అధ్యాయం 1: అయస్కాంత క్షేత్రం మరియు బయో–సవర్ట్ నియమం (Magnetic Field and Biot–Savart Law)
విద్యుత్ ప్రవాహం తన చుట్టూ అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. తీగలోని ప్రతి చిన్న ముక్క ఎంత క్షేత్రాన్ని ఇస్తుందో బయో–సవర్ట్ నియమం ఖచ్చితంగా చెబుతుంది. ఈ ముక్కలన్నిటినీ కలిపితే సరళ తీగ, వృత్తాకార లూప్ లేదా చాపం యొక్క క్షేత్రం వస్తుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
అయస్కాంత క్షేత్రం అంటే ఏమిటి, అది ఎలా కనుగొనబడింది (ఆయర్స్టెడ్ దిక్సూచి ప్రయోగం).
బయో–సవర్ట్ నియమం అదిశ రూపంలో మరియు సదిశ రూపంలో.
పరిమిత సరళ తీగ మరియు అనంత పొడవైన తీగ క్షేత్రం.
వృత్తాకార లూప్ కేంద్రం వద్ద మరియు అక్షం మీద క్షేత్రం.
చాపం కేంద్రం వద్ద, కలిపిన ఆకారాల (హెయిర్పిన్, చతురస్రం, త్రిభుజం) వద్ద క్షేత్రం.
కుడిచేతి బొటనవేలు నియమంతో దిశను ఎలా కనుగొనాలి.
1.1 విద్యుత్ ప్రవాహం అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని ఏర్పరుస్తుంది
1820లో హాన్స్ క్రిస్టియన్ ఆయర్స్టెడ్ ఒక తీగ దగ్గర దిక్సూచి సూదిని ఉంచాడు. తీగలో విద్యుత్ ప్రవాహం (Current) ప్రవహించగానే సూది తిరిగింది. ప్రవాహ దిశను మార్చగానే సూది వ్యతిరేక దిశలో తిరిగింది. అంటే చలించే ఆవేశం (Charge) అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని (Magnetic field) ఏర్పరుస్తుంది, దాని దిశ ప్రవాహ దిశపై ఆధారపడుతుంది.
ఇది ఇంట్లో కూడా చూడవచ్చు. పనిచేస్తున్న గీజర్ లేదా విద్యుత్ ఇస్త్రీ పెట్టెకు వెళ్ళే మందమైన తీగ దగ్గర దిక్సూచిని ఉంచండి. పరికరాన్ని ఆన్ చేయగానే సూది కదులుతుంది.
అయస్కాంత క్షేత్రం B ఒక సదిశ (Vector). దాని SI ప్రమాణం టెస్లా (T). దానికంటే చిన్న ప్రమాణం గాస్ (G) ఇప్పటికీ వాడుకలో ఉంది: 1 G = 10⁻⁴ T. భూ ఉపరితలం వద్ద భూమి క్షేత్రం సుమారు 0.3 నుంచి 0.6 G, అంటే కొన్ని × 10⁻⁵ T. ఫ్రిజ్ అయస్కాంతం దాని ఉపరితలం దగ్గర సుమారు 10⁻² T ఇస్తుంది.
1.2 బయో–సవర్ట్ నియమం
ప్రవాహం I మోస్తున్న dl పొడవు గల ఒక చిన్న తీగ ముక్కను తీసుకోండి. I dl ను ప్రవాహ అంశం (current element) అంటారు. ఆ అంశం నుంచి బిందువు P కి దూరం r, dl కు మరియు అంశాన్ని P తో కలిపే రేఖకు మధ్య కోణం θ అనుకోండి.
P వద్ద క్షేత్రం dB గురించి బయో, సవర్ట్ ప్రయోగాల ద్వారా కనుగొన్నది:
ఇది I కి మరియు dl కి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది,
sin θ కి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది,
1/r² లాగా తగ్గుతుంది.
సదిశ రూపంలో, అంశం నుంచి P కి ఉన్న సదిశను r గా తీసుకుంటే:
ఇక్కడ μ₀ శూన్యం యొక్క పారగమ్యత (permeability of free space):
సదిశ లబ్ధం (cross product) నుంచి మూడు విషయాలు వస్తాయి.
dB, dl కి మరియు r కి రెండిటికీ లంబంగా ఉంటుంది. కాబట్టి క్షేత్రం ఎప్పుడూ తీగ వెంబడి గానీ, తీగ నుంచి నేరుగా దూరంగా గానీ ఉండదు.
అంశం ఉన్న రేఖ మీద ఏ బిందువు వద్దనైనా (θ = 0° లేదా 180°) dB = 0.
θ = 90° వద్ద, అంటే అంశం పక్కన ఉన్న బిందువు వద్ద, dB గరిష్ఠం.
దీనిని బిందు ఆవేశానికి కూలుమ్ నియమంతో పోల్చండి.
| లక్షణం | కూలుమ్ నియమం (విద్యుత్) | బయో–సవర్ట్ నియమం (అయస్కాంత) |
|---|---|---|
| మూలం | బిందు ఆవేశం q (అదిశ) | ప్రవాహ అంశం I dl (సదిశ) |
| దూరంపై ఆధారం | 1/r² | 1/r² |
| క్షేత్ర దిశ | r వెంబడి (వ్యాసార్ధ దిశ) | dl కి, r కి లంబంగా |
| కోణంపై ఆధారం | లేదు | sin θ |
| స్థిరాంకం | 1/(4πε₀) | μ₀/4π |
మరొక సంబంధం: μ₀ε₀ = 1/c², ఇక్కడ c కాంతి వడి. NEET లో ఇది అప్పుడప్పుడు అడుగుతారు.
1.3 సరళ తీగ ముక్క వల్ల క్షేత్రం
ప్రవాహం I మోస్తున్న ఒక సరళ తీగను తీసుకోండి. బిందువు P తీగ నుంచి లంబ దూరం d వద్ద ఉంది. లంబం పాదం O అనుకోండి. తీగ రెండు చివరలు లంబం PO తో రెండు వైపులా కొలిచిన కోణాలు φ₁, φ₂ చేస్తాయి.
