కొండపై వస్తువు ద్రవ్యరాశి తగ్గుతుందనడం. దాని భారం మాత్రమే తగ్గుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. భూ ఉపరితలంపై గురుత్వ త్వరణం (a) GM/R (b) GM/R² (c) GMm/R² (d) GM²/R
2. భూకేంద్రం వద్ద g విలువ (a) గరిష్ఠం (b) 9.8 m/s² (c) సున్నా (d) అనంతం
3. R కంటే చాలా చిన్న ఎత్తు h వద్ద g (a) g(1 − h/R) (b) g(1 + 2h/R) (c) g(1 + h/R) (d) g(1 − 2h/R)
4. భూ ఉపరితలంపై g గరిష్ఠంగా ఉండే చోటు (a) ధ్రువాలు (b) భూమధ్యరేఖ (c) అక్షాంశం 45° (d) అక్షాంశం 30°
5. ఒక గ్రహానికి భూమికి ఉన్న సగటు సాంద్రతే ఉంది, కానీ వ్యాసార్ధం రెట్టింపు. ఆ గ్రహంపై g (a) g/2 (b) 2g (c) 4g (d) g
6. భూమి తిరగడం ఆగిపోతే భూమధ్యరేఖ వద్ద g విలువ (a) పెరుగుతుంది (b) తగ్గుతుంది (c) అలాగే ఉంటుంది (d) సున్నా అవుతుంది
7. 5 kg సంచిని భూమి నుంచి చంద్రునిపైకి తీసుకెళ్లారు. చంద్రునిపై దాని ద్రవ్యరాశి (a) 5 kg లో ఆరో వంతు (b) 5 kg కు ఆరు రెట్లు (c) ఇప్పటికీ 5 kg (d) సున్నా
8. భూభ్రమణం g విలువపై ఏ ప్రభావం చూపని చోటు (a) ధ్రువాలు (b) భూమధ్యరేఖ (c) అక్షాంశం 45° (d) అక్షాంశం 30°
9. ఉపరితలం కింద లోతు d వద్ద g లో భిన్నాత్మక తగ్గుదల (a) 2d/R (b) d/R (c) d/2R (d) d²/R²
10. ఒక వస్తువును ఉపరితలం నుంచి ఏకరీతి భూమి కేంద్రం వరకు తీసుకెళ్తుంటే దాని భారం (a) పెరుగుతుంది (b) అలాగే ఉంటుంది (c) మొదట పెరిగి తర్వాత తగ్గుతుంది (d) క్రమంగా తగ్గి సున్నా అవుతుంది
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఉపరితలం నుంచి ఏ ఎత్తు వద్ద g ఉపరితల విలువలో తొమ్మిదో వంతుకు తగ్గుతుంది? (R = 6400 km) (a) 6400 km (b) 12800 km (c) 19200 km (d) 3200 km
12. ఏ లోతు వద్ద g ఉపరితల విలువ కంటే 25% తక్కువ? (R = 6400 km) (a) 1600 km (b) 3200 km (c) 4800 km (d) 800 km
13. ఒక వస్తువు ఉపరితలంపై 90 N భారం ఉంటుంది. R/2 ఎత్తు వద్ద దాని భారం (a) 45 N (b) 60 N (c) 40 N (d) 22.5 N
14. 32 km ఎత్తు వద్ద g లో శాతాన్విత తగ్గుదల (R = 6400 km) (a) 0.5% (b) 2% (c) 0.25% (d) 1%
15. ఎత్తు R వద్ద g కి, లోతు R/2 వద్ద g కి నిష్పత్తి (a) 1 : 2 (b) 2 : 1 (c) 1 : 4 (d) 4 : 1
16. ఒక గ్రహానికి భూమి ద్రవ్యరాశికి 4 రెట్లు ద్రవ్యరాశి, 2 రెట్లు వ్యాసార్ధం ఉన్నాయి. దానిపై g (a) 2g (b) g (c) g/2 (d) 4g
17. అక్షాంశం 60° వద్ద భూభ్రమణం వల్ల g లో తగ్గుదల, భూమధ్యరేఖ వద్ద తగ్గుదలలో ఎంత భాగం? (a) 1/2 (b) 3/4 (c) 1/4 (d) √3/2
