Chapter 5 of 10 · 26 min read

అధ్యాయం 3: గ్రహ చలనంపై కెప్లర్ నియమాలు (Kepler's Laws of Planetary Motion)

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • టైకో బ్రాహే జాగ్రత్తగా నమోదు చేసిన ఆకాశ పరిశీలనల నుంచి కెప్లర్ కనుగొన్న మూడు నియమాలు.

  • దీర్ఘవృత్తం (Ellipse) భాగాలు: అర్ధ దీర్ఘాక్షం, ఉత్కేంద్రత (eccentricity), సూర్యసమీప స్థానం (perihelion), సూర్యదూర స్థానం (aphelion).

  • గ్రహం క్షేత్రీయ వేగం (Areal velocity) ఎందుకు స్థిరం, అది కోణీయ ద్రవ్యవేగ (Angular momentum) నిత్యత్వం నుంచి ఎలా వస్తుంది.

  • న్యూటన్ నియమం నుంచి వృత్తాకార కక్ష్యకు T² ∝ r³ ఉత్పాదన.

  • ఈ నియమాలతో కక్ష్యలను పోల్చడం, సూర్యుని ద్రవ్యరాశిని కనుగొనడం.

3.1 రాత్రి ఆకాశం నుంచి మూడు నియమాల వరకు

శతాబ్దాల పాటు సూర్యుడు, గ్రహాలు భూమి చుట్టూ తిరుగుతాయని ప్రజలు నమ్మేవారు. కోపర్నికస్ సూర్యుడిని కేంద్రంలో ఉంచాడు. తర్వాత టైకో బ్రాహే సుమారు ఇరవై సంవత్సరాలు దూరదర్శిని లేకుండానే గ్రహాల స్థానాలను చాలా జాగ్రత్తగా కొలిచాడు. జోహాన్స్ కెప్లర్ ఈ సమాచారాన్ని అధ్యయనం చేసి మూడు సరళమైన నియమాలు కనుగొన్నాడు. ఆ మూడూ తన గురుత్వాకర్షణ నియమం నుంచే వస్తాయని తర్వాత న్యూటన్ చూపాడు.

నియమంసంక్షిప్త పేరుఅది ఏమి చెబుతుంది
మొదటిదికక్ష్యల నియమంప్రతి గ్రహం దీర్ఘవృత్తంలో కదులుతుంది; సూర్యుడు ఒక నాభి (focus) వద్ద ఉంటాడు.
రెండవదివైశాల్యాల నియమంసూర్యుడి నుంచి గ్రహానికి గీసిన రేఖ సమాన కాలాల్లో సమాన వైశాల్యాలను చుట్టివస్తుంది.
మూడవదిఆవర్తన కాలాల నియమంఆవర్తన కాలం వర్గం అర్ధ దీర్ఘాక్షం ఘనానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.

3.2 మొదటి నియమం: కక్ష్యల నియమం

దీర్ఘవృత్తం అంటే సాగదీసిన వృత్తం. దాని లోపల నాభులు (foci) అనే రెండు ప్రత్యేక బిందువులు ఉంటాయి. సూర్యుడు ఒక నాభి వద్ద ఉంటాడు. రెండవ నాభి ఖాళీగా ఉంటుంది.

  • అతి పొడవైన వ్యాసం దీర్ఘాక్షం (major axis), పొడవు 2a. దానిలో సగం a, అర్ధ దీర్ఘాక్షం (semi-major axis).

  • అతి చిన్న వ్యాసం హ్రస్వాక్షం (minor axis), పొడవు 2b.

  • సూర్యుడికి అతి దగ్గరి బిందువు సూర్యసమీప స్థానం. దాని దూరం rₚ = a(1 − e).

  • అతి దూరపు బిందువు సూర్యదూర స్థానం. దాని దూరం rₐ = a(1 + e).

  • e ఉత్కేంద్రత, 0 మరియు 1 మధ్య ఉంటుంది. వృత్తానికి e = 0.

వీటిని కూడి, తీసివేస్తే రెండు ఉపయోగకరమైన ఫలితాలు వస్తాయి:

a=rp+ra2,e=ra−rpra+rpa = \frac{r_p + r_a}{2}, \qquad e = \frac{r_a - r_p}{r_a + r_p}

భూమి కక్ష్య e ≈ 0.017, కాబట్టి అది దాదాపు వృత్తమే. అందుకే NEET తరచుగా గ్రహ కక్ష్యలను r వ్యాసార్ధం గల వృత్తాలుగా తీసుకుంటుంది.

3.3 రెండవ నియమం: వైశాల్యాల నియమం

చిన్న కాలం dt లో గ్రహం చిన్న కోణం dθ దాకా కదులుతుంది. సూర్యుడి నుంచి వచ్చే రేఖ dA = (1/2) r × r dθ వైశాల్యం గల సన్నని త్రిభుజాన్ని చుట్టివస్తుంది. కాబట్టి క్షేత్రీయ వేగం:

dAdt=12r2dθdt=12r2ω\frac{dA}{dt} = \frac{1}{2} r^2 \frac{d\theta}{dt} = \frac{1}{2} r^2 \omega

సూర్యుడి పరంగా గ్రహం కోణీయ ద్రవ్యవేగం L = m r² ω. కాబట్టి:

dAdt=L2m\frac{dA}{dt} = \frac{L}{2m}

గ్రహంపై గురుత్వం నేరుగా సూర్యుడి వైపు ఉంటుంది. కాబట్టి సూర్యుడి పరంగా దాని టార్క్ సున్నా, L స్థిరంగా ఉంటుంది. అందువల్ల క్షేత్రీయ వేగం స్థిరం. కెప్లర్ రెండవ నియమం నిజానికి కోణీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వమే.

