అధ్యాయం 4: వాహకాలపై బలం మరియు సమాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాల మధ్య బలం (Force on Conductors and Between Parallel Currents)
విద్యుత్ ప్రవాహం అంటే కదిలే ఆవేశాల ప్రవాహం. కాబట్టి అయస్కాంత క్షేత్రంలో ఉన్న ప్రవాహ తీగ, ఆ ఆవేశాలన్నింటిపై పనిచేసే బలాల మొత్తాన్ని అనుభవిస్తుంది. ప్రవాహం మోసే రెండు తీగలు ఒకదానినొకటి నెడతాయి లేదా లాగుతాయి. ఒకప్పుడు ఆంపియర్ను నిర్వచించింది ఈ బలమే.
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
ప్రవాహం మోసే సరళ తీగపై బలం, F = I(L × B).
ఏకరీతి క్షేత్రంలో ఏ ఆకారపు తీగపైనైనా బలం.
ఏకరీతి క్షేత్రంలో సంవృత లూప్పై ఫలిత బలం ఎందుకు సున్నా అవుతుంది.
రెండు పొడవైన సమాంతర ప్రవాహాల మధ్య బలం.
ఆంపియర్ నిర్వచనం.
4.1 సరళ తీగపై బలం
ఉత్పాదన (Derivation). ఏకరీతి క్షేత్రం B లో L పొడవు, A అడ్డుకోత వైశాల్యం గల సరళ తీగను తీసుకోండి. దానిలో ఏకాంక ఘనపరిమాణానికి n స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్నాయి; ఒక్కొక్క దాని ఆవేశం q, అపసరణ వేగం (drift velocity) v_d. తీగలోని మొత్తం ఆవేశ వాహకాల సంఖ్య nAL. ఒక్కొక్కటి q(v_d × B) బలాన్ని అనుభవిస్తుంది. కాబట్టి మొత్తం బలం:
విద్యుత్ ప్రవాహం I = nAqv_d. సదిశ L ప్రవాహ దిశలో ఉందనుకోండి. అప్పుడు nALq v_d = I L, కాబట్టి:
θ = 90° (తీగ B కి లంబంగా): F = ILB, ఇదే గరిష్ఠం.
θ = 0° లేదా 180° (తీగ B వెంబడి): F = 0.
బలం తీగకూ, క్షేత్రానికీ రెండింటికీ లంబంగా ఉంటుంది.
ఫ్లెమింగ్ ఎడమచేతి నియమం (Fleming's left-hand rule). చూపుడు వేలు క్షేత్రం (Field) దిశలో, మధ్య వేలు ప్రవాహం (Current) దిశలో ఉంటే, బొటనవేలు చలనం (Motion), అంటే బలం దిశను చూపుతుంది. మోటార్లకు వర్తించే నియమం ఇదే. సీలింగ్ ఫ్యాన్ మోటార్ తిరగడానికి కారణం దాని చుట్లపై పనిచేసే సరిగ్గా ఈ బలమే.
4.2 ఏకరీతి క్షేత్రంలో ఏ ఆకారపు తీగ అయినా
వంపు తీగకు, దాని అన్ని చిన్న ముక్కలపై I dl × B ను కూడాలి. క్షేత్రం ఏకరీతిగా ఉంటే B ను మొత్తం నుంచి బయటకు తీయవచ్చు:
అన్ని dl సదిశల మొత్తం, తీగ మొదలు నుంచి చివర వరకు గీసిన సరళ సదిశకు సమానం. దీనిని L_eff (ఫలిత పొడవు) అందాం.
R వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తం, క్షేత్రం దాని తలానికి లంబంగా: L_eff = 2R, కాబట్టి F = 2IRB.
3 m, 4 m భుజాలు గల L-ఆకారపు తీగ: L_eff = 5 m.
ఏ ఆకారపు సంవృత లూప్ అయినా: మొదలు, చివర ఒకే బిందువు, కాబట్టి L_eff = 0, ఫలిత బలం సున్నా.