18. భూమధ్యరేఖ వద్ద వస్తువులు భారరహితంగా అనిపించే భూమి కోణీయ వడి (g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m) (a) 1.25 × 10⁻³ rad/s (b) 7.3 × 10⁻⁵ rad/s (c) 1.25 × 10⁻² rad/s (d) 2.5 × 10⁻³ rad/s
19. 3 km చిన్న ఎత్తు వద్ద, లోతు d వద్ద g ఒకే విలువ కలిగి ఉంది. అప్పుడు d (a) 3 km (b) 1.5 km (c) 9 km (d) 6 km
20. ఒక గ్రహానికి భూమి సగటు సాంద్రతలో సగం, వ్యాసార్ధంలో మూడో వంతు ఉన్నాయి. దానిపై g (a) g/2 (b) g/3 (c) g/6 (d) 3g/2
21. 60 kg వ్యక్తి ధ్రువం నుంచి భూమధ్యరేఖకు వెళ్తాడు. భూమి ఆకారాన్ని వదిలేస్తే, భ్రమణం వల్ల ఫలిత భారంలో తగ్గుదల సుమారు (ω²R = 0.034 m/s²) (a) 0.2 N (b) 2.0 N (c) 20 N (d) సున్నా
22. g = 9.8 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m, G = 6.67 × 10⁻¹¹ N m² kg⁻² అయితే భూమి సగటు సాంద్రత సుమారు (a) 2.7 × 10³ kg/m³ (b) 11 × 10³ kg/m³ (c) 1.0 × 10³ kg/m³ (d) 5.5 × 10³ kg/m³
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఉపరితలం నుంచి ఏ ఎత్తు వద్ద g, లోతు R/2 వద్ద ఉన్న విలువకు సమానం? (a) R/2 (b) (√2 − 1)R (c) R (d) (√2 + 1)R
24. ఎత్తు R వద్ద g కి, లోతు R/4 వద్ద g కి నిష్పత్తి (a) 1 : 3 (b) 3 : 1 (c) 1 : 4 (d) 4 : 3
25. ద్రవ్యరాశి మారకుండా భూమి వ్యాసార్ధం 1% కుచించుకుపోతే ఉపరితలంపై g (a) 2% తగ్గుతుంది (b) 1% పెరుగుతుంది (c) 2% పెరుగుతుంది (d) 1% తగ్గుతుంది
26. భూమధ్యరేఖ వద్ద వస్తువులు భారరహితం అయ్యేంత వేగంగా భూమి తిరుగుతుందనుకోండి. అక్షాంశం 60° వద్ద ఫలిత g (a) g/4 (b) g/2 (c) g (d) 3g/4
27. ఒక విద్యార్థి h = R/2 ఎత్తు వద్ద g కనుగొనడానికి g(1 − 2h/R) వాడాడు. అతనికి వచ్చిన విలువ, సరైన విలువ (a) 0 మరియు 4g/9 (b) g/2 మరియు 4g/9 (c) 4g/9 మరియు 4g/9 (d) 0 మరియు g/4
28. ఒక గ్రహానికి భూమి ద్రవ్యరాశికి రెట్టింపు ద్రవ్యరాశి, సగం వ్యాసార్ధం ఉన్నాయి. దానిపై 5 kg వస్తువు భారం (భూమిపై g = 10 m/s²) (a) 100 N (b) 200 N (c) 400 N (d) 800 N
29. ప్రతిపాదన (A): భూకేంద్రం వద్ద వస్తువు భారం సున్నా. కారణం (R): భూకేంద్రం వద్ద వస్తువు ద్రవ్యరాశి సున్నా అవుతుంది. (a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: భూ ఉపరితలం పైనా, కిందా రెండు వైపులా g విలువ తగ్గుతుంది. వాక్యం II: ఒకే చిన్న దూరానికి, కిందకు వెళ్ళేటప్పటి కంటే పైకి వెళ్ళేటప్పుడు g రెట్టింపు తగ్గుతుంది. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | mg = GMm/R², కాబట్టి g = GM/R². |
