అధ్యాయం 6: ఉపగ్రహాలు (Satellites)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ఉపగ్రహం పైన ఎలా ఉంటుంది: అది ఎప్పుడూ పడుతూనే ఉంటుంది, కానీ ఎప్పుడూ భూమిని తాకదు.
ఉపగ్రహం కక్ష్య వడి, ఆవర్తన కాలం, కోణీయ ద్రవ్యవేగాలను ఎలా ఉత్పాదించాలి.
ఉపగ్రహం గతి, స్థితి, మొత్తం శక్తులు, దాని బంధన శక్తి.
ఉపగ్రహాన్ని ప్రయోగించడానికి లేదా ఎత్తైన కక్ష్యకు మార్చడానికి ఎంత శక్తి కావాలి.
భూస్థిర, ధ్రువ ఉపగ్రహాల మధ్య తేడా, వాటి ఉపయోగాలు.
కక్ష్యలో గురుత్వం బలంగా ఉన్నప్పటికీ వ్యోమగాములు ఎందుకు భారరహితంగా అనుభవిస్తారు.
6.1 ఉపగ్రహం ఎందుకు కింద పడదు
చాలా ఎత్తైన గోపురంపై నిలబడి ఒక బంతిని పక్కకు విసిరినట్లు ఊహించుకోండి. నెమ్మదిగా విసిరితే అది దగ్గరలో పడుతుంది. వేగంగా విసిరితే ఇంకా దూరంగా పడుతుంది. ఒక ప్రత్యేక వడి వద్ద, బంతి కిందకు పడేంత వేగంగా నేల దాని కింద వంగి దూరమవుతుంది. బంతి పడుతూనే ఉంటుంది కానీ ఎప్పటికీ నేలను తాకదు. అది కక్ష్యలో ఉంది.
పెద్ద వస్తువు చుట్టూ తిరిగే ఏ వస్తువైనా ఉపగ్రహం (Satellite). చంద్రుడు భూమికి సహజ ఉపగ్రహం. చంద్రయాన్, GSAT, అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం (ISS) కృత్రిమ ఉపగ్రహాలు. వృత్తాకార కక్ష్యకు కావలసిన అభికేంద్ర బలాన్ని (Centripetal force) గురుత్వమే సరిగ్గా అందిస్తుంది.
6.2 కక్ష్య వేగం
ద్రవ్యరాశి m గల ఉపగ్రహం భూమి చుట్టూ r = R + h వ్యాసార్ధం గల వృత్తంలో కదులుతుంది. గురుత్వం అభికేంద్ర బలాన్ని ఇస్తుంది:
ముఖ్య అంశాలు:
vₒ ఉపగ్రహం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు. ఒకే ఎత్తులో చిన్న CubeSat, ISS రెండూ ఒకే వడితో కదులుతాయి.
vₒ ∝ 1/√r. ఎత్తులో ఉన్న ఉపగ్రహాలు నెమ్మదిగా కదులుతాయి.
ఉపరితలానికి కొంచెం పైన (h ≪ R), g = 9.8 m/s² తో vₒ = √(gR) ≈ 7.9 km/s (g = 10 m/s² తో 8 km/s).
r వ్యాసార్ధం వద్ద ఉన్న ఉపగ్రహానికి vₒ, √2 vₒ మధ్య వడి ఇస్తే, దాని కక్ష్య దీర్ఘవృత్తంగా మారుతుంది. √2 vₒ లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వడితో అది పలాయనం చేస్తుంది (అధ్యాయం 5).
6.3 ఆవర్తన కాలం
ఒక పూర్తి ప్రదక్షిణకు పట్టే సమయమే ఆవర్తన కాలం (Time period):
ఇది మళ్ళీ కెప్లర్ మూడవ నియమమే: T² ∝ r³. ఉపరితలాన్ని ఆనుకుని తిరిగే ఉపగ్రహానికి r = R:
ఏ భూ ఉపగ్రహానికి ఇంతకంటే తక్కువ ఆవర్తన కాలం ఉండదు. M = (4/3)πR³ρ వాడితే, ఉపరితలం దగ్గరి ఆవర్తన కాలం T₀ = √(3π/Gρ) కూడా. ఇది గ్రహం సాంద్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది.
భూకేంద్రం పరంగా ఉపగ్రహం కోణీయ ద్రవ్యవేగం (Angular momentum):
కాబట్టి L ∝ √r. ఎత్తులో ఉన్న ఉపగ్రహం నెమ్మదిగా కదులుతుంది, కానీ దాని కోణీయ ద్రవ్యవేగం ఎక్కువ.
6.4 ఉపగ్రహ శక్తి
m vₒ² = GMm/r నుంచి గతిశక్తి:
స్థితి శక్తి U = −GMm/r. కాబట్టి మొత్తం శక్తి:
వీటి నుంచి గుర్తుంచుకోదగిన చక్కని నిష్పత్తులు వస్తాయి:
ఉపగ్రహం భూమికి బంధితమై ఉంది కాబట్టి మొత్తం శక్తి రుణాత్మకం. దానిని పూర్తిగా విడిపించడానికి కావలసిన శక్తియే దాని బంధన శక్తి (Binding energy), GMm/2r.

r పెరిగే కొద్దీ మూడు వక్రాలూ సున్నా వైపు కుదించుకుపోతాయి; E కు, సున్నాకు మధ్య ఉన్న అంతరమే బంధన శక్తి GMm/2r.