ఏకరీతి క్షేత్రంలో సంవృత లూప్పై ఫలిత బలం ఉండదు, కానీ టార్క్ (బలభ్రామకం) ఉండవచ్చు. దీనిని అధ్యాయం 5 లో చూస్తాం.
క్షేత్రం ఏకరీతిగా లేకపోతే ఈ సులభ మార్గం పనిచేయదు. ఉదాహరణకు, పొడవైన సరళ తీగ దగ్గర ఉన్న లూప్ ఫలిత బలాన్ని అనుభవిస్తుంది (సాధించిన ఉదాహరణ 4.7).
4.3 రెండు సమాంతర ప్రవాహాల మధ్య బలం
d దూరంలో ఉన్న రెండు పొడవైన సరళ సమాంతర తీగలు I₁, I₂ ప్రవాహాలను మోస్తున్నాయనుకోండి.
ఉత్పాదన. తీగ 1 వల్ల తీగ 2 వద్ద క్షేత్రం:
ఈ క్షేత్రం తీగ 2 కి లంబంగా ఉంటుంది. కాబట్టి తీగ 2 లోని L పొడవు F = I₂LB₁ బలాన్ని అనుభవిస్తుంది:
న్యూటన్ మూడో నియమం ప్రకారం, తీగ 1 కూడా ఏకాంక పొడవుకు ఇంతే బలాన్ని వ్యతిరేక దిశలో అనుభవిస్తుంది.
దిశ. B₁ కోసం బొటనవేలు నియమాన్ని, తర్వాత తీగ 2 పై బలం కోసం ఫ్లెమింగ్ ఎడమచేతి నియమాన్ని వాడండి.
ఒకే దిశలోని ప్రవాహాలు ఆకర్షించుకుంటాయి.
వ్యతిరేక దిశల్లోని ప్రవాహాలు వికర్షించుకుంటాయి.
ఇది ఆవేశాలకు సరిగ్గా వ్యతిరేకం; అక్కడ సజాతి ఆవేశాలు వికర్షించుకుంటాయి. ప్రతి సంవత్సరం విద్యార్థులు ఇక్కడ తికమకపడతారు.

రెండు సందర్భాల్లోనూ తీగ 2 వద్ద తీగ 1 క్షేత్రం పేజీ లోపలికి ఉంటుంది; ప్రవాహాలు ఒకే దిశలో ఉంటే ఫ్లెమింగ్ ఎడమచేతి నియమం తీగ 2 ను లోపలికి లాగుతుంది, వ్యతిరేక దిశల్లో ఉంటే బయటకు నెడుతుంది.
4.4 ఆంపియర్ నిర్వచనం
శూన్యంలో I₁ = I₂ = 1 A, d = 1 m అని ప్రతిక్షేపించండి:
అందుకే ఆంపియర్ను ఇలా నిర్వచించారు: శూన్యంలో 1 m దూరంలో ఉంచిన, ఉపేక్షించదగిన అడ్డుకోత గల రెండు అనంత పొడవైన సరళ సమాంతర తీగలలో ప్రవహిస్తూ, వాటి మధ్య ప్రతి మీటర్ పొడవుకు 2 × 10⁻⁷ న్యూటన్ బలాన్ని కలిగించే స్థిర ప్రవాహమే ఒక ఆంపియర్.
2019 నుంచి SI పద్ధతి ఎలక్ట్రాన్ ఆవేశం e విలువను స్థిరపరచడం ద్వారా ఆంపియర్ను నిర్వచిస్తోంది. ఆచరణలో రెండు నిర్వచనాలూ ఒకే ఫలితాన్ని ఇస్తాయి; NEET పైన చెప్పిన NCERT వాక్యాన్నే అనుసరిస్తుంది.
దీని నుంచి, 1 A ప్రవాహం 1 s లో మోసే ఆవేశమే ఒక కూలుమ్.
