అధ్యాయం 4: స్నిగ్ధత (Viscosity)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
స్నిగ్ధత అంటే ఏమిటి, న్యూటన్ స్నిగ్ధ ప్రవాహ నియమం.
స్నిగ్ధతా గుణకం ప్రమాణాలు, మితులు, సాధారణ విలువలు.
ఉష్ణోగ్రత ద్రవాల, వాయువుల స్నిగ్ధతను ఎలా మారుస్తుంది.
స్టోక్స్ నియమం, అంత్య వేగం ఉత్పాదన.
ధారారేఖా, అల్లకల్లోల ప్రవాహం, రేనాల్డ్స్ సంఖ్య, క్రాంతిక వేగం.
NEET ఇష్టమైనవి: బిందువులు కలవడం, అంత్య వేగాల నిష్పత్తులు, అంత్య వడికి ముందు త్వరణం.
4.1 స్నిగ్ధత అంటే ఏమిటి?
తేనె, నీరు పక్కపక్కనే పోయండి. నీరు చెంచా నుంచి వెంటనే జారుతుంది; తేనె నెమ్మదిగా పాకుతుంది. తేనెకు అంతర్గత ఘర్షణ ఎక్కువ. ప్రవాహి పొరల మధ్య సాపేక్ష చలనాన్ని వ్యతిరేకించే ధర్మమే స్నిగ్ధత (Viscosity).
సమతల బల్లపై ప్రవహిస్తున్న ద్రవాన్ని ఊహించుకోండి. బల్లను తాకే పొర దానికి అతుక్కుని కదలదు. పైన ఉన్న ప్రతి పొర కింది పొర కంటే కొంచెం వేగంగా కదులుతుంది. వేగవంతమైన పొర కింది నెమ్మది పొరను ముందుకు లాగుతుంది; నెమ్మది పొర వేగవంతమైనదాన్ని వెనక్కి పట్టి ఉంచుతుంది. పొరల మధ్య ఉండే ఈ స్పర్శరేఖీయ బలమే స్నిగ్ధ బలం (Viscous force).
పొరల అడ్డంగా దూరంతో వడిలో వచ్చే మార్పు dv/dx ను వేగ ప్రవణత (Velocity gradient) అంటారు.
న్యూటన్ స్నిగ్ధ ప్రవాహ నియమం: రెండు పొరల మధ్య స్నిగ్ధ బలం వాటి స్పర్శ వైశాల్యానికి, వేగ ప్రవణతకు అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
రుణ గుర్తు బలం సాపేక్ష చలనాన్ని వ్యతిరేకిస్తుందని చూపిస్తుంది. స్థిరాంకం η (ఈటా) ను స్నిగ్ధతా గుణకం (Coefficient of viscosity) అంటారు. స్థిర పలక, v వడితో కదిలే పలక మధ్య d మందం గల సన్నని పొరకు ప్రవణత కేవలం v/d, కాబట్టి F = ηAv/d.
SI ప్రమాణం: N s/m² = Pa s (పాయిసుయిల్, Pl అని కూడా అంటారు).
CGS ప్రమాణం: పోయిజ్. 1 poise = 0.1 Pa s.
మితులు: [M L⁻¹ T⁻¹].
గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద సుమారు విలువలు: గాలి 1.8 × 10⁻⁵ Pa s, నీరు 1.0 × 10⁻³ Pa s, రక్తం సుమారు 3 × 10⁻³ Pa s, ఇంజన్ ఆయిల్ సుమారు 0.1 నుంచి 0.5 Pa s, గ్లిసరిన్ సుమారు 1.5 Pa s, తేనె అనేక Pa s.
4.2 స్నిగ్ధతపై ఉష్ణోగ్రత ప్రభావం
| ప్రవాహి | వేడి చేసితే స్నిగ్ధత | ఎందుకు |
|---|---|---|
| ద్రవాలు | తగ్గుతుంది | అణువులు దూరంగా జరుగుతాయి; పొరల మధ్య సంసంజన బలాలు బలహీనపడతాయి |
| వాయువులు | పెరుగుతుంది | వేగవంతమైన అణువులు ఒక పొర నుంచి మరొక పొరకు ఎక్కువ ద్రవ్యవేగాన్ని మోసుకెళతాయి |
అందుకే వేడిగా ఉన్న నెయ్యి సులభంగా పోస్తుంది, వేడిగా ఉండే భారత వేసవికి చిక్కనైన గ్రేడ్ ఇంజన్ ఆయిల్ సరిపోతుంది. ద్రవాల స్నిగ్ధతపై పీడనం ప్రభావం చాలా తక్కువ.
4.3 స్టోక్స్ నియమం
స్నిగ్ధ ప్రవాహి గుండా నెమ్మదిగా కదిలే చిన్న గోళం ప్రవాహి పొరలను తనతో లాగుతుంది. ప్రవాహి స్నిగ్ధ కర్షణం (drag) తో దాన్ని వ్యతిరేకిస్తుంది. స్టోక్స్ కనుగొన్నది:
ఇక్కడ r గోళం వ్యాసార్ధం, v ప్రవాహికి సాపేక్షంగా దాని వడి.
మితుల ద్వారా ఈ రూపాన్ని సరిచూడవచ్చు. F అనేది η, r, v లపై F = k ηᵃ rᵇ vᶜ గా ఆధారపడితే, [M L T⁻²] = [M L⁻¹ T⁻¹]ᵃ [L]ᵇ [L T⁻¹]ᶜ. M ని సరిపోల్చగా a = 1. T ని సరిపోల్చగా a + c = 2, కాబట్టి c = 1. L ని సరిపోల్చగా −a + b + c = 1, కాబట్టి b = 1. అందువల్ల F ∝ ηrv; ప్రయోగం k = 6π అని ఇస్తుంది.