ఉపగ్రహాన్ని ప్రయోగించడానికి శక్తి. నేలపై (భూభ్రమణాన్ని వదిలేస్తే) ఉపగ్రహానికి E = −GMm/R. r వ్యాసార్ధం గల కక్ష్యలో E = −GMm/2r. రాకెట్ అందించాల్సిన కనిష్ఠ శక్తి:
కక్ష్యను r₁ నుంచి r₂ కు పెంచడానికి శక్తి:
గాలి ఘర్షణ (air drag) ప్రభావం. పై వాతావరణంలోని పలుచని గాలిని తాకుతూ వెళ్ళే తక్కువ ఎత్తు ఉపగ్రహం శక్తిని కోల్పోతుంది. దాని E ఇంకా రుణాత్మకం అవుతుంది, కాబట్టి r తగ్గుతుంది. కానీ K = −E, కాబట్టి దాని గతిశక్తి పెరుగుతుంది. ఘర్షణతో నెమ్మదించాల్సిన ఉపగ్రహం నిజానికి సురుళిలా కిందకు దిగుతూ వేగం పుంజుకుంటుంది. ఆశ్చర్యకరమైన ఈ ఫలితం NEET కు ఇష్టమైన ప్రశ్న.
6.5 భూస్థిర ఉపగ్రహాలు
భూస్థిర ఉపగ్రహం (Geostationary satellite) భూమధ్యరేఖపై ఒకే బిందువు పైన స్థిరంగా ఉంటుంది. దీని కోసం అది:
భూమధ్యరేఖా తలంలో తిరగాలి.
భూమి తిరిగే దిశలోనే (పశ్చిమం నుంచి తూర్పుకు) కదలాలి.
దాని ఆవర్తన కాలం భూభ్రమణ కాలానికి, సుమారు 24 గంటలకు, సమానంగా ఉండాలి.
T² = 4π²r³/GM లో T = 24 h = 86400 s ఉంచితే:
అంటే కేంద్రం నుంచి సుమారు 6.6 భూ వ్యాసార్ధాలు, లేదా సుమారు 36,000 km ఎత్తు. దాని కక్ష్య వడి 2πr/T ≈ 3.1 km/s.
పుణేలోని ఒక ఇంటి పైకప్పుపై ఉన్న డిష్ ఆంటెన్నా DTH టెలివిజన్ కోసం ఆకాశంలో ఒక స్థిర బిందువు వైపు చూస్తుంటుంది. ఉపగ్రహం కదలనట్లు కనిపించడం వల్లే ఇది సాధ్యమవుతుంది. భారతదేశపు GSAT, INSAT ఉపగ్రహాలు టీవీ, టెలిఫోన్ సంబంధాలు, వాతావరణ చిత్రాల కోసం ఇలాంటి కక్ష్యలలోనే ఉంటాయి. 120° దూరంలో ఉంచిన అలాంటి మూడు ఉపగ్రహాలు ధ్రువాల సమీప ప్రాంతాలు తప్ప దాదాపు భూమి మొత్తాన్ని కవర్ చేయగలవు.
6.6 ధ్రువ ఉపగ్రహాలు
ధ్రువ ఉపగ్రహం (Polar satellite) సుమారు 500 నుంచి 800 km వంటి తక్కువ ఎత్తులో తిరుగుతూ, రెండు ధ్రువాల పైనుంచి లేదా వాటి సమీపం గుండా వెళుతుంది. దాని ఆవర్తన కాలం సుమారు 100 నిమిషాలు. అది తిరుగుతున్నప్పుడు దాని కింద భూమి తిరుగుతుంటుంది. కాబట్టి ప్రతి ప్రదక్షిణలో అది భూమిలో ఒక కొత్త పట్టీని చూస్తుంది; ఒక రోజులో మొత్తం భూగోళాన్ని స్కాన్ చేయగలదు.
ధ్రువ ఉపగ్రహాలు కెమెరాలు, సెన్సార్లను మోసుకెళతాయి. అవి పంటలు, అడవులు, వరదలను మ్యాప్ చేస్తాయి, రుతుపవనాన్ని గమనిస్తాయి, తుఫానులను అనుసరిస్తాయి. భారతదేశపు రిమోట్ సెన్సింగ్ ఉపగ్రహాలు ఇలాంటి కక్ష్యలను వాడతాయి.
| లక్షణం | భూస్థిర | ధ్రువ |
|---|---|---|
| ఎత్తు | సుమారు 36,000 km | సుమారు 500 నుంచి 800 km |
| కక్ష్య తలం | భూమధ్యరేఖా తలం | ధ్రువాల పైనుంచి వెళుతుంది |
| ఆవర్తన కాలం | సుమారు 24 h | సుమారు 100 min |
| నేల నుంచి చూస్తే | ఆకాశంలో స్థిరంగా | ఆకాశంలో కదులుతూ |
| వ్యాప్తి | ఒక స్థిర ప్రాంతం | మొత్తం భూమి, పట్టీ తర్వాత పట్టీ |
| ప్రధాన ఉపయోగాలు | టీవీ, టెలిఫోన్, వాతావరణ చిత్రాలు | మ్యాపింగ్, రిమోట్ సెన్సింగ్, పంటలు, విపత్తుల సర్వే |
6.7 భారరహిత స్థితి
తూకం యంత్రంపై మీ భారం అంటే ఆ యంత్రం మిమ్మల్ని నెట్టే బలం. స్వేచ్ఛగా కిందకు పడుతున్న లిఫ్ట్లో బాత్రూమ్ తూకం యంత్రంపై నిలబడండి. మీరు, యంత్రం ఒకే త్వరణంతో కలిసి పడతారు, కాబట్టి యంత్రం మిమ్మల్ని సున్నా బలంతో నెడుతుంది. అది సున్నా చూపిస్తుంది. మీరు భారరహితంగా అనుభవిస్తారు.
కక్ష్యలో తిరిగే అంతరిక్ష నౌకలో వ్యోమగామి, క్యాబిన్, అందులోని ప్రతి వస్తువు ఒకే త్వరణంతో భూమి వైపు పడతాయి. ఏదీ మరోదానిపై నొక్కదు. అందుకే వ్యోమగామి భారరహితంగా అనుభవిస్తారు, గ్లాసు నుంచి నీరు పోయడానికి రాదు, పెన్ను గాలిలో తేలుతుంది.