4.5 వివిధ సందర్భాల పోలిక
| ఏకరీతి B లో అమరిక (ప్రవాహం I) | ఫలిత పొడవు | ఫలిత బలం |
|---|---|---|
| L పొడవు గల సరళ తీగ, B కి లంబంగా | L | ILB |
| B తో θ కోణంలో సరళ తీగ | L | ILB sin θ |
| R వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తం, B దాని తలానికి లంబం | 2R | 2IRB |
| P బిందువు నుంచి Q బిందువు వరకు ఏ వివృత తీగ అయినా, B తలానికి లంబం | సరళ దూరం PQ | I × PQ × B |
| ఏ ఆకారపు సంవృత లూప్ అయినా | 0 | 0 |
4.6 సాధించిన ఉదాహరణలు
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: 0.5 m పొడవు గల తీగ 0.2 T క్షేత్రానికి 30° కోణంలో 4 A ప్రవాహాన్ని మోస్తోంది. దానిపై బలాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: F = ILB sin θ = 4 × 0.5 × 0.2 × 0.5 = 0.2 N.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: ఒక క్షితిజ సమాంతర తీగ ద్రవ్యరాశి మీటరుకు 20 g, దానిలో ప్రవాహం 5 A. తీగకు లంబంగా ఉండే ఏ క్షితిజ సమాంతర క్షేత్రం దానిని గాలిలో తేలేలా చేస్తుంది? g = 10 m/s² గా తీసుకోండి.
సాధన: మీటరుకు అయస్కాంత బలం = మీటరుకు భారం: IB = λg. B = 0.02 × 10/5 = 0.04 T. బలం పైకి ఉండేలా క్షేత్ర దిశ ఉండాలి (ఫ్లెమింగ్ నియమంతో సరిచూడండి).
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: 10 cm వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తాకార తీగ, దాని తలానికి లంబంగా ఉన్న 0.5 T క్షేత్రంలో 3 A మోస్తోంది. దానిపై బలాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: L_eff = వ్యాసం = 0.2 m. F = IL_effB = 3 × 0.2 × 0.5 = 0.3 N.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: 5 cm దూరంలో ఉన్న రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు ఒకే దిశలో 10 A, 20 A మోస్తున్నాయి. వాటి మధ్య మీటరుకు బలాన్ని, దాని స్వభావాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: F/L = 2 × 10⁻⁷ × 10 × 20/0.05 = 8 × 10⁻⁴ N/m. ప్రవాహాలు ఒకే దిశలో ఉన్నాయి కాబట్టి ఆకర్షణ. ప్రతి తీగ తన సొంత ప్రవాహం ఎంతైనా ఒకే బలాన్ని అనుభవిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: 25 cm పొడవు, 50 g ద్రవ్యరాశి గల లోహపు కడ్డీ రెండు క్షితిజ సమాంతర పట్టాలపై అడ్డంగా ఉంది. 0.4 T ఊర్ధ్వ క్షేత్రం పనిచేస్తోంది, కడ్డీ గుండా 5 A ప్రవహిస్తోంది. ఘర్షణ గుణకం 0.2. కడ్డీ త్వరణాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: అయస్కాంత బలం = ILB = 5 × 0.25 × 0.4 = 0.5 N. ఘర్షణ = μmg = 0.2 × 0.05 × 10 = 0.1 N. ఫలిత బలం = 0.4 N. a = 0.4/0.05 = 8 m/s².
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: d దూరంలో ఉన్న రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు ఒకే దిశలో I, 4I మోస్తున్నాయి. మూడో సమాంతర తీగపై ఫలిత బలం సున్నా కావాలంటే దానిని ఎక్కడ ఉంచాలి?
