అధ్యాయం 5: పలాయన వేగం (Escape Velocity)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
పలాయన వేగం అంటే ఏమిటి, భూమికి దాని విలువ ఎంత.
శక్తి నిత్యత్వం నుంచి vₑ = √(2GM/R) ను ఎలా ఉత్పాదించాలి.
పలాయన వేగం వేటిపై ఆధారపడుతుంది, వేటిపై ఆధారపడదు.
పలాయన వడి కంటే తక్కువ వడితో ప్రయోగించిన వస్తువు చేరే ఎత్తును, ఎక్కువ వడితో ప్రయోగించిన వస్తువుకు మిగిలే వడిని ఎలా కనుగొనాలి.
చంద్రునికి వాతావరణం ఎందుకు లేదు, కృష్ణ బిలం (black hole) సాధారణ భావన.
5.1 భావన
ఒక రాయిని పైకి విసిరండి. అది నెమ్మదిస్తుంది, ఆగిపోతుంది, తిరిగి కింద పడుతుంది. ఇంకా వేగంగా విసిరితే, తిరిగి రాకముందు ఇంకా ఎత్తుకు వెళ్తుంది. ఎత్తుతో g తగ్గుతుంది కాబట్టి, రాయి ఇక ఎప్పటికీ తిరిగి రాని ఒక వడి ఉంటుంది. ఆ కనిష్ఠ ప్రయోగ వడియే పలాయన వేగం.
గాలి నిరోధాన్ని వదిలేస్తే, ఒక వస్తువు అనంతాన్ని చేరాలంటే దానిని గ్రహ ఉపరితలం నుంచి ప్రక్షేపించాల్సిన కనిష్ఠ వడిని పలాయన వేగం (Escape velocity) అంటారు.
5.2 శక్తి నుంచి ఉత్పాదన
ద్రవ్యరాశి m గల వస్తువు ఉపరితలం (r = R) నుంచి v వడితో బయలుదేరుతుంది. అక్కడ దాని మొత్తం శక్తి:
అనంతం వద్ద దాని స్థితి శక్తి సున్నా. కనిష్ఠ ప్రయోగ వడితో అది సున్నా వడితో సరిగ్గా అనంతాన్ని చేరుతుంది, కాబట్టి అక్కడ మొత్తం శక్తి సున్నా. శక్తి నిత్యం కాబట్టి:
GM = gR², M = (4/3)πR³ρ వాడితే మరో రెండు రూపాలు వస్తాయి:
భూమికి g = 9.8 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m తీసుకుంటే:
అంటే సుమారు గంటకు 40,000 km; ప్రయాణికుల జెట్ విమానం వడికి 40 రెట్ల కంటే ఎక్కువ.
పలాయన షరతును సులభంగా చెప్పవచ్చు: వస్తువు మొత్తం యాంత్రిక శక్తి సున్నా లేదా ధనాత్మకం అయితే అది పలాయనం చేస్తుంది. మొత్తం శక్తి రుణాత్మకమైతే, అది గ్రహానికి బంధితమే.
5.3 పలాయన వేగం వేటిపై ఆధారపడుతుంది
| అంశం | vₑ పై ప్రభావం |
|---|---|
| విసిరిన వస్తువు ద్రవ్యరాశి | లేదు. m రద్దవుతుంది. |
| ప్రయోగ దిశ | లేదు (గాలి, గ్రహ భ్రమణం వదిలేస్తే). శక్తి అదిశ. |
| గ్రహ ద్రవ్యరాశి M | స్థిర వ్యాసార్ధానికి vₑ ∝ √M |
| గ్రహ వ్యాసార్ధం R | స్థిర ద్రవ్యరాశికి vₑ ∝ 1/√R |
| సాంద్రత ρ (స్థిరం) | vₑ ∝ R |
| h ఎత్తు నుంచి ప్రయోగం | vₑ = √(2GM/(R + h)), ఉపరితల విలువ కంటే తక్కువ |
క్రికెట్ బంతికైనా, 500 టన్నుల రాకెట్కైనా అదే 11.2 km/s కావాలి. రాకెట్కు చాలా ఎక్కువ శక్తి కావాలి, కానీ ఎక్కువ వడి కాదు.
మార్గం గ్రహాన్ని తాకనంత వరకు, అనంతాన్ని చేరడానికి దిశ ముఖ్యం కాదు. ఆచరణలో, సుమారు 0.46 km/s ఉన్న భూభ్రమణ వడిని వాడుకోవడానికి రాకెట్లను భూమధ్యరేఖ దగ్గర తూర్పు వైపు ప్రయోగిస్తారు.
5.4 పలాయన వడి కంటే తక్కువ, ఎక్కువ వడితో ప్రయోగం
పలాయన వడి కంటే తక్కువ (v < vₑ), నిటారుగా పైకి. వస్తువు h ఎత్తుకు వెళ్లి ఆగిపోతుంది. శక్తి నిత్యత్వం నుంచి:
చిన్న v కి ఇది v²/2g అవుతుంది, మనకు తెలిసిన ఫలితమే. v, vₑ కి దగ్గరయ్యే కొద్దీ ఎత్తు అపరిమితంగా పెరుగుతుంది.