సూర్యసమీప, సూర్యదూర స్థానాల వద్ద వేగం వ్యాసార్ధానికి లంబంగా ఉంటుంది. కాబట్టి అక్కడ L = m v r, మరియు:

vp rp=va ra⇒vpva=rarp=1+e1−ev_p\, r_p = v_a\, r_a \quad\Rightarrow\quad \frac{v_p}{v_a} = \frac{r_a}{r_p} = \frac{1 + e}{1 - e}

గ్రహం సూర్యసమీప స్థానం వద్ద అతి వేగంగా, సూర్యదూర స్థానం వద్ద అతి నెమ్మదిగా కదులుతుంది. తిరుగుతున్న స్కేటర్ చేతులు లోపలికి తీసుకుంటే వేగంగా తిరుగుతుంది. సూర్యుడికి దగ్గరగా వచ్చే గ్రహం కూడా అలాగే వేగం పుంజుకుంటుంది.

చిత్రం 3.1 · ఒకే కక్ష్యపై కెప్లర్ మొదటి, రెండవ నియమాలు
చిత్రం 3.1 · ఒకే కక్ష్యపై కెప్లర్ మొదటి, రెండవ నియమాలు

రెండు షేడ్ చేసిన భాగాల వైశాల్యం సమానం; కాబట్టి సూర్యుడి దగ్గరి పొడవైన చాపాన్ని, దూరపు పొట్టి చాపాన్ని దాటడానికి గ్రహానికి సమాన సమయం పడుతుంది.

రెండవ నియమం గురుత్వానికే కాకుండా ఏ కేంద్రీయ బలానికైనా వర్తిస్తుంది. కింద ఉన్న మూడవ నియమానికి విలోమ వర్గ నియమం అవసరం.

3.4 మూడవ నియమం: ఆవర్తన కాలాల నియమం

దీర్ఘవృత్తానికి కెప్లర్ మూడవ నియమం:

T2∝a3T^2 \propto a^3

వృత్తాకార కక్ష్యకు ఉత్పాదన. ద్రవ్యరాశి m గల గ్రహం, ద్రవ్యరాశి M గల సూర్యుడి చుట్టూ r వ్యాసార్ధం గల వృత్తంలో కదులుతుంది. గురుత్వమే అభికేంద్ర బలాన్ని అందిస్తుంది:

GMmr2=mω2r=m(2πT)2r\frac{G M m}{r^2} = m \omega^2 r = m \left(\frac{2\pi}{T}\right)^2 r

మార్చి రాస్తే:

T2=4π2GM r3T^2 = \frac{4\pi^2}{G M}\, r^3

స్థిరాంకం 4π²/GM సూర్యుడి ద్రవ్యరాశిపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. కాబట్టి ప్రతి గ్రహానికి T²/r³ ఒకటే. ఇది గ్రహం స్వంత ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు. దీర్ఘవృత్త కక్ష్యకు r స్థానంలో అర్ధ దీర్ఘాక్షం a ఉంచితే అదే ఫలితం వర్తిస్తుంది.

ఖగోళ ప్రమాణాలు (1 AU = భూమి–సూర్యుడి సగటు దూరం), సంవత్సరాలు వాడితే ప్రతి గ్రహానికీ T² = a³. మూడు గ్రహాలతో తనిఖీ:

గ్రహంa (AU)T (సంవత్సరాలు)T²/a³
భూమి1.001.001.00
అంగారకుడు1.521.880.99
బృహస్పతి5.2011.861.00

గ్రహం చుట్టూ ఉపగ్రహాలకు, భూమి చుట్టూ కృత్రిమ ఉపగ్రహాలకు కూడా ఇదే నియమం వర్తిస్తుంది; M అంటే కేంద్ర వస్తువు ద్రవ్యరాశి. NEET ఎక్కువగా అడిగేది ఈ నిష్పత్తి పోలికలే:

T1T2=(r1r2)3/2\frac{T_1}{T_2} = \left(\frac{r_1}{r_2}\right)^{3/2}

సూర్యుడిని తూచడం. అదే సమీకరణం M = 4π²r³/(GT²) ఇస్తుంది. భూమి కక్ష్య వ్యాసార్ధం, సంవత్సరం పొడవు కొలిస్తే సూర్యుడి ద్రవ్యరాశి వస్తుంది.

3.5 సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 3.1: ఒక గ్రహం సూర్యుడి చుట్టూ 4 AU సగటు దూరంలో తిరుగుతుంది. దాని ఆవర్తన కాలం కనుగొనండి.

సాధన: AU, సంవత్సరాలలో T² = a³ = 64. కాబట్టి T = 8 సంవత్సరాలు.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.2: రెండు ఉపగ్రహాలు భూమి చుట్టూ r, 4r వ్యాసార్ధాల వృత్తాలలో తిరుగుతాయి. లోపలి ఉపగ్రహం ఒక ప్రదక్షిణకు 2 గంటలు తీసుకుంటుంది. బయటి ఉపగ్రహం ఆవర్తన కాలం కనుగొనండి.