ఇది గురుత్వం లేకపోవడం వల్ల కాదు. ISS ఉన్న సుమారు 400 km ఎత్తులో g ఇంకా సుమారు 8.7 m/s², ఉపరితల విలువలో దాదాపు 90%. కేంద్రాన్ని కక్ష్యలో ఉంచేది గురుత్వమే. భారరహిత స్థితి (Weightlessness) అంటే సున్నా దృశ్య భారం (apparent weight), సున్నా గురుత్వం కాదు.
దీని నుంచి వెంటనే ఒక ఫలితం వస్తుంది: కక్ష్యలో తిరిగే ఉపగ్రహం లోపల లఘులోలకం ఊగదు, స్ప్రింగ్ తులాదండం ఏ వస్తువుకైనా సున్నా చూపిస్తుంది.
6.8 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: భూ ఉపరితలం నుంచి R ఎత్తులో ఉన్న ఉపగ్రహం కక్ష్య వడి కనుగొనండి. (g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m)
సాధన: vₒ = √(gR²/2R) = √(gR/2) = √(3.2 × 10⁷) ≈ 5.66 × 10³ m/s = 5.66 km/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: భూ ఉపరితలాన్ని ఆనుకుని తిరిగే ఉపగ్రహం ఆవర్తన కాలం కనుగొనండి. (g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m)
సాధన: T₀ = 2π√(R/g) = 2π√(6.4 × 10⁵) = 2π × 800 ≈ 5027 s ≈ 84 min.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: 500 kg ఉపగ్రహం R ఎత్తులో తిరుగుతుంది. దాని గతి, స్థితి, మొత్తం శక్తులను కనుగొనండి. (g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m)
సాధన: r = 2R. GM = gR² వాడండి. K = GMm/2r = mgR/4 = 500 × 10 × 6.4 × 10⁶/4 = 8 × 10⁹ J. U = −2K = −1.6 × 10¹⁰ J. E = −K = −8 × 10⁹ J.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: ఉదాహరణ 6.3 లోని ఉపగ్రహాన్ని నేల నుంచి ఆ కక్ష్యలో ఉంచడానికి రాకెట్ ఎంత శక్తి ఇవ్వాలి? (భూభ్రమణాన్ని వదిలేయండి.)
సాధన: W = GMm(1/R − 1/4R) = (3/4) mgR = 0.75 × 500 × 10 × 6.4 × 10⁶ = 2.4 × 10¹⁰ J.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: సమాన ద్రవ్యరాశులు గల రెండు ఉపగ్రహాలు r, 4r వ్యాసార్ధాలలో తిరుగుతాయి. వాటి వడులు, ఆవర్తన కాలాలు, గతిశక్తులను పోల్చండి.
సాధన: v ∝ r^(−1/2), కాబట్టి v₁ : v₂ = 2 : 1. T ∝ r^(3/2), కాబట్టి T₁ : T₂ = 1 : 8. K ∝ 1/r, కాబట్టి K₁ : K₂ = 4 : 1.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: భూస్థిర ఉపగ్రహం కక్ష్య వ్యాసార్ధం, ఎత్తు కనుగొనండి. (GM = 4.0 × 10¹⁴ m³/s², T = 86400 s, R = 6.4 × 10⁶ m)
సాధన: r³ = GMT²/4π² = 4.0 × 10¹⁴ × (86400)²/39.5 ≈ 7.57 × 10²² m³. కాబట్టి r ≈ 4.23 × 10⁷ m, h = r − R ≈ 3.59 × 10⁷ m, సుమారు 36,000 km. దాని వడి 2πr/T ≈ 3.1 km/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: ద్రవ్యరాశి m గల ఉపగ్రహాన్ని 2R వ్యాసార్ధం గల కక్ష్య నుంచి 4R వ్యాసార్ధం గల కక్ష్యకు మార్చడానికి ఎంత శక్తి కావాలి?
సాధన: W = (GMm/2)(1/2R − 1/4R) = GMm/8R = mgR/8.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.8 (NEET కఠినం): గాలి ఘర్షణ వల్ల తక్కువ ఎత్తు ఉపగ్రహం మొత్తం శక్తి 10% ఎక్కువ రుణాత్మకమవుతుంది. దాని కక్ష్య వ్యాసార్ధం, గతిశక్తి, వడి ఏమవుతాయి?
సాధన: E = −GMm/2r, కాబట్టి r ∝ 1/|E|. కొత్త వ్యాసార్ధం r/1.1, సుమారు 9% తక్కువ. K = −E, కాబట్టి K 10% పెరుగుతుంది. వడి ∝ √K, కాబట్టి v, √1.1 − 1 ≈ 4.9% పెరుగుతుంది. స్థితి శక్తి U = 2E, E లో తగ్గుదలకు రెట్టింపు తగ్గుతుంది. ఘర్షణ శక్తిని తీసివేస్తుంది, అయినా ఉపగ్రహం వేగం పుంజుకుంటుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
vₒ = √(GM/r) = √(gR²/(R + h)); ఉపరితలం దగ్గర ≈ 7.9 km/s; ఉపగ్రహం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
T = 2π√(r³/GM); ఉపరితలం దగ్గర ≈ 84.6 min; T₀ = √(3π/Gρ).
L = m√(GMr).
K = GMm/2r, U = −GMm/r, E = −GMm/2r; K : U : E = 1 : −2 : −1.
బంధన శక్తి = GMm/2r. ప్రయోగ శక్తి = GMm(1/R − 1/2r).
భూస్థిర: భూమధ్యరేఖా తలం, పశ్చిమం నుంచి తూర్పుకు, T = 24 h, ఎత్తు ≈ 36,000 km, v ≈ 3.1 km/s.