పలాయన వడి కంటే ఎక్కువ (v > vₑ). వస్తువు పలాయనం చేసి, అనంతం వద్ద కొంత వడితో మిగిలి ఉంటుంది:
5.5 పలాయన వడి, కక్ష్య వడి
ఉపరితలానికి కొంచెం పైన తిరిగే ఉపగ్రహానికి కక్ష్య వడి (Orbital speed) vₒ = √(GM/R) = √(gR) ≈ 7.9 km/s కావాలి (అధ్యాయం 6). కాబట్టి:
కక్ష్యలో ఉన్న ఉపగ్రహం పలాయనం చేయడానికి సుమారు 41% ఎక్కువ వడి మాత్రమే కావాలి. శక్తి పరంగా చెప్పాలంటే, దాని గతిశక్తి (Kinetic energy) రెట్టింపు కావాలి.

7.9 km/s కంటే తక్కువ వడితో వస్తువు తిరిగి పడుతుంది; 7.9, 11.2 km/s మధ్య అది దీర్ఘవృత్త కక్ష్యలో బంధితమై ఉంటుంది; 11.2 km/s లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వడితో పలాయనం చేస్తుంది.
5.6 వాతావరణాలు, కృష్ణ బిలాలు
వాయు అణువులు ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడే వడులతో కదులుతాయి. భూ వాతావరణం పై భాగంలో హైడ్రోజన్ అణువులు వేగంగా కదులుతాయి. వాటిలో కొన్ని పలాయన వడిని చేరుకుంటాయి, కాబట్టి హైడ్రోజన్ నెమ్మదిగా బయటకు కారిపోతుంది. అందుకే మన గాలిలో స్వేచ్ఛా హైడ్రోజన్ దాదాపు లేదు.
చంద్రుని పలాయన వడి సుమారు 2.4 km/s మాత్రమే. వందల కోట్ల సంవత్సరాలలో వాయు అణువులు దాని నుంచి తప్పించుకుపోయాయి. అందుకే చంద్రునికి వాతావరణం లేదు, గాలి లేదు, శబ్దం లేదు.
ఒక వస్తువు ఎంత సాంద్రంగా ఉంటే దాని vₑ కాంతి వడి c ని మించితే, కాంతి కూడా దానిని విడిచి వెళ్లలేదు. అదే కృష్ణ బిలం (Black hole). vₑ = c అని ఉంచితే సందిగ్ధ వ్యాసార్ధం R = 2GM/c² వస్తుంది. సూర్యుని ద్రవ్యరాశి గల వస్తువుకు ఇది సుమారు 3 km మాత్రమే.
5.7 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m వాడి భూమి నుంచి పలాయన వడి కనుగొనండి.
సాధన: vₑ = √(2gR) = √(2 × 10 × 6.4 × 10⁶) = √(1.28 × 10⁸) ≈ 1.13 × 10⁴ m/s = 11.3 km/s. (g = 9.8 m/s² తో ఇది 11.2 km/s.)
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: ఒక గ్రహం ద్రవ్యరాశి భూమి ద్రవ్యరాశికి 8 రెట్లు, వ్యాసార్ధం 2 రెట్లు. దాని పలాయన వడి కనుగొనండి. (భూమికి vₑ = 11.2 km/s)
సాధన: vₑ ∝ √(M/R). గుణకం √(8/2) = 2. కాబట్టి vₑ = 22.4 km/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ఒక గ్రహం సాంద్రత భూమిది వంటిదే, కానీ వ్యాసార్ధం రెట్టింపు. దాని పలాయన వడి కనుగొనండి.
సాధన: స్థిర సాంద్రతకు vₑ ∝ R. కాబట్టి vₑ = 2 × 11.2 = 22.4 km/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: ఒక వస్తువును భూమి నుంచి పలాయన వడిలో సగం వడితో నిటారుగా పైకి విసిరారు. అది ఎంత ఎత్తుకు వెళ్తుంది?
సాధన: v = vₑ/2, కాబట్టి v² = vₑ²/4 = 2gR/4 = gR/2. అప్పుడు h = R(gR/2)/(2gR − gR/2) = R(1/2)/(3/2) = R/3 ≈ 2133 km. సాధారణ సూత్రం v²/2g తప్పుగా R/4 ఇస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఒక అన్వేషణ నౌక (probe) పలాయన వడికి రెట్టింపు వడితో భూమిని విడుస్తుంది. భూమికి చాలా దూరంలో దాని వడి ఎంత? (vₑ = 11.2 km/s)
సాధన: v∞ = √((2vₑ)² − vₑ²) = √3 vₑ ≈ 1.73 × 11.2 ≈ 19.4 km/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: చంద్రుని ద్రవ్యరాశి 7.4 × 10²² kg, వ్యాసార్ధం 1.74 × 10⁶ m. దాని పలాయన వడి కనుగొనండి.