ఉత్పాదన. O నుంచి l దూరంలో ఒక అంశం dl ను తీసుకోండి. P నుంచి దాని దూరం r, dl కు r కు మధ్య కోణం θ. PO కు, P నుంచి అంశానికి గీసిన రేఖకు మధ్య కోణం φ అనుకోండి. అప్పుడు:
ప్రతి అంశం ఒకే దిశలో (పేజీ లోపలికి లేదా బయటకు) క్షేత్రాన్ని ఇస్తుంది, కాబట్టి పరిమాణాలను నేరుగా కలపవచ్చు:
రెండు చివరలూ O కి ఒకే వైపు ఉంటే మైనస్ గుర్తు వాడండి: (sin φ₁ − sin φ₂).
తప్పనిసరిగా కంఠస్థం చేయాల్సిన ప్రత్యేక సందర్భాలు:
| సందర్భం | φ₁, φ₂ | క్షేత్రం B |
|---|---|---|
| అనంత పొడవైన తీగ, P దాని పక్కన ఎక్కడైనా | 90°, 90° | μ₀I/(2πd) |
| అర్ధ-అనంత తీగ, P దాని చివర గుండా వెళ్ళే లంబం మీద | 90°, 0° | μ₀I/(4πd) |
| P తీగ రేఖ మీదే (తీగ బయట) | ప్రతి అంశానికీ sin θ = 0 | 0 |
| L పొడవు గల పరిమిత తీగ, P దాని లంబ సమద్విఖండన రేఖ మీద | ఒక్కొక్కటి sin φ = (L/2)/√(d² + L²/4) | (μ₀I/4πd) × L/√(d² + L²/4) |
కాబట్టి పొడవైన తీగ క్షేత్రం 1/d లాగా తగ్గుతుంది. దూరాన్ని రెట్టింపు చేస్తే క్షేత్రం సగం అవుతుంది.
1.4 దిశ: కుడిచేతి బొటనవేలు నియమం
తీగను కుడిచేతితో పట్టుకోండి, బొటనవేలు ప్రవాహ దిశలో ఉండాలి. ముడిచిన వేళ్లు క్షేత్ర రేఖల దిశను చూపిస్తాయి. ఈ రేఖలు తీగకు లంబంగా ఉన్న తలంలో, తీగ కేంద్రంగా ఉన్న వృత్తాలు.
మాక్స్వెల్ కార్క్స్క్రూ నియమం కూడా ఇదే చెబుతుంది. ప్రవాహ దిశలో ముందుకు కదిలేలా స్క్రూను తిప్పండి. మీరు తిప్పే దిశే B దిశ.

బొటనవేలు ప్రవాహ దిశలో ఉంటే, వేళ్లు ముడుచుకునే దిశలోనే క్షేత్ర వృత్తాలు తిరుగుతాయి; ప్రవాహం పేజీ నుంచి బయటకు వస్తున్నప్పుడు పై నుంచి చూస్తే వృత్తాలు అపసవ్య దిశలో ఉంటాయి, క్షేత్రం 1/d లా బలహీనపడుతుంది.
తీగ పేజీ తలంలోనే ఉన్నప్పుడు:
ప్రవాహం పేజీపై పైకి: తీగకు ఎడమవైపు క్షేత్రం పేజీ నుంచి బయటకు (⊙), కుడివైపు పేజీ లోపలికి (⊗).
ప్రవాహం కిందికి: దీనికి వ్యతిరేకం.
1.5 వృత్తాకార లూప్ అక్షం మీద క్షేత్రం
ప్రవాహం I మోస్తున్న R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార లూప్ను తీసుకోండి. బిందువు P దాని అక్షం మీద, కేంద్రం O నుంచి x దూరంలో ఉంది.
ఉత్పాదన. లూప్ పైభాగంలో ఒక అంశం dl ను తీసుకోండి. dl నుంచి P కి గీసిన రేఖ పొడవు r = √(R² + x²). ఈ రేఖ dl కు లంబంగా ఉంటుంది, కాబట్టి θ = 90° మరియు:
dB, r కు లంబంగా ఉంటుంది. దీనిని అక్షం వెంబడి భాగం (dB cos α) గా, అక్షానికి లంబ భాగం (dB sin α) గా విభజించండి; ఇక్కడ α అనేది dB కి అక్షానికి మధ్య కోణం. వ్యాసపరంగా ఎదురుగా ఉన్న అంశం సమానమైన లంబ భాగాన్ని వ్యతిరేక దిశలో ఇస్తుంది. కాబట్టి లంబ భాగాలన్నీ రద్దవుతాయి. అక్షీయ భాగాలు మాత్రమే కలుస్తాయి.
జ్యామితి నుంచి cos α = R/r = R/√(R² + x²). అప్పుడు:
N చుట్లు గల తీగచుట్ట కోసం N ను చేర్చాం, ఎందుకంటే ప్రతి చుట్టూ ఒకే క్షేత్రాన్ని కలుపుతుంది.
కేంద్రం వద్ద (x = 0):
చాలా దూరంలో (x, R కంటే చాలా ఎక్కువ):
ఇది దండాయస్కాంతం అక్షీయ క్షేత్రం రూపమే. అధ్యాయం 6 ఈ ఆలోచనను కొనసాగిస్తుంది.
ఉపయోగకరమైన నిష్పత్తి: B_axis / B_centre = [R²/(R² + x²)]^(3/2). x = R వద్ద ఇది 1/(2√2). x = √3 R వద్ద ఇది 1/8.
దిశ. కుడిచేతి వేళ్లను లూప్లోని ప్రవాహ దిశలో ముడవండి. బొటనవేలు కేంద్రం వద్ద క్షేత్ర దిశను చూపిస్తుంది. ప్రవాహం అపసవ్య దిశలో కనిపించే వైపు నుంచి చూస్తే, క్షేత్రం మీ వైపుకు ఉంటుంది. ఆ ముఖం ఉత్తర ధ్రువంలా ప్రవర్తిస్తుంది.

లూప్ రెండు వైపులా ఉన్న క్షేత్ర వృత్తాలు తీగల మధ్య ఒకే దిశను చూపిస్తాయి; కాబట్టి కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం అక్షం వెంబడి, ఉత్తర ధ్రువంలా పనిచేసే ముఖం నుంచి బయటకు వెళ్తుంది.
1.6 చాపం కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం
R వ్యాసార్ధం గల ఒక చాపం తన కేంద్రం వద్ద θ కోణాన్ని (రేడియన్లలో) చేస్తుంది. ప్రతి అంశం కేంద్రం నుంచి R దూరంలో ఉండి, వ్యాసార్ధంతో 90° చేస్తుంది. కాబట్టి:
సరిచూడండి: పూర్తి వృత్తానికి θ = 2π, B = μ₀I/(2R). అర్ధవృత్తానికి θ = π, B = μ₀I/(4R). పావు వృత్తానికి B = μ₀I/(8R).