| 2 | c | d = R వద్ద g_d = g(1 − d/R) = 0. |
| 3 | d | gR²/(R + h)² కు ద్విపద రూపం. |
| 4 | a | ధ్రువాల వద్ద వ్యాసార్ధం అతి తక్కువ, భ్రమణ ప్రభావం లేదు. |
| 5 | b | g = (4/3)πGρR, కాబట్టి g ∝ R. |
| 6 | a | ω²R పదం పోతుంది. |
| 7 | c | ద్రవ్యరాశి స్థానంపై ఆధారపడదు. |
| 8 | a | cos²90° = 0. |
| 9 | b | g_d = g(1 − d/R). |
| 10 | d | ఏకరీతి భూమి లోపల g రేఖీయంగా సున్నాకు తగ్గుతుంది. |
| 11 | b | (R + h)² = 9R², కాబట్టి h = 2R. |
| 12 | a | d/R = 0.25, d = 1600 km. |
| 13 | c | 90 × (2/3)² = 40 N. |
| 14 | d | 2h/R = 64/6400 = 1%. |
| 15 | a | g/4 vs g/2. |
| 16 | b | 4/2² = 1. |
| 17 | c | cos²60° = 1/4. |
| 18 | a | ω = √(g/R) = √(1.5625 × 10⁻⁶). |
| 19 | d | d = 2h అయినప్పుడు ఒకే తగ్గుదల. |
| 20 | c | g ∝ ρR = (1/2)(1/3) = 1/6. |
| 21 | b | 60 × 0.034 ≈ 2.0 N. |
| 22 | d | 3g/(4πGR) ≈ 5.5 × 10³ kg/m³. |
| 23 | b | g/(1 + h/R)² = g/2 నుంచి h = (√2 − 1)R. |
| 24 | a | g/4 vs 3g/4. |
| 25 | c | g ∝ R⁻², కాబట్టి Δg/g = +2%. |
| 26 | d | ω²R = g, కాబట్టి g' = g − g cos²60° = 3g/4. |
| 27 | a | 1 − 2(1/2) = 0; ఖచ్చిత విలువ g/(1.5)² = 4g/9. |
| 28 | c | g' = 2/(1/2)² × 10 = 80 m/s²; 5 × 80 = 400 N. |
| 29 | c | అక్కడ g సున్నా; ద్రవ్యరాశి ఎప్పుడూ మారదు. |
| 30 | a | సమాన దూరానికి 2h/R vs d/R. |
అధ్యాయం 2 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఉపరితలం వద్ద mg = GMm/R², కాబట్టి g = GM/R². g పడే వస్తువు ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
సాంద్రత పరంగా: g = (4/3)πGρR, కాబట్టి g ∝ ρR.
భూమి ద్రవ్యరాశి: M = gR²/G; సగటు సాంద్రత ρ = 3g/(4πGR).
ఎత్తు h వద్ద (ఏ h కైనా): gₕ = gR²/(R + h)². h = R వద్ద ఇది g/4.
చిన్న h కు (h, R కంటే చాలా తక్కువ): gₕ ≈ g(1 − 2h/R); భిన్నాత్మక తగ్గుదల = 2h/R.
లోతు d వద్ద (ఏకరీతి భూమి): g_d = g(1 − d/R); భిన్నాత్మక తగ్గుదల = d/R; కేంద్రం వద్ద సున్నా.
చిన్న దూరాలకు, ఎత్తు h వద్ద g = లోతు 2h వద్ద g.
g vs r గ్రాఫ్: భూమి లోపల రేఖీయంగా పెరిగి, ఉపరితలం వద్ద గరిష్ఠం, బయట 1/r² లా తగ్గుతుంది.
భ్రమణం: అక్షాంశం λ వద్ద g' = g − ω²R cos²λ. ధ్రువాల వద్ద మార్పు లేదు; భూమధ్యరేఖ వద్ద గరిష్ఠ తగ్గుదల (ω²R ≈ 0.034 m/s²).