సాధన: vₑ = √(2GM/R) = √(2 × 6.67 × 10⁻¹¹ × 7.4 × 10²²/1.74 × 10⁶) = √(5.67 × 10⁶) ≈ 2.4 × 10³ m/s = 2.4 km/s. ఇది భూమి విలువలో సుమారు ఐదో వంతు.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: ఒక అంతరిక్ష నౌక ఉపరితలం నుంచి R ఎత్తులో (భూకేంద్రం పరంగా) నిశ్చల స్థితిలో ఉంది. అది పలాయనం చేయడానికి కనిష్ఠ వడి ఎంత? (g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m)
సాధన: 2R దూరం నుంచి, v = √(2GM/2R) = √(GM/R) = √(gR) = √(6.4 × 10⁷) = 8 km/s. ఇది vₑ/√2.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8 (NEET కఠినం): భూకేంద్రం వరకు ఒక సన్నని సొరంగం ఉందని ఊహించుకోండి. కేంద్రం నుంచి ఒక వస్తువు భూమి నుంచి పలాయనం చేయాలంటే దానిని ఏ వడితో ప్రయోగించాలి? (g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m)
సాధన: కేంద్రం వద్ద V = −3GM/2R. సున్నా వడితో అనంతాన్ని చేరాలంటే: (1/2)mv² − 3GMm/2R = 0. కాబట్టి v = √(3GM/R) = √(3gR) = √(1.92 × 10⁸) ≈ 13.9 km/s. ఇది ఉపరితల పలాయన వడికి √(3/2) ≈ 1.22 రెట్లు.
త్వరిత పునశ్చరణ
vₑ = √(2GM/R) = √(2gR) = R√(8πGρ/3); భూమికి 11.2 km/s.
vₑ వస్తువు ద్రవ్యరాశిపై గానీ, ప్రయోగ దిశపై గానీ ఆధారపడదు.
vₑ ∝ √(M/R); స్థిర సాంద్రతకు vₑ ∝ R.
మొత్తం శక్తి సున్నా లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అయితే వస్తువు పలాయనం చేస్తుంది.
పలాయన వడి కంటే తక్కువ: h = Rv²/(2gR − v²). ఎక్కువ: v∞ = √(v² − vₑ²).
vₑ = √2 × (ఉపరితలానికి దగ్గర కక్ష్య వడి).
చంద్రుని vₑ ≈ 2.4 km/s, అందుకే అది వాతావరణాన్ని కోల్పోయింది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
బరువైన రాకెట్కు ఎక్కువ పలాయన వడి కావాలని అనుకోవడం. దానికి ఎక్కువ శక్తి కావాలి, ఎక్కువ వడి కాదు.
vₑ = √(gR) అని రాయడం. అది ఉపరితలం దగ్గర కక్ష్య వడి.
ఎక్కువ ఎత్తులకు v² = 2gh వాడటం. ఎత్తుతో g మారుతుంది.
h ఎత్తు నుంచి ప్రయోగానికి ఉపరితల vₑ విలువనే వాడటం. √(2GM/(R + h)) వాడాలి.
ప్రయోగం నిటారుగా ఉండాలని అనుకోవడం. గ్రహాన్ని తాకని ఏ దిశ అయినా సరిపోతుంది.
సరిగ్గా vₑ తో ప్రయోగించిన వస్తువు పరిమిత ఎత్తులో ఆగిపోతుందని చెప్పడం. అది అనంతం వద్ద మాత్రమే ఆగుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. భూ ఉపరితలం నుంచి పలాయన వడి సుమారు (a) 7.9 km/s (b) 11.2 km/s (c) 3.0 km/s (d) 42 km/s
2. ద్రవ్యరాశి M, వ్యాసార్ధం R గల గ్రహం నుంచి పలాయన వడి (a) √(GM/R) (b) √(2GM/R²) (c) √(2GM/R) (d) 2GM/R
3. భూమి నుంచి ఒక వస్తువు పలాయన వడి (a) దాని ద్రవ్యరాశికి అనులోమానుపాతం (b) దాని ద్రవ్యరాశి వర్గమూలానికి అనులోమానుపాతం (c) దాని ద్రవ్యరాశికి విలోమానుపాతం (d) దాని ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు
4. g, R పరంగా భూమి నుంచి పలాయన వడి (a) √(2gR) (b) √(gR) (c) 2gR (d) √(gR/2)
5. ఉపరితలానికి కొంచెం పైన ఉన్న ఉపగ్రహం పలాయన వడి vₑ, కక్ష్య వడి vₒ మధ్య సంబంధం (a) vₑ = 2vₒ (b) vₑ = √2 vₒ (c) vₒ = √2 vₑ (d) vₑ = vₒ
6. గాలిని, భూభ్రమణాన్ని వదిలేస్తే, క్షితిజంతో 30° వద్ద ప్రయోగించిన వస్తువు పలాయన వడి, నిటారుగా ప్రయోగించినదానితో పోలిస్తే (a) తక్కువ (b) ఎక్కువ (c) సగం (d) సమానం