ధ్రువ: తక్కువ ఎత్తు (500 నుంచి 800 km), సుమారు 100 min, మొత్తం భూమిని స్కాన్ చేస్తుంది.
భారరహిత స్థితి = అన్నీ కలిసి స్వేచ్ఛగా పడటం, సున్నా గురుత్వం కాదు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
బరువైన ఉపగ్రహానికి ఎక్కువ కక్ష్య వడి కావాలని అనుకోవడం. వడి దాని ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
r = h అని తీసుకోవడం. ఎప్పుడూ భూకేంద్రం నుంచి r = R + h వాడండి.
24 గంటల ఆవర్తన కాలం గల ఏ ఉపగ్రహమైనా భూస్థిరమే అనడం. అది భూమధ్యరేఖ పైన ఉండి, పశ్చిమం నుంచి తూర్పుకు కూడా కదలాలి.
ISS లోపల గురుత్వం సున్నా అనడం. అక్కడ g సుమారు 8.7 m/s².
ఘర్షణ ఉపగ్రహాన్ని నెమ్మదిస్తుందని అనుకోవడం. అది కిందకు దిగుతూ వేగం పుంజుకుంటుంది.
ప్రయోగ శక్తి GMm(1/R − 1/2r) ను, కక్ష్య బంధన శక్తి GMm/2r తో కలపడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన పరిశీలన
1. భూ ఉపరితలానికి కొంచెం పైన ఉన్న ఉపగ్రహం కక్ష్య వడి సుమారు (a) 11.2 km/s (b) 7.9 km/s (c) 3.1 km/s (d) 1 km/s
2. ఒక నిర్దిష్ట ఎత్తులో ఉపగ్రహం కక్ష్య వడి (a) దాని ద్రవ్యరాశికి అనులోమానుపాతం (b) దాని ద్రవ్యరాశి వర్గమూలానికి అనులోమానుపాతం (c) దాని ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు (d) దాని ద్రవ్యరాశికి విలోమానుపాతం
3. r వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార కక్ష్యలో ద్రవ్యరాశి m గల ఉపగ్రహం మొత్తం శక్తి (a) GMm/2r (b) −GMm/r (c) GMm/r (d) −GMm/2r
4. భూస్థిర ఉపగ్రహం ఆవర్తన కాలం (a) 24 h (b) 12 h (c) 84 min (d) 365 రోజులు
5. వృత్తాకార కక్ష్యలోని ఉపగ్రహానికి గతిశక్తికి, మొత్తం శక్తికి నిష్పత్తి (a) 1 : 1 (b) 1 : −1 (c) 2 : 1 (d) −2 : 1
6. కక్ష్యలో తిరిగే అంతరిక్ష నౌకలోని వ్యోమగామి భారరహితంగా అనుభవించడానికి కారణం (a) అంతరిక్షంలో గురుత్వం లేదు (b) ఆ ఎత్తులో g సున్నా (c) ఆమె, నౌక ఒకే త్వరణంతో స్వేచ్ఛగా పడతారు (d) అంతరిక్షంలో గాలి లేదు
7. భూ ఉపరితలం నుంచి భూస్థిర ఉపగ్రహం ఎత్తు (a) సుమారు 3600 km (b) సుమారు 800 km (c) సుమారు 384,000 km (d) సుమారు 36,000 km
8. ధ్రువ ఉపగ్రహాలను ప్రధానంగా దేనికి వాడతారు? (a) డైరెక్ట్-టు-హోమ్ (DTH) టీవీ (b) రిమోట్ సెన్సింగ్, మ్యాపింగ్ (c) దూర టెలిఫోన్ సంబంధాలు (d) స్థిర డిష్ రేడియో ప్రసారాలు
9. ఉపగ్రహం కక్ష్య వ్యాసార్ధం పెరిగే కొద్దీ దాని ఆవర్తన కాలం (a) తగ్గుతుంది (b) మారదు (c) పెరుగుతుంది (d) మొదట పెరిగి తర్వాత తగ్గుతుంది
10. r వ్యాసార్ధం గల కక్ష్యలో ద్రవ్యరాశి m గల ఉపగ్రహం బంధన శక్తి (a) GMm/2r (b) GMm/r (c) −GMm/2r (d) 2GMm/r
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. భూ ఉపరితలం నుంచి 3R ఎత్తులో ఉన్న ఉపగ్రహం కక్ష్య వడి (g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m) (a) 8 km/s (b) 2 km/s (c) 5.7 km/s (d) 4 km/s
12. రెండు ఉపగ్రహాలు r, 4r వ్యాసార్ధాలలో తిరుగుతాయి. వాటి కక్ష్య వడుల నిష్పత్తి (a) 1 : 2 (b) 2 : 1 (c) 4 : 1 (d) 1 : 4
13. ఒక ఉపగ్రహం మొత్తం శక్తి −4 × 10⁹ J. దాని గతి, స్థితి శక్తులు (a) 4 × 10⁹ J, −8 × 10⁹ J (b) −4 × 10⁹ J, 8 × 10⁹ J (c) 8 × 10⁹ J, −4 × 10⁹ J (d) 2 × 10⁹ J, −6 × 10⁹ J
14. ఒక గ్రహం సాంద్రత భూమిది వంటిదే, వ్యాసార్ధం రెట్టింపు. దాని ఉపరితలాన్ని ఆనుకుని తిరిగే ఉపగ్రహం ఆవర్తన కాలం (భూమి విలువ 84.6 min) (a) 169 min (b) 42 min (c) 84.6 min (d) 120 min