సాధన: రెండు తీగల మధ్య రెండు లాగుడు బలాలు వ్యతిరేక దిశల్లో ఉంటాయి. I గల తీగ నుంచి దాని దూరం x అనుకోండి. సమతాస్థితికి I/x = 4I/(d − x) కావాలి. కాబట్టి d − x = 4x, x = d/5. ఈ జవాబు మూడో తీగ ప్రవాహంపై ఆధారపడదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7 (NEET-కఠినం): ఒక పొడవైన సరళ తీగ 10 A మోస్తోంది. 10 cm భుజం గల చతురస్ర లూప్ 5 A మోస్తూ అదే తలంలో ఉంది. దాని దగ్గరి భుజం తీగకు సమాంతరంగా, దాని నుంచి 5 cm దూరంలో ఉంది; ఆ భుజంలో ప్రవాహం తీగ ప్రవాహ దిశలోనే ఉంది. లూప్పై ఫలిత బలాన్ని కనుక్కోండి.
సాధన: తీగకు లంబంగా ఉన్న రెండు భుజాలు సమాన, వ్యతిరేక బలాలను అనుభవిస్తాయి; అవి రద్దవుతాయి. దగ్గరి భుజం (d = 0.05 m): ఆకర్షణ, F₁ = 2 × 10⁻⁷ × 10 × 5 × 0.1/0.05 = 2.0 × 10⁻⁵ N. దూరపు భుజం (d = 0.15 m), ప్రవాహం వ్యతిరేకం: వికర్షణ, F₂ = 2 × 10⁻⁷ × 10 × 5 × 0.1/0.15 ≈ 0.67 × 10⁻⁵ N. ఫలిత బలం ≈ 1.33 × 10⁻⁵ N, తీగ వైపు. క్షేత్రం ఏకరీతి కాదు, కాబట్టి సంవృత లూప్ నియమం ఇక్కడ వర్తించదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.8: పైన బిగించిన ఒక పొడవైన క్షితిజ సమాంతర తీగ 100 A మోస్తోంది. మీటరుకు 4 g ద్రవ్యరాశి గల, 20 A మోసే రెండో సమాంతర తీగ దాని కింద స్వేచ్ఛగా సమతాస్థితిలో వేలాడుతోంది. వాటి మధ్య దూరాన్ని, ప్రవాహాల సాపేక్ష దిశను కనుక్కోండి.
సాధన: కింది తీగకు పైకి అయస్కాంత లాగుడు కావాలి, కాబట్టి ప్రవాహాలు ఒకే దిశలో ఉండాలి. μ₀I₁I₂/(2πd) = λg నుంచి d = 2 × 10⁻⁷ × 100 × 20/(4 × 10⁻³ × 10) = 0.01 m = 1 cm.
త్వరిత పునశ్చరణ
సరళ తీగ: F = I(L × B), పరిమాణం ILB sin θ.
ఏకరీతి B లో ఏ తీగ అయినా: మొదలు నుంచి చివర వరకు ఉన్న సరళ రేఖను వాడండి.
ఏకరీతి B లో సంవృత లూప్: ఫలిత బలం సున్నా (టార్క్ సున్నా కాకపోవచ్చు).
సమాంతర తీగలు: F/L = μ₀I₁I₂/(2πd).
ఒకే దిశ ఆకర్షణ, వ్యతిరేక దిశలు వికర్షణ.
1 m దూరంలోని తీగల మధ్య 1 A, 2 × 10⁻⁷ N/m బలాన్ని ఇస్తుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
సజాతి ఆవేశాల్లాగే సజాతి ప్రవాహాలు వికర్షిస్తాయని అనుకోవడం. ఒకే దిశ ప్రవాహాలు ఆకర్షించుకుంటాయి.
అర్ధవృత్తానికి వ్యాసం 2R బదులు మొత్తం వంపు పొడవు (πR) వాడటం.
సరళ తీగ దగ్గర లాంటి అసమ క్షేత్రంలో "లూప్పై ఫలిత బలం సున్నా" నియమాన్ని వర్తింపజేయడం.