సాధన: T₂/T₁ = (4)^(3/2) = 8. కాబట్టి T₂ = 16 గంటలు.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.3: ఒక తోకచుక్క సూర్యసమీప స్థానం వద్ద సూర్యుడి నుంచి 8 × 10¹⁰ m దూరంలో ఉంది, అక్కడ దాని వడి 6 × 10⁴ m/s. దాని సూర్యదూర దూరం 1.6 × 10¹² m. సూర్యదూర స్థానం వద్ద దాని వడి కనుగొనండి.

సాధన: vₐ = vₚ rₚ/rₐ = 6 × 10⁴ × 8 × 10¹⁰/(1.6 × 10¹²) = 3 × 10³ m/s. తోకచుక్క దూరపు చివర నెమ్మదిగా పాకుతుంది, సూర్యుడి దగ్గర దూసుకెళ్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.4: భూమి సూర్యుడి చుట్టూ 1.5 × 10¹¹ m వ్యాసార్ధం గల దాదాపు వృత్తంలో 3.15 × 10⁷ s కు ఒకసారి తిరుగుతుంది. సూర్యుడి ద్రవ్యరాశి కనుగొనండి.

సాధన: M = 4π²r³/(GT²) = 4 × 9.87 × 3.375 × 10³³/(6.67 × 10⁻¹¹ × 9.92 × 10¹⁴) ≈ 2.0 × 10³⁰ kg. జవాబులో భూమి ద్రవ్యరాశి అసలు రాదు.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.5: ఉదాహరణ 3.4 సమాచారంతో సూర్యుడి పరంగా భూమి క్షేత్రీయ వేగాన్ని కనుగొనండి.

సాధన: ఒక సంవత్సరంలో భూమి మొత్తం వృత్తాన్ని చుట్టివస్తుంది. dA/dt = πr²/T = 3.14 × (1.5 × 10¹¹)²/(3.15 × 10⁷) ≈ 2.24 × 10¹⁵ m²/s.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.6: ఒక గ్రహం సూర్యసమీప, సూర్యదూర దూరాలు 2 AU, 6 AU. దాని అర్ధ దీర్ఘాక్షం, ఆవర్తన కాలం, ఉత్కేంద్రత, అతి ఎక్కువ – అతి తక్కువ వడుల నిష్పత్తి కనుగొనండి.

సాధన: a = (2 + 6)/2 = 4 AU, కాబట్టి T = 4^(3/2) = 8 సంవత్సరాలు. e = (6 − 2)/(6 + 2) = 0.5. vₚ/vₐ = rₐ/rₚ = 3.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.7: భూమి కక్ష్య వ్యాసార్ధం నాలుగో వంతుకు కుచించుకుపోతే సంవత్సరం ఎంత ఉంటుంది?

సాధన: T' = T × (1/4)^(3/2) = T/8 = 365/8 ≈ 45.6 రోజులు.

సాధించిన ఉదాహరణ 3.8 (NEET కఠినం): ఉదాహరణ 3.6 లోని గ్రహం, హ్రస్వాక్షం ఒక చివర నుంచి రెండవ చివరకు సూర్యసమీప స్థానం గుండా వెళ్లడానికి పట్టే సమయం కనుగొనండి.

సాధన: హ్రస్వాక్షం దీర్ఘవృత్త కేంద్రం గుండా వెళుతుంది, సూర్యుడి గుండా కాదు. సూర్యుడు కేంద్రం నుంచి ae దూరంలో ఉంటాడు. సూర్యసమీప వైపు చుట్టిన వైశాల్యం = అర్ధ దీర్ఘవృత్తం − ఆధారం 2b (హ్రస్వాక్షం), ఎత్తు ae గల త్రిభుజం.

A1=πab2−abeA_1 = \frac{\pi a b}{2} - a b e

క్షేత్రీయ వేగం స్థిరం కాబట్టి సమయం వైశాల్యానికి అనులోమానుపాతం. పూర్తి దీర్ఘవృత్త వైశాల్యం πab, దానికి పట్టే సమయం T.

t1=T A1πab=T(12−eπ)t_1 = T\,\frac{A_1}{\pi a b} = T\left(\frac{1}{2} - \frac{e}{\pi}\right)

e = 0.5, T = 8 సంవత్సరాలతో t₁ = 8 × (0.5 − 0.159) ≈ 2.73 సంవత్సరాలు. సూర్యదూర స్థానం గుండా వెళ్లే మిగతా సగానికి సుమారు 5.27 సంవత్సరాలు పడుతుంది.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • మొదటి నియమం: దీర్ఘవృత్త కక్ష్య, సూర్యుడు ఒక నాభి వద్ద; rₚ = a(1 − e), rₐ = a(1 + e).

  • రెండవ నియమం: dA/dt = L/2m = స్థిరం, ఎందుకంటే గురుత్వం కేంద్రీయ బలం (టార్క్ సున్నా).

  • vₚ rₚ = vₐ rₐ; సూర్యసమీప స్థానం వద్ద అతి వేగం, సూర్యదూర స్థానం వద్ద అతి నెమ్మది.

  • మూడవ నియమం: T² = (4π²/GM) a³, గ్రహం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.

  • సూర్యుడి గ్రహాలకు AU, సంవత్సరాలలో T² = a³.

  • ఒకే కేంద్రం చుట్టూ తిరిగే ఏ రెండు వస్తువులకైనా T₁/T₂ = (r₁/r₂)^(3/2).

  • కేంద్ర వస్తువు M = 4π²r³/(GT²).