15. 200 kg ఉపగ్రహాన్ని నేల నుంచి R ఎత్తులోని కక్ష్యలో ఉంచడానికి కావలసిన కనిష్ఠ శక్తి (g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m; భూభ్రమణాన్ని వదిలేయండి) (a) 6.4 × 10⁹ J (b) 9.6 × 10⁹ J (c) 1.28 × 10¹⁰ J (d) 3.2 × 10⁹ J
16. వృత్తాకార కక్ష్యలోని ఉపగ్రహం సరిగ్గా పలాయనం చేయాలంటే దాని వడిని ఎంత శాతం పెంచాలి? (a) 100% (b) 50% (c) 41.4% (d) 20%
17. సమాన ద్రవ్యరాశులు గల రెండు ఉపగ్రహాలు r, 4r వ్యాసార్ధాలలో తిరుగుతాయి. వాటి కోణీయ ద్రవ్యవేగాల నిష్పత్తి (a) 1 : 2 (b) 1 : 4 (c) 2 : 1 (d) 1 : 8
18. భూమిని ఆనుకుని తిరిగే ఉపగ్రహం ఆవర్తన కాలం 84 min. 3R ఎత్తులో ఉన్న ఉపగ్రహం ఆవర్తన కాలం (a) 336 min (b) 252 min (c) 1344 min (d) 672 min
19. 70 kg వ్యోమగామి 400 km ఎత్తులోని అంతరిక్ష కేంద్రంలో ఉంది; అక్కడ g ≈ 8.7 m/s². ఆమెపై గురుత్వ బలం, ఆమె దృశ్య భారం సుమారుగా (a) 0, 0 (b) 610 N, 0 (c) 700 N, 610 N (d) 0, 610 N
20. ద్రవ్యరాశి m గల ఉపగ్రహాన్ని 2R వ్యాసార్ధం గల కక్ష్య నుంచి 3R వ్యాసార్ధం గల కక్ష్యకు మార్చడానికి కావలసిన శక్తి (a) mgR/6 (b) mgR/4 (c) mgR/12 (d) mgR/3
21. తక్కువ ఎత్తు ఉపగ్రహం గాలి ఘర్షణ వల్ల నెమ్మదిగా శక్తిని కోల్పోతుంది. వీటిలో ఏది పెరుగుతుంది? (a) దాని గతిశక్తి (b) దాని మొత్తం శక్తి (c) దాని స్థితి శక్తి (d) దాని కక్ష్య వ్యాసార్ధం
22. భూస్థిర ఉపగ్రహం కక్ష్య వడి సుమారు (a) 7.9 km/s (b) 11.2 km/s (c) 3.1 km/s (d) సున్నా
స్థాయి 3: సవాలు
23. g దాని ఉపరితల విలువలో నాలుగో వంతు ఉండే ఎత్తులో ఒక ఉపగ్రహం తిరుగుతుంది. దాని కక్ష్య వడి (g = 10 m/s², R = 6.4 × 10⁶ m) (a) 8 km/s (b) 5.66 km/s (c) 4 km/s (d) 11.3 km/s
24. ఒక గ్రహ ఉపరితలాన్ని ఆనుకుని తిరిగే ఉపగ్రహం ఆవర్తన కాలం T. గ్రహం సగటు సాంద్రత (a) 3π/(GT²) (b) 4π/(3GT²) (c) GT²/3π (d) 3/(4πGT²)
25. వృత్తాకార కక్ష్యలోని ఉపగ్రహం వడిని దాని చలన దిశలో హఠాత్తుగా 20% పెంచారు. ఉపగ్రహం (a) భూమి నుంచి పలాయనం చేస్తుంది (b) అదే వృత్తంలో కొనసాగుతుంది (c) దీర్ఘవృత్త కక్ష్యలోకి వెళ్తుంది (d) భూమిపై పడుతుంది
26. గాలి ఘర్షణ వల్ల ఉపగ్రహం మొత్తం శక్తి 20% ఎక్కువ రుణాత్మకమై, అది కొత్త వృత్తాకార కక్ష్యలో స్థిరపడుతుంది. దాని గతిశక్తి (a) 20% తగ్గుతుంది (b) మారదు (c) 44% పెరుగుతుంది (d) 20% పెరుగుతుంది
27. భూస్థిర ఉపగ్రహం 6.6R వ్యాసార్ధంలో తిరుగుతుంది. 1.65R వ్యాసార్ధంలోని ఉపగ్రహం ఆవర్తన కాలం (a) 6 h (b) 3 h (c) 12 h (d) 1.5 h
28. ఉపగ్రహం A (ద్రవ్యరాశి m) r వ్యాసార్ధంలో తిరుగుతుంది. ఉపగ్రహం B (ద్రవ్యరాశి 2m) 2r వ్యాసార్ధంలో తిరుగుతుంది. వాటి మొత్తం శక్తుల నిష్పత్తి (a) 1 : 1 (b) 1 : 2 (c) 2 : 1 (d) 1 : 4
29. ప్రతిపాదన (A): కక్ష్యలో తిరిగే ఉపగ్రహం లోపల లఘులోలక గడియారం పనిచేయదు. కారణం (R): కక్ష్యలో తిరిగే ఉపగ్రహం లోపల గురుత్వం ఉండదు. (a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: భూస్థిర ఉపగ్రహం తప్పనిసరిగా భూమధ్యరేఖా తలంలో తిరగాలి. వాక్యం II: ధ్రువ ఉపగ్రహం భూస్థిర ఉపగ్రహం కంటే వేగంగా కదులుతుంది. (a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | √(gR) ≈ 7.9 km/s. |
| 2 | c | mv²/r = GMm/r² లో m రద్దవుతుంది. |
| 3 | d | K + U = GMm/2r − GMm/r. |
| 4 | a | భూభ్రమణంతో సరిపోతుంది. |
| 5 | b | K = −E. |
| 6 | c | కలిసి స్వేచ్ఛగా పడటం వల్ల దృశ్య భారం సున్నా. |
| 7 | d | r ≈ 42,300 km, దానిలో R తీసివేయాలి. |
| 8 | b | తక్కువ కక్ష్య, భూమిలోని ప్రతి పట్టీని చూస్తుంది. |