స్టోక్స్ నియమం తక్కువ వడులకు (ధారారేఖా ప్రవాహం), గోళంతో పోలిస్తే చాలా పెద్దదైన ప్రవాహికి మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
4.4 అంత్య వేగం
గ్లిసరిన్ ఉన్న ఎత్తైన జాడీలో ఉక్కు బంతిని వేయండి. మొదట అది వేగం పుంజుకుంటుంది. కొద్దిసేపటికే స్థిర వడితో కిందకు కదులుతుంది. ఆ స్థిర వడియే అంత్య వేగం (Terminal velocity).
σ సాంద్రత గల ద్రవంలో ఉన్న బంతి (వ్యాసార్ధం r, సాంద్రత ρ) పై మూడు బలాలు పనిచేస్తాయి:
భారం, కిందకు: (4/3)πr³ρg.
ప్లవన బలం, పైకి: (4/3)πr³σg.
స్నిగ్ధ కర్షణం, పైకి: 6πηrv, వడితో పెరుగుతుంది.
వడి పెరిగే కొద్దీ కర్షణం పెరుగుతుంది, కిందికి ఫలిత బలం తగ్గుతుంది. ఫలిత బలం సున్నా అయినప్పుడు వడి మారడం ఆగిపోతుంది. ఆ సమయంలో v = v_t:

బంతి g(1 − σ/ρ) త్వరణంతో మొదలవుతుంది, కానీ ఫలిత బలం సున్నా అయ్యే వరకు వడితో కర్షణం పెరుగుతుంది, వడి vₜ వద్ద స్థిరపడుతుంది.
ముఖ్య అంశాలు:
v_t ∝ r². పెద్ద బిందువు చాలా వేగంగా పడుతుంది.
v_t ∝ 1/η. చిక్కనైన ద్రవంలో బంతి నెమ్మదిగా పడుతుంది.
σ > ρ అయితే (నీటిలో గాలి బుడగ), v_t రుణాత్మకం: బుడగ స్థిర వడితో పైకి లేస్తుంది.
ఏ వడి v వద్దైనా త్వరణం a = g(1 − σ/ρ)(1 − v/v_t). ఇది g(1 − σ/ρ) వద్ద మొదలై సున్నాకు తగ్గుతుంది.
బిందువులు కలవడం. ఒక్కొక్కటి r వ్యాసార్ధం, v అంత్య వేగం గల n సర్వసమాన చిన్న బిందువులు కలిసి ఒక పెద్ద బిందువు అవుతాయనుకోండి. ఘనపరిమాణం సంరక్షితమవుతుంది: (4/3)πR³ = n(4/3)πr³, కాబట్టి R = n^(1/3) r. v_t ∝ r² కాబట్టి పెద్ద బిందువు అంత్య వేగం n^(2/3) v.
అనువర్తనాలు: వర్షపు చుక్కలు వందల m/s కాకుండా కొన్ని m/s వడితోనే నేలకు చేరతాయి; పారాచూట్ పెద్ద వైశాల్యం కర్షణాన్ని పెంచి అంత్య వడిని తగ్గిస్తుంది; మిల్లికాన్ నూనె బిందువుల అంత్య వేగంతో ఎలక్ట్రాన్ ఆవేశాన్ని కనుగొన్నాడు; గ్లాసులోని నది నీటిలో సన్నని బురద నెమ్మదిగా అడుగుకు చేరుతుంది.
4.5 ధారారేఖా, అల్లకల్లోల ప్రవాహం, క్రాంతిక వేగం
తక్కువ వడి వద్ద ద్రవం నున్నని సమాంతర పొరలుగా కదులుతుంది: ధారారేఖా (స్తరీయ) ప్రవాహం (Streamline/laminar flow). వడిని ఒక విలువ దాటి పెంచితే ప్రవాహం సుడిగుండాలుగా విడిపోతుంది: అల్లకల్లోల ప్రవాహం (Turbulent flow). అగరుబత్తి నుంచి పొగ మొదట సరళమైన దారంలా పైకి లేస్తుంది, తర్వాత మెలితిరిగి చెదరిపోతుంది. ఇదే ధారారేఖా నుంచి అల్లకల్లోల ప్రవాహానికి మార్పు.
ప్రవాహం అల్లకల్లోలంగా మారే వడియే క్రాంతిక వేగం (Critical velocity) v_c. ఇది ప్రవాహి స్నిగ్ధత, సాంద్రత, గొట్టం వ్యాసం D పై ఆధారపడుతుంది. రేనాల్డ్స్ వీటిని ఒక మితులు లేని సంఖ్యగా కలిపాడు:
రేనాల్డ్స్ సంఖ్య (Reynolds number) Rₑ అనేది జడత్వ బలానికి, స్నిగ్ధ బలానికి గల నిష్పత్తి. గొట్టంలో సాధారణ ప్రవర్తన:
| రేనాల్డ్స్ సంఖ్య | ప్రవాహ రకం |
|---|---|
| సుమారు 1000 కంటే తక్కువ | ధారారేఖా |
| సుమారు 1000 నుంచి 2000 | అస్థిరం, మారవచ్చు |
| సుమారు 2000 కంటే ఎక్కువ | అల్లకల్లోలం |
Rₑ ను దాని క్రాంతిక విలువకు సమానం చేస్తే క్రాంతిక వేగం వస్తుంది:
కాబట్టి స్నిగ్ధ ప్రవాహులకు, తక్కువ సాంద్రతకు, ఇరుకైన గొట్టాలకు ప్రవాహం సులభంగా ధారారేఖాగా ఉంటుంది. అల్లకల్లోలం శక్తిని ఉష్ణంగా వృథా చేస్తుంది; కలపడం అవసరమైనచోట అది ఉపయోగపడుతుంది, ఉదాహరణకు కొన్ని ఇంజన్లలో, లేదా వైద్యుడు కఫ్ ద్వారా వినే రక్త ప్రవాహ శబ్దాలలో.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: 0.1 m² వైశాల్యం గల లోహపు పలక స్థిర తలంపై ఉన్న 2 mm మందపు నూనె పొరపై 0.2 m/s వడితో జారుతుంది. η = 0.9 Pa s. కావలసిన బలం కనుక్కోండి.