ప్రవాహాలు వేరైనా ప్రతి తీగ ఒకే బలాన్ని అనుభవిస్తుందని మర్చిపోవడం.
తీగపై బలానికి కుడిచేతి నియమం వాడటం. బలానికి ఎడమచేతి నియమం లేదా సదిశ లబ్ధం కావాలి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. ఏకరీతి క్షేత్రం B లో ప్రవాహం I మోసే, పొడవు సదిశ L గల సరళ తీగపై బలం (a) I(L × B) (b) I(B × L) (c) I(L · B) (d) L వెంబడి ILB cos θ
2. ఏకరీతి క్షేత్రంలో ప్రవాహ తీగపై బలం ఎప్పుడు గరిష్ఠం? తీగ (a) క్షేత్రానికి సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు (b) క్షేత్రానికి 45° వద్ద ఉన్నప్పుడు (c) క్షేత్రానికి లంబంగా ఉన్నప్పుడు (d) క్షేత్రానికి 60° వద్ద ఉన్నప్పుడు
3. రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు ఒకే దిశలో ప్రవాహాలను మోస్తున్నాయి. అవి (a) వికర్షించుకుంటాయి (b) ఆకర్షించుకుంటాయి (c) ఏ బలమూ కలిగించవు (d) ఒకదానినొకటి మెలితిప్పుతాయి మాత్రమే
4. ఏకరీతి అయస్కాంత క్షేత్రంలో ఏ ఆకారపు సంవృత ప్రవాహ లూప్పై అయినా ఫలిత బలం (a) 2ILB (b) ILB (c) ఆకారంపై ఆధారపడుతుంది (d) సున్నా
5. రెండు పొడవైన సమాంతర ప్రవాహాల మధ్య ఏకాంక పొడవుకు బలం దేనికి అనులోమానుపాతం? (a) I₁I₂/d² (b) I₁I₂d (c) I₁I₂/d (d) (I₁ + I₂)/d
6. సంప్రదాయ నిర్వచనం ప్రకారం, ఒక ఆంపియర్ అంటే రెండు పొడవైన సమాంతర తీగల్లో ఏ బలాన్ని ఇచ్చే ప్రవాహం? (a) 1 m దూరంలో ఉన్నప్పుడు 1 N/m (b) 1 m దూరంలో ఉన్నప్పుడు 2 × 10⁻⁷ N/m (c) 1 m దూరంలో ఉన్నప్పుడు 4π × 10⁻⁷ N/m (d) 1 cm దూరంలో ఉన్నప్పుడు 2 × 10⁻⁷ N/m
7. 1 m పొడవు గల తీగ 0.5 T క్షేత్రానికి లంబంగా 2 A మోస్తోంది. దానిపై బలం (a) 0.25 N (b) 4 N (c) 2 N (d) 1 N
8. క్షేత్రంలో ప్రవాహ తీగపై బల దిశను ఇచ్చేది (a) ఫ్లెమింగ్ ఎడమచేతి నియమం (b) ఫ్లెమింగ్ కుడిచేతి నియమం (c) లెంజ్ నియమం (d) స్నెల్ నియమం
9. రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు వ్యతిరేక దిశల్లో ప్రవాహాలను మోస్తున్నాయి. అవి (a) ఆకర్షించుకుంటాయి (b) ఏ బలమూ కలిగించవు (c) వికర్షించుకుంటాయి (d) వాటి మధ్య బిందువు చుట్టూ తిరుగుతాయి
10. ప్రవాహం మోసే సరళ తీగ ఏకరీతి అయస్కాంత క్షేత్రం వెంబడి ఉంది. దానిపై బలం (a) గరిష్ఠం (b) సున్నా (c) ILB/2 (d) తీగ వెంబడి
స్థాయి 2: NEET ప్రమాణం