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • సూర్యుడిని దీర్ఘవృత్త కేంద్రంలో ఉంచడం. సూర్యుడు ఒక నాభి వద్ద ఉంటాడు.

  • గ్రహం వడి స్థిరం అనుకోవడం. క్షేత్రీయ వేగం మాత్రమే స్థిరం.

  • చంద్రుని కక్ష్యను గ్రహ కక్ష్యతో పోల్చడానికి T² ∝ r³ వాడటం. రెండు వస్తువులూ ఒకే కేంద్ర ద్రవ్యరాశి చుట్టూ తిరగాలి.

  • మూడవ నియమంలో a = (rₚ + rₐ)/2 బదులు rₚ లేదా rₐ వాడటం.

  • T ∝ r² లేదా T ∝ r³ అని రాయడం. సరైనది T ∝ r^(3/2).

  • రెండవ నియమానికి విలోమ వర్గ నియమం అవసరమని అనడం. ఏ కేంద్రీయ బలమైనా దానిని ఇస్తుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3

స్థాయి 1: భావన పరిశీలన

1. కెప్లర్ మొదటి నియమం ప్రకారం గ్రహం కదిలేది (a) సూర్యుడు కేంద్రంలో ఉన్న వృత్తంలో (b) సూర్యుడు ఒక నాభి వద్ద ఉన్న దీర్ఘవృత్తంలో (c) సూర్యుడు కేంద్రంలో ఉన్న దీర్ఘవృత్తంలో (d) సూర్యుడు నాభి వద్ద ఉన్న పరావలయంలో

2. కెప్లర్ రెండవ నియమం దేని నిత్యత్వం నుంచి వస్తుంది? (a) శక్తి (b) రేఖీయ ద్రవ్యవేగం (c) కోణీయ ద్రవ్యవేగం (d) ద్రవ్యరాశి

3. సూర్యుడి చుట్టూ తిరిగే గ్రహాలకు T² దేనికి అనులోమానుపాతం? (a) r (b) r² (c) r^(1/2) (d) r³

4. దీర్ఘవృత్త కక్ష్యలో గ్రహం వడి గరిష్ఠంగా ఉండేది (a) సూర్యసమీప స్థానం (b) సూర్యదూర స్థానం (c) హ్రస్వాక్షం చివర్లు (d) అన్ని బిందువుల వద్ద సమానం

5. ద్రవ్యరాశి m గల గ్రహానికి సూర్యుడి పరంగా కోణీయ ద్రవ్యవేగం L. దాని క్షేత్రీయ వేగం (a) L/m (b) L/2m (c) 2L/m (d) mL/2

6. వృత్తాకార కక్ష్య ఉత్కేంద్రత (a) 1 (b) 0.5 (c) 0 (d) అనంతం

7. సౌరకుటుంబంలోని గ్రహాలకు T²/r³ నిష్పత్తి దేనిపై ఆధారపడుతుంది? (a) గ్రహం ద్రవ్యరాశి (b) సూర్యుడి ద్రవ్యరాశి (c) గ్రహం వడి (d) గ్రహం వ్యాసార్ధం

8. సూర్యుడి పరంగా గ్రహంపై సూర్య గురుత్వ టార్క్ సున్నా, ఎందుకంటే (a) గురుత్వం కేంద్రీయ బలం (b) కక్ష్య దీర్ఘవృత్తం (c) గ్రహం తన అక్షంపై తిరుగుతుంది (d) గ్రహం వడి స్థిరం

9. సూర్యుడి నుంచి గ్రహం అతి దగ్గరి, అతి దూరపు దూరాలు rₚ, rₐ. దాని అర్ధ దీర్ఘాక్షం (a) rₚ + rₐ (b) (rₐ − rₚ)/2 (c) √(rₚ rₐ) (d) (rₚ + rₐ)/2

10. కెప్లర్ తన నియమాలను ఎవరి గ్రహ పరిశీలనల నుంచి రూపొందించాడు? (a) గెలీలియో (b) న్యూటన్ (c) టైకో బ్రాహే (d) కోపర్నికస్

స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం

11. ఒక గ్రహం సూర్యుడి చుట్టూ 9 AU దూరంలో తిరుగుతుంది. సంవత్సరాలలో దాని ఆవర్తన కాలం (a) 81 (b) 9 (c) 3 (d) 27

12. భూమి రెండు ఉపగ్రహాల కక్ష్య వ్యాసార్ధాల నిష్పత్తి 1 : 4. వాటి ఆవర్తన కాలాల నిష్పత్తి (a) 1 : 8 (b) 1 : 4 (c) 1 : 2 (d) 1 : 16

13. ఒక తోకచుక్క సూర్యుడి నుంచి 1 × 10¹¹ m దూరంలోని సూర్యసమీప స్థానం వద్ద 5 × 10⁴ m/s వడితో కదులుతుంది. దాని సూర్యదూర దూరం 2.5 × 10¹² m. సూర్యదూర స్థానం వద్ద దాని వడి (a) 5 × 10³ m/s (b) 1.25 × 10⁶ m/s (c) 2 × 10³ m/s (d) 2 × 10⁴ m/s

14. ఒక గ్రహ కక్ష్య ఉత్కేంద్రత 0.2. దాని గరిష్ఠ, కనిష్ఠ వడుల నిష్పత్తి (a) 1.2 (b) 1.5 (c) 0.67 (d) 1.25

15. భూమి–సూర్యుడి దూరం సగమైతే సంవత్సరం పొడవు సుమారు (a) 182.5 రోజులు (b) 91 రోజులు (c) 129 రోజులు (d) 258 రోజులు