సాధన: F = ηAv/d = 0.9 × 0.1 × 0.2 / 0.002 = 9 N.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: η = 0.5 Pa s గల నూనెలో 0.1 m/s వడితో కదులుతున్న 2 mm వ్యాసార్ధం గల బంతిపై స్నిగ్ధ కర్షణం కనుక్కోండి.
సాధన: F = 6πηrv = 6 × 3.14 × 0.5 × 2 × 10⁻³ × 0.1 = 1.9 × 10⁻³ N.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: 1 mm వ్యాసార్ధం గల ఉక్కు బంతి (సాంద్రత 7800 kg/m³) గ్లిసరిన్ (సాంద్రత 1260 kg/m³, η = 1.5 Pa s) గుండా పడుతుంది. దాని అంత్య వేగం కనుక్కోండి.
సాధన: v_t = 2r²(ρ − σ)g/(9η) = 2 × 10⁻⁶ × 6540 × 10 / (9 × 1.5) = 0.1308/13.5 = 9.7 × 10⁻³ m/s, సుమారు 1 cm/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: 0.1 mm వ్యాసార్ధం గల వర్షపు చుక్క గాలి (η = 1.8 × 10⁻⁵ Pa s) గుండా పడుతుంది. గాలి సాంద్రతను వదిలేయండి. దాని అంత్య వేగం కనుక్కోండి.
సాధన: v_t = 2 × (10⁻⁴)² × 1000 × 10 / (9 × 1.8 × 10⁻⁵) = 2 × 10⁻⁴ / 1.62 × 10⁻⁴ ≈ 1.2 m/s. 2 km నుంచి స్వేచ్ఛగా పడితే చుక్క సుమారు 200 m/s వడి చేరుకుంటుంది; కర్షణం దాన్ని మెల్లగా ఉంచుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: ఒక్కొక్కటి 5 cm/s అంత్య వేగంతో పడుతున్న ఎనిమిది సర్వసమాన బిందువులు కలిసి ఒక బిందువు అవుతాయి. దాని అంత్య వేగం కనుక్కోండి.
సాధన: R = 8^(1/3) r = 2r. v ∝ r², కాబట్టి కొత్త వడి = 4 × 5 = 20 cm/s.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: 1 mm వ్యాసార్ధం గల గాలి బుడగ 1200 kg/m³ సాంద్రత, η = 0.8 Pa s గల ద్రవం గుండా పైకి లేస్తుంది. గాలి సాంద్రతను వదిలేసి, దాని స్థిర వడి కనుక్కోండి.
సాధన: v = 2r²σg/(9η) = 2 × 10⁻⁶ × 1200 × 10 / (9 × 0.8) = 0.024/7.2 = 3.3 × 10⁻³ m/s, పైకి.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: నీరు (η = 10⁻³ Pa s) 2 cm వ్యాసం గల గొట్టంలో ప్రవహిస్తుంది. క్రాంతిక రేనాల్డ్స్ సంఖ్య 1000 అని తీసుకుంటే, ధారారేఖా ప్రవాహానికి గరిష్ఠ వడి కనుక్కోండి.
సాధన: v_c = Rₑη/(ρD) = 1000 × 10⁻³ / (1000 × 0.02) = 0.05 m/s. 5 cm/s దాటితే ప్రవాహం అస్థిరంగా మారడం మొదలవ్వచ్చు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: 8000 kg/m³ సాంద్రత గల బంతిని 1000 kg/m³ సాంద్రత గల ద్రవంలో వదిలారు. (a) వదిలిన వెంటనే, (b) దాని వడి అంత్య వేగంలో సగం అయినప్పుడు త్వరణం కనుక్కోండి.
సాధన: (a) a₀ = g(1 − σ/ρ) = 10 × (1 − 1/8) = 8.75 m/s². (b) కర్షణం వడికి అనులోమానుపాతం, కాబట్టి v_t/2 వద్ద కర్షణం (భారం − ప్లవనం) లో సగం. ఫలిత బలం సగమవుతుంది: a = 8.75/2 ≈ 4.4 m/s².
త్వరిత పునశ్చరణ
F = ηA dv/dx; సన్నని పొరకు F = ηAv/d.
η: Pa s, [M L⁻¹ T⁻¹]; 1 poise = 0.1 Pa s.
ద్రవాలు: వేడి చేస్తే η తగ్గుతుంది. వాయువులు: వేడి చేస్తే η పెరుగుతుంది.
స్టోక్స్: F = 6πηrv.
v_t = 2r²(ρ − σ)g/(9η); v_t ∝ r².
n బిందువులు కలిసితే: R = n^(1/3) r, v = n^(2/3) v₀.
Rₑ = ρvD/η (మితులు లేనిది). ~1000 కంటే తక్కువ ధారారేఖా, ~2000 కంటే ఎక్కువ అల్లకల్లోలం. v_c = Rₑη/(ρD).
NEET లో సాధారణ తప్పులు
వేడి చేస్తే వాయువు స్నిగ్ధత తగ్గుతుందని చెప్పడం. అది పెరుగుతుంది.
ప్లవనాన్ని మరిచిపోవడం: v_t లో (ρ − σ) కి బదులు ρ వాడడం.
v_t ∝ r అని తీసుకోవడం. అది r² లా మారుతుంది.
