అధ్యాయం 5: విద్యుత్ ప్రవాహ లూప్పై టార్క్ మరియు చలించే తీగచుట్ట గాల్వనోమీటర్ (Torque on a Current Loop and the Moving Coil Galvanometer)
ఏకరీతి క్షేత్రంలో ఉన్న ప్రవాహ లూప్పై ఫలిత బలం ఉండదు, కానీ దాన్ని తిప్పే టార్క్ ఉంటుంది. ఈ టార్క్ను ఒక స్ప్రింగ్తో సమతుల్యం చేసి చలించే తీగచుట్ట గాల్వనోమీటర్ విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని కొలుస్తుంది. దానికి ఒక్క నిరోధాన్ని జతచేస్తే అది అమ్మీటర్ లేదా వోల్ట్మీటర్ అవుతుంది.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ప్రవాహ లూప్ అయస్కాంత భ్రామకం (Magnetic moment), m = NIA.
ఏకరీతి క్షేత్రంలో లూప్పై టార్క్, τ = m × B.
చలించే తీగచుట్ట గాల్వనోమీటర్ ఎలా పనిచేస్తుంది, అది వ్యాసార్ధ క్షేత్రాన్ని ఎందుకు వాడుతుంది.
విద్యుత్ ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత, వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత.
గాల్వనోమీటర్ను అమ్మీటర్గా (షంట్తో), వోల్ట్మీటర్గా (శ్రేణి నిరోధంతో) మార్చడం.
5.1 ప్రవాహ లూప్ అయస్కాంత భ్రామకం
A వైశాల్యం గల చదునైన లూప్ ప్రవాహం I మోస్తుంటే దాని అయస్కాంత ద్విధ్రువ భ్రామకం:
N చుట్ల సంఖ్య. సదిశ A పరిమాణం వైశాల్యానికి సమానం, దిశ లూప్ తలానికి లంబం వెంబడి. ఆ దిశను కుడిచేతి నియమం ఇస్తుంది: వేళ్లను ప్రవాహ దిశలో మడిస్తే బొటనవేలు m దిశను చూపుతుంది.
m కు SI ప్రమాణం A m² (లేదా J/T). ఈ లూప్ ఒక చిన్న దండాయస్కాంతంలా ప్రవర్తిస్తుంది; m చూపే వైపు దాని ఉత్తర ధ్రువం. దీనిని అధ్యాయం 6 లో విస్తరిస్తాం.
5.2 ఏకరీతి క్షేత్రంలో దీర్ఘచతురస్ర లూప్పై టార్క్
a (PQ, RS) మరియు b (QR, SP) భుజాలు గల దీర్ఘచతురస్ర లూప్ PQRS ను తీసుకోండి. అది ఏకరీతి క్షేత్రం B లో ప్రవాహం I ని మోస్తోంది. QR, SP భుజాల మధ్య బిందువుల గుండా వెళ్లే అక్షం చుట్టూ లూప్ స్వేచ్ఛగా తిరగగలదు; B ఆ అక్షానికి లంబంగా ఉంది. లూప్ తలానికి లంబం (అంటే m) మరియు B మధ్య కోణం θ అనుకోండి.
భుజాలపై బలాలు.
QR, SP భుజాలు (పొడవు b) భ్రమణ అక్షానికి లంబంగా ఉంటాయి. అవి అక్షం వెంబడి, ఒకే రేఖపై పనిచేసే సమాన, వ్యతిరేక బలాలను అనుభవిస్తాయి. ఇవి రద్దవుతాయి, టార్క్ ఇవ్వవు.
PQ, RS భుజాలు (పొడవు a) ఎప్పుడూ B కి లంబంగా ఉంటాయి. ఒక్కొక్కటి F = IaB బలాన్ని అనుభవిస్తుంది. ఈ రెండు బలాలు సమానం, వ్యతిరేకం, సమాంతరం, కానీ ఒకే రేఖపై ఉండవు. అవి బలయుగ్మం (couple) ఏర్పరుస్తాయి.
టార్క్. రెండు బలాల క్రియారేఖల మధ్య లంబ దూరం b sin θ. కాబట్టి:
N చుట్లకు, సదిశ రూపంలో:
ఏకరీతి క్షేత్రంలో ఏ ఆకారపు చదునైన లూప్కైనా ఇది వర్తిస్తుంది.
| స్థానం | m, B మధ్య కోణం θ | టార్క్ | గమనిక |
|---|---|---|---|
| లూప్ తలం B కి లంబం | 0° | 0 | స్థిర సమతాస్థితి |
| లూప్ తలం B కి సమాంతరం | 90° | NIAB, గరిష్ఠం | తీగచుట్ట అత్యంత బలంగా తిరుగుతుంది |
| తలం B కి లంబం, m, B కి వ్యతిరేకం | 180° | 0 | అస్థిర సమతాస్థితి |
టార్క్ ఎప్పుడూ m ను B దిశలోకి తిప్పడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. విద్యుత్ మోటారు ఈ టార్క్నే వాడుతుంది; ప్రతి అర్ధ భ్రమణానికి కమ్యుటేటర్ ప్రవాహ దిశను మార్చి మోటారు ఒకే దిశలో తిరిగేలా చేస్తుంది.
5.3 చలించే తీగచుట్ట గాల్వనోమీటర్ (Moving coil galvanometer)
గాల్వనోమీటర్ మైక్రోఆంపియర్ల నుంచి మిల్లీఆంపియర్ల క్రమంలో ఉండే చిన్న ప్రవాహాలను గుర్తించి కొలుస్తుంది.
నిర్మాణం.
తేలికపాటి చట్రంపై చుట్టిన, సన్నని బంధిత రాగి తీగ అనేక చుట్లు గల దీర్ఘచతురస్ర తీగచుట్ట.