కలిపిన ఆకారాలలో చాప భాగాలను, సరళ భాగాలను సదిశలుగా కలపండి. కేంద్రం వైపు చూపే సరళ భాగాలు (వ్యాసార్ధ తీగలు) సున్నా ఇస్తాయి, ఎందుకంటే కేంద్రం వాటి రేఖ మీదే ఉంటుంది.
| కేంద్రం వద్ద ఆకారం (ప్రవాహం I) | కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం |
|---|---|
| పూర్తి లూప్, వ్యాసార్ధం R | μ₀I/(2R) |
| అర్ధవృత్తం, వ్యాసార్ధం R | μ₀I/(4R) |
| θ కోణం గల చాపం | μ₀Iθ/(4πR) |
| చతురస్ర లూప్, భుజం a | 2√2 μ₀I/(πa) |
| సమబాహు త్రిభుజం, భుజం a (గురుత్వ కేంద్రం వద్ద) | 9μ₀I/(2πa) |
| హెయిర్పిన్: R వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తంతో కలిపిన రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు | (μ₀I/4πR)(π + 2) |
1.7 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: ఒక పొడవైన సరళ తీగ 10 A ప్రవాహాన్ని మోస్తోంది. దాని నుంచి 5 cm దూరంలో అయస్కాంత క్షేత్రం కనుగొనండి.
సాధన: B = μ₀I/(2πd) = (2 × 10⁻⁷ × 10)/0.05 = 4 × 10⁻⁵ T. ఇది భూమి క్షేత్రానికి దగ్గరగా ఉంది; అందుకే తీగ దగ్గర దిక్సూచి గందరగోళపడుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: 6 cm పొడవు గల సరళ తీగ 5 A మోస్తోంది. దాని లంబ సమద్విఖండన రేఖ మీద తీగ నుంచి 4 cm దూరంలోని బిందువు వద్ద B కనుగొనండి.
సాధన: ప్రతి సగం 3 cm పొడవు. P నుంచి ఒక చివరకు రేఖ పొడవు √(3² + 4²) = 5 cm, కాబట్టి sin φ₁ = sin φ₂ = 3/5. B = (μ₀I/4πd)(sin φ₁ + sin φ₂) = (10⁻⁷ × 5/0.04) × 1.2 = 1.5 × 10⁻⁵ T.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: 50 చుట్లు గల తీగచుట్ట వ్యాసార్ధం 10 cm, దానిలో ప్రవాహం 2 A. కేంద్రం వద్ద B కనుగొనండి.
సాధన: B = μ₀NI/(2R) = (4π × 10⁻⁷ × 50 × 2)/(2 × 0.1) = 2π × 10⁻⁴ T ≈ 6.28 × 10⁻⁴ T.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: R వ్యాసార్ధం గల లూప్ అక్షం మీద ఏ దూరంలో క్షేత్రం కేంద్రం వద్ద విలువలో 1/8 కి పడిపోతుంది?
సాధన: B_axis/B_centre = [R²/(R² + x²)]^(3/2) = 1/8. 2/3 ఘాతం తీసుకోండి: R²/(R² + x²) = 1/4. కాబట్టి R² + x² = 4R², x = √3 R.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: 10 cm వ్యాసార్ధం గల మూడు-పావుల వృత్తాకార చాపం 3 A మోస్తోంది. సరళ తీగలు వ్యాసార్ధాల వెంబడి ఉన్నాయి. కేంద్రం వద్ద B కనుగొనండి.
సాధన: వ్యాసార్ధ తీగలు సున్నా ఇస్తాయి. చాపానికి θ = 3π/2. B = μ₀Iθ/(4πR) = 10⁻⁷ × 3 × (3π/2)/0.1 ≈ 1.41 × 10⁻⁵ T.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: హెయిర్పిన్ ఆకారపు తీగకు 5 cm వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తంతో కలిపిన రెండు పొడవైన సమాంతర సరళ భుజాలు ఉన్నాయి. దానిలో ప్రవాహం 10 A. అర్ధవృత్తం కేంద్రం వద్ద B కనుగొనండి.
సాధన: ప్రతి సరళ భుజం అర్ధ-అనంతం, కేంద్రం దాని చివర గుండా వెళ్లే లంబం మీద ఉంది. ప్రతిదీ μ₀I/(4πR) ఇస్తుంది. బొటనవేలు నియమం ప్రకారం రెండు భుజాలు, అర్ధవృత్తం ఒకే దిశలో క్షేత్రాలను ఇస్తాయి.
అర్ధవృత్తం: μ₀I/(4R) = (4π × 10⁻⁷ × 10)/(0.2) ≈ 6.28 × 10⁻⁵ T.
రెండు భుజాలు: 2 × 10⁻⁷ × 10/0.05 = 4.0 × 10⁻⁵ T.
మొత్తం B ≈ 1.03 × 10⁻⁴ T.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: 20 cm భుజం గల చతురస్ర లూప్ 5 A మోస్తోంది. కేంద్రం వద్ద B కనుగొనండి.
సాధన: ప్రతి భుజం కేంద్రం నుంచి d = a/2 = 0.1 m దూరంలో ఉంది, దాని చివరలు ఇరువైపులా 45° చేస్తాయి. ఒక భుజం (μ₀I/4πd)(2 sin 45°) = 10⁻⁷ × 5 × √2/0.1 ≈ 7.07 × 10⁻⁶ T ఇస్తుంది. నాలుగు భుజాలూ ఒకే దిశలో కలుస్తాయి, కాబట్టి B ≈ 2.83 × 10⁻⁵ T. సూత్రం 2√2 μ₀I/(πa) కూడా ఇదే ఇస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 1.8 (NEET-కఠినం): స్థిర పొడవు L గల తీగ ప్రవాహం I మోస్తోంది. దానిని మొదట వృత్తంగా, తరువాత చతురస్రంగా వంచారు. కేంద్రం వద్ద క్షేత్రాల నిష్పత్తి B_circle/B_square కనుగొనండి.