భూమి ω = √(g/R) (సుమారు 1.25 × 10⁻³ rad/s, రోజు సుమారు 84 నిమిషాలు) తో తిరిగితే భూమధ్యరేఖ వద్ద వస్తువులు భారరహితంగా అనిపిస్తాయి.
ఆకారం: భూమధ్యరేఖా వ్యాసార్ధం ధ్రువ వ్యాసార్ధం కంటే ఎక్కువ, కాబట్టి ఈ కారణంతోనూ భూమధ్యరేఖ వద్ద g తక్కువ.
రెండు ప్రభావాలూ ధ్రువాల వద్ద g ని గరిష్ఠంగా, భూమధ్యరేఖ వద్ద కనిష్ఠంగా చేస్తాయి.
ద్రవ్యరాశి అన్నిచోట్లా స్థిరం; భారం mg, g తో మారుతుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| సందర్భం | సూత్రం | త్వరిత విలువ (g = 10 m/s²) |
|---|---|---|
| ఉపరితలం | g = GM/R² = (4/3)πGρR | 10 m/s² |
| ఎత్తు h = R | g/4 | 2.5 m/s² |
| ఎత్తు h = 2R | g/9 | సుమారు 1.1 m/s² |
| చిన్న ఎత్తు h | g(1 − 2h/R) | h = 32 km వద్ద 1% తగ్గుదల |
| లోతు d | g(1 − d/R) | d = 64 km వద్ద 1% తగ్గుదల |
| లోతు R/2 | g/2 | 5 m/s² |
| కేంద్రం | 0 | 0 |
| భూమధ్యరేఖ (భ్రమణం) | g − ω²R | సుమారు 0.034 m/s² తగ్గుదల |
| అక్షాంశం λ (భ్రమణం) | g − ω²R cos²λ | ధ్రువాల వద్ద మార్పు లేదు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"పైకి వెళ్తే రెట్టింపు నష్టం": h పైకి వెళ్తే g లో తగ్గుదల 2h/R; అదే దూరం కిందకు వెళ్తే వచ్చే తగ్గుదల (d/R) కు రెట్టింపు.
"PEG": Poles have the Extra G — ధ్రువాల (Poles) వద్ద అదనపు (Extra) g; భ్రమణం, ఆకారం రెండింటి వల్లా.
"భూమధ్యరేఖ వద్ద cos² పూర్తి బలం": భ్రమణ పదం ω²R cos²λ, λ = 0 వద్ద గరిష్ఠం, λ = 90° వద్ద సున్నా.
"రో-R (ρR)": g ∝ ρR; సాంద్రత ఒకటే అయితే పెద్ద గ్రహంపై g ఎక్కువ.
భావనల అనుసంధానం
g తో స్వేచ్ఛా పతనం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 2: శుద్ధ గతిశాస్త్రంలోని చలన సమీకరణాలను వాడుతుంది; భారం, లంబ ప్రతిచర్య పుస్తకం 3: గమన నియమాల నుంచి వస్తాయి.
అభికేంద్ర పదం ω²R cos λ భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనంలోని వృత్తాకార చలన భావనలను వాడుతుంది.