16. భూమి కక్ష్య వ్యాసార్ధం 1.5 × 10¹¹ m, ఆవర్తన కాలం 3.15 × 10⁷ s. దాని క్షేత్రీయ వేగం సుమారు (a) 4.5 × 10¹⁵ m²/s (b) 7.1 × 10¹⁴ m²/s (c) 1.1 × 10¹⁵ m²/s (d) 2.24 × 10¹⁵ m²/s

17. ఒక గ్రహం సూర్యసమీప, సూర్యదూర దూరాలు 3 AU, 5 AU. దాని ఆవర్తన కాలం (a) 8 సంవత్సరాలు (b) 5.2 సంవత్సరాలు (c) 11.2 సంవత్సరాలు (d) 4 సంవత్సరాలు

18. చంద్రుడు భూమి చుట్టూ తిరగడానికి 27.3 రోజులు పడుతుంది. చంద్రుని కక్ష్య వ్యాసార్ధంలో తొమ్మిదో వంతు దూరంలో తిరిగే ఉపగ్రహానికి పట్టే సమయం సుమారు (a) 3 రోజులు (b) 1 రోజు (c) 9 రోజులు (d) 0.33 రోజు

19. దీర్ఘవృత్త కక్ష్యలోని గ్రహానికి ఏ రాశి స్థిరంగా ఉంటుంది? (a) రేఖీయ వడి (b) గతిశక్తి (c) సూర్యుడి పరంగా కోణీయ ద్రవ్యవేగం (d) రేఖీయ ద్రవ్యవేగం

20. గురుత్వం 1/r² బదులు 1/r³ లా మారితే, వృత్తాకార కక్ష్యలకు ఆవర్తన కాలం T దేనికి అనులోమానుపాతం? (a) r^(3/2) (b) r² (c) r^(5/2) (d) r

21. భూమి కక్ష్యకు r = 1.5 × 10¹¹ m, T = 3.15 × 10⁷ s వాడితే సూర్యుడి ద్రవ్యరాశి సుమారు (a) 6 × 10²⁴ kg (b) 2 × 10²⁷ kg (c) 2 × 10³³ kg (d) 2 × 10³⁰ kg

22. ఒక గ్రహం తన నక్షత్రం నుంచి అతి దగ్గరి, అతి దూరపు దూరాలు 2, 8 యూనిట్లు. కక్ష్య ఉత్కేంద్రత (a) 0.6 (b) 0.25 (c) 0.75 (d) 0.4

స్థాయి 3: సవాలు

23. ఒక గ్రహం ఆవర్తన కాలం T, కక్ష్య ఉత్కేంద్రత e. హ్రస్వాక్షం ఒక చివర నుంచి రెండవ చివరకు సూర్యసమీప స్థానం గుండా వెళ్లడానికి పట్టే సమయం (a) T(1/2 − e/π) (b) T(1/2 + e/π) (c) T/2 (d) Te/π

24. భూమి చుట్టూ వృత్తాకార కక్ష్యల్లోని రెండు ఉపగ్రహాల ఆవర్తన కాలాలు 1 h, 8 h. వాటి కక్ష్య వ్యాసార్ధాల నిష్పత్తి, కక్ష్యా వడుల నిష్పత్తి (మొదటిది : రెండవది) (a) 1 : 2, 2 : 1 (b) 1 : 4, 2 : 1 (c) 4 : 1, 1 : 2 (d) 1 : 4, 1 : 2

25. ద్రవ్యరాశి m గల గ్రహానికి కోణీయ ద్రవ్యవేగం L, ఆవర్తన కాలం T. దాని కక్ష్య ఆవరించిన వైశాల్యం (a) LT/m (b) 2LT/m (c) LT/2m (d) LmT/2

26. ఒక గ్రహం సూర్యదూర దూరం సూర్యసమీప దూరానికి 3 రెట్లు. సూర్యసమీప స్థానం వద్ద గతి శక్తికి, సూర్యదూర స్థానం వద్ద గతి శక్తికి నిష్పత్తి (a) 3 (b) √3 (c) 1/9 (d) 9

27. భూమి కక్ష్య వ్యాసార్ధం మారకుండా సూర్యుడి ద్రవ్యరాశి రెట్టింపైతే సంవత్సరం సుమారు (a) 258 రోజులు (b) 182.5 రోజులు (c) 516 రోజులు (d) 730 రోజులు

28. ఒక చిన్న వస్తువు సూర్యుడి చుట్టూ 125 సంవత్సరాల ఆవర్తన కాలంతో తిరుగుతుంది. దాని అర్ధ దీర్ఘాక్షం (a) 11.2 AU (b) 5 AU (c) 25 AU (d) 125 AU