7. చంద్రునికి వాతావరణం లేకపోవడానికి ప్రధాన కారణం (a) దానికి అసలు గురుత్వం లేదు (b) దాని పలాయన వడి తక్కువ (c) అది చాలా చల్లగా ఉంటుంది (d) అది సూర్యునికి దూరంగా ఉంది
8. ఒక వస్తువు గ్రహ గురుత్వం నుంచి పలాయనం చేయాలంటే దాని మొత్తం యాంత్రిక శక్తి (a) సున్నా లేదా ధనాత్మకం (b) రుణాత్మకం (c) −GMm/R కు సమానం (d) కేవలం దాని గతిశక్తికి సమానం
9. ఒక గ్రహం ద్రవ్యరాశి భూమి ద్రవ్యరాశికి సమానం, కానీ వ్యాసార్ధం నాలుగో వంతు. దాని పలాయన వడి (a) vₑ/2 (b) 4vₑ (c) 2vₑ (d) √2 vₑ
10. ఒక వస్తువును సరిగ్గా పలాయన వడితో భూమి నుంచి ప్రయోగించారు. భూమికి చాలా దూరంలో దాని వడి (a) vₑ (b) సున్నా (c) vₑ/√2 (d) అనంతం
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. ఒక గ్రహం ద్రవ్యరాశి భూమికి రెట్టింపు, వ్యాసార్ధం 8 రెట్లు. దాని పలాయన వడి (భూమి: 11.2 km/s) (a) 5.6 km/s (b) 11.2 km/s (c) 22.4 km/s (d) 2.8 km/s
12. ఒక గ్రహం సాంద్రత భూమిది వంటిదే, వ్యాసార్ధం 3 రెట్లు. దాని పలాయన వడి (భూమి: 11.2 km/s) (a) 11.2 km/s (b) 19.4 km/s (c) 33.6 km/s (d) 100.8 km/s
13. భూ ఉపరితలం నుంచి 3R ఎత్తులో నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరే వస్తువు పలాయన వడి (ఉపరితల విలువ 11.2 km/s) (a) 7.9 km/s (b) 2.8 km/s (c) 3.7 km/s (d) 5.6 km/s
14. ఒక వస్తువును పలాయన వడి vₑ కు మూడు రెట్ల వడితో భూమి నుంచి ప్రయోగించారు. భూమికి దూరంగా దాని వడి (a) 2vₑ (b) 2√2 vₑ (c) 3vₑ (d) √10 vₑ
15. ఒక ఉపగ్రహం భూ ఉపరితలానికి కొంచెం పైన వృత్తాకార కక్ష్యలో 7.9 km/s తో తిరుగుతుంది. పలాయనం చేయడానికి దానికి కావలసిన అదనపు వడి సుమారు (a) 3.3 km/s (b) 11.2 km/s (c) 7.9 km/s (d) 1.4 km/s
16. ఒక వస్తువును భూమి నుంచి vₑ/√2 వడితో నిటారుగా పైకి విసిరారు. అది చేరే ఎత్తు (a) R/2 (b) R (c) 2R (d) R/√2
17. భూ ఉపరితలం నుంచి పలాయనానికి కావలసిన గతిశక్తికి, ఉపరితలానికి కొంచెం పైన వృత్తాకార కక్ష్యకు కావలసిన గతిశక్తికి నిష్పత్తి (a) √2 : 1 (b) 4 : 1 (c) 2 : 1 (d) 1 : 1
18. 1000 kg అన్వేషణ నౌక భూ ఉపరితలం నుంచి పలాయనం చేయడానికి కావలసిన కనిష్ఠ శక్తి (g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m) (a) 3.2 × 10¹⁰ J (b) 6.4 × 10¹⁰ J (c) 1.28 × 10¹¹ J (d) 6.4 × 10⁹ J
19. భూమి ద్రవ్యరాశి మారకుండా దాని వ్యాసార్ధం సగానికి కుంచించుకుపోతే, దాని పలాయన వడి సుమారు (a) 22.4 km/s (b) 7.9 km/s (c) 15.8 km/s (d) 11.2 km/s
20. ఒక గ్రహం ఉపరితల గురుత్వం భూమికి రెట్టింపు, వ్యాసార్ధం సగం. దాని పలాయన వడి (భూమి: 11.2 km/s) (a) 22.4 km/s (b) 5.6 km/s (c) 15.8 km/s (d) 11.2 km/s
21. ద్రవ్యరాశి M గల వస్తువు కృష్ణ బిలంగా మారాలంటే దాని వ్యాసార్ధం దీనికంటే తక్కువ ఉండాలి? (a) 2GM/c² (b) GM/c² (c) GM/2c² (d) √(2GM)/c
22. గ్రహ వ్యాసార్ధం R, సగటు సాంద్రత ρ పరంగా పలాయన వడి (a) √(8πGρ/3) (b) R√(4πGρ/3) (c) R²√(8πGρ/3) (d) R√(8πGρ/3)
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక వస్తువు R/2 ఎత్తుకు వెళ్లాలంటే దానిని భూమి నుంచి ఏ వడితో నిటారుగా పైకి విసరాలి? (a) vₑ/√3 (b) vₑ/2 (c) vₑ/√2 (d) vₑ√(2/3)