పుటాకార (వంపు) ధ్రువ ఖండాలు గల బలమైన శాశ్వత అయస్కాంతం.
తీగచుట్ట లోపల బిగించిన మెత్తని ఇనుప స్థూపం.
ఫాస్ఫర్ బ్రాంజ్ వేలాడే తీగ లేదా జంట కేశ స్ప్రింగ్ల సహాయంతో తీగచుట్ట స్థిర అక్షం చుట్టూ తిరుగుతుంది. ఇవి పునఃస్థాపక టార్క్ను ఇస్తాయి.
స్కేలుపై సూచిక (లేదా దర్పణం, దీపం-స్కేలు అమరిక) అపవర్తనాన్ని (deflection) చూపుతుంది.
వ్యాసార్ధ క్షేత్రం (Radial field). పుటాకార ధ్రువాలు, మెత్తని ఇనుప కోర్ కలిసి ఖాళీలోని క్షేత్రాన్ని వ్యాసార్ధంగా చేస్తాయి. తీగచుట్ట ఎంత తిరిగినా దాని తలం క్షేత్ర రేఖల వెంబడే ఉంటుంది. కాబట్టి ప్రతి స్థానంలో θ = 90°, అపవర్తన టార్క్ ఎప్పుడూ గరిష్ఠ విలువ NIAB. ఇనుప కోర్ క్షేత్రాన్ని కేంద్రీకరించి మరింత బలంగా కూడా చేస్తుంది.

వంపు ధ్రువ ఖండాలు, ఇనుప కోర్ కారణంగా ఖాళీలోని ప్రతి క్షేత్ర రేఖ వ్యాసార్ధం వెంబడి ఉంటుంది; అందుకే తీగచుట్ట భుజాలు ఎప్పుడూ క్షేత్రాన్ని లంబంగా ఖండిస్తాయి, బలయుగ్మం NIAB గానే ఉంటుంది.
పనిచేసే విధానం. స్ప్రింగ్ పునఃస్థాపక టార్క్ kφ అయస్కాంత టార్క్ను సమతుల్యం చేసే వరకు తీగచుట్ట తిరుగుతుంది. ఇక్కడ φ అపవర్తనం, k వ్యావర్తన స్థిరాంకం (ఒక రేడియన్ మెలికకు టార్క్).
అపవర్తనం ప్రవాహానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. కాబట్టి స్కేలు రేఖీయం, గుర్తులు సమాన దూరాల్లో ఉంటాయి. వ్యాసార్ధ క్షేత్రాన్ని వాడటానికి ప్రధాన కారణం ఇదే.
k/(NAB) రాశిని గాల్వనోమీటర్ స్థిరాంకం (ఏకాంక అపవర్తనానికి ప్రవాహం) అంటారు.
5.4 గాల్వనోమీటర్ సుగ్రాహ్యత
విద్యుత్ ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత (Current sensitivity) అంటే ఏకాంక ప్రవాహానికి అపవర్తనం:
వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత (Voltage sensitivity) అంటే తీగచుట్ట కొనల మధ్య ఏకాంక వోల్టేజికి అపవర్తనం. తీగచుట్ట నిరోధం G అయితే V = IG:
ప్రవాహ సుగ్రాహ్యతను పెంచే మార్గాలు: ఎక్కువ చుట్లు N, ఎక్కువ వైశాల్యం A, బలమైన క్షేత్రం B, బలహీనమైన వేలాడే తీగ (చిన్న k). ఫాస్ఫర్ బ్రాంజ్కు k తక్కువ, తన్యతా బలం ఎక్కువ, మెలిక శాశ్వతంగా ఉండకుండా సున్నాకు తిరిగి వస్తుంది; అందుకే దానిని వాడతారు.
NEET లో తరచూ వచ్చే ప్రశ్న: చుట్ల సంఖ్యను రెట్టింపు చేయండి. ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత రెట్టింపవుతుంది. కానీ తీగ పొడవు రెట్టింపవడంతో G కూడా రెట్టింపవుతుంది. కాబట్టి వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత మారదు.
5.5 గాల్వనోమీటర్ను అమ్మీటర్గా మార్చడం
గాల్వనోమీటర్కు పూర్తి స్కేలు ప్రవాహం I_g (చిన్నది), నిరోధం G. ఎక్కువ ప్రవాహం I ని కొలవడానికి, దానికి సమాంతరంగా షంట్ (shunt) అనే చిన్న నిరోధం S ను కలపాలి. ప్రవాహంలో ఎక్కువ భాగం S ద్వారా తీగచుట్టను తప్పించుకుని వెళ్తుంది.
G, S ల కొనల మధ్య వోల్టేజి ఒకటే:
వ్యాప్తి గాల్వనోమీటర్ సొంత వ్యాప్తికి n రెట్లు కావాలంటే (I = nI_g):
అమ్మీటర్ నిరోధం GS/(G + S), ఇది S కంటే తక్కువ. అమ్మీటర్ను వలయంలో శ్రేణిలో కలుపుతారు; అది ప్రవాహాన్ని వీలైనంత తక్కువగా మార్చాలి. ఆదర్శ అమ్మీటర్ నిరోధం సున్నా.