11. 0.5 m పొడవు గల తీగ 0.2 T క్షేత్రానికి 30° వద్ద 4 A మోస్తోంది. దానిపై బలం (a) 0.2 N (b) 0.4 N (c) 0.35 N (d) 0.1 N
12. మీటరుకు 30 g ద్రవ్యరాశి గల క్షితిజ సమాంతర తీగ 6 A మోస్తోంది. దానిని తేలేలా చేసే, దానికి లంబంగా ఉన్న క్షితిజ సమాంతర క్షేత్రం (g = 10 m/s²) (a) 0.5 T (b) 0.18 T (c) 0.005 T (d) 0.05 T
13. 5 cm దూరంలోని రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు 10 A, 20 A మోస్తున్నాయి. వాటి మధ్య మీటరుకు బలం (a) 4 × 10⁻⁴ N (b) 1.6 × 10⁻³ N (c) 8 × 10⁻⁴ N (d) 8 × 10⁻⁵ N
14. R వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తాకార తీగ, దాని తలానికి లంబంగా ఉన్న ఏకరీతి క్షేత్రం B లో ప్రవాహం I మోస్తోంది. దానిపై బలం (a) πIRB (b) 2IRB (c) IRB (d) సున్నా
15. d దూరంలోని రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు ఒకే దిశలో I, 4I మోస్తున్నాయి. మూడో సమాంతర తీగను వాటి మధ్య ఎక్కడ ఉంచితే ఫలిత బలం సున్నా? (a) I గల తీగ నుంచి d/5 (b) 4I గల తీగ నుంచి d/5 (c) I గల తీగ నుంచి d/3 (d) ఏ తీగ నుంచైనా d/2
16. రెండు సమాంతర తీగల్లో ప్రవాహాలను రెండింటినీ రెట్టింపు చేసి, వాటి మధ్య దూరాన్ని సగం చేశారు. ఏకాంక పొడవుకు బలం (a) 2 రెట్లు (b) 4 రెట్లు (c) 1/2 రెట్లు (d) 8 రెట్లు అవుతుంది
17. +x వెంబడి ఉన్న 2 m తీగ +x దిశలో 3 A మోస్తోంది; క్షేత్రం B = (0.2j + 0.3k) T. దానిపై బలం (a) (1.8j + 1.2k) N (b) (−1.8j + 1.2k) N (c) (1.2j − 1.8k) N (d) (−1.2j + 1.8k) N
18. క్రమరహిత ఆకారపు తీగ 0.3 m దూరంలో ఉన్న A బిందువు నుంచి B బిందువు వరకు ఉంది. దాని తలానికి లంబంగా ఉన్న 0.4 T ఏకరీతి క్షేత్రంలో అది 2 A మోస్తోంది. దానిపై బలం (a) ఆకారంపై ఆధారపడుతుంది (b) 0.12 N (c) 0.24 N (d) సున్నా
19. 25 cm పొడవు, 50 g ద్రవ్యరాశి గల కడ్డీ 0.4 T ఊర్ధ్వ క్షేత్రంలో క్షితిజ సమాంతర పట్టాలపై ఉండి 5 A మోస్తోంది. ఘర్షణ గుణకం 0.2, g = 10 m/s² అయితే దాని త్వరణం (a) 10 m/s² (b) 8 m/s² (c) 2 m/s² (d) 6 m/s²
20. మూడు పొడవైన సమాంతర తీగలు ఒకే తలంలో d సమాన దూరాల్లో ఉన్నాయి; ఒక్కొక్కటి ఒకే దిశలో I మోస్తోంది. మధ్య తీగపై ఏకాంక పొడవుకు ఫలిత బలం (a) μ₀I²/(πd) (b) μ₀I²/(2πd) (c) సున్నా (d) μ₀I²/(4πd)