సాధన: వృత్తం: 2πR = L, కాబట్టి B_circle = μ₀I/(2R) = πμ₀I/L. చతురస్రం: భుజం a = L/4, కాబట్టి B_square = 2√2 μ₀I/(πa) = 8√2 μ₀I/(πL). నిష్పత్తి = π/(8√2/π) = π²/(8√2) ≈ 0.87. చతురస్రం ఎక్కువ క్షేత్రాన్ని ఇస్తుంది, ఎందుకంటే దాని భుజాలు కేంద్రానికి మరింత దగ్గరగా వస్తాయి.
త్వరిత పునశ్చరణ
dB = (μ₀/4π) I dl sin θ/r²; dB, dl కు మరియు r కు రెండింటికీ లంబం.
సరళ ముక్క: B = (μ₀I/4πd)(sin φ₁ + sin φ₂). పొడవైన తీగ: μ₀I/(2πd).
సరళ తీగ రేఖ మీది బిందువులకు ఆ తీగ నుంచి క్షేత్రం సున్నా.
లూప్ కేంద్రం: μ₀NI/(2R). అక్షం: μ₀NIR²/[2(R² + x²)^(3/2)].
అక్షం మీద చాలా దూరంలో B, ద్విధ్రువం లాగే 1/x³ లా తగ్గుతుంది.
θ కోణం గల చాపం: μ₀Iθ/(4πR).
కుడిచేతి బొటనవేలు నియమం దిశను ఇస్తుంది; తీగ క్షేత్ర రేఖలు సంవృత వృత్తాలు.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
చిన్న తీగకు μ₀I/(2πd) వాడటం. ఇది అనంత పొడవైన తీగకు మాత్రమే; లేకపోతే కోణ సూత్రం వాడండి.
φ₁, φ₂ లను లంబం నుంచి కాకుండా తీగ నుంచి కొలవడం. తీగ నుంచి కొలిస్తే సూత్రం cosine లలోకి మారుతుంది.
చాపంలోకి వచ్చే వ్యాసార్ధ తీగలు కేంద్రం వద్ద సున్నా క్షేత్రం ఇస్తాయని మర్చిపోవడం.
వేర్వేరు భాగాల క్షేత్రాలను దిశ చూడకుండా కలపడం. రెండు భాగాలు వ్యతిరేక దిశల్లో ఉండి తీసివేయబడవచ్చు.
μ₀/4π = 4π × 10⁻⁷ అని రాయడం. సరైన విలువ 10⁻⁷ T m/A.
తీగచుట్ట క్షేత్రాన్ని μ₀I/(2R) గా తీసుకుని N కారకాన్ని మర్చిపోవడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. అయస్కాంత క్షేత్రానికి SI ప్రమాణం (a) వెబర్ (b) టెస్లా (c) గాస్ (d) హెన్రీ
2. ప్రవాహ అంశం రేఖ మీదే ఉన్న బిందువు వద్ద ఆ అంశం వల్ల అయస్కాంత క్షేత్రం (a) గరిష్ఠం (b) గరిష్ఠ విలువలో సగం (c) శూన్యం (d) అనంతం
3. పొడవైన సరళ విద్యుత్ ప్రవాహ తీగ వల్ల r దూరంలో అయస్కాంత క్షేత్రం దేనిలా మారుతుంది? (a) 1/r (b) 1/r² (c) r (d) 1/r³
4. పొడవైన సరళ విద్యుత్ ప్రవాహ తీగ చుట్టూ క్షేత్ర రేఖలు (a) తీగ నుంచి దూరంగా చూపే వ్యాసార్ధ రేఖలు (b) తీగకు సమాంతరంగా ఉన్న సరళ రేఖలు (c) తీగ చుట్టూ హెలిక్స్లు (d) తీగకు లంబ తలాల్లో ఉన్న ఏకకేంద్ర వృత్తాలు
5. SI ప్రమాణాల్లో μ₀/4π విలువ (a) 4π × 10⁻⁷ (b) 10⁻⁷ (c) 9 × 10⁹ (d) 8.85 × 10⁻¹²
6. ప్రవాహం I మోస్తున్న R వ్యాసార్ధం గల ఒకే వృత్తాకార లూప్ కేంద్రం వద్ద అయస్కాంత క్షేత్రం (a) μ₀I/(2πR) (b) μ₀I/(4R) (c) μ₀I/(2R) (d) μ₀I/R
7. బయో–సవర్ట్ నియమంలో అంశం వల్ల క్షేత్రం dl, r ల మధ్య కోణం θ పై దేని ద్వారా ఆధారపడుతుంది? (a) cos θ (b) tan θ (c) 1/sin θ (d) sin θ
8. వృత్తాకార లూప్ అక్షం మీద చాలా దూరంలో (x, R కంటే చాలా ఎక్కువ) క్షేత్రం దేనిలా మారుతుంది? (a) 1/x³ (b) 1/x² (c) 1/x (d) x⁻⁴
9. ఒక గాస్ దేనికి సమానం? (a) 10⁴ T (b) 10⁻² T (c) 10⁻⁴ T (d) 10⁻⁶ T
10. ఒక పొడవైన సరళ తీగ 4 A మోస్తోంది. దాని నుంచి 2 cm దూరంలో అయస్కాంత క్షేత్రం (a) 2 × 10⁻⁵ T (b) 4 × 10⁻⁵ T (c) 8 × 10⁻⁵ T (d) 4 × 10⁻⁷ T
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 100 చుట్లు, 5 cm వ్యాసార్ధం గల తీగచుట్ట 0.5 A మోస్తోంది. దాని కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం సుమారు (a) 3.14 × 10⁻⁴ T (b) 1.26 × 10⁻³ T (c) 6.28 × 10⁻⁵ T (d) 6.28 × 10⁻⁴ T
12. R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార లూప్కు, కేంద్రం వద్ద క్షేత్రానికి, కేంద్రం నుంచి R దూరంలో అక్షం మీద క్షేత్రానికి నిష్పత్తి (a) 2√2 (b) √2 (c) 2 (d) 4
13. 10 cm వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తాకార తీగ 4 A మోస్తోంది, సరళ తీగలు వ్యాసం రేఖ వెంబడి ఉన్నాయి. కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం సుమారు (a) 6.28 × 10⁻⁶ T (b) 2.51 × 10⁻⁵ T (c) 1.26 × 10⁻⁵ T (d) 1.26 × 10⁻⁶ T