5.6 గాల్వనోమీటర్ను వోల్ట్మీటర్గా మార్చడం
V వరకు పొటెన్షియల్ భేదాన్ని కొలవడానికి గాల్వనోమీటర్తో శ్రేణిలో పెద్ద నిరోధం R ను కలపాలి. పూర్తి స్కేలు వద్ద దాని గుండా ప్రవాహం I_g:
వ్యాప్తి గాల్వనోమీటర్ సొంత పూర్తి స్కేలు వోల్టేజి (I_gG) కి n రెట్లు కావాలంటే:
వోల్ట్మీటర్ నిరోధం G + R, ఇది పెద్దది. వోల్ట్మీటర్ను సమాంతరంగా కలుపుతారు; అది వీలైనంత తక్కువ ప్రవాహాన్ని తీసుకోవాలి. ఆదర్శ వోల్ట్మీటర్ నిరోధం అనంతం.

అమ్మీటర్లో ప్రవాహం I లో ఎక్కువ భాగం చిన్న షంట్ S ద్వారా వెళ్తుంది, G గుండా I_g మాత్రమే ప్రవహిస్తుంది; వోల్ట్మీటర్లో శ్రేణిలోని పెద్ద R పూర్తి స్కేలు వోల్టేజి V వద్ద ప్రవాహాన్ని I_g కి పరిమితం చేస్తుంది.
| లక్షణం | అమ్మీటర్ | వోల్ట్మీటర్ |
|---|---|---|
| అదనపు నిరోధం | చిన్న షంట్ S | పెద్ద నిరోధం R |
| గాల్వనోమీటర్కు ఎలా కలుపుతారు | సమాంతరంగా | శ్రేణిలో |
| మీటర్ను వలయంలో ఎలా కలుపుతారు | శ్రేణిలో | సమాంతరంగా |
| సూత్రం | S = I_gG/(I − I_g) | R = V/I_g − G |
| మీటర్ నిరోధం | చాలా తక్కువ, S కంటే తక్కువ | చాలా ఎక్కువ, G + R |
| ఆదర్శ విలువ | సున్నా | అనంతం |
5.7 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: 100 చుట్లు, 20 cm² వైశాల్యం గల తీగచుట్ట 0.2 T క్షేత్రంలో 0.5 A మోస్తోంది. దాని లంబం క్షేత్రంతో 30° కోణం చేస్తోంది. టార్క్ కనుక్కోండి.
సాధన: τ = NIAB sin θ = 100 × 0.5 × 2 × 10⁻³ × 0.2 × 0.5 = 0.01 N m.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: 50 చుట్లు, 5 cm వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార తీగచుట్ట 0.4 T క్షేత్రంలో 2 A మోస్తోంది. గరిష్ఠ టార్క్ కనుక్కోండి.
సాధన: A = πr² = π × 0.0025 m². τ_max = NIAB = 50 × 2 × 0.00785 × 0.4 ≈ 0.314 N m. తీగచుట్ట తలం B కి సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు ఇది వస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ఒక గాల్వనోమీటర్ తీగచుట్టకు 10 cm² వైశాల్యం గల 200 చుట్లు ఉన్నాయి; అది 0.5 T వ్యాసార్ధ క్షేత్రంలో ఉంది. వ్యావర్తన స్థిరాంకం 2 × 10⁻⁴ N m/rad. దాని ప్రవాహ సుగ్రాహ్యతను, 1 mA కు అపవర్తనాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: I_s = NAB/k = 200 × 10⁻³ × 0.5/(2 × 10⁻⁴) = 500 rad/A. 1 mA కు φ = 500 × 10⁻³ = 0.5 rad, సుమారు 29°.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: 50 Ω నిరోధం గల గాల్వనోమీటర్ 5 mA వద్ద పూర్తి స్కేలు అపవర్తనం ఇస్తుంది. దానిని 0 నుంచి 5 A వ్యాప్తి గల అమ్మీటర్గా మార్చండి.
సాధన: S = I_gG/(I − I_g) = (0.005 × 50)/(4.995) ≈ 0.050 Ω, సమాంతరంగా కలపాలి.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: అదే గాల్వనోమీటర్ను 0 నుంచి 10 V వ్యాప్తి గల వోల్ట్మీటర్గా మార్చండి.
సాధన: R = V/I_g − G = 10/0.005 − 50 = 2000 − 50 = 1950 Ω, శ్రేణిలో కలపాలి.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: వైశాల్యం, క్షేత్రం, వేలాడే తీగ మారకుండా గాల్వనోమీటర్ తీగచుట్ట చుట్లను రెట్టింపు చేశారు. దాని ప్రవాహ, వోల్టేజి సుగ్రాహ్యతలకు ఏమవుతుంది?
సాధన: I_s = NAB/k రెట్టింపవుతుంది. తీగ పొడవు రెట్టింపవడంతో G రెట్టింపవుతుంది. V_s = NAB/(kG) మారదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: 99 Ω నిరోధం గల గాల్వనోమీటర్కు 1 Ω షంట్ కలిపారు. ప్రధాన ప్రవాహంలో ఎంత భాగం గాల్వనోమీటర్ గుండా వెళ్తుంది?
సాధన: ప్రవాహం నిరోధానికి విలోమానుపాతంలో విభజించబడుతుంది. I_g/I = S/(G + S) = 1/100. కాబట్టి 1% తీగచుట్ట గుండా వెళ్తుంది, వ్యాప్తి 100 రెట్లు అవుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.8 (NEET-కఠినం): శ్రేణిలో R₁ నిరోధంతో ఒక గాల్వనోమీటర్ V వోల్ట్ల వరకు చదువుతుంది. R₁ బదులు R₂ ఉంచితే 2V వరకు చదువుతుంది. గాల్వనోమీటర్ నిరోధం G కనుక్కోండి.
సాధన: V = I_g(G + R₁), 2V = I_g(G + R₂). భాగిస్తే: 2(G + R₁) = G + R₂. కాబట్టి G = R₂ − 2R₁. ఉదాహరణ 5.5 తో సరిచూడండి: 10 V కు R₁ = 1950 Ω, 20 V కు R₂ = 3950 Ω అయితే G = 50 Ω.