బిందువులు కలిసే ప్రశ్నల్లో v ని n^(2/3) తో కాకుండా n తో గుణించడం.
ద్రవంలో బంతి ఎప్పుడూ g త్వరణంతోనే కదులుతుందని అనుకోవడం. దాని త్వరణం సున్నాకు తగ్గుతుంది.
రేనాల్డ్స్ సంఖ్యలో వ్యాసానికి బదులు వ్యాసార్ధం వాడడం (సూత్రం D ని వాడుతుంది).
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. స్నిగ్ధతా గుణకం SI ప్రమాణం (a) N s m⁻² (b) N m⁻² s⁻¹ (c) N m s (d) N s⁻¹
2. స్నిగ్ధతా గుణకం మితి సూత్రం (a) [M L T⁻¹] (b) [M L⁻² T⁻²] (c) [M L⁻¹ T⁻¹] (d) [M⁰ L⁰ T⁰]
3. ద్రవాన్ని వేడి చేసితే దాని స్నిగ్ధత (a) పెరుగుతుంది (b) తగ్గుతుంది (c) మారదు (d) మొదట పెరిగి తర్వాత తగ్గుతుంది
4. వాయువును వేడి చేసితే దాని స్నిగ్ధత (a) తగ్గుతుంది (b) అలాగే ఉంటుంది (c) సున్నా అవుతుంది (d) పెరుగుతుంది
5. గోళంపై స్నిగ్ధ కర్షణానికి స్టోక్స్ నియమం (a) F = 6πηrv (b) F = 6πηr²v (c) F = 4πηrv (d) F = 6πηrv²
6. బంతి అంత్య వేగంతో కదులుతున్నప్పుడు దానిపై ఫలిత బలం (a) గరిష్ఠం (b) సున్నా (c) దాని భారానికి సమానం (d) ప్లవన బలానికి సమానం
7. ద్రవంలో గోళం అంత్య వేగం దీనికి అనులోమానుపాతం (a) r (b) 1/r (c) r² (d) r³
8. రేనాల్డ్స్ సంఖ్య (a) ప్రమాణం Pa s (b) మితులు లేనిది (c) ప్రమాణం N/m (d) ప్రమాణం m/s
9. ప్రవాహం అల్లకల్లోలంగా ఉండే అవకాశం ఎక్కువగా ఉండేది (a) వడి ఎక్కువ, స్నిగ్ధత తక్కువ ఉన్నప్పుడు (b) వడి తక్కువ, స్నిగ్ధత ఎక్కువ ఉన్నప్పుడు (c) గొట్టం ఇరుకు, వడి తక్కువ ఉన్నప్పుడు (d) ప్రవాహి చాలా స్నిగ్ధంగా ఉన్నప్పుడు
10. ఒక పోయిజ్ దీనికి సమానం (a) 10 Pa s (b) 1 Pa s (c) 100 Pa s (d) 0.1 Pa s
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 0.2 m² వైశాల్యం గల పలక 1 mm నూనె పొర (η = 0.5 Pa s) పై 0.1 m/s వడితో కదులుతుంది. దానిపై స్నిగ్ధ బలం (a) 1 N (b) 10 N (c) 100 N (d) 0.1 N
12. r వ్యాసార్ధం గల బిందువు v అంత్య వేగంతో పడుతుంది. అదే ద్రవంతో 2r వ్యాసార్ధం గల బిందువు అంత్య వేగం (a) 2v (b) 8v (c) 4v (d) v/4
13. ఒక్కొక్కటి v అంత్య వేగం గల 27 సర్వసమాన బిందువులు కలిసి ఒకే బిందువు అవుతాయి. దాని అంత్య వేగం (a) 9v (b) 3v (c) 27v (d) 81v
14. 1 mm వ్యాసార్ధం గల గోళం η = 0.5 Pa s గల ద్రవం గుండా 2 cm/s వడితో కదులుతుంది. స్నిగ్ధ కర్షణం సుమారు (a) 6.0 × 10⁻⁵ N (b) 3.8 × 10⁻⁴ N (c) 1.9 × 10⁻³ N (d) 1.9 × 10⁻⁴ N
15. నీరు (η = 10⁻³ Pa s) 1 cm వ్యాసం గల గొట్టంలో 0.1 m/s వడితో ప్రవహిస్తుంది. రేనాల్డ్స్ సంఖ్య (a) 100 (b) 1000 (c) 10 (d) 10⁴
16. క్రాంతిక రేనాల్డ్స్ సంఖ్య 2000 అని తీసుకుంటే, 2 cm వ్యాసం గల గొట్టంలో నీటి (η = 10⁻³ Pa s) క్రాంతిక వేగం (a) 0.1 m/s (b) 1 m/s (c) 0.01 m/s (d) 0.2 m/s
17. 0.2 mm వ్యాసార్ధం గల వర్షపు చుక్క గాలి (η = 1.8 × 10⁻⁵ Pa s) గుండా పడుతుంది. గాలి సాంద్రతను వదిలేస్తే దాని అంత్య వేగం సుమారు (a) 1.2 m/s (b) 2.5 m/s (c) 4.9 m/s (d) 9.8 m/s