24. ఒక వస్తువును భూ ఉపరితలం నుంచి R ఎత్తుకు లేపడానికి కావలసిన కనిష్ఠ శక్తికి, దానిని పలాయనం చేయించడానికి కావలసిన శక్తికి నిష్పత్తి (a) 1 : 1 (b) 1 : 2 (c) 1 : 4 (d) 2 : 1
25. రెండు గ్రహాల సాంద్రతల నిష్పత్తి 1 : 4, వ్యాసార్ధాల నిష్పత్తి 2 : 1. వాటి పలాయన వడుల నిష్పత్తి (a) 1 : 2 (b) 2 : 1 (c) 1 : 1 (d) 1 : 4
26. గాలిని వదిలేస్తే, క్షితిజంతో 30° పైకి 11.2 km/s వడితో భూమి నుంచి ప్రయోగించిన వస్తువు (a) భూమి నుంచి పలాయనం చేస్తుంది (b) వృత్తాకార కక్ష్యలోకి వెళ్తుంది (c) తిరిగి భూమిపై పడుతుంది (d) నిటారుగా ప్రయోగిస్తేనే పలాయనం చేస్తుంది
27. ఒక ఉల్క భూమికి చాలా దూరంలో నిశ్చల స్థితి నుంచి బయలుదేరి నేరుగా భూమిపై పడుతుంది. గాలిని వదిలేస్తే, ఉపరితలాన్ని చేరేటప్పుడు దాని వడి సుమారు (a) 7.9 km/s (b) 15.8 km/s (c) 11.2 km/s (d) అనంతం
28. భూమి ద్రవ్యరాశి చంద్రుని ద్రవ్యరాశికి 81 రెట్లు, వ్యాసార్ధం 4 రెట్లు. భూమి పలాయన వడికి, చంద్రుని పలాయన వడికి నిష్పత్తి (a) 9 (b) 20.25 (c) 2 (d) 4.5
29. ప్రతిపాదన (A): చంద్రుని నుంచి పలాయన వడి భూమి నుంచి పలాయన వడి కంటే తక్కువ. కారణం (R): చంద్రునికి వాతావరణం లేదు. (a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: పలాయన వడి కంటే తక్కువ ఏ వడితోనైనా భూమి నుంచి నిటారుగా పైకి విసిరిన వస్తువు తిరిగి పడాల్సిందే. వాక్యం II: ఉపరితలం నుంచి h ఎత్తులో ఉన్న బిందువు నుంచి పలాయన వడి, ఉపరితలం నుంచి పలాయన వడి కంటే ఎక్కువ. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | √(2gR) ≈ 11.2 km/s. |
| 2 | c | ప్రయోగం వద్ద KE = GMm/R. |
| 3 | d | శక్తి సమీకరణంలో m రద్దవుతుంది. |
| 4 | a | GM = gR². |
| 5 | b | √(2GM/R), √(GM/R) తో పోలిక. |
| 6 | d | శక్తి అదిశ; దిశ ప్రమేయం లేదు. |
| 7 | b | వాయు అణువులు దాని 2.4 km/s పలాయన వడిని చేరుకుంటాయి. |
| 8 | a | మొత్తం శక్తి సున్నా అయితే సరిగ్గా అనంతాన్ని చేరుతుంది. |
| 9 | c | vₑ ∝ 1/√R: √4 = 2. |
| 10 | b | మొత్తం శక్తి సున్నా, అనంతం వద్ద PE సున్నా, కాబట్టి KE సున్నా. |
| 11 | a | √(2/8) = 11.2 లో 1/2. |
| 12 | c | ఒకే సాంద్రత: vₑ ∝ R. |
| 13 | d | √(2GM/4R) = vₑ/2. |
| 14 | b | √(9 − 1) vₑ. |
| 15 | a | 11.2 − 7.9 ≈ 3.3 km/s. |
| 16 | b | h = Rv²/(2gR − v²) లో v² = gR. |
| 17 | c | mgR, mgR/2 తో పోలిక. |
| 18 | b | mgR = 1000 × 10 × 6.4 × 10⁶ J. |
| 19 | c | √2 × 11.2 ≈ 15.8 km/s. |
| 20 | d | vₑ ∝ √(gR) = √(2 × 1/2) = 1. |
| 21 | a | vₑ = c అని ఉంచండి. |
| 22 | d | √(2GM/R) లో M = (4/3)πR³ρ. |
| 23 | a | Rv²/(2gR − v²) = R/2 నుంచి v² = 2gR/3. |
| 24 | b | mgR/2, mgR తో పోలిక. |
| 25 | c | vₑ ∝ R√ρ = 2 × (1/2) = 1. |
| 26 | a | అడ్డులేని ఏ దిశలోనైనా 11.2 km/s పలాయన వడియే. |
| 27 | c | సరిగ్గా vₑ తో జరిగే పలాయనానికి విలోమం. |
| 28 | d | √(81/4) = 4.5. |
| 29 | b | తక్కువ గురుత్వం రెండింటినీ వివరిస్తుంది; గాలి లేకపోవడం ఫలితం, కారణం కాదు. |
| 30 | c | ఎత్తు వద్ద vₑ = √(2GM/(R + h)) తక్కువ. |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
గాలిని, ఇతర వస్తువులను వదిలేస్తే, వస్తువు అనంతాన్ని చేరేలా చేసే కనిష్ఠ ప్రయోగ వడియే పలాయన వడి.