| 9 | c | T ∝ r^(3/2). |
| 10 | a | దానిని విడిపించడానికి శక్తి = −E. |
| 11 | d | √(gR²/4R) = √(1.6 × 10⁷) = 4 km/s. |
| 12 | b | v ∝ 1/√r. |
| 13 | a | K = −E, U = 2E. |
| 14 | c | T₀ = √(3π/Gρ) సాంద్రతపై మాత్రమే ఆధారపడుతుంది. |
| 15 | b | GMm(1/R − 1/4R) = 0.75 mgR. |
| 16 | c | పలాయనానికి కక్ష్య వడికి √2 రెట్లు కావాలి. |
| 17 | a | L ∝ √r. |
| 18 | d | 84 × 4^(3/2) = 672 min. |
| 19 | b | గురుత్వం 70 × 8.7 ≈ 610 N; స్వేచ్ఛా పతనం, కాబట్టి తూకం సున్నా. |
| 20 | c | (GMm/2)(1/2R − 1/3R) = GMm/12R. |
| 21 | a | E తగ్గినప్పుడు K = −E పెరుగుతుంది. |
| 22 | c | r ≈ 4.23 × 10⁷ m తో 2πr/T. |
| 23 | b | h = R వద్ద g/4; v = √(gR/2). |
| 24 | a | T² = 3π/(Gρ). |
| 25 | c | 1.2 vₒ అనేది vₒ, √2 vₒ మధ్య ఉంది. |
| 26 | d | K = −E. |
| 27 | b | 24 h × (1/4)^(3/2) = 3 h. |
| 28 | a | E ∝ m/r: m/r = 2m/2r. |
| 29 | c | గురుత్వం పనిచేస్తుంది; దృశ్య భారం సున్నా, కాబట్టి పునఃస్థాపన లాగుడు లేదు. |
| 30 | a | తక్కువ కక్ష్య అంటే ఎక్కువ వడి (v ∝ 1/√r). |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఉపగ్రహం స్వేచ్ఛా పతనంలో ఉంటుంది: వృత్తానికి కావలసిన అభికేంద్ర బలాన్ని గురుత్వం సరిగ్గా అందిస్తుంది, కాబట్టి m v₀²/r = GMm/r².
కక్ష్య వడి v₀ = √(GM/r) = √(gR²/r). ఉపరితలం దగ్గర v₀ = √(gR) ≈ 7.9 km/s (g = 10 తో 8 km/s).
v₀ ఉపగ్రహం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు; r పెరిగే కొద్దీ తగ్గుతుంది (v₀ ∝ 1/√r).
ఆవర్తన కాలం T = 2πr/v₀ = 2π√(r³/GM); T ∝ r^(3/2) (కెప్లర్ మూడవ నియమం). ఉపరితలం దగ్గర T₀ = 2π√(R/g) ≈ 84 min.
కోణీయ ద్రవ్యవేగం L = m√(GMr), కాబట్టి L ∝ √r.
శక్తులు: K = GMm/2r, U = −GMm/r, E = −GMm/2r. కాబట్టి K = −E, U = 2E.
బంధన శక్తి = GMm/2r: ఉపగ్రహాన్ని కక్ష్య నుంచి విడిపించడానికి కావలసిన కనిష్ఠ శక్తి.
కక్ష్యను r₁ నుంచి r₂ కు మార్చడానికి శక్తి: (GMm/2)(1/r₁ − 1/r₂).
నేల నుంచి r కక్ష్యలో ఉపగ్రహాన్ని ఉంచడానికి శక్తి (భ్రమణం వదిలేస్తే): GMm(1/R − 1/2r).
గాలి ఘర్షణ E ని తగ్గిస్తుంది, కాబట్టి r తగ్గి వడి పెరుగుతుంది (K = −E పెరుగుతుంది).
భూస్థిర ఉపగ్రహం: భూమధ్యరేఖా కక్ష్య, పశ్చిమం నుంచి తూర్పుకు, ఆవర్తన కాలం 24 h, ఎత్తు సుమారు 36,000 km (r సుమారు 42,000 km). సమాచార ప్రసారానికి, టీవీకి వాడతారు.
ధ్రువ ఉపగ్రహం: రెండు ధ్రువాల పైనుంచి వెళ్ళే తక్కువ కక్ష్య (కొన్ని వందల km); మొత్తం భూమిని పట్టీ తర్వాత పట్టీ స్కాన్ చేస్తుంది. వాతావరణం, మ్యాపింగ్, రిమోట్ సెన్సింగ్కు వాడతారు.
కక్ష్యలో భారరహిత స్థితి: వ్యోమగామి, కేంద్రం ఒకే త్వరణంతో పడతారు, కాబట్టి నేల సున్నా బలంతో నెడుతుంది. అక్కడ గురుత్వం సున్నా కాదు.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | మార్పు | భూమి దగ్గర విలువ |
|---|---|---|---|
| కక్ష్య వడి | √(GM/r) | r^(−1/2) | సుమారు 7.9 km/s |
| ఆవర్తన కాలం | 2π√(r³/GM) | r^(3/2) | సుమారు 84 min |
| కోణీయ ద్రవ్యవేగం | m√(GMr) | r^(1/2) | m పై ఆధారపడుతుంది |
| గతిశక్తి | GMm/2r | r^(−1) | mgR/2 |
| స్థితి శక్తి | −GMm/r | r^(−1) | −mgR |
| మొత్తం శక్తి | −GMm/2r | r^(−1) | −mgR/2 |
| భూస్థిర కక్ష్య | T = 24 h | ఎత్తు సుమారు 36,000 km | వడి సుమారు 3.1 km/s |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"KUE: 1, −2, −1": K, U, E నిష్పత్తి 1 : −2 : −1.