18. ఎత్తైన నూనె జాడీలో బంతిని వదిలారు. దాని వడి–కాల గ్రాఫ్ (a) పెరిగి మళ్ళీ సున్నాకు తగ్గుతుంది (b) ఎప్పటికీ సరళరేఖలా పెరుగుతూనే ఉంటుంది (c) పెరిగి ఒక స్థిర విలువ వద్ద సమతలమవుతుంది (d) మొదటి నుంచీ స్థిరం
19. ఒకే పదార్థంతో చేసిన రెండు బంతుల వ్యాసార్ధాలు 1 mm, 3 mm. ఒకే ద్రవంలో వాటి అంత్య వేగాల నిష్పత్తి (a) 1 : 3 (b) 1 : 9 (c) 3 : 1 (d) 1 : 27
20. పారాచూటిస్ట్ స్థిర వడికి చేరడానికి కారణం (a) గురుత్వం సున్నా అవుతుంది (b) ప్లవనం భారాన్ని మించుతుంది (c) ద్రవ్యరాశి తగ్గుతుంది (d) గాలి కర్షణం వడితో పెరిగి భారాన్ని సమతుల్యం చేస్తుంది
21. 3000 kg/m³ సాంద్రత గల బంతి 1000 kg/m³ సాంద్రత గల ద్రవం గుండా అంత్య వేగంతో పడుతుంది. స్నిగ్ధ బలానికి, దాని భారానికి నిష్పత్తి (a) 2/3 (b) 1/3 (c) 1 (d) 3/2
22. వేసవిలో చిక్కనైన గ్రేడ్ ఇంజన్ ఆయిల్ వాడేది ఎందుకంటే (a) ఉష్ణోగ్రతతో ద్రవాల స్నిగ్ధత పెరుగుతుంది (b) వేసవిలో ఆయిల్ మరుగుతుంది (c) ఉష్ణోగ్రత పెరిగే కొద్దీ ద్రవాల స్నిగ్ధత తగ్గుతుంది (d) వేసవిలో ఆయిల్ సాంద్రత పెరుగుతుంది
స్థాయి 3: సవాలు
23. 4000 kg/m³ సాంద్రత గల బంతిని 1000 kg/m³ సాంద్రత గల ద్రవంలో వదిలారు. దాని వడి అంత్య వేగంలో సగం అయినప్పుడు త్వరణం (a) 7.5 m/s² (b) 3.75 m/s² (c) 5 m/s² (d) 2.5 m/s²
24. 2 mm వ్యాసార్ధం గల ఉక్కు బంతి (సాంద్రత 7800 kg/m³) 900 kg/m³ సాంద్రత, η = 2 Pa s గల నూనె గుండా పడుతుంది. దాని అంత్య వేగం సుమారు (a) 3.1 cm/s (b) 6.1 cm/s (c) 1.5 cm/s (d) 31 cm/s
25. ఒకే పదార్థంతో చేసిన r, 2r వ్యాసార్ధాల రెండు బంతులు ఒకే ద్రవంలో అంత్య వేగంతో పడుతున్నాయి. స్నిగ్ధ కర్షణం వల్ల కోల్పోయే సామర్థ్యాల నిష్పత్తి (పెద్దది : చిన్నది) (a) 8 (b) 16 (c) 32 (d) 4
26. 4 cm/s అంత్య వేగంతో పడుతున్న బిందువు 8 సర్వసమాన చిన్న బిందువులుగా విడిపోతుంది. ప్రతి చిన్న బిందువు అంత్య వేగం (a) 2 cm/s (b) 0.5 cm/s (c) 0.25 cm/s (d) 1 cm/s
27. 10 g ద్రవ్యరాశి, 5000 kg/m³ సాంద్రత గల బంతి 1000 kg/m³ సాంద్రత గల ద్రవం గుండా అంత్య వేగంతో పడుతుంది. దానిపై స్నిగ్ధ బలం (a) 0.08 N (b) 0.1 N (c) 0.02 N (d) 0.12 N
28. 0.5 mm వ్యాసార్ధం గల గాలి బుడగ 1000 kg/m³ సాంద్రత గల ద్రవం గుండా స్థిరంగా 0.5 cm/s వడితో పైకి లేస్తుంది. గాలి సాంద్రతను వదిలేస్తే ద్రవ స్నిగ్ధత సుమారు (a) 0.011 Pa s (b) 1.1 Pa s (c) 0.11 Pa s (d) 11 Pa s
29. ప్రతిపాదన (A): గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద తేనె నీటి కంటే నెమ్మదిగా ప్రవహిస్తుంది.
కారణం (R): ద్రవాన్ని వేడి చేసితే దాని స్నిగ్ధత తగ్గుతుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కి సరైన వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: రేనాల్డ్స్ సంఖ్య అనేది ప్రవహిస్తున్న ప్రవాహిలో జడత్వ బలానికి, స్నిగ్ధ బలానికి గల నిష్పత్తి.