షరతు: ప్రయోగం వద్ద మొత్తం శక్తి ≥ 0; హద్దు వద్ద (1/2)mv² − GMm/R = 0.
vₑ = √(2GM/R) = √(2gR) = R√(8πGρ/3).
భూమి: vₑ ≈ 11.2 km/s. చంద్రుడు: సుమారు 2.4 km/s.
vₑ వస్తువు ద్రవ్యరాశిపై గానీ, ప్రయోగ దిశపై గానీ ఆధారపడదు (శక్తి అదిశ).
vₑ ∝ √(M/R); స్థిర సాంద్రత వద్ద vₑ ∝ R.
h ఎత్తు నుంచి vₑ = √(2GM/(R + h)), ఉపరితలం నుంచి విలువ కంటే తక్కువ.
వ్యాసార్ధం r గల వృత్తాకార కక్ష్య నుంచి vₑ = √2 × ఆ వ్యాసార్ధం వద్ద కక్ష్య వడి.
పలాయన వడి కంటే తక్కువ వడితో నిటారుగా ప్రయోగిస్తే వస్తువు h = R/(vₑ²/v² − 1) ఎత్తుకు వెళ్తుంది. v = vₑ/√2 వద్ద h = R.
పలాయన వడి కంటే ఎక్కువ వడితో ప్రయోగిస్తే దూరంలో వడి v∞ = √(v² − vₑ²), v − vₑ కాదు.
వాతావరణాలు: vₑ లో గణనీయ భాగానికి చేరే వడులు గల వాయు అణువులు కాలక్రమంలో బయటకు కారిపోతాయి. తక్కువ vₑ వల్లే చంద్రునికి గాలి లేదు.
తేలికపాటి వాయువులు (హైడ్రోజన్, హిలియం) ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద అతి వేగంగా కదులుతాయి, అతి సులభంగా పలాయనం చేస్తాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| సందర్భం | సూత్రం | విలువ లేదా ఫలితం |
|---|---|---|
| భూ ఉపరితలం | √(2gR) | సుమారు 11.2 km/s |
| చంద్రుని ఉపరితలం | √(2GM/R) | సుమారు 2.4 km/s |
| h ఎత్తు నుంచి | √(2GM/(R + h)) | ఉపరితల విలువ కంటే తక్కువ |
| కక్ష్య వ్యాసార్ధం r నుంచి | √2 × √(GM/r) | √2 × కక్ష్య వడి |
| vₑ/2 వద్ద ప్రయోగం | h = R/3 | తిరిగి పడుతుంది |
| vₑ/√2 వద్ద ప్రయోగం | h = R | తిరిగి పడుతుంది |
| vₑ వద్ద ప్రయోగం | సున్నా వడితో అనంతాన్ని చేరుతుంది | మొత్తం శక్తి సున్నా |
| √2 vₑ వద్ద ప్రయోగం | v∞ = vₑ | మొత్తం శక్తి ధనాత్మకం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"రూట్-టూ నియమం" (Root-two rule): ఒకే వ్యాసార్ధం వద్ద పలాయన వడి = √2 × కక్ష్య వడి (11.2 ≈ 1.414 × 7.9).
"సున్నా అయితే బయలుదేరు" (Zero to go): మొత్తం శక్తి సున్నా లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అయితే వస్తువు పలాయనం చేస్తుంది.
"MAD" — vₑ పట్టించుకోనివి: Mass (వస్తువు ద్రవ్యరాశి), Angle (ప్రయోగ కోణం), Direction (దిశ).
"వర్గం, తీసివేత, వర్గమూలం" (Square, subtract, root): దూరంలో వడి v∞ = √(v² − vₑ²).
భావనల అనుసంధానం
శక్తి నిత్యత్వం, గతిశక్తి భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 4: పని, శక్తి మరియు సామర్థ్యం నుంచి వస్తాయి.
అణు వడులు, తేలికపాటి వాయువులు ఎందుకు పలాయనం చేస్తాయో అనేది భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 9: వాయువుల గతిజ సిద్ధాంతంతో అనుసంధానమవుతుంది.