త్వరిత పునశ్చరణ
m = NIA, కుడిచేతి నియమం ప్రకారం లంబం వెంబడి; ప్రమాణం A m².
τ = m × B, పరిమాణం NIAB sin θ; తీగచుట్ట తలం B కి సమాంతరంగా ఉంటే గరిష్ఠం.
ఏకరీతి క్షేత్రంలో లూప్పై ఫలిత బలం సున్నా; టార్క్ మాత్రమే పనిచేస్తుంది.
గాల్వనోమీటర్: వ్యాసార్ధ క్షేత్రం NIAB = kφ ఇస్తుంది, రేఖీయ స్కేలు.
ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత NAB/k; వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత NAB/(kG).
అమ్మీటర్: సమాంతరంగా షంట్ S = I_gG/(I − I_g); S = G/(n − 1).
వోల్ట్మీటర్: శ్రేణిలో R = V/I_g − G; R = (n − 1)G.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
θ ను తీగచుట్ట తలం, B మధ్య కోణంగా తీసుకోవడం. τ = NIAB sin θ లో θ అంటే లంబం (m), B మధ్య కోణం. తలం B తో α కోణం చేస్తే cos α వాడండి.
N ని రెట్టింపు చేస్తే వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత రెట్టింపవుతుందనడం. G కూడా రెట్టింపవుతుంది కాబట్టి అది మారదు.
షంట్ను శ్రేణిలో, వోల్ట్మీటర్ నిరోధాన్ని సమాంతరంగా కలపడం.
వోల్ట్మీటర్కు శ్రేణి నిరోధం కనుగొనేటప్పుడు G ని తీసివేయడం మర్చిపోవడం.
వ్యాసార్ధ క్షేత్రం టార్క్ను పెంచడానికే అనుకోవడం. దాని ప్రధాన పని ప్రతి కోణం వద్ద టార్క్ను NIAB గా ఉంచడం, తద్వారా స్కేలు రేఖీయం అవుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. ఏకరీతి క్షేత్రం B లో m అయస్కాంత భ్రామకం గల ప్రవాహ లూప్పై టార్క్ (a) m · B (b) m × B (c) B × m (d) mB cos θ
2. N చుట్లు, A వైశాల్యం, ప్రవాహం I గల తీగచుట్ట అయస్కాంత భ్రామకం (a) NIA (b) NIA² (c) NI/A (d) IA/N
3. అయస్కాంత ద్విధ్రువ భ్రామకానికి SI ప్రమాణం (a) A m (b) T m² (c) A m² (d) N/A
4. చలించే తీగచుట్ట గాల్వనోమీటర్ వ్యాసార్ధ అయస్కాంత క్షేత్రాన్ని వాడేది ఎందుకంటే (a) తీగచుట్ట ఎక్కువ ప్రవాహాన్ని మోయడానికి (b) క్షేత్రం బలహీనపడటానికి (c) తీగచుట్ట వేడెక్కకుండా ఉండటానికి (d) అన్ని అపవర్తనాల వద్ద టార్క్ NIAB గా ఉండి, రేఖీయ స్కేలు రావడానికి
5. గాల్వనోమీటర్ను అమ్మీటర్గా మార్చడానికి కలపాల్సింది (a) సమాంతరంగా తక్కువ నిరోధం (b) సమాంతరంగా అధిక నిరోధం (c) శ్రేణిలో అధిక నిరోధం (d) శ్రేణిలో తక్కువ నిరోధం
6. గాల్వనోమీటర్ను వోల్ట్మీటర్గా మార్చడానికి కలపాల్సింది (a) సమాంతరంగా తక్కువ నిరోధం (b) సమాంతరంగా అధిక నిరోధం (c) శ్రేణిలో అధిక నిరోధం (d) శ్రేణిలో తక్కువ నిరోధం
7. ఆదర్శ అమ్మీటర్ నిరోధం (a) అనంతం (b) సున్నా (c) గాల్వనోమీటర్ నిరోధానికి సమానం (d) 1 Ω
8. ఏకరీతి క్షేత్రంలో ప్రవాహ లూప్పై టార్క్ గరిష్ఠంగా ఉండేది లూప్ తలం (a) B కి లంబంగా (b) B కి 45° వద్ద (c) B కి 60° వద్ద (d) B కి సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు
9. గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత అంటే (a) ఏకాంక ప్రవాహానికి అపవర్తనం (b) ఏకాంక అపవర్తనానికి ప్రవాహం (c) ఏకాంక వోల్టేజికి అపవర్తనం (d) ఏకాంక ప్రవాహానికి నిరోధం
10. గాల్వనోమీటర్ తీగచుట్ట లోపలి మెత్తని ఇనుప స్థూపం (a) తీగచుట్ట నిరోధాన్ని తగ్గిస్తుంది (b) పునఃస్థాపక టార్క్ ఇస్తుంది (c) క్షేత్రాన్ని వ్యాసార్ధంగా, బలంగా చేస్తుంది (d) సూచికగా పనిచేస్తుంది
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 100 చుట్లు, 20 cm² వైశాల్యం గల తీగచుట్ట 0.2 T క్షేత్రంలో 0.5 A మోస్తోంది; దాని లంబం క్షేత్రానికి 30° వద్ద ఉంది. దానిపై టార్క్ (a) 0.017 N m (b) 0.02 N m (c) 0.01 N m (d) 0.005 N m
12. 50 చుట్లు, 5 cm వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార తీగచుట్ట 0.4 T క్షేత్రంలో 2 A మోస్తోంది. దానిపై గరిష్ఠ టార్క్ సుమారు (a) 0.157 N m (b) 0.314 N m (c) 0.628 N m (d) 3.14 N m