వాక్యం II: మిగిలినవి సమానంగా ఉంటే, ఎక్కువ స్నిగ్ధత గల ప్రవాహిలో ప్రవాహం అల్లకల్లోలంగా మారే అవకాశం ఎక్కువ.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | η = F/(A dv/dx) నుంచి N s/m² |
| 2 | c | [M L T⁻²]/([L²][T⁻¹]) |
| 3 | b | వేడికి సంసంజనం బలహీనపడుతుంది |
| 4 | d | వేగవంతమైన అణువులు ఎక్కువ ద్రవ్యవేగాన్ని బదిలీ చేస్తాయి |
| 5 | a | స్టోక్స్ నియమం |
| 6 | b | వడి స్థిరం అంటే త్వరణం సున్నా |
| 7 | c | v_t = 2r²(ρ − σ)g/9η |
| 8 | b | ρvD/η కు మితులు లేవు |
| 9 | a | ఎక్కువ Rₑ అంటే అల్లకల్లోలం |
| 10 | d | 1 poise = 0.1 Pa s |
| 11 | b | 0.5 × 0.2 × 0.1/0.001 = 10 N |
| 12 | c | v ∝ r² |
| 13 | a | v × 27^(2/3) = 9v |
| 14 | d | 6π × 0.5 × 10⁻³ × 0.02 = 1.9 × 10⁻⁴ N |
| 15 | b | 1000 × 0.1 × 0.01/10⁻³ = 1000 |
| 16 | a | 2000 × 10⁻³/(1000 × 0.02) = 0.1 m/s |
| 17 | c | 2 × 4×10⁻⁸ × 10⁴/(1.62×10⁻⁴) ≈ 4.9 m/s |
| 18 | c | వడి అంత్య వేగాన్ని సమీపిస్తుంది |
| 19 | b | (1/3)² = 1/9 |
| 20 | d | ఫలిత బలం సున్నా అయ్యే వరకు వడితో కర్షణం పెరుగుతుంది |
| 21 | a | F_v = W − B, నిష్పత్తి (ρ − σ)/ρ = 2/3 |
| 22 | c | వేడి ఆయిల్ పలుచబడుతుంది, కాబట్టి చిక్కనైన గ్రేడ్ ఎంచుకుంటారు |
| 23 | b | a₀ = 7.5 m/s²; v_t/2 వద్ద సగమవుతుంది |
| 24 | a | 2 × 4×10⁻⁶ × 6900 × 10/18 ≈ 0.031 m/s |
| 25 | c | P = 6πηrv² ∝ r⁵, 2⁵ = 32 |
| 26 | d | r సగమవుతుంది, v నాలుగో వంతు: 1 cm/s |
| 27 | a | mg(1 − σ/ρ) = 0.1 × 0.8 = 0.08 N |
| 28 | c | η = 2r²σg/(9v) = 0.11 Pa s |
| 29 | b | రెండూ సరైనవి; తేనె–నీరు తేడాను వేడిమి వివరించదు |
| 30 | c | ఎక్కువ η Rₑ ని తగ్గిస్తుంది, ధారారేఖా ప్రవాహాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
వేర్వేరు వడులతో కదిలే ప్రవాహి పొరల మధ్య అంతర్గత ఘర్షణే స్నిగ్ధత.
వేగ ప్రవణత dv/dx అంటే పొరల అడ్డంగా ప్రమాణ దూరానికి వడిలో మార్పు. ప్రమాణం s⁻¹.
న్యూటన్ స్నిగ్ధతా నియమం: F = −ηA dv/dx. v వడితో కదిలే పలక కింద d మందం గల సన్నని పొరకు: F = ηAv/d.
స్నిగ్ధతా గుణకం η: SI ప్రమాణం Pa s (N s/m²), మితులు [M L⁻¹ T⁻¹]. CGS ప్రమాణం పోయిజ్; 1 poise = 0.1 Pa s.
ద్రవాన్ని వేడి చేస్తే స్నిగ్ధత తగ్గుతుంది (బలహీన సంసంజనం). వాయువును వేడి చేస్తే స్నిగ్ధత పెరుగుతుంది (ఎక్కువ ద్రవ్యవేగ బదిలీ).
స్టోక్స్ నియమం: ప్రవాహి గుండా నెమ్మదిగా కదిలే చిన్న గోళంపై F = 6πηrv.
పడుతున్న గోళంపై భారం (కిందకు), ప్లవనం (పైకి), స్నిగ్ధ కర్షణం (చలనానికి వ్యతిరేకంగా) పనిచేస్తాయి.
అంత్య వేగం: v_t = 2r²(ρ − σ)g/(9η), ρ గోళం సాంద్రత, σ ప్రవాహి సాంద్రత.
v_t ∝ r². σ అనేది ρ కంటే ఎక్కువైతే (నీటిలో గాలి బుడగ), v_t పైకి.
నిశ్చల స్థితి నుంచి వదిలిన గోళం ప్రారంభ త్వరణం: a₀ = g(1 − σ/ρ). తర్వాత త్వరణం సున్నాకు తగ్గుతుంది.
n సమాన బిందువులు కలిసి ఒకటిగా: R = n^(1/3) r, కాబట్టి v_t n^(2/3) రెట్లు.
రేనాల్డ్స్ సంఖ్య Re = ρvD/η, మితులు లేనిది. సుమారు 1000 కంటే తక్కువ: ధారారేఖా; 1000 నుంచి 2000: అస్థిరం; సుమారు 2000 కంటే ఎక్కువ: అల్లకల్లోలం.
క్రాంతిక వేగం v_c = Re η/(ρD). ఇరుకైన గొట్టాలలో చిక్కనైన, నెమ్మది ప్రవాహం ధారారేఖాగానే ఉంటుంది.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | ప్రమాణం లేదా మితి |
|---|---|---|
| స్నిగ్ధ బలం | F = ηA dv/dx | N |
| సన్నని పొర | F = ηAv/d | N |
| స్నిగ్ధతా గుణకం | η | Pa s, [M L⁻¹ T⁻¹] |
| పోయిజ్ | 1 poise = 0.1 Pa s | CGS |
| స్టోక్స్ నియమం | F = 6πηrv | చిన్న, నెమ్మది గోళం |
| అంత్య వేగం | 2r²(ρ − σ)g/(9η) | m/s |
| ప్రారంభ త్వరణం | g(1 − σ/ρ) | m/s² |
| n బిందువులు కలిసితే | v → n^(2/3) v | 8 బిందువులు: 4 రెట్లు |
| రేనాల్డ్స్ సంఖ్య | ρvD/η | ప్రమాణం లేదు |
| క్రాంతిక వేగం | Re η/(ρD) | m/s |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"Six Pies Eat Rotis Very fast": 6, π, η (eta), r, v — స్టోక్స్ బలం F = 6πηrv.
"రెండు r-వర్గం పై తొమ్మిది ఈటా": అంత్య వేగం = 2r²(ρ − σ)g/(9η). నాలుకమెలిక పదంలా అనుకోండి.
"వేడి తేనె జారుతుంది, వేడి గాలి పట్టుకుంటుంది": వేడి ద్రవం సులభంగా ప్రవహిస్తుంది (η తగ్గుతుంది); వేడి వాయువు ఎక్కువ స్నిగ్ధమవుతుంది (η పెరుగుతుంది).