కక్ష్య, పలాయనం మధ్య √2 సంబంధం ఈ పుస్తకంలోని అధ్యాయం 6 లోని ఉపగ్రహ శక్తికి దారి తీస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. వస్తువును (జాబితా I) దాని పలాయన వడితో (జాబితా II) జతపరచండి. భూమి: ద్రవ్యరాశి M, వ్యాసార్ధం R.
జాబితా I
A. భూమి
B. చంద్రుడు
C. ద్రవ్యరాశి 4M, వ్యాసార్ధం R గల గ్రహం
D. ద్రవ్యరాశి 2M, వ్యాసార్ధం 8R గల గ్రహం
జాబితా II
(i) 5.6 km/s
(ii) 22.4 km/s
(iii) 11.2 km/s
(iv) సుమారు 2.4 km/s
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
32. ఒక వస్తువును భూ ఉపరితలం నుంచి నిటారుగా పైకి ప్రయోగిస్తారు. గాలిని వదిలేయండి. ప్రయోగ వడిని (జాబితా I) ఫలితంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. vₑ/2
B. vₑ/√2
C. vₑ
D. √2 vₑ
జాబితా II
(i) దూరంలో వడి vₑ కు సమానం
(ii) R ఎత్తుకు వెళ్తుంది
(iii) R/3 ఎత్తుకు వెళ్తుంది
(iv) అనంతం వద్ద సున్నా వడితో సరిగ్గా పలాయనం చేస్తుంది
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
33. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. g, R పరంగా vₑ
B. G, M, R పరంగా vₑ
C. సాంద్రత ρ పరంగా vₑ
D. vₑ ను ఉపరితలం దగ్గరి కక్ష్య వడితో భాగిస్తే
జాబితా II
(i) √2
(ii) R√(8πGρ/3)
(iii) √(2GM/R)
(iv) √(2gR)
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
34. అంశాన్ని (జాబితా I) దానిపై పలాయన వడి ఆధారపడే విధానంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. పలాయనం చేసే వస్తువు ద్రవ్యరాశి
B. గ్రహ ద్రవ్యరాశి, వ్యాసార్ధం స్థిరం
C. గ్రహ వ్యాసార్ధం, ద్రవ్యరాశి స్థిరం
D. గ్రహ వ్యాసార్ధం, సాంద్రత స్థిరం
జాబితా II
(i) R కు అనులోమానుపాతం
(ii) √M కు అనులోమానుపాతం
(iii) దానిపై ఆధారపడదు
(iv) 1/√R కు అనులోమానుపాతం
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-iii, B-ii, C-iv, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. భూ ఉపరితలం నుంచి పలాయన వడి సుమారు 11.2 km/s.
B. పలాయన వడి ప్రక్షేపణ కోణంపై ఆధారపడుతుంది.
C. చంద్రుని పలాయన వడి తక్కువగా ఉండటం కూడా దానికి దాదాపు వాతావరణం లేకపోవడానికి ఒక కారణం.
D. సరిగ్గా పలాయన వడితో ప్రయోగించిన వస్తువు మొత్తం యాంత్రిక శక్తి సున్నా.
E. రుణ మొత్తం శక్తి గల వస్తువు అనంతానికి పలాయనం చేయగలదు.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఉపరితలం పైన ఉన్న బిందువు నుంచి పలాయన వడి ఉపరితలం నుంచి విలువ కంటే తక్కువ.
B. 1 kg వస్తువుకు, 1000 kg వస్తువుకు భూమి నుంచి ఒకే పలాయన వడి.
C. ద్రవ్యరాశి స్థిరంగా ఉంచి గ్రహ వ్యాసార్ధాన్ని రెట్టింపు చేస్తే పలాయన వడి రెట్టింపవుతుంది.
D. ఉపరితలానికి కొంచెం పైన తిరిగే ఉపగ్రహం వడికి పలాయన వడి √2 రెట్లు.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
37. గ్రహ వాతావరణాల గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. పలాయన వడిలో గణనీయ భాగానికి చేరే వడులు గల అణువులు నెమ్మదిగా బయటకు కారిపోతాయి.
B. తేలికపాటి అణువులు వేగంగా కదలడం కూడా భూమి గాలిలో హైడ్రోజన్ అరుదుగా ఉండటానికి ఒక కారణం.
C. ఎక్కువ పలాయన వడి గల గ్రహం తన వాయువులను సులభంగా నిలుపుకుంటుంది.
D. వాయు అణువుల rms వడి ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడదు.
(a) 4 (b) 2 (c) 1 (d) 3
38. ఒక వస్తువును భూ ఉపరితలం నుంచి vₑ కంటే ఎక్కువ వడి v తో ప్రయోగించారు. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అది పలాయనం చేస్తుంది.