29. ప్రతిపాదన (A): సూర్యుడి ప్రతి గ్రహానికీ T²/a³ విలువ ఒకటే. కారణం (R): గ్రహంపై సూర్యుడి గురుత్వ బలం కేంద్రీయ బలం. (a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: భూమి సూర్యుడికి అతి దూరంగా ఉన్నప్పుడు అతి నెమ్మదిగా కదులుతుంది. వాక్యం II: కెప్లర్ రెండవ నియమం 1/r² లా మారే బలాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1bకక్ష్యల నియమం: దీర్ఘవృత్తం, సూర్యుడు ఒక నాభి వద్ద.
2cటార్క్ సున్నా కాబట్టి L, అందువల్ల dA/dt స్థిరం.
3dT² = (4π²/GM) r³.
4avr స్థిరం కాబట్టి అతి చిన్న r వద్ద అతి పెద్ద v.
5bdA/dt = r²ω/2 = L/2m.
6crₚ = rₐ అంటే e = 0.
7bT²/r³ = 4π²/GM, M = సూర్యుడి ద్రవ్యరాశి.
8aబలం r వెంబడి ఉంటే r × F = 0.
9dదీర్ఘాక్షం 2a = rₚ + rₐ.
10cటైకో బ్రాహే దీర్ఘకాల నగ్ననేత్ర పరిశీలనలు.
11dT = 9^(3/2) = 27 సంవత్సరాలు.
12a(1/4)^(3/2) = 1/8.
13c5 × 10⁴ × 10¹¹/(2.5 × 10¹²) = 2 × 10³ m/s.
14b(1 + e)/(1 − e) = 1.2/0.8 = 1.5.
15c365 × (1/2)^(3/2) ≈ 129 రోజులు.
16dπr²/T ≈ 2.24 × 10¹⁵ m²/s.
17aa = 4 AU, T = 4^(3/2) = 8 సంవత్సరాలు.
18b27.3 × (1/9)^(3/2) = 27.3/27 ≈ 1 రోజు.
19cకేంద్రీయ బలం, టార్క్ సున్నా.
20bGM/r³ ∝ ω²r నుంచి T² ∝ r⁴.
21d4π²r³/(GT²) ≈ 2.0 × 10³⁰ kg.
22a(8 − 2)/(8 + 2) = 0.6.
23aఅర్ధ దీర్ఘవృత్త వైశాల్యం − abe వైశాల్యం గల త్రిభుజం.
24br ∝ T^(2/3): 1 : 4; v ∝ r^(−1/2): 2 : 1.
25cవైశాల్యం = (dA/dt) × T = LT/2m.
26dvₚ/vₐ = 3, కాబట్టి KE నిష్పత్తి = 9.
27aT ∝ 1/√M: 365/√2 ≈ 258 రోజులు.
28ca = 125^(2/3) = 25 AU.
29bకేంద్రీయ బలం రెండవ నియమాన్ని వివరిస్తుంది, మూడవదాన్ని కాదు.
30cరెండవ నియమం ఏ కేంద్రీయ బలానికైనా వర్తిస్తుంది.

అధ్యాయం 3 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • టైకో బ్రాహే నగ్ననేత్రంతో చేసిన జాగ్రత్తైన గ్రహ పరిశీలనల నుంచి కెప్లర్ తన మూడు నియమాలు కనుగొన్నాడు.

  • మొదటి నియమం (కక్ష్యలు): ప్రతి గ్రహం దీర్ఘవృత్తంలో కదులుతుంది, సూర్యుడు ఒక నాభి వద్ద ఉంటాడు.

  • దీర్ఘవృత్త పదాలు: అర్ధ దీర్ఘాక్షం a = (rₚ + rₐ)/2; ఉత్కేంద్రత e = (rₐ − rₚ)/(rₐ + rₚ); rₚ = a(1 − e), rₐ = a(1 + e).

  • అర్ధ హ్రస్వాక్షం b = √(rₚ rₐ); వృత్తం e = 0 అయిన ప్రత్యేక సందర్భం.

  • రెండవ నియమం (వైశాల్యాలు): సూర్యుడి నుంచి గ్రహానికి గీసిన రేఖ సమాన కాలాల్లో సమాన వైశాల్యాలను చుట్టివస్తుంది.

  • క్షేత్రీయ వేగం dA/dt = L/2m స్థిరం: సూర్యుడి ఆకర్షణ కేంద్రీయం, కాబట్టి సూర్యుడి పరంగా టార్క్ సున్నా, L నిత్యం.

  • ఫలితం: vₚ rₚ = vₐ rₐ. సూర్యసమీప స్థానం వద్ద అతి వేగం, సూర్యదూర స్థానం వద్ద అతి నెమ్మది; vₚ/vₐ = (1 + e)/(1 − e).

  • మూడవ నియమం (ఆవర్తన కాలాలు): ఒకే కేంద్ర ద్రవ్యరాశి చుట్టూ తిరిగే అన్ని వస్తువులకు T² ∝ a³.

  • వృత్తాకార కక్ష్యకు: T² = (4π²/GM) r³. స్థిరాంకం కేంద్ర ద్రవ్యరాశి M పైనే ఆధారపడుతుంది, గ్రహంపై కాదు.

  • సూర్యుడి గ్రహాలకు సంవత్సరాలు, AU లలో T² = a³ ఖచ్చితంగా (భూమి: 1 AU, 1 సంవత్సరం).

  • అదే నియమం సూర్యుడిని లేదా గ్రహాన్ని "తూస్తుంది": M = 4π²r³/(GT²).

  • సూర్యసమీప స్థానం వద్ద గతి శక్తి గరిష్ఠం, స్థితి శక్తి అతి రుణాత్మకం; మొత్తం శక్తి స్థిరం.