14. వృత్తాకార లూప్లో ప్రవాహాన్ని రెట్టింపు చేసి, వ్యాసార్ధాన్ని సగం చేశారు. కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం (a) 2 రెట్లు (b) మారదు (c) 1/4 రెట్లు (d) 4 రెట్లు అవుతుంది
15. చాలా పొడవైన సరళ తీగ బిందువు O వద్ద ముగుస్తుంది, 6 A మోస్తోంది. O గుండా తీగకు గీసిన లంబం మీద O నుంచి 3 cm దూరంలోని బిందువు వద్ద క్షేత్రం (a) 2 × 10⁻⁵ T (b) 4 × 10⁻⁵ T (c) 1 × 10⁻⁵ T (d) 6 × 10⁻⁵ T
16. 10 cm దూరంలో ఉన్న రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు ఒక్కొక్కటి ఒకే దిశలో 5 A మోస్తున్నాయి. వాటి మధ్య బిందువు వద్ద క్షేత్రం (a) 4 × 10⁻⁵ T (b) శూన్యం (c) 2 × 10⁻⁵ T (d) 1 × 10⁻⁵ T
17. Q16 లో ప్రవాహాలు వ్యతిరేక దిశల్లో ఉంటే మధ్య బిందువు వద్ద క్షేత్రం (a) శూన్యం (b) 2 × 10⁻⁵ T (c) 4 × 10⁻⁵ T (d) 1 × 10⁻⁵ T
18. స్థిర పొడవు గల తీగను ఒక చుట్టు గల వృత్తాకార తీగచుట్టగా చుట్టి, తర్వాత రెండు చుట్ల తీగచుట్టగా తిరిగి చుట్టారు. ఒకే ప్రవాహానికి కేంద్రం వద్ద B(రెండు చుట్లు)/B(ఒక చుట్టు) నిష్పత్తి (a) 4 (b) 2 (c) 1/2 (d) 1/4
19. 10 cm భుజం గల చతురస్ర లూప్ 2 A మోస్తోంది. దాని కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం సుమారు (a) 1.13 × 10⁻⁵ T (b) 2.26 × 10⁻⁵ T (c) 4.0 × 10⁻⁵ T (d) 1.6 × 10⁻⁵ T
20. R వ్యాసార్ధం గల లూప్ అక్షం మీద, కేంద్రం నుంచి ఏ దూరంలో క్షేత్రం కేంద్రం వద్ద క్షేత్రంలో 1/8 ఉంటుంది? (a) R (b) 2R (c) √3 R (d) R/√3
21. R, 2R వ్యాసార్ధాలు గల రెండు ఏకకేంద్ర, ఏకతల లూప్లు వ్యతిరేక దిశల్లో సమాన ప్రవాహాలు I మోస్తున్నాయి. ఉమ్మడి కేంద్రం వద్ద ఫలిత క్షేత్రం (a) 3μ₀I/(4R) (b) μ₀I/(2R) (c) శూన్యం (d) μ₀I/(4R)
22. రెండు సర్వసమాన వృత్తాకార లూప్లకు ఉమ్మడి కేంద్రం ఉంది, అవి పరస్పరం లంబ తలాల్లో ఉన్నాయి. ఒక్కొక్కటి విడిగా కేంద్రం వద్ద B₀ క్షేత్రాన్ని ఇస్తుంది. కేంద్రం వద్ద ఫలిత క్షేత్రం (a) √2 B₀ (b) 2B₀ (c) శూన్యం (d) B₀/√2
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక పొడవైన తీగను హెయిర్పిన్గా వంచారు: r వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తంతో కలిపిన రెండు సమాంతర భుజాలు. ప్రవాహం I కు అర్ధవృత్తం కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం (a) μ₀I/(4r) (b) (μ₀I/4πr)(π + 2) (c) (μ₀I/4πr)(π − 2) (d) μ₀I/(2r)
24. L పొడవు గల తీగను ఒకసారి వృత్తంగా, ఒకసారి చతురస్రంగా వంచారు, రెండింటిలోనూ ఒకే ప్రవాహం. కేంద్రం వద్ద B_circle/B_square నిష్పత్తి (a) 8√2/π² (b) π/4 (c) π²/(8√2) (d) 1
25. a భుజం గల సమబాహు త్రిభుజాకార లూప్ ప్రవాహం I మోస్తోంది. దాని గురుత్వ కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం (a) 3μ₀I/(2πa) (b) 9μ₀I/(4πa) (c) 6μ₀I/(πa) (d) 9μ₀I/(2πa)
26. R వ్యాసార్ధం గల ఏకరీతి వృత్తాకార తీగ వలయంలోకి ప్రవాహం I ఒక బిందువు వద్ద ప్రవేశించి మరొక బిందువు వద్ద బయటకు వెళ్తుంది, రెండూ వ్యాసార్ధ తీగల ద్వారా; ఆ రెండు బిందువులు వలయాన్ని 90°, 270° చాపాలుగా విభజిస్తాయి. కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం (a) μ₀I/(2R) (b) శూన్యం (c) μ₀I/(4R) (d) μ₀I/(8R)
27. 10 A మోస్తున్న పొడవైన తీగను బిందువు O వద్ద లంబకోణంగా వంచారు. బిందువు P ఒక భుజం సరళ రేఖా పొడిగింపు మీద O దాటి 5 cm వద్ద ఉంది. P వద్ద క్షేత్రం (a) 4 × 10⁻⁵ T (b) 2 × 10⁻⁵ T (c) 1 × 10⁻⁵ T (d) శూన్యం
28. 3 cm వ్యాసార్ధం గల ఒక చుట్టు లూప్ 5 A మోస్తోంది. దాని అక్షం మీద కేంద్రం నుంచి 4 cm వద్ద క్షేత్రం సుమారు (a) 1.05 × 10⁻⁴ T (b) 1.13 × 10⁻⁵ T (c) 2.26 × 10⁻⁵ T (d) 3.62 × 10⁻⁵ T
29. ప్రతిపాదన (A): వృత్తాకార విద్యుత్ ప్రవాహ లూప్ కేంద్రం వద్ద అయస్కాంత క్షేత్రం లూప్ తలానికి లంబంగా ఉంటుంది.
కారణం (R): లూప్లోని ప్రతి ప్రవాహ అంశం కేంద్రం వద్ద తలానికి లంబంగా, ఒకే దిశలో క్షేత్రాన్ని ఇస్తుంది.