21. Q20 లో, బయటి తీగల్లో ఒకదానిపై ఏకాంక పొడవుకు ఫలిత బలం (a) μ₀I²/(2πd) (b) 3μ₀I²/(2πd) (c) μ₀I²/(4πd) (d) 3μ₀I²/(4πd)
22. శూన్యంలో 1 m దూరంలో ఉన్న రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు ఒక్కొక్కటి 1 A మోస్తున్నాయి. తీగ ప్రతి మీటరుపై బలం (a) 2 × 10⁻⁷ N (b) 4π × 10⁻⁷ N (c) 1 N (d) 10⁻⁷ N
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక పొడవైన తీగ 10 A మోస్తోంది. 10 cm భుజం గల చతురస్ర లూప్ 5 A మోస్తూ అదే తలంలో ఉంది; దాని దగ్గరి భుజం తీగకు సమాంతరంగా 5 cm దూరంలో ఉంది, ఆ భుజంలో ప్రవాహం తీగ ప్రవాహ దిశలోనే ఉంది. లూప్పై ఫలిత బలం సుమారు (a) 2.0 × 10⁻⁵ N, తీగ వైపు (b) 1.33 × 10⁻⁵ N, తీగ నుంచి దూరంగా (c) 1.33 × 10⁻⁵ N, తీగ వైపు (d) సున్నా
24. స్థిరంగా బిగించిన ఒక పొడవైన క్షితిజ సమాంతర తీగ 100 A మోస్తోంది. మీటరుకు 4 g ద్రవ్యరాశి గల, 20 A మోసే సమాంతర తీగ దాని కింద స్వేచ్ఛగా సమతాస్థితిలో వేలాడుతోంది. వాటి మధ్య దూరం, ప్రవాహ దిశలు (g = 10 m/s²) (a) 1 cm, వ్యతిరేకం (b) 1 cm, ఒకే దిశ (c) 2 cm, ఒకే దిశ (d) 0.5 cm, వ్యతిరేకం
25. 3 m, 4 m భుజాలు గల L-ఆకారపు తీగ దాని తలానికి లంబంగా ఉన్న 0.1 T ఏకరీతి క్షేత్రంలో 2 A మోస్తోంది. దానిపై ఫలిత బలం (a) 1.4 N (b) 0.7 N (c) 0.5 N (d) 1.0 N
26. 10 cm దూరంలోని రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు వ్యతిరేక దిశల్లో 5 A, 2 A మోస్తున్నాయి. ఏ తీగలోనైనా 50 cm పొడవుపై బలం (a) 1 × 10⁻⁵ N, ఆకర్షణ (b) 1 × 10⁻⁵ N, వికర్షణ (c) 2 × 10⁻⁵ N, వికర్షణ (d) 1 × 10⁻⁶ N, ఆకర్షణ
27. R వ్యాసార్ధం గల వృత్తాకార లూప్ ప్రవాహం I మోస్తూ, స్థిర పరిమాణం B గల వ్యాసార్ధ అయస్కాంత క్షేత్రంలో (లౌడ్స్పీకర్లో లాగా) ఉంది; క్షేత్రం ప్రతిచోటా తీగకు లంబంగా, లూప్ తలంలోనే ఉంది. లూప్పై ఫలిత బలం (a) లూప్ అక్షం వెంబడి 2πRIB (b) సున్నా (c) లూప్ తలంలో πRIB (d) లూప్ అక్షం వెంబడి 2RIB
28. ఒక త్రిభుజాకార లూప్ ABC, భుజం BC కి సమాంతరంగా ఉన్న ఏకరీతి క్షేత్రంలో ప్రవాహం మోస్తోంది. భుజం AB పై బలం F. భుజం CA పై బలం (a) F కు సమానం, వ్యతిరేకం (b) F కు సమానం, అదే దిశ (c) సున్నా (d) F కు రెట్టింపు
29. ప్రతిపాదన (A): ఒకే దిశలో కదిలే రెండు సమాంతర ఎలక్ట్రాన్ పుంజాలు ఎప్పుడూ ఒకదానినొకటి ఆకర్షించుకుంటాయి.