13. 50 Ω గల గాల్వనోమీటర్ 5 mA వద్ద పూర్తి స్కేలు ఇస్తుంది. 0 నుంచి 5 A అమ్మీటర్కు కావలసిన షంట్ సుమారు (a) 0.5 Ω (b) 0.005 Ω (c) 5 Ω (d) 0.05 Ω
14. అదే గాల్వనోమీటర్ 0 నుంచి 10 V చదవాలి. కావలసిన శ్రేణి నిరోధం (a) 2000 Ω (b) 1950 Ω (c) 2050 Ω (d) 195 Ω
15. G నిరోధం గల గాల్వనోమీటర్ వ్యాప్తికి n రెట్లు వ్యాప్తి గల అమ్మీటర్ కావాలంటే షంట్ (a) G/(n − 1) (b) (n − 1)G (c) G/n (d) nG
16. 100 Ω గల గాల్వనోమీటర్ ప్రధాన ప్రవాహంలో 10% మాత్రమే మోయాలి. కావలసిన షంట్ సుమారు (a) 10 Ω (b) 90 Ω (c) 11.1 Ω (d) 9 Ω
17. గాల్వనోమీటర్ తీగచుట్ట చుట్లను రెట్టింపు చేశారు (దాని నిరోధం కూడా రెట్టింపవుతుంది). అప్పుడు (a) రెండు సుగ్రాహ్యతలూ రెట్టింపవుతాయి (b) రెండు సుగ్రాహ్యతలూ మారవు (c) ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత మారదు, వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత రెట్టింపవుతుంది (d) ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత రెట్టింపవుతుంది, వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత మారదు
18. స్థిర పొడవు గల తీగను ముందు ఒకే చతురస్ర లూప్గా, తర్వాత ఒకే వృత్తాకార లూప్గా మార్చారు. ఒకే ప్రవాహం, క్షేత్రాలకు గరిష్ఠ టార్క్ల నిష్పత్తి, వృత్తం : చతురస్రం (a) π/4 (b) 4/π (c) 1 (d) 2
19. 10 చుట్లు, 0.01 m² వైశాల్యం గల తీగచుట్ట 0.5 T క్షేత్రంలో 2 A మోస్తోంది. దానిని స్థిర స్థానం నుంచి అస్థిర స్థానానికి తిప్పడానికి కావలసిన పని (a) 0.1 J (b) 0.4 J (c) సున్నా (d) 0.2 J
20. 50 Ω గల గాల్వనోమీటర్కు శ్రేణిలో 1950 Ω కలిపితే 10 V వరకు చదువుతుంది. 20 V వరకు చదవడానికి అదనంగా కావలసిన శ్రేణి నిరోధం (a) 2000 Ω (b) 1950 Ω (c) 3950 Ω (d) 4000 Ω
21. గాల్వనోమీటర్ తీగచుట్టకు 10 cm² వైశాల్యం గల 200 చుట్లు ఉన్నాయి; అది 0.5 T వ్యాసార్ధ క్షేత్రంలో ఉంది, వ్యావర్తన స్థిరాంకం 2 × 10⁻⁴ N m/rad. 1 mA కు అపవర్తనం (a) 0.05 rad (b) 0.5 rad (c) 5 rad (d) 0.25 rad
22. Q21 లోని గాల్వనోమీటర్ నిరోధం 50 Ω. దాని వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత (a) 10 rad/V (b) 25 000 rad/V (c) 0.1 rad/V (d) 1 rad/V
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక గాల్వనోమీటర్ శ్రేణి నిరోధం R₁ తో V వరకు, R₂ తో 2V వరకు చదువుతుంది. దాని నిరోధం (a) R₂ − R₁ (b) (R₂ − R₁)/2 (c) R₂ − 2R₁ (d) 2R₁ − R₂
24. 99 Ω గల గాల్వనోమీటర్కు 1 Ω షంట్ కలిపారు. ప్రధాన ప్రవాహంలో గాల్వనోమీటర్ గుండా వెళ్లే భాగం (a) 1% (b) 99% (c) 10% (d) 0.1%
25. a భుజం గల చతురస్ర లూప్ ప్రవాహం I మోస్తోంది; ఏకరీతి క్షేత్రం B లూప్ తలంలోనే, ఒక కర్ణం వెంబడి ఉంది. లూప్పై టార్క్ (a) Ia²B/√2 (b) Ia²B (c) సున్నా (d) √2 Ia²B
26. L పొడవు గల తీగ ప్రవాహం I మోస్తూ వృత్తాకార తీగచుట్టగా చుట్టబడింది. క్షేత్రం B లో, చుట్ల సంఖ్య ఎంతైనా సరే, సాధ్యమైన అతిపెద్ద గరిష్ఠ టార్క్ (a) IL²B/(4π) (b) IL²B/(2π) (c) IL²B/π (d) IL²B/(4π²)
27. 20 Ω గల గాల్వనోమీటర్ 10 mA వద్ద పూర్తి స్కేలు ఇస్తుంది. దానిని 0 నుంచి 1 A అమ్మీటర్గా మార్చారు. అమ్మీటర్ నిరోధం సుమారు (a) 20 Ω (b) 0.02 Ω (c) 2 Ω (d) 0.2 Ω
28. వలయంలోని గాల్వనోమీటర్ 30° అపవర్తనం చూపిస్తోంది. ఇప్పుడు దాని సొంత నిరోధానికి సమానమైన షంట్ను దానికి కలిపారు, ప్రధాన ప్రవాహం మారలేదు. కొత్త అపవర్తనం (a) 30° (b) 60° (c) 15° (d) 7.5°
29. ప్రతిపాదన (A): చలించే తీగచుట్ట గాల్వనోమీటర్ స్కేలు రేఖీయం.