"Rho V D over Eta, రేనాల్డ్స్ అంపైర్": Re = ρvD/η ప్రవాహం నున్నగా ఉంటుందా, అల్లకల్లోలంగా ఉంటుందా నిర్ణయిస్తుంది.
"ఎనిమిది నాలుగు అవుతుంది": ఎనిమిది బిందువులు కలిసితే అంత్య వడి నాలుగు రెట్లు (8^(2/3) = 4).
భావనల అనుసంధానం
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలు: అంత్య వేగం ఫలిత బలం సున్నా సమస్య, పారాచూట్ లేదా స్థిర వడితో గరుకు వాలుపై కదిలే వస్తువు లాగా.
భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 1: భౌతిక శాస్త్రం మరియు కొలతలు: మితి విశ్లేషణ స్టోక్స్ నియమాన్ని ఇస్తుంది, రేనాల్డ్స్ సంఖ్యకు మితులు లేవని చూపిస్తుంది.
జీవశాస్త్రం పుస్తకం 5: మానవ శరీర ధర్మశాస్త్రం: రక్తం స్నిగ్ధమైనది; కేశనాళికలలో ప్రవాహం ధారారేఖా, ఎర్ర రక్త కణాలు పెరిగితే రక్త స్నిగ్ధత పెరుగుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I లోని ప్రతి రాశిని జాబితా II లోని దాని అర్థంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. అంత్య వేగం
B. క్రాంతిక వేగం
C. వేగ ప్రవణత
D. స్నిగ్ధతా గుణకం
జాబితా II:
i. పొరల అడ్డంగా దూరంతో ప్రవాహ వడి మారే రేటు
ii. ధారారేఖా ప్రవాహం అల్లకల్లోలంగా విడిపోవడం మొదలయ్యే వడి
iii. ప్రమాణ వేగ ప్రవణతకు స్పర్శరేఖీయ ప్రతిబలం
iv. పడుతున్న వస్తువుపై ఫలిత బలం సున్నా అయ్యే వడి
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
32. ప్రతి నియమం లేదా రాశిని దాని సూత్రంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. న్యూటన్ స్నిగ్ధతా నియమం
B. స్టోక్స్ నియమం
C. అంత్య వేగం
D. రేనాల్డ్స్ సంఖ్య
జాబితా II:
i. 6πηrv
ii. ρvD/η
iii. −ηA dv/dx
iv. 2r²(ρ − σ)g/(9η)
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
33. ఒక చిన్న గోళం ద్రవం గుండా v అంత్య వేగంతో పడుతుంది. ప్రతి మార్పును కొత్త అంత్య వేగంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. వ్యాసార్ధం రెట్టింపు (అదే పదార్థం)
B. ద్రవ స్నిగ్ధత రెట్టింపు
C. అలాంటి 27 సర్వసమాన బిందువులు కలిసి ఒకటిగా
D. ద్రవ సాంద్రతకు సమాన సాంద్రత గల గోళంతో మార్చితే
జాబితా II:
i. సున్నా
ii. v/2
iii. 4v
iv. 9v
(a) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-ii, B-iii, C-iv, D-i
34. ప్రతి అంశాన్ని దాని విలువ లేదా మితులతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 1 poise
B. η మితులు
C. వేగ ప్రవణత మితులు
D. రేనాల్డ్స్ సంఖ్య మితులు
జాబితా II:
i. [T⁻¹]
ii. 0.1 Pa s
iii. [M⁰ L⁰ T⁰]
iv. [M L⁻¹ T⁻¹]
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ద్రవాన్ని వేడి చేస్తే దాని స్నిగ్ధత తగ్గుతుంది.
B. వాయువును వేడి చేస్తే దాని స్నిగ్ధత తగ్గుతుంది.
C. అంత్య వేగం వ్యాసార్ధం వర్గానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
D. వేగంగా కదిలే పెద్ద గోళాలకు స్టోక్స్ నియమం బాగా వర్తిస్తుంది.
E. రేనాల్డ్స్ సంఖ్యకు ప్రమాణం లేదు.
(a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3
36. ఒక గాలి బుడగ నీటి గుండా అంత్య వేగంతో పైకి లేస్తుంది. సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. నీరు గాలి కంటే ఎక్కువ సాంద్రత గలది కాబట్టి దాని అంత్య వేగం పైకి.
B. దానిపై స్నిగ్ధ బలం పైకి పనిచేస్తుంది.
C. దానిపై ఫలిత బలం సున్నా.
D. పెద్ద బుడగ వేగంగా పైకి లేస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. గ్లిసరిన్ ఉన్న ఎత్తైన జాడీలో ఉక్కు బంతిని నిశ్చల స్థితి నుంచి వదిలారు. ఎన్ని వాక్యాలు సరైనవి?
A. వదిలిన వెంటనే దాని త్వరణం g(1 − σ/ρ).
B. కాలంతో దాని త్వరణం పెరుగుతుంది.
C. దాని వడి క్రమంగా అంత్య విలువను సమీపిస్తుంది.
D. అంత్య వడి చేరాక, దాని విలువ వదిలిన ఎత్తుపై ఆధారపడదు.
E. అంత్య వడి వద్ద స్నిగ్ధ బలం బంతి పూర్తి భారానికి సమానం.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 5
38. రేనాల్డ్స్ సంఖ్య, అల్లకల్లోలం గురించి సరైన సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఒకే వడిలో, వెడలైన గొట్టంలో ప్రవాహం అల్లకల్లోలంగా మారే అవకాశం ఎక్కువ.