లోలకం ఆవర్తన కాలం g పై ఆధారపడుతుంది, కాబట్టి g మార్పు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలతో అనుసంధానమవుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 2, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. ఏకరీతి భూమి ఉపరితలంపై g = 10 m/s² గా తీసుకోండి. స్థానాన్ని (జాబితా I) అక్కడి g విలువతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. R కు సమానమైన ఎత్తు
B. లోతు R/2
C. భూకేంద్రం
D. లోతు R/4
జాబితా II
(i) 7.5 m/s²
(ii) సున్నా
(iii) 2.5 m/s²
(iv) 5 m/s²
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. సందర్భాన్ని (జాబితా I) g కు సరైన సూత్రంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. ఏ పరిమాణమైనా ఎత్తు h
B. R కంటే చాలా చిన్న ఎత్తు h
C. లోతు d
D. తిరుగుతున్న భూమిపై అక్షాంశం λ
జాబితా II
(i) g(1 − d/R)
(ii) g − ω²R cos²λ
(iii) gR²/(R + h)²
(iv) g(1 − 2h/R)
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
33. ఒక గ్రహం ఉపరితల గురుత్వం g. మార్పును (జాబితా I) కొత్త ఉపరితల గురుత్వంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. వ్యాసార్ధం రెట్టింపు, ద్రవ్యరాశి మారదు
B. ద్రవ్యరాశి రెట్టింపు, వ్యాసార్ధం మారదు
C. వ్యాసార్ధం సగం, సాంద్రత మారదు
D. వ్యాసార్ధం సగం, ద్రవ్యరాశి మారదు
జాబితా II
(i) 4g
(ii) g/2
(iii) g/4
(iv) 2g
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
34. తిరుగుతున్న భూమిపై స్థలం లేదా స్థితిని (జాబితా I) భ్రమణ ప్రభావంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. ధ్రువాల వద్ద
B. భూమధ్యరేఖ వద్ద
C. ω = √(g/R) తో తిరిగే భూమి
D. అక్షాంశం 60° వద్ద
జాబితా II
(i) g లో ω²R/4 తగ్గుదల
(ii) g లో తగ్గుదల లేదు
(iii) భూమధ్యరేఖ వద్ద వస్తువులు భారరహితంగా అనిపిస్తాయి
(iv) g లో ω²R తగ్గుదల
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి (ఏకరీతి భూమి)?
A. భూ ఉపరితలం వద్ద g గరిష్ఠం.
B. ధ్రువాల వద్ద g, భూమధ్యరేఖ వద్ద g కంటే ఎక్కువ.
C. వస్తువును చంద్రునిపైకి తీసుకెళ్తే దాని ద్రవ్యరాశి మారుతుంది.
D. 1 km పైకి వెళ్తే g, 1 km కిందకు వెళ్ళినప్పటి కంటే సుమారు రెట్టింపు తగ్గుతుంది.
E. భూమి తిరగడం ఆగిపోతే ధ్రువాల వద్ద g పెరుగుతుంది.
(a) 2 (b) 4 (c) 5 (d) 3
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. g = GM/R² పడే వస్తువు ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
B. భూకేంద్రం వద్ద వస్తువు భారం సున్నా.
C. ఎత్తు R వద్ద g ఉపరితల విలువలో సగం.
D. g, R, G నుంచి భూమి సగటు సాంద్రతను 3g/(4πGR) గా కనుగొనవచ్చు.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. భూమి భూమధ్యరేఖా వ్యాసార్ధం ధ్రువ వ్యాసార్ధం కంటే ఎక్కువ.
B. కేవలం భూమి ఆకారం వల్లే భూమధ్యరేఖ వద్ద g ధ్రువాల కంటే తక్కువ.
C. భూభ్రమణం ధ్రువాల వద్ద g ని మారుస్తుంది.
D. భూమధ్యరేఖ వద్ద ఫలిత g = g − ω²R.
(a) 1 (b) 3 (c) 4 (d) 2
38. ఒక వస్తువు భూ ఉపరితలంపై 72 N భారం ఉంటుంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. R/2 ఎత్తు వద్ద దాని భారం 32 N.
B. R/2 లోతు వద్ద దాని భారం 36 N.
C. R ఎత్తు వద్ద దాని భారం 36 N.
D. భూకేంద్రం వద్ద దానికి భారం ఉండదు.
(a) A, B, D మాత్రమే (b) A, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. వ్యాసార్ధం R గల ఏకరీతి గ్రహం కేంద్రం నుంచి దూరం r కు g గ్రాఫ్ r = R వరకు రేఖీయంగా పెరిగి, తర్వాత 1/r² లా తగ్గుతుంది. లోపల r = R/2 వద్ద ఉన్న g విలువ, బయట ఏ దూరం వద్ద ఉన్న విలువకు సమానం? (a) 2R (b) √2 R (c) 1.5R (d) 4R
40. నాలుగు గ్రహాల ద్రవ్యరాశులు, వ్యాసార్ధాలు భూమి ప్రమాణాలలో పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి.