కారణం (R): వ్యాసార్ధ క్షేత్రంలో ప్రతి అపవర్తనం వద్ద తీగచుట్ట తలం క్షేత్రం వెంబడే ఉంటుంది, కాబట్టి అపవర్తన టార్క్ ఎప్పుడూ NIAB.
(a) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: అమ్మీటర్ను వలయంలో శ్రేణిలో కలుపుతారు, దాని నిరోధం తక్కువ.
వాక్యం II: వోల్ట్మీటర్ అంటే సమాంతరంగా తక్కువ నిరోధం కలిపిన గాల్వనోమీటర్.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | τ = m × B. |
| 2 | a | m = NIA. |
| 3 | c | ప్రవాహం × వైశాల్యం. |
| 4 | d | వ్యాసార్ధ క్షేత్రం sin θ = 1 గా ఉంచుతుంది, కాబట్టి φ, I కు అనులోమానుపాతం. |
| 5 | a | సమాంతర షంట్ అదనపు ప్రవాహాన్ని మోస్తుంది. |
| 6 | c | శ్రేణిలోని పెద్ద నిరోధం ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేస్తుంది. |
| 7 | b | అది వలయ ప్రవాహాన్ని మార్చకూడదు. |
| 8 | d | అప్పుడు m, B కి లంబం, sin 90° = 1. |
| 9 | a | I_s = φ/I. |
| 10 | c | అది క్షేత్రానికి ఆకారాన్ని, బలాన్ని ఇస్తుంది. |
| 11 | c | 100 × 0.5 × 0.002 × 0.2 × 0.5 = 0.01 N m. |
| 12 | b | 50 × 2 × π(0.05)² × 0.4 ≈ 0.314 N m. |
| 13 | d | 0.25/4.995 ≈ 0.05 Ω. |
| 14 | b | 10/0.005 − 50 = 1950 Ω. |
| 15 | a | I_gG = (n − 1)I_gS. |
| 16 | c | S/(G + S) = 0.1 నుంచి S = G/9. |
| 17 | d | I_s రెట్టింపు; V_s = I_s/G మారదు. |
| 18 | b | వైశాల్యాలు L²/(4π), L²/16; నిష్పత్తి 4/π. |
| 19 | d | W = 2mB = 2 × (10 × 2 × 0.01) × 0.5 = 0.2 J. |
| 20 | a | మొత్తం 20/0.005 = 4000 Ω; అదనం = 4000 − 2000. |
| 21 | b | I_s = 500 rad/A; × 10⁻³ A. |
| 22 | a | V_s = I_s/G = 500/50. |
| 23 | c | 2(G + R₁) = G + R₂. |
| 24 | a | S/(G + S) = 1/100. |
| 25 | b | m, B కి లంబం, కాబట్టి τ = IAB = Ia²B. |
| 26 | a | m = IL²/(4πN), N = 1 కు అతిపెద్దది. |
| 27 | d | S = 0.2/0.99 ≈ 0.202 Ω; 20 Ω తో సమాంతరంగా సుమారు 0.2 Ω. |
| 28 | c | తీగచుట్ట గుండా ప్రవాహం సగమవుతుంది, కాబట్టి అపవర్తనం సగమవుతుంది. |
| 29 | a | స్కేలు రేఖీయంగా ఉండటానికి సరిగ్గా R కారణం. |
| 30 | c | వోల్ట్మీటర్ శ్రేణిలో అధిక నిరోధాన్ని వాడుతుంది. |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
చదునైన లూప్ అయస్కాంత భ్రామకం: m = NIA, తలానికి లంబంగా; ప్రమాణం A m² = J/T.
m దిశ: కుడిచేతి వేళ్లను ప్రవాహ దిశలో మడిస్తే బొటనవేలు m ను చూపుతుంది.
ఏకరీతి B లో టార్క్: τ = m × B, పరిమాణం NIAB sin θ (θ = m, B మధ్య కోణం, అంటే లంబంతో).
తీగచుట్ట తలం B కి సమాంతరంగా ఉంటే టార్క్ గరిష్ఠం; తలం B కి లంబంగా ఉంటే సున్నా.
ఏకరీతి క్షేత్రంలో లూప్పై ఫలిత బలం సున్నా; టార్క్ మాత్రమే పనిచేస్తుంది.
టార్క్ సూత్రం ఏ ఆకారపు చదునైన లూప్కైనా వర్తిస్తుంది; వైశాల్యం మాత్రమే ముఖ్యం.
MCG: పుటాకార ధ్రువాలు, మెత్తని ఇనుప కోర్ ఇచ్చే వ్యాసార్ధ క్షేత్రంలో తీగచుట్ట, కాబట్టి ప్రతి అపవర్తనం వద్ద θ = 90°.
సమతుల్యం: NIAB = kφ, కాబట్టి φ ∝ I, స్కేలు రేఖీయం.
ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత I_s = φ/I = NAB/k. వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత V_s = φ/V = NAB/(kG).
N ని రెట్టింపు చేస్తే I_s రెట్టింపవుతుంది, కానీ G కూడా దాదాపు రెట్టింపవుతుంది, కాబట్టి V_s మారకపోవచ్చు.
అమ్మీటర్: సమాంతరంగా తక్కువ షంట్ S = I_gG/(I − I_g); వలయంలో శ్రేణిలో కలుపుతారు.
వోల్ట్మీటర్: G తో శ్రేణిలో అధిక నిరోధం R = V/I_g − G; సమాంతరంగా కలుపుతారు.
ఆదర్శ అమ్మీటర్ నిరోధం సున్నా; ఆదర్శ వోల్ట్మీటర్ నిరోధం అనంతం.