"కింద ఉంటే వేగం" (Low and fast): తక్కువ కక్ష్యకు ఎక్కువ వడి, తక్కువ ఆవర్తన కాలం, ఎక్కువ రుణ మొత్తం శక్తి.
"ఘర్షణ వేగం పెంచుతుంది" (Drag makes it faster): గాలి ఘర్షణ శక్తిని తీసివేస్తుంది, కక్ష్య కుంచిస్తుంది, ఉపగ్రహం వేగం పుంజుకుంటుంది.
"GEO = Ground-Equal Orbit": భూభ్రమణానికి సమానమైన ఆవర్తన కాలం, కాబట్టి భూమధ్యరేఖపై ఒకే చోట పైన ఉంటుంది.
"కలిసి పడితే భారం తెలియదు" (Falling together, feeling nothing): భారరహిత స్థితి అంటే ఉమ్మడి స్వేచ్ఛా పతనం, సున్నా గురుత్వం కాదు.
భావనల అనుసంధానం
వృత్తాకార కక్ష్యలలో అభికేంద్ర బలం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలు, పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనం నుంచి వస్తుంది.
ఉపగ్రహాలు రేడియో, మైక్రోవేవ్ సంకేతాలను మోసుకెళతాయి; ఇది భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 15: విద్యుదయస్కాంత తరంగాలతో అనుసంధానమవుతుంది.
లఘులోలకం ఆవర్తన కాలం ప్రభావిత g పై ఆధారపడుతుంది కాబట్టి కక్ష్యలోని కేంద్రంలో అది పనిచేయదు; ఇది భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 10: డోలనాలు మరియు తరంగాలు నుంచి వస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)
31. r వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార కక్ష్యలోని ఉపగ్రహానికి, రాశిని (జాబితా I) r తో అది మారే విధానంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. కక్ష్య వడి
B. ఆవర్తన కాలం
C. కోణీయ ద్రవ్యవేగం
D. మొత్తం శక్తి (పరిమాణం)
జాబితా II
(i) r^(3/2)
(ii) r^(−1/2)
(iii) r^(−1)
(iv) r^(1/2)
(a) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (b) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iii, D-iv
32. ద్రవ్యరాశి m గల ఉపగ్రహం ద్రవ్యరాశి M గల గ్రహం చుట్టూ r వ్యాసార్ధంలో తిరుగుతుంది. జాబితా I ను జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I
A. గతిశక్తి
B. స్థితి శక్తి
C. మొత్తం శక్తి
D. దానిని 2r వ్యాసార్ధానికి మార్చడానికి కావలసిన శక్తి
జాబితా II
(i) −GMm/r
(ii) GMm/4r
(iii) −GMm/2r
(iv) GMm/2r
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
33. తిరిగే వస్తువును (జాబితా I) దాని లక్షణంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. భూస్థిర ఉపగ్రహం
B. ధ్రువ ఉపగ్రహం
C. భూ ఉపరితలాన్ని ఆనుకుని తిరిగే ఉపగ్రహం
D. చంద్రుడు
జాబితా II
(i) ఆవర్తన కాలం సుమారు 27.3 రోజులు
(ii) ఆవర్తన కాలం సుమారు 84 min
(iii) ఆవర్తన కాలం 24 h, భూమధ్యరేఖ పైన
(iv) రెండు ధ్రువాల పైనుంచి వెళ్ళే తక్కువ కక్ష్య
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
34. ఉపగ్రహం వృత్తాకార కక్ష్య వ్యాసార్ధాన్ని 4 రెట్లు చేశారు. రాశిని (జాబితా I) పాత విలువకు గుణకంగా దాని కొత్త విలువతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I
A. కక్ష్య వడి
B. ఆవర్తన కాలం
C. గతిశక్తి
D. కోణీయ ద్రవ్యవేగం
జాబితా II
(i) 8 రెట్లు
(ii) 2 రెట్లు
(iii) సగం
(iv) నాలుగో వంతు
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. కక్ష్య వడి ఉపగ్రహం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
B. కక్ష్యలోని కేంద్రంలో వ్యోమగామి భారరహితంగా అనుభవించడానికి కారణం అక్కడ గురుత్వం సున్నా కావడం.
C. భూస్థిర ఉపగ్రహం తప్పనిసరిగా భూమధ్యరేఖా తలంలో తిరగాలి.
D. ఉపగ్రహం గతిశక్తి దాని మొత్తం శక్తి పరిమాణానికి సమానం.
E. గాలి ఘర్షణ తక్కువ ఎత్తు ఉపగ్రహాన్ని నెమ్మదిస్తుంది.
(a) 4 (b) 2 (c) 3 (d) 5
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. బంధిత కక్ష్యలోని ఉపగ్రహం మొత్తం శక్తి రుణాత్మకం.
B. భూమికి దగ్గరగా ఉన్న ఉపగ్రహానికి దూరంగా ఉన్నదాని కంటే ఎక్కువ మొత్తం శక్తి ఉంటుంది.
C. భూమి దగ్గరి ఉపగ్రహం ఆవర్తన కాలం దాని ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు.
D. భూస్థిర ఉపగ్రహం ఉపరితలం నుంచి సుమారు 36,000 km ఎత్తులో ఉంటుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, C, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, D మాత్రమే
37. వృత్తాకార కక్ష్యలోని అంతరిక్ష కేంద్రంలో ఒక వ్యోమగామి ఉన్నారు. ఈ వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. లోపల సాధారణ లఘులోలకం డోలనాలు చేయదు.