T2=4π2GM a3,dAdt=L2m,vprp=varaT^2 = \frac{4\pi^2}{GM}\,a^3, \qquad \frac{dA}{dt} = \frac{L}{2m}, \qquad v_p r_p = v_a r_a

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

రాశిసూత్రంగమనిక
అర్ధ దీర్ఘాక్షంa = (rₚ + rₐ)/2అతి దగ్గరి, అతి దూరపు దూరాల సగటు
ఉత్కేంద్రతe = (rₐ − rₚ)/(rₐ + rₚ)వృత్తానికి 0; భూమికి సుమారు 0.017
అర్ధ హ్రస్వాక్షంb = √(rₚ rₐ)గుణమధ్యమం
క్షేత్రీయ వేగంdA/dt = L/2mప్రమాణం m²/s; స్థిరం
వడుల నిష్పత్తిvₚ/vₐ = rₐ/rₚ = (1 + e)/(1 − e)L నిత్యత్వం నుంచి
మూడవ నియమంT² = (4π²/GM) a³స్థిరాంకం కేంద్ర ద్రవ్యరాశిపై ఆధారం
ఆవర్తన కాలాల నిష్పత్తిT₂/T₁ = (a₂/a₁)^(3/2)ఒకే కేంద్ర వస్తువుకు మాత్రమే
లాగ్ రూపంlog T = (3/2) log a + స్థిరాంకంవాలు 3/2

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • "EAT" — నియమాల క్రమం: Ellipse (దీర్ఘవృత్తం, మొదటిది), Areas (వైశాల్యాలు, రెండవది), Time period (ఆవర్తన కాలం, మూడవది).

  • "దగ్గరైతే జోరు": సూర్యసమీప స్థానం వద్ద గ్రహం అతి దగ్గర, అతి వేగం; సూర్యదూర స్థానం వద్ద అతి దూరం, అతి నెమ్మది.

  • "రెండు–మూడు": T ఘాతం 2, a ఘాతం 3.

  • "కేంద్రీయమైతే స్థిరం": కేంద్రీయ బలం టార్క్ సున్నా ఇస్తుంది, కాబట్టి L, క్షేత్రీయ వేగం స్థిరం.

భావనల అనుసంధానం

  • రెండవ నియమానికి ఆధారమైన కోణీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనం నుంచి వస్తుంది.

  • మూడవ నియమం వృత్తాకార కక్ష్య ఉత్పాదన భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలలోని అభికేంద్ర బలాన్ని వాడుతుంది; అధ్యాయం 6 లో ఉపగ్రహాలకు మళ్ళీ వాడతాం.

  • ఘాత నియమ సంబంధాలు, లాగ్ గ్రాఫ్‌లు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 1: భౌతిక శాస్త్రం మరియు కొలతలలోని గ్రాఫ్ చదవడంతో అనుసంధానమవుతాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 3, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. కెప్లర్ మొదటి నియమం
B. కెప్లర్ రెండవ నియమం
C. కెప్లర్ మూడవ నియమం
D. రెండవ నియమానికి భౌతిక కారణం
జాబితా II
(i) T² ∝ a³
(ii) కోణీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వం
(iii) కక్ష్య దీర్ఘవృత్తం, సూర్యుడు ఒక నాభి వద్ద
(iv) క్షేత్రీయ వేగం స్థిరం
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

32. సూర్యుడి గ్రహాలకు, AU లలో అర్ధ దీర్ఘాక్షాన్ని (జాబితా I) సంవత్సరాలలో ఆవర్తన కాలంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. 4
B. 9
C. 1/4
D. 16
జాబితా II
(i) 27
(ii) 64
(iii) 1/8
(iv) 8
(a) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (b) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv

33. దీర్ఘవృత్త కక్ష్యలోని గ్రహానికి జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. సూర్యసమీప స్థానం
B. సూర్యదూర స్థానం
C. మొత్తం కక్ష్య అంతటా
D. సూర్యుడి పరంగా సూర్య ఆకర్షణ టార్క్
జాబితా II
(i) సున్నా
(ii) గరిష్ఠ వడి
(iii) కోణీయ ద్రవ్యవేగం స్థిరం
(iv) కనిష్ఠ గతి శక్తి
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

34. ఒక కక్ష్య సూర్యసమీప దూరం rₚ, సూర్యదూర దూరం rₐ. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. అర్ధ దీర్ఘాక్షం
B. ఉత్కేంద్రత
C. vₚ/vₐ
D. అర్ధ హ్రస్వాక్షం
జాబితా II
(i) rₐ/rₚ
(ii) √(rₚ rₐ)
(iii) (rₚ + rₐ)/2
(iv) (rₐ − rₚ)/(rₐ + rₚ)
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. కెప్లర్ నియమాలు టైకో బ్రాహే పరిశీలనల నుంచి వచ్చాయి.
B. దీర్ఘవృత్త కక్ష్యలో గ్రహం వడి స్థిరంగా ఉంటుంది.
C. సూర్యుడి అన్ని గ్రహాలకు T²/a³ విలువ ఒకటే.
D. భూమి చుట్టూ చంద్రుని T²/a³, సూర్యుడి చుట్టూ గ్రహాల T²/a³ కు సమానం.
E. సమాన వైశాల్యాల నియమం ఏ కేంద్రీయ బలం కింద జరిగే చలనానికైనా వర్తిస్తుంది.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 5

36. T² = (4π²/GM)a³ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. స్థిరాంకం కేంద్ర వస్తువు ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడుతుంది.
B. స్థిరాంకం తిరిగే గ్రహం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడుతుంది.
C. వృత్తాకార కక్ష్యకు a అంటే కక్ష్య వ్యాసార్ధం.
D. కక్ష్య వ్యాసార్ధం 4 రెట్లు చేస్తే ఆవర్తన కాలం 8 రెట్లు అవుతుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే

37. ఒక తోకచుక్క సూర్యుడి చుట్టూ చాలా సాగిన దీర్ఘవృత్తంలో కదులుతుంది. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సూర్యుడికి అతి దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు అతి వేగంగా కదులుతుంది.
B. సూర్యుడి పరంగా దాని కోణీయ ద్రవ్యవేగం స్థిరం.
C. దాని మొత్తం యాంత్రిక శక్తి స్థిరం.
D. దాని గతి శక్తి స్థిరం.
(a) 4 (b) 2 (c) 1 (d) 3

38. క్షేత్రీయ వేగం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. dA/dt = L/2m.
B. క్షేత్రీయ వేగం సూర్యదూర స్థానం కంటే సూర్యసమీప స్థానం వద్ద ఎక్కువ.
C. సమాన కాలాల్లో గ్రహం సూర్యుడికి దూరంగా కంటే దగ్గరగా ఎక్కువ పొడవు చాపాన్ని దాటుతుంది.
D. క్షేత్రీయ వేగం SI ప్రమాణం m²/s.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే

39. సూర్యుడి గ్రహాలకు log T (y-అక్షం) vs log a (x-అక్షం) గ్రాఫ్ సరళ రేఖ. దాని వాలు (a) 2/3 (b) 3/2 (c) 3 (d) 1/2

40. ఒక నక్షత్రం చుట్టూ తిరిగే మూడు గ్రహాల సమాచారం పట్టికలో ఉంది.

గ్రహంa (AU)T (సంవత్సరాలు)
P11
Q2.25x
Sy8

x, y విలువలు (a) 3.375 సంవత్సరాలు, 4 AU (b) 5.06 సంవత్సరాలు, 4 AU (c) 3.375 సంవత్సరాలు, 2.83 AU (d) 2.25 సంవత్సరాలు, 8 AU

41. గ్రహం P, గ్రహం Q ఉపగ్రహాలకు T² vs r³ గ్రాఫ్‌లు మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళ రేఖలు. P వాలు Q వాలుకు రెట్టింపు. ద్రవ్యరాశుల నిష్పత్తి Mₚ/M_Q (a) 2 (b) 4 (c) 1/4 (d) 1/2

Q42–43 కోసం సన్నివేశం: ఒక తోకచుక్క సూర్యసమీప స్థానం వద్ద సూర్యుడికి 0.5 AU లోపలికి వచ్చి, సూర్యదూర స్థానం వద్ద 31.5 AU వరకు వెళుతుంది. సూర్యుడి దగ్గర దాని వడి 60 km/s.

42. తోకచుక్క ఆవర్తన కాలం (a) 32 సంవత్సరాలు (b) 64 సంవత్సరాలు (c) 128 సంవత్సరాలు (d) 16 సంవత్సరాలు

43. సూర్యదూర స్థానం వద్ద తోకచుక్క వడి సుమారు (a) 3.8 km/s (b) 1.9 km/s (c) 0.95 km/s (d) 0.48 km/s

44. ఒక గ్రహం ఉత్కేంద్రత 0.2 గల దీర్ఘవృత్తంలో కదులుతుంది. దాని గరిష్ఠ వడికి, కనిష్ఠ వడికి నిష్పత్తి (a) 1.5 (b) 1.2 (c) 2.25 (d) 0.67

45. ఒకే గ్రహం చుట్టూ వృత్తాకార కక్ష్యలలో తిరిగే రెండు ఉపగ్రహాల ఆవర్తన కాలాలు 1 రోజు, 8 రోజులు. వాటి కక్ష్యా వడుల నిష్పత్తి v₁/v₂ (a) 4 (b) 1/2 (c) 8 (d) 2

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31dదీర్ఘవృత్తం, సమాన వైశాల్యాలు, T² ∝ a³, కోణీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వం
32aT = a^(3/2): 8, 27, 1/8, 64
33bసూర్యసమీపం వద్ద అతి వేగం; సూర్యదూరం వద్ద కనిష్ఠ KE; L స్థిరం; కేంద్రీయ బలం టార్క్ సున్నా
34ca సగటు; e తేడా నుంచి; vₚrₚ = vₐrₐ; b గుణమధ్యమం
35aA, C, E సరైనవి; వడి మారుతుంది; చంద్రుని స్థిరాంకం భూమి ద్రవ్యరాశిని వాడుతుంది
36bB తప్పు: గ్రహం ద్రవ్యరాశి రద్దవుతుంది; 4^(3/2) = 8
37dవడి మారుతుంది కాబట్టి KE మారుతుంది; A, B, C సరైనవి
38cB తప్పు: క్షేత్రీయ వేగం అన్నిచోట్లా ఒకటే
39bT ∝ a^(3/2) నుంచి log T = 1.5 log a + స్థిరాంకం
40a2.25^(1.5) = 3.375; 8^(2/3) = 4
41dవాలు = 4π²/GM, కాబట్టి ద్రవ్యరాశి వాలుకు విలోమానుపాతం
42ba = 16 AU, T = 16^(1.5) = 64 సంవత్సరాలు
43cvₐ = 60 × 0.5/31.5 = 0.95 km/s
44a(1 + e)/(1 − e) = 1.2/0.8 = 1.5
45dr₁/r₂ = (1/8)^(2/3) = 1/4; v ∝ 1/√r నుంచి 2
26 min left
‹
›
అధ్యాయం 3: గ్రహ చలనంపై | NEET భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 6…