వ్యాప్తి n రెట్లు: S = G/(n − 1) లేదా R = (n − 1)G.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | ప్రమాణం |
|---|---|---|
| అయస్కాంత భ్రామకం | NIA | A m² |
| తీగచుట్టపై టార్క్ | NIAB sin θ | N m |
| ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత | NAB/k | rad/A (div/A) |
| వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత | NAB/(kG) | rad/V (div/V) |
| వ్యాప్తి I కు షంట్ | I_gG/(I − I_g) | Ω |
| వ్యాప్తి V కు శ్రేణి R | V/I_g − G | Ω |
| అమ్మీటర్ నిరోధం | GS/(G + S) | Ω |
| వోల్ట్మీటర్ నిరోధం | G + R | Ω |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
అమ్మీటర్కు "SAP": Shunt (షంట్), Ammeter (అమ్మీటర్), Parallel (సమాంతరం), అంటే చిన్న నిరోధం సమాంతరంగా.
వోల్ట్మీటర్కు "VHS": Voltmeter (వోల్ట్మీటర్), High resistance (అధిక నిరోధం), Series (శ్రేణి).
"NAB the k": ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత = NAB/k; వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత కోసం దాన్ని G తో భాగించండి.
"క్షేత్రానికి చదునుగా ఉంటే, పూర్తి బలంతో తిరుగుడు": తీగచుట్ట తలం B కి సమాంతరంగా ఉంటే టార్క్ గరిష్ఠం.
భావనల అనుసంధానం
షంట్లు, శ్రేణి నిరోధాలు భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: విద్యుత్ ప్రవాహంలోని సమాంతర, శ్రేణి నియమాలను వాడతాయి.
τ = m × B, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 11: స్థిర విద్యుత్ శాస్త్రంలోని విద్యుత్ ద్విధ్రువ τ = p × E కు ప్రతిరూపం.
టార్క్, భ్రమణ సమతాస్థితి (kφ సమతుల్యం) భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 5: భ్రమణ చలనం నుంచి వస్తాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. ప్రతి రాశిని దాని సూత్రంతో జతపరచండి (N చుట్లు, A వైశాల్యం, స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం k, నిరోధం G గల తీగచుట్ట).
జాబితా I:
A. అయస్కాంత భ్రామకం
B. ఏకరీతి B లో టార్క్
C. ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత
D. వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత
జాబితా II:
(i) NAB/k
(ii) NIA
(iii) NAB/(kG)
(iv) NIAB sin θ
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. ఒక గాల్వనోమీటర్ నిరోధం G, పూర్తి స్కేలు ప్రవాహం I_g. జతపరచండి.
జాబితా I:
A. వ్యాప్తి I గల అమ్మీటర్
B. వ్యాప్తి V గల వోల్ట్మీటర్
C. ఆదర్శ అమ్మీటర్ నిరోధం
D. ఆదర్శ వోల్ట్మీటర్ నిరోధం
జాబితా II:
(i) శ్రేణి R = V/I_g − G
(ii) అనంతం
(iii) సమాంతరంగా షంట్ S = I_gG/(I − I_g)
(iv) సున్నా
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
33. m భ్రామకం గల లూప్ ఏకరీతి క్షేత్రం B లో ఉంది. m, B మధ్య కోణాన్ని టార్క్తో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. 0°
B. 90°
C. 180°
D. 30°
జాబితా II:
(i) గరిష్ఠం, mB
(ii) mB/2
(iii) సున్నా, స్థిరం
(iv) సున్నా, అస్థిరం
(a) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
34. చలించే తీగచుట్ట గాల్వనోమీటర్ ప్రతి భాగాన్ని దాని ఉద్దేశ్యంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. వ్యాసార్ధ క్షేత్రాన్ని ఇచ్చే పుటాకార ధ్రువ ఖండాలు
B. మెత్తని ఇనుప స్థూపాకార కోర్
C. ఫాస్ఫర్ బ్రాంజ్ స్ప్రింగ్
D. తీగచుట్టకు సమాంతరంగా తక్కువ నిరోధం
జాబితా II:
(i) ఖాళీలో క్షేత్రాన్ని బలపరుస్తుంది
(ii) పునఃస్థాపక టార్క్ kφ ఇస్తుంది
(iii) ప్రవాహంలో ఎక్కువ భాగం తీగచుట్టను తప్పించుకుని వెళ్లేలా చేస్తుంది
(iv) తీగచుట్ట తలాన్ని B వెంబడి ఉంచుతుంది, కాబట్టి స్కేలు రేఖీయం
(a) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఒకే వైశాల్యానికి, చదునైన లూప్పై టార్క్ దాని ఆకారంపై ఆధారపడదు.
B. ఏకరీతి క్షేత్రంలో ప్రవాహ లూప్పై ఫలిత బలం సున్నా.
C. చుట్ల సంఖ్య పెంచితే వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత ఎప్పుడూ పెరుగుతుంది.
D. అమ్మీటర్ను శ్రేణిలో కలుపుతారు.
E. షంట్ నిరోధం సాధారణంగా G కంటే చాలా తక్కువ.
(a) 3 (b) 4 (c) 5 (d) 2
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. బలమైన అయస్కాంతం ప్రవాహ సుగ్రాహ్యతను పెంచుతుంది.
B. బలహీనమైన స్ప్రింగ్ (చిన్న k) ప్రవాహ సుగ్రాహ్యతను పెంచుతుంది.
C. వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత = ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత / G.
D. N, G రెండింటినీ రెట్టింపు చేస్తే వోల్టేజి సుగ్రాహ్యత రెట్టింపవుతుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
37. ఒక గాల్వనోమీటర్కు G = 100 Ω, I_g = 1 mA. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. 1 A వరకు చదవడానికి సుమారు 0.1 Ω షంట్ కావాలి.