| గ్రహం | ద్రవ్యరాశి (భూమి = 1) | వ్యాసార్ధం (భూమి = 1) |
|---|---|---|
| P | 2 | 2 |
| Q | 4 | 2 |
| R | 1 | 0.5 |
| S | 8 | 4 |
ఏ గ్రహంపై ఉపరితల గురుత్వం అత్యధికం? (a) P (b) Q (c) S (d) R
41. ఒక విద్యార్థి చిన్న ఎత్తులకు, అదే అక్షాలపై చిన్న లోతులకు, g లో భిన్నాత్మక తగ్గుదలను దూరానికి వ్యతిరేకంగా గీసాడు. రెండూ మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళ రేఖలు. 64 km లోతు వద్ద భిన్నాత్మక తగ్గుదల, ఏ ఎత్తు వద్ద తగ్గుదలకు సమానం? (a) 64 km (b) 128 km (c) 32 km (d) 16 km
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: ఒక వ్యోమగామి X అనే గ్రహంపై దిగాడు. దాని వ్యాసార్ధం భూమి వ్యాసార్ధంలో సగం, సగటు సాంద్రత భూమిది వంటిదే. భూమిపై g = 10 m/s² గా తీసుకోండి, వాతావరణాన్ని వదిలేయండి.
42. X గ్రహం ఉపరితలంపై గురుత్వ త్వరణం (a) 2.5 m/s² (b) 5 m/s² (c) 10 m/s² (d) 20 m/s²
43. వ్యోమగామి ఒక రాయిని నిశ్చల స్థితి నుంచి వదలుతాడు. అది నేలకు చేరడానికి 2 s పడుతుంది. అది పడిన ఎత్తు (a) 20 m (b) 5 m (c) 40 m (d) 10 m
44. భూ ఉపరితలం నుంచి ఏ ఎత్తు వద్ద g, R/2 లోతు వద్ద ఉన్న విలువకు సమానం? (a) (√2 − 1)R (b) R/2 (c) R/4 (d) (√2 + 1)R
45. R = 6.4 × 10⁶ m, g = 10 m/s² గా తీసుకోండి. భూమి ఏ కోణీయ వడితో తిరిగితే అక్షాంశం 60° వద్ద ఫలిత g విలువ 3g/4 అవుతుంది? (a) 2.5 × 10⁻³ rad/s (b) 6.25 × 10⁻⁴ rad/s (c) 1.25 × 10⁻³ rad/s (d) 7.3 × 10⁻⁵ rad/s
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | g/4 = 2.5; g/2 = 5; కేంద్రం వద్ద సున్నా; g(3/4) = 7.5 |
| 32 | c | ఖచ్చిత ఎత్తు సూత్రం, చిన్న h రూపం, లోతు రూపం, అక్షాంశ రూపం |
| 33 | d | g ∝ M/R² నుంచి g/4, 2g; g ∝ ρR నుంచి g/2; 1/(1/2)² = 4g |
| 34 | b | cos²90° = 0; cos²0° = 1; ω²R = g అయితే g రద్దవుతుంది; cos²60° = 1/4 |
| 35 | d | A, B, D సరైనవి; ద్రవ్యరాశి ఎప్పుడూ మారదు; భ్రమణం ధ్రువాల వద్ద g ని ప్రభావించదు |
| 36 | c | C తప్పు: h = R వద్ద g విలువ g/4 |
| 37 | b | A, B, D సరైనవి; cos 90° = 0 కాబట్టి C తప్పు |
| 38 | a | 72/(1.5)² = 32; 72/2 = 36; R వద్ద 72/4 = 18 N; కేంద్రం వద్ద సున్నా |
| 39 | b | లోపల g/2; బయట gR²/r² = g/2 నుంచి r = √2 R |
| 40 | d | g ∝ M/R²: P 0.5, Q 1, R 4, S 0.5 |
| 41 | c | d/R = 2h/R, కాబట్టి h = d/2 = 32 km |
| 42 | b | g ∝ ρR, కాబట్టి g/2 = 5 m/s² |
| 43 | d | h = (1/2)(5)(2)² = 10 m |
| 44 | a | g/2 = gR²/(R + h)² నుంచి R + h = √2 R |
| 45 | c | g − ω²R/4 = 3g/4 నుంచి ω = √(g/R) = 1.25 × 10⁻³ rad/s |