B. గ్లాసు నుంచి పోసిన నీరు నేలపై పడదు.
C. స్ప్రింగ్ తులాదండానికి వేలాడదీసిన ద్రవ్యరాశికి అది సున్నా చూపిస్తుంది.
D. వ్యోమగామి ద్రవ్యరాశి సున్నా అవుతుంది.
(a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3
38. తక్కువ ఎత్తు వృత్తాకార కక్ష్యలోని ఉపగ్రహంపై గాలి ఘర్షణ పనిచేస్తుంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. దాని మొత్తం శక్తి తగ్గుతుంది.
B. దాని కక్ష్య వ్యాసార్ధం తగ్గుతుంది.
C. దాని వడి పెరుగుతుంది.
D. దాని గతిశక్తి తగ్గుతుంది.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) B, C మాత్రమే
39. ఒక గ్రాఫ్ ఉపగ్రహం K, U, E లను కక్ష్య వ్యాసార్ధం r తో చూపిస్తుంది. ఒక వక్రం ధనాత్మకం, రెండు రుణాత్మకం. ఒక r విలువ వద్ద ధనాత్మక వక్రం 4 MJ చూపిస్తుంది. అదే r వద్ద పై రుణ వక్రం, కింది రుణ వక్రం విలువలు (a) −2 MJ, −4 MJ (b) −4 MJ, −8 MJ (c) −8 MJ, −16 MJ (d) −4 MJ, −4 MJ
40. ఒకే గ్రహానికి చెందిన మూడు ఉపగ్రహాల కక్ష్య వ్యాసార్ధం (10⁴ km ప్రమాణాలలో), ఆవర్తన కాలాలు పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి.
| ఉపగ్రహం | r (10⁴ km) | T (h) |
|---|---|---|
| S₁ | 1 | 2 |
| S₂ | 4 | x |
| S₃ | y | 54 |
x, y విలువలు (a) 16 h, 9 (b) 8 h, 9 (c) 16 h, 27 (d) 32 h, 6
41. ఒకే గ్రహానికి చెందిన ఉపగ్రహాలకు log v₀ − log r గ్రాఫ్ సరళరేఖ. దాని వాలు (a) 1/2 (b) −2 (c) −1/2 (d) 3/2
Q42–43 కోసం సన్నివేశం: 200 kg వాతావరణ ఉపగ్రహాన్ని భూ ఉపరితలం నుంచి R = 6400 km ఎత్తులో వృత్తాకార కక్ష్యలో ఉంచారు. ఉపరితలం వద్ద g = 10 m/s² గా తీసుకోండి.
42. దాని కక్ష్య వడి సుమారు (a) 8 km/s (b) 5.66 km/s (c) 4 km/s (d) 11.2 km/s
43. ఈ కక్ష్య నుంచి దానిని పలాయనం చేయించడానికి కావలసిన కనిష్ఠ శక్తి (a) 1.28 × 10¹⁰ J (b) 6.4 × 10⁹ J (c) 1.6 × 10⁹ J (d) 3.2 × 10⁹ J
44. ఒక ఉపగ్రహం భూ ఉపరితలానికి కొంచెం పైన 8 km/s తో తిరుగుతుంది. పలాయనం చేయడానికి దాని చలన దిశలో కావలసిన కనిష్ఠ అదనపు వడి సుమారు (a) 3.3 km/s (b) 11.2 km/s (c) 8 km/s (d) 2.3 km/s
45. భూభ్రమణాన్ని వదిలేస్తే, ద్రవ్యరాశి m గల ఉపగ్రహాన్ని భూ ఉపరితలం నుంచి 2R ఎత్తులోని వృత్తాకార కక్ష్యలోకి తీసుకెళ్లడానికి కావలసిన శక్తి (a) 2mgR/3 (b) mgR/6 (c) 5mgR/6 (d) mgR/3
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | v ∝ r^(−1/2), T ∝ r^(3/2), L ∝ r^(1/2), E పరిమాణం ∝ 1/r |
| 32 | d | K = GMm/2r; U = −GMm/r; E = −GMm/2r; (GMm/2)(1/r − 1/2r) = GMm/4r |
| 33 | b | GEO 24 h; ధ్రువ ఉపగ్రహం ధ్రువాల పైన; 2π√(R/g) ≈ 84 min; చంద్రుడు సుమారు 27.3 రోజులు |
| 34 | c | 4^(−1/2) = 1/2; 4^(3/2) = 8; 1/4; 4^(1/2) = 2 |
| 35 | c | A, C, D సరైనవి; కక్ష్యలో గురుత్వం సున్నా కాదు; ఘర్షణ ఉపగ్రహ వేగాన్ని పెంచుతుంది |
| 36 | b | B తప్పు: దగ్గరి కక్ష్యకు ఎక్కువ రుణ శక్తి |
| 37 | d | ద్రవ్యరాశి ఎప్పుడూ మారదు; స్వేచ్ఛా పతనంలో A, B, C సరైనవి |
| 38 | a | E తగ్గుతుంది, r తగ్గుతుంది, K = −E పెరుగుతుంది; D తప్పు |
| 39 | b | ధనాత్మక వక్రం K; E = −K = −4 MJ; U = 2E = −8 MJ |
| 40 | a | T ∝ r^(3/2): 4^(1.5) × 2 = 16 h; 27^(2/3) = 9 |
| 41 | c | v ∝ r^(−1/2) |
| 42 | b | v = √(gR²/2R) = √(gR/2) = √(3.2 × 10⁷) = 5657 m/s |
| 43 | d | r = 2R తో GMm/2r: mgR/4 = 200 × 10 × 6.4 × 10⁶/4 = 3.2 × 10⁹ J |
| 44 | a | vₑ = √2 × 8 = 11.31 km/s; అదనపు = 3.31 km/s |
| 45 | c | r = 3R: −GMm/6R − (−GMm/R) = 5GMm/6R = 5mgR/6 |