B. 10 V వరకు చదవడానికి 9900 Ω శ్రేణి నిరోధం కావాలి.
C. 1 A అమ్మీటర్ నిరోధం సుమారు 0.1 Ω.
D. 10 V వోల్ట్మీటర్ నిరోధం 9900 Ω.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C, D (c) A, B, C మాత్రమే (d) B, D మాత్రమే
38. లూప్ అయస్కాంత భ్రామకం గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. దాని ప్రమాణం A m², J/T కు సమానం.
B. దాని దిశ కుడిచేతి నియమాన్ని అనుసరిస్తుంది: వేళ్లు ప్రవాహ దిశలో, బొటనవేలు m దిశలో.
C. ఒకే ప్రవాహానికి వ్యాసార్ధం రెట్టింపు అయితే అది రెట్టింపవుతుంది.
D. దానిపై టార్క్ τ = m × B.
(a) 3 (b) 2 (c) 4 (d) 1
39. ఒక చలించే తీగచుట్ట గాల్వనోమీటర్కు పట్టిక ఇలా ఉంది: I = 2 mA వద్ద 10 విభాగాలు; I = 5 mA వద్ద 25 విభాగాలు. స్కేలులో 30 విభాగాలు ఉన్నాయి. పూర్తి స్కేలు ప్రవాహం (a) 3 mA (b) 5 mA (c) 7.5 mA (d) 6 mA
40. ఒక గాల్వనోమీటర్కు G = 50 Ω, I_g = 2 mA. 0–5 A అమ్మీటర్కు కావలసిన షంట్ సుమారు (a) 0.010 Ω (b) 0.020 Ω (c) 0.050 Ω (d) 0.20 Ω
41. G = 50 Ω గల గాల్వనోమీటర్ 2950 Ω శ్రేణి నిరోధంతో 0–3 V వోల్ట్మీటర్ అవుతుంది. 0–15 V వ్యాప్తికి శ్రేణి నిరోధం (a) 14750 Ω (b) 15000 Ω (c) 14950 Ω (d) 12000 Ω
Q42–43 కోసం సందర్భం: ఒక పాఠశాల గాల్వనోమీటర్లో 2 cm × 2.5 cm కొలతలు గల, 100 చుట్ల దీర్ఘచతురస్ర తీగచుట్ట 0.2 T వ్యాసార్ధ క్షేత్రంలో ఉంది. దాని స్ప్రింగ్ స్థిరాంకం 2 × 10⁻⁵ N m/rad, తీగచుట్ట నిరోధం 50 Ω.
42. ప్రవాహ సుగ్రాహ్యత (a) 500 rad/A (b) 50 rad/A (c) 5000 rad/A (d) 250 rad/A
43. తీగచుట్ట కొనల మధ్య 20 mV ఇచ్చినప్పుడు అపవర్తనం (a) 0.1 rad (b) 0.4 rad (c) 0.2 rad (d) 1.0 rad
44. L పొడవు గల తీగ ఏకరీతి క్షేత్రం B లో ప్రవాహం I మోస్తోంది. దానిని చదునైన వృత్తాకార తీగచుట్టగా చుట్టారు. తీగచుట్ట ఎన్నడూ అనుభవించగల అతిపెద్ద టార్క్ (a) IBL²/(2π) (b) IBL²/π (c) IBL²/(8π) (d) IBL²/(4π)
45. G నిరోధం గల గాల్వనోమీటర్ S షంట్తో ప్రవాహం I వరకు చదువుతుంది. 2I వరకు చదవాలంటే కొత్త షంట్ (a) S/2 (b) GS/(2G + S) (c) 2S (d) GS/(G + 2S)
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | m = NIA; τ = NIAB sin θ; I_s = NAB/k; V_s = I_s/G |
| 32 | a | సమాంతరంగా షంట్; శ్రేణి R; ఆదర్శ అమ్మీటర్ 0, వోల్ట్మీటర్ అనంతం |
| 33 | d | τ = mB sin θ; 0° స్థిరం, 180° అస్థిరం |
| 34 | b | వ్యాసార్ధ క్షేత్రం sin θ = 1 గా ఉంచుతుంది; కోర్ బలపరుస్తుంది; స్ప్రింగ్ పునఃస్థాపిస్తుంది; షంట్ ప్రవాహాన్ని మళ్లిస్తుంది |
| 35 | b | C ఒక్కటే తప్పు: N తో పాటు G కూడా పెరుగుతుంది |
| 36 | d | D తప్పు: V_s = NAB/(kG) మారదు |
| 37 | c | D తప్పు: వోల్ట్మీటర్ నిరోధం = 9900 + 100 = 10000 Ω |
| 38 | a | C తప్పు: వైశాల్యం × 4, కాబట్టి m × 4 |
| 39 | d | 5 విభాగాలు/mA, కాబట్టి 30 విభాగాలకు 6 mA |
| 40 | b | S = 0.002 × 50/(5 − 0.002) = 0.020 Ω |
| 41 | c | I_g = 3/3000 = 1 mA; R = 15/0.001 − 50 |
| 42 | a | NAB/k = 100 × 5 × 10⁻⁴ × 0.2/(2 × 10⁻⁵) |
| 43 | c | I = 0.02/50 = 0.4 mA; φ = 500 × 0.0004 = 0.2 rad |
| 44 | d | R = L/2πN నుంచి τ = IBL²/(4πN), N = 1 కు అతిపెద్దది |
| 45 | b | I = I_g(G + S)/S; 2I తో S′ కనుగొనండి |