(a) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: సరళ ప్రవాహ అంశం తన సొంత రేఖ మీది బిందువుల వద్ద అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని ఇవ్వదు.
వాక్యం II: పొడవైన సరళ తీగ క్షేత్రం దాని నుంచి దూరం వర్గానికి విలోమానుపాతంలో ఉంటుంది.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | టెస్లా SI ప్రమాణం; గాస్ CGS ప్రమాణం. |
| 2 | c | అంశం రేఖ మీద sin θ = 0. |
| 3 | a | B = μ₀I/(2πr). |
| 4 | d | బొటనవేలు నియమం తీగ చుట్టూ వృత్తాలను ఇస్తుంది. |
| 5 | b | μ₀ = 4π × 10⁻⁷, కాబట్టి μ₀/4π = 10⁻⁷. |
| 6 | c | ప్రామాణిక ఫలితం μ₀I/(2R). |
| 7 | d | dB, sin θ కు అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. |
| 8 | a | B ≈ μ₀IR²/(2x³). |
| 9 | c | 1 G = 10⁻⁴ T. |
| 10 | b | 2 × 10⁻⁷ × 4/0.02 = 4 × 10⁻⁵ T. |
| 11 | d | μ₀NI/2R = 4π × 10⁻⁷ × 50/0.1 = 6.28 × 10⁻⁴ T. |
| 12 | a | నిష్పత్తి = (1 + 1)^(3/2) = 2√2. |
| 13 | c | μ₀I/4R = 4π × 10⁻⁷ × 4/0.4 = 1.26 × 10⁻⁵ T. |
| 14 | d | B, I/R కు అనులోమానుపాతం: 2 × 2 = 4. |
| 15 | a | అర్ధ-అనంత తీగ: μ₀I/4πd = 10⁻⁷ × 6/0.03. |
| 16 | b | సమాన, వ్యతిరేక క్షేత్రాలు మధ్య బిందువు వద్ద రద్దవుతాయి. |
| 17 | c | క్షేత్రాలు కలుస్తాయి: 2 × (2 × 10⁻⁵) T. |
| 18 | a | N రెట్టింపు, R సగం, కాబట్టి B, N² = 4 రెట్లు అవుతుంది. |
| 19 | b | 2√2 μ₀I/(πa) = 2√2 × 8 × 10⁻⁶ T. |
| 20 | c | R² + x² = 4R² నుంచి x = √3 R. |
| 21 | d | μ₀I/2R − μ₀I/4R = μ₀I/4R. |
| 22 | a | లంబంగా ఉన్న సమాన క్షేత్రాలు కలిసి √2 B₀ అవుతాయి. |
| 23 | b | μ₀I/4r + 2μ₀I/4πr = (μ₀I/4πr)(π + 2). |
| 24 | c | πμ₀I/L ను 8√2μ₀I/(πL) తో భాగించండి. |
| 25 | d | మూడు భుజాలు, ఒక్కొక్కటి μ₀I(2 sin 60°)/(4π × a/2√3). |
| 26 | b | ప్రవాహం 3:1 గా విడిపోతుంది; I₁θ₁ = I₂θ₂, కాబట్టి క్షేత్రాలు రద్దవుతాయి. |
| 27 | b | ఒకే రేఖపై ఉన్న భుజం 0 ఇస్తుంది; మరో భుజం μ₀I/4πd = 2 × 10⁻⁵ T ఇస్తుంది. |
| 28 | c | R² + x² = 25 cm² తో μ₀IR²/[2(R² + x²)^(3/2)]. |
| 29 | a | అన్ని అంశాలూ కేంద్రం వద్ద సమాంతర క్షేత్రాలను ఇస్తాయి; అందుకే B తలానికి లంబం. |
| 30 | c | II తప్పు: పొడవైన తీగ క్షేత్రం 1/r లా మారుతుంది. |
అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
విద్యుత్ ప్రవాహం అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని ఏర్పరుస్తుంది; నిశ్చల ఆవేశం ఏర్పరచదు (ఆయర్స్టెడ్ పరిశీలన).
బయో–సవర్ట్ నియమం: dB = (μ₀/4π) I dl sin θ / r²; దిశ dl × r̂ దిశ.
μ₀ = 4π × 10⁻⁷ T m/A, కాబట్టి μ₀/4π = 10⁻⁷ T m/A. 1 gauss = 10⁻⁴ T.
ఒక అంశం తన సొంత రేఖ వెంబడి (θ = 0) సున్నా క్షేత్రాన్ని, దానికి లంబంగా గరిష్ఠ క్షేత్రాన్ని ఇస్తుంది.
పరిమిత సరళ తీగ: B = (μ₀I/4πd)(sin φ₁ + sin φ₂), కోణాలను లంబ పాదం నుంచి కొలవాలి.
అనంత తీగ: μ₀I/(2πd). అర్ధ-అనంత తీగ, దాని చివరకు ఎదురుగా బిందువు: μ₀I/(4πd).
సరళ తీగ రేఖ (లేదా దాని పొడిగింపు) మీది ఏ బిందువు వద్దనైనా B = 0.
కుడిచేతి బొటనవేలు నియమం: బొటనవేలు ప్రవాహ దిశలో, మడిచిన వేళ్లు B దిశలో. క్షేత్ర రేఖలు తీగ చుట్టూ వృత్తాలు.
వృత్తాకార లూప్ కేంద్రం: B = μ₀NI/(2R). అక్షం మీద: μ₀NIR²/[2(R² + x²)^(3/2)].
అక్షం మీద చాలా దూరంలో (x, R కంటే చాలా ఎక్కువ): B ≈ μ₀(2m)/(4πx³), m = NIπR²; ఇది ద్విధ్రువ క్షేత్రం.
x = R వద్ద అక్షీయ క్షేత్రం B_centre/(2√2); x = √3 R వద్ద B_centre/8.
θ కోణం (రేడియన్లు) గల చాపం: B = μ₀Iθ/(4πR) = పూర్తి లూప్ విలువలో (θ/2π) భాగం.
చాపం కేంద్రం వైపు చూపే సరళ తీగలు అక్కడ సున్నా క్షేత్రాన్ని కలుపుతాయి.