B. దూరంలో దాని వడి √(v² − vₑ²).
C. దాని మొత్తం శక్తి ధనాత్మకం.
D. దూరంలో దాని వడి v − vₑ.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే
39. ఒకే సాంద్రత గల గ్రహాలకు, పలాయన వడి − వ్యాసార్ధం గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళరేఖ. అది (6400 km, 11.2 km/s) గుండా వెళుతుంది. ఈ రేఖపై వ్యాసార్ధం 3200 km గల గ్రహం పలాయన వడి (a) 7.9 km/s (b) 5.6 km/s (c) 2.8 km/s (d) 11.2 km/s
40. నాలుగు గ్రహాల ద్రవ్యరాశులు, వ్యాసార్ధాలు భూమి ప్రమాణాలలో పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి. భూమి పలాయన వడి 11.2 km/s.
| గ్రహం | ద్రవ్యరాశి (భూమి = 1) | వ్యాసార్ధం (భూమి = 1) |
|---|---|---|
| P | 9 | 1 |
| Q | 1 | 4 |
| R | 8 | 2 |
| S | 2 | 8 |
ఏ గ్రహానికి పలాయన వడి 22.4 km/s? (a) P (b) Q (c) R (d) S
41. నిటారు ప్రయోగానికి, చేరే గరిష్ఠ ఎత్తు (R ప్రమాణాలలో) − ప్రయోగ వడి v/vₑ గ్రాఫ్ మొదట నెమ్మదిగా పెరిగి, v/vₑ విలువ 1 కి దగ్గరయ్యే కొద్దీ అపరిమితంగా పెరుగుతుంది. v/vₑ = 0.6 వద్ద చేరే ఎత్తు (a) 0.36R (b) 0.6R (c) 1.5R (d) 0.5625R
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: జీటా (Zeta) అనే గ్రహం వ్యాసార్ధం 3200 km, ఉపరితల గురుత్వం 5 m/s². దానికి వాతావరణం లేదు. ఒక అంతరిక్ష సంస్థ దాని ఉపరితలం నుంచి ఒక అన్వేషణ నౌకను ప్రయోగించాలని ప్రణాళిక వేసింది.
42. జీటా నుంచి పలాయన వడి సుమారు (a) 5.66 km/s (b) 4 km/s (c) 8 km/s (d) 11.2 km/s
43. అన్వేషణ నౌకను 8 km/s తో ప్రయోగించారు. జీటాకు దూరంగా దాని వడి సుమారు (a) 2.34 km/s (b) 4 km/s (c) 5.66 km/s (d) 8 km/s
44. భూ ఉపరితలం నుంచి పలాయన వడి 11.2 km/s. ఉపరితలం నుంచి 3R ఎత్తులో ఉన్న బిందువు నుంచి పలాయన వడి (a) 3.73 km/s (b) 5.6 km/s (c) 2.8 km/s (d) 6.47 km/s
45. ద్రవ్యరాశి m గల ఉపగ్రహం ఉపరితలం నుంచి R ఎత్తులో వృత్తాకారంగా భూమి చుట్టూ తిరుగుతుంది. అది పలాయనం చేయడానికి కావలసిన కనిష్ఠ అదనపు శక్తి (a) mgR/2 (b) mgR (c) mgR/8 (d) mgR/4
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | vₑ ∝ √(M/R): √4 = 2 వల్ల 22.4; √(2/8) = 1/2 వల్ల 5.6 |
| 32 | c | h = R/(4 − 1) = R/3; R/(2 − 1) = R; శక్తి సున్నా; √(2vₑ² − vₑ²) = vₑ |
| 33 | b | ప్రామాణిక రూపాలు; vₑ/v₀ = √2 |
| 34 | d | వస్తువు ద్రవ్యరాశి రద్దవుతుంది; √M; 1/√R; R√ρ రూపం |
| 35 | b | A, C, D సరైనవి; కోణం ప్రమేయం లేదు; రుణ శక్తి అంటే బంధితం |
| 36 | c | C తప్పు: స్థిర ద్రవ్యరాశి వద్ద vₑ ∝ 1/√R, కాబట్టి అది √2 రెట్లు తగ్గుతుంది |
| 37 | d | D తప్పు: rms వడి ఉష్ణోగ్రతతో పెరుగుతుంది |
| 38 | a | శక్తి: (1/2)v∞² = (1/2)v² − (1/2)vₑ², కాబట్టి D తప్పు |
| 39 | b | vₑ ∝ R: సగం వ్యాసార్ధానికి 5.6 km/s |
| 40 | c | √(M/R): P 3, Q 0.5, R 2, S 0.5; 2 × 11.2 = 22.4 |
| 41 | d | h = R/(1/0.36 − 1) = 0.5625R |
| 42 | a | √(2 × 5 × 3.2 × 10⁶) = 5657 m/s |
| 43 | c | √(8² − 5.66²) = √32 = 5.66 km/s |
| 44 | b | vₑ ∝ 1/√r; r = 4R వద్ద 11.2/2 = 5.6 km/s |
| 45 | d | కక్ష్య r = 2R: బంధన శక్తి GMm/2r = GMm/4R = mgR/4 |