B. నీటి కంటే చిక్కనైన నూనె సులభంగా ధారారేఖా ప్రవాహంలో ఉంటుంది.
C. గొట్టం వ్యాసంతో క్రాంతిక వేగం పెరుగుతుంది.
D. ధారారేఖా ప్రవాహం కంటే అల్లకల్లోల ప్రవాహం ఎక్కువ శక్తిని వృథా చేస్తుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. 2520 kg/m³ సాంద్రత గల బంతిని ఒక ద్రవంలో నిశ్చల స్థితి నుంచి వదిలారు. దాని వడి–కాల గ్రాఫ్ మూలబిందువు వద్ద 5 m/s² వాలుతో మొదలై, తర్వాత వంగి అంత్య వడి వద్ద సమతలమవుతుంది. ద్రవ సాంద్రత (g = 10 m/s²)
(a) 1000 kg/m³ (b) 2520 kg/m³ (c) 1260 kg/m³ (d) 630 kg/m³
40. వేర్వేరు వ్యాసార్ధాల ఉక్కు బంతులను ఒకే నూనెలో వేశారు.
| వ్యాసార్ధం (mm) | అంత్య వేగం (cm/s) |
|---|---|
| 1 | 2 |
| 2 | 8 |
| 3 | ? |
లేని విలువ
(a) 18 cm/s (b) 12 cm/s (c) 6 cm/s (d) 27 cm/s
41. ద్రవం గుండా నెమ్మదిగా కదిలే 2 mm వ్యాసార్ధం గల గోళానికి స్నిగ్ధ బలం F (y-అక్షం) వర్సెస్ వడి v (x-అక్షం) గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్ళే సరళరేఖ; v = 0.1 m/s వద్ద F = 1.885 × 10⁻³ N. ద్రవ స్నిగ్ధత
(a) 0.05 Pa s (b) 0.5 Pa s (c) 5 Pa s (d) 0.25 Pa s
Q42–43 కు పేరా: వర్షాకాలంలో 0.1 mm వ్యాసార్ధం గల చిన్న వర్షపు చుక్క నిశ్చల గాలి గుండా పడుతుంది. గాలి స్నిగ్ధత 1.8 × 10⁻⁵ Pa s, నీటి సాంద్రత 1000 kg/m³, g = 10 m/s² తీసుకోండి; గాలి సాంద్రతను వదిలేయండి.
42. చుక్క అంత్య వేగం సుమారు
(a) 0.31 m/s (b) 2.47 m/s (c) 12.3 m/s (d) 1.23 m/s
43. అలాంటి ఎనిమిది చుక్కలు కలిసి ఒక పెద్ద చుక్క అవుతాయి. దాని అంత్య వేగం సుమారు
(a) 4.9 m/s (b) 2.5 m/s (c) 9.9 m/s (d) 1.23 m/s
44. ఒకే పదార్థంతో చేసిన r, 2r వ్యాసార్ధాల రెండు బంతులు ఒకే ద్రవం గుండా అంత్య వేగంతో పడుతున్నాయి. వాటిపై స్నిగ్ధ బలాల నిష్పత్తి
(a) 1 : 2 (b) 1 : 4 (c) 1 : 8 (d) 1 : 16
45. 0.04 m² వైశాల్యం గల పలకను స్థిర బల్లపై ఉన్న 1 mm మందపు నూనె పొర (η = 0.8 Pa s) పై స్థిరంగా 5 cm/s వడితో లాగుతున్నారు. దాన్ని కదులుతూ ఉంచడానికి కావలసిన సామర్థ్యం
(a) 1.6 W (b) 0.08 W (c) 0.8 W (d) 0.032 W
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | d | అంత్య: ఫలిత బలం సున్నా; క్రాంతిక: అల్లకల్లోలం మొదలు; ప్రవణత: dv/dx; η: ప్రమాణ ప్రవణతకు ప్రతిబలం |
| 32 | b | నాలుగు ఫలితాల ప్రామాణిక రూపాలు |
| 33 | c | v_t ∝ r²/η; 27 బిందువులు R = 3r ఇస్తాయి, కాబట్టి 9v; ρ = σ అయితే సున్నా |
| 34 | a | 1 poise = 0.1 Pa s; η [M L⁻¹ T⁻¹]; dv/dx [T⁻¹]; Re మితులు లేనిది |
| 35 | d | A, C, E సరైనవి; వేడికి వాయు స్నిగ్ధత పెరుగుతుంది; స్టోక్స్కు చిన్న, నెమ్మది గోళాలు కావాలి |
| 36 | c | కర్షణం చలనాన్ని వ్యతిరేకిస్తుంది, కాబట్టి పైకి లేచే బుడగపై అది కిందకు పనిచేస్తుంది |
| 37 | a | A, C, D సరైనవి; త్వరణం తగ్గుతుంది; అంత్య వడి వద్ద కర్షణం = భారం − ప్లవనం |
| 38 | b | v_c = Re η/(ρD), D పెరిగితే తగ్గుతుంది, కాబట్టి C తప్పు |
| 39 | c | 5 = 10(1 − σ/2520) నుంచి σ = 1260 kg/m³ |
| 40 | a | v_t ∝ r²: 2 × 3² = 18 cm/s |
| 41 | b | η = F/(6πrv) = 1.885 × 10⁻³/(6π × 0.002 × 0.1) = 0.5 Pa s |
| 42 | d | v = 2(10⁻⁴)² × 1000 × 10/(9 × 1.8 × 10⁻⁵) ≈ 1.23 m/s |
| 43 | a | 8^(2/3) = 4, కాబట్టి 4 × 1.23 ≈ 4.9 m/s |
| 44 | c | అంత్య వడి వద్ద కర్షణం = భారం − ప్లవనం ∝ r³, కాబట్టి 1 : 8 |
| 45 | b | F = ηAv/d = 0.8 × 0.04 × 0.05/0.001 = 1.6 N; P = Fv = 0.08 W |