అనేక భాగాల క్షేత్రాలు సదిశలుగా కలుస్తాయి: ఒకే దిశ అయితే కూడాలి, వ్యతిరేక దిశ అయితే తీసివేయాలి, లంబంగా ఉంటే పైథాగరస్ వాడాలి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| అమరిక | క్షేత్రం B | ఎలా తగ్గుతుంది |
|---|---|---|
| ప్రవాహ అంశం | (μ₀/4π) I dl sin θ / r² | 1/r² |
| అనంత సరళ తీగ | μ₀I/(2πd) | 1/d |
| అర్ధ-అనంత తీగ (చివరకు ఎదురుగా) | μ₀I/(4πd) | 1/d |
| లూప్ కేంద్రం (N చుట్లు) | μ₀NI/(2R) | 1/R |
| లూప్ అక్షం, చాలా దూరంలో | μ₀NIR²/(2x³) | 1/x³ |
| θ కోణం గల చాపం | μ₀Iθ/(4πR) | 1/R |
| అర్ధవృత్తం కేంద్రం | μ₀I/(4R) | 1/R |
| చతురస్ర లూప్ కేంద్రం, భుజం a | 2√2 μ₀I/(πa) | 1/a |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"సరళ తీగకు 2π, వృత్తానికి 2R": పొడవైన తీగ μ₀I/(2πd), లూప్ కేంద్రం μ₀I/(2R). π ఎప్పుడూ సరళ తీగతోనే ఉంటుంది.
"I Do Sing Rarely Squared": బయో–సవర్ట్ సూత్రంలో పైన I, dl, sin θ (I, Do, Sing); కింద r² (Rarely Squared).
"సగం తీగ, సగం క్షేత్రం": అర్ధ-అనంత తీగను దాని చివర నుంచి చూస్తే అనంత తీగ క్షేత్రంలో సగం ఇస్తుంది.
"పిజ్జా ముక్క": చాపం కోణం 360° లో ఎంత భాగమో, పూర్తి లూప్ క్షేత్రంలో అంతే భాగాన్ని ఇస్తుంది.
"R వద్ద రూట్-టూ-టూ": అక్షం మీద x = R వద్ద కేంద్ర క్షేత్రాన్ని 2√2 తో భాగించండి.
భావనల అనుసంధానం
బయో–సవర్ట్ నియమం, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 11: స్థిర విద్యుత్ శాస్త్రంలోని కూలుమ్ నియమానికి అయస్కాంత జంట (రెండూ విలోమ వర్గ నియమాలు).
దూర అక్షీయ లూప్ క్షేత్రమే ద్విధ్రువ క్షేత్రం; దీనిని అధ్యాయం 6 లో, తీగచుట్టల కోసం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14: విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ మరియు ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాలలో మళ్లీ వాడతాం.
విద్యుత్ ప్రవాహం, అపసరణ భావనలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: విద్యుత్ ప్రవాహం నుంచి వస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. ప్రతి క్షేత్రం దూరంపై ఎలా ఆధారపడుతుందో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. పొడవైన సరళ తీగ, దూరం r
B. లూప్ అక్షం, x, R కంటే చాలా ఎక్కువ
C. లూప్ కేంద్రం, వ్యాసార్ధం R
D. ఒకే ప్రవాహ అంశం, లంబం వెంబడి దూరం r
జాబితా II:
(i) 1/r²
(ii) 1/r
(iii) 1/x³
(iv) 1/R
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
32. మూలాన్ని (ప్రవాహం I) పేర్కొన్న బిందువు వద్ద క్షేత్రంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార లూప్ కేంద్రం
B. పొడవైన సరళ తీగ నుంచి R దూరం
C. R వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తాకార చాపం కేంద్రం
D. అర్ధ-అనంత తీగ చివర గుండా వెళ్లే లంబం మీద, చివర నుంచి R దూరం
జాబితా II:
(i) μ₀I/(4R)
(ii) μ₀I/(2πR)
(iii) μ₀I/(4πR)
(iv) μ₀I/(2R)
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
33. ఒక పొడవైన తీగ x-అక్షం మీద ఉంది, ప్రవాహం +x దిశలో. ప్రతి బిందువును అక్కడి క్షేత్ర దిశతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. +y అక్షం మీది బిందువు
B. +z అక్షం మీది బిందువు
C. −y అక్షం మీది బిందువు
D. −z అక్షం మీది బిందువు
జాబితా II:
(i) +y
(ii) −z
(iii) +z
(iv) −y
(a) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
34. R వ్యాసార్ధం గల తీగ ప్రవాహం I మోస్తోంది. ప్రతి ఆకారాన్ని (అవసరమైన చోట వ్యాసార్ధ సరళ తీగలతో) కేంద్రం O వద్ద క్షేత్రంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. పూర్తి వృత్తం
B. పావు వృత్తం
C. మూడు-పావుల వృత్తం
D. అర్ధవృత్తం
జాబితా II:
(i) μ₀I/(4R)
(ii) 3μ₀I/(8R)
(iii) μ₀I/(2R)
(iv) μ₀I/(8R)
(a) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సరళ ప్రవాహం పొడిగించిన రేఖ మీది బిందువు వద్ద క్షేత్రం సున్నా.
B. μ₀/4π = 10⁻⁷ T m/A.
C. I, R రెండింటినీ రెట్టింపు చేస్తే లూప్ కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం రెట్టింపు అవుతుంది.
D. ప్రవాహ అంశం క్షేత్రం ఆ అంశానికి లంబం వెంబడి గరిష్ఠం.
E. పొడవైన సరళ తీగ క్షేత్ర రేఖలు వ్యాసార్ధ సరళ రేఖలు.
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 5
36. R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార లూప్ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అక్షం మీద క్షేత్రం కేంద్రం వద్ద గరిష్ఠం.
B. అక్షం మీద x = R వద్ద B = B_centre/(2√2).
C. కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం చుట్ల సంఖ్యపై ఆధారపడదు.
D. లూప్ నుంచి చాలా దూరంలో అక్షీయ క్షేత్రం 1/x² లా తగ్గుతుంది.
(a) A, B మరియు C మాత్రమే (b) B మరియు D మాత్రమే (c) A మరియు D మాత్రమే (d) A మరియు B మాత్రమే
37. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వ్యతిరేక ప్రవాహాలు గల రెండు ఏకకేంద్ర, ఏకతల లూప్లు I₁/R₁ = I₂/R₂ అయితే కేంద్రం వద్ద సున్నా క్షేత్రాన్ని ఇస్తాయి.
B. అర్ధ-పొడవు L గల తీగ లంబ సమద్విఖండన రేఖ మీద d దూరంలో B = μ₀IL/[2πd√(L² + d²)].
C. 1 T = 1 N A⁻¹ m⁻¹.
D. 1 gauss = 10⁻⁴ T.
(a) 4 (b) 3 (c) 2 (d) 1
38. a భుజం గల చతురస్ర లూప్ ప్రవాహం I మోస్తోంది. దాని కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ప్రతి భుజం √2 μ₀I/(2πa) ఇస్తుంది.
B. మొత్తం క్షేత్రం 2√2 μ₀I/(πa).
C. నాలుగు భుజాలూ ఒకే దిశలో క్షేత్రాలను ఇస్తాయి.
D. అదే ప్రవాహం గల a/2 వ్యాసార్ధం వృత్తాకార లూప్ క్షేత్రం కంటే మొత్తం క్షేత్రం ఎక్కువ.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) B, C మరియు D మాత్రమే (c) A, B మరియు C మాత్రమే (d) A, B, C మరియు D
39. వృత్తాకార తీగచుట్ట అక్షం మీద B రీడింగులు పట్టికలో ఇచ్చారు: x = 0 వద్ద 16.0 μT; x = R వద్ద 5.66 μT; x = √3 R వద్ద P. P విలువ (a) 2.0 μT (b) 4.0 μT (c) 5.33 μT (d) 1.0 μT
40. 5 A మోస్తున్న పొడవైన సరళ తీగకు ఒక విద్యార్థి B (y-అక్షం) మరియు 1/r (x-అక్షం) మధ్య గ్రాఫ్ గీశాడు. గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా వెళ్లే సరళ రేఖ, దాని వాలు (a) 1.0 × 10⁻⁵ T m (b) 1.0 × 10⁻⁶ T m (c) 2.0 × 10⁻⁶ T m (d) 5.0 × 10⁻⁷ T m
41. స్థిర ప్రవాహం మోసే స్థిర పొడవు గల తీగను N చుట్ల చదునైన వృత్తాకార తీగచుట్టగా చుట్టారు. కేంద్రం వద్ద B మరియు N మధ్య గ్రాఫ్ (a) మూలబిందువు గుండా సరళ రేఖ (b) తగ్గుతూ వెళ్ళే వక్రం, B ∝ 1/N (c) క్షితిజ సమాంతర రేఖ (d) పరావలయం, B ∝ N²
Q42–43 కోసం సందర్భం: ఒక పాఠశాల ప్రయోగశాలలో 50 చుట్లు, 10 cm వ్యాసార్ధం గల చదునైన వృత్తాకార తీగచుట్టను అమర్చారు. దానిలో ప్రవాహం 2 A. ఒక చిన్న శోధన తీగచుట్ట (search coil) ముందు కేంద్రం వద్ద, తర్వాత కేంద్రం నుంచి 10 cm దూరంలో అక్షం మీది బిందువు వద్ద క్షేత్రాన్ని కొలుస్తుంది.
42. కేంద్రం వద్ద క్షేత్రం సుమారు (a) 3.14 × 10⁻⁴ T (b) 1.26 × 10⁻³ T (c) 6.28 × 10⁻⁴ T (d) 6.28 × 10⁻⁵ T
43. 10 cm దూరంలోని అక్షీయ బిందువు వద్ద క్షేత్రం సుమారు (a) 3.14 × 10⁻⁴ T (b) 2.22 × 10⁻⁴ T (c) 4.44 × 10⁻⁴ T (d) 1.11 × 10⁻⁴ T
44. ఒకే వ్యాసార్ధం R గల రెండు తీగచుట్టలకు ఉమ్మడి కేంద్రం ఉంది. తీగచుట్ట 1 xy-తలంలో ప్రవాహం I తో; తీగచుట్ట 2 xz-తలంలో ప్రవాహం √3 I తో ఉంది. కేంద్రం వద్ద ఫలిత క్షేత్రం, తీగచుట్ట 1 అక్షంతో దాని కోణం (a) μ₀I/R, 60° (b) μ₀I/R, 30° (c) μ₀I/(√2 R), 60° (d) 2μ₀I/R, 45°
45. ప్రవాహం I మోసే L పొడవు గల తీగను మొదట వృత్తంగా, తర్వాత చతురస్రంగా వంచారు. కేంద్రం వద్ద B_circle/B_square నిష్పత్తి (a) π²/8 (b) 8√2/π² (c) 1 (d) π²/(8√2)
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | తీగ 1/r, దూర అక్షం 1/x³, కేంద్రం 1/R, అంశం 1/r² |
| 32 | a | లూప్ μ₀I/2R, తీగ μ₀I/2πR, అర్ధవృత్తం μ₀I/4R, అర్ధ-అనంతం μ₀I/4πR |
| 33 | d | B, x̂ × r̂ దిశలో: +z, −y, −z, +y |
| 34 | b | μ₀I/2R లో 1, 1/4, 3/4, 1/2 భాగాలు |
| 35 | b | A, B, D సత్యం; C మారదు; E రేఖలు వృత్తాలు |
| 36 | d | అక్షీయ క్షేత్రం కేంద్రం వద్ద గరిష్ఠం; x = R వద్ద నిష్పత్తి 1/(2√2); C, D అసత్యం |
| 37 | a | నాలుగూ సత్యం |
| 38 | c | D అసత్యం: 2√2/π = 0.90, వృత్తానికి వచ్చే 1 కంటే తక్కువ |
| 39 | a | నిష్పత్తి R³/(4R²)^(3/2) = 1/8, కాబట్టి 16/8 = 2.0 μT |
| 40 | b | వాలు μ₀I/2π = 2 × 10⁻⁷ × 5 = 1.0 × 10⁻⁶ T m |
| 41 | d | R = L/2πN కాబట్టి B = μ₀NI/2R ∝ N² |
| 42 | c | 4π × 10⁻⁷ × 50 × 2/0.2 = 6.28 × 10⁻⁴ T |
| 43 | b | 2√2 తో భాగించండి: 2.22 × 10⁻⁴ T |
| 44 | a | లంబ క్షేత్రాలు μ₀I/2R మరియు √3μ₀I/2R; tan α = √3 |
| 45 | d | వృత్తం πμ₀I/L, చతురస్రం 8√2μ₀I/(πL); నిష్పత్తి π²/(8√2) |