కారణం (R): ఒకే దిశలోని సమాంతర ప్రవాహాలు ఒకదానినొకటి ఆకర్షించుకుంటాయి.
(a) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరిస్తుంది (b) రెండూ సత్యం, R, A ను వివరించదు (c) A సత్యం, R అసత్యం (d) A అసత్యం, R సత్యం
30. వాక్యం I: ఏకరీతి అయస్కాంత క్షేత్రంలో సంవృత ప్రవాహ లూప్పై ఫలిత బలం సున్నా.
వాక్యం II: ఏకరీతి అయస్కాంత క్షేత్రంలో సంవృత ప్రవాహ లూప్పై ఫలిత టార్క్ ఎప్పుడూ సున్నా.
(a) రెండూ సత్యం (b) రెండూ అసత్యం (c) I సత్యం, II అసత్యం (d) I అసత్యం, II సత్యం
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | F = I(L × B). |
| 2 | c | sin 90° = 1. |
| 3 | b | ఒకే దిశ ప్రవాహాలు ఆకర్షించుకుంటాయి. |
| 4 | d | సంవృత లూప్కు L_eff సున్నా. |
| 5 | c | F/L = μ₀I₁I₂/(2πd). |
| 6 | b | 1 m దూరం వద్ద ప్రామాణిక నిర్వచనం. |
| 7 | d | 2 × 1 × 0.5 = 1 N. |
| 8 | a | ఎడమచేతి నియమం మోటారు నియమం. |
| 9 | c | వ్యతిరేక దిశ ప్రవాహాలు వికర్షించుకుంటాయి. |
| 10 | b | sin 0° = 0. |
| 11 | a | 4 × 0.5 × 0.2 × sin 30° = 0.2 N. |
| 12 | d | B = λg/I = 0.3/6 = 0.05 T. |
| 13 | c | 2 × 10⁻⁷ × 200/0.05 = 8 × 10⁻⁴ N. |
| 14 | b | ఫలిత పొడవు వ్యాసం 2R. |
| 15 | a | I/x = 4I/(d − x) నుంచి x = d/5. |
| 16 | d | 2 × 2 × 2 = 8. |
| 17 | b | 6i × (0.2j + 0.3k) = 1.2k − 1.8j. |
| 18 | c | 2 × 0.3 × 0.4 = 0.24 N. |
| 19 | b | (0.5 − 0.1)/0.05 = 8 m/s². |
| 20 | c | రెండు వైపుల నుంచి సమాన లాగుడు బలాలు రద్దవుతాయి. |
| 21 | d | μ₀I²/(2πd) + μ₀I²/(4πd), రెండూ మధ్య వైపు. |
| 22 | a | μ₀/(2π) = 2 × 10⁻⁷. |
| 23 | c | 2.0 × 10⁻⁵ ఆకర్షణ నుంచి 0.67 × 10⁻⁵ వికర్షణ తీసివేయండి. |
| 24 | b | పైకి లాగుడుకు ఒకే దిశ కావాలి; d = μ₀I₁I₂/(2πλg) = 1 cm. |
| 25 | d | ఫలిత పొడవు 5 m: 2 × 5 × 0.1 = 1 N. |
| 26 | b | 2 × 10⁻⁷ × 10/0.1 × 0.5; వ్యతిరేక ప్రవాహాలు వికర్షించుకుంటాయి. |
| 27 | a | ప్రతి అంశం అక్షం వెంబడి IB dl పొందుతుంది; అన్నీ కలుస్తాయి. |
| 28 | a | BC పై బలం సున్నా, సంవృత లూప్పై మొత్తం బలం సున్నా. |
| 29 | d | సాధారణ వడుల వద్ద పుంజాల విద్యుత్ వికర్షణ అయస్కాంత ఆకర్షణ కంటే ఎక్కువ. |
| 30 | c | ఏకరీతి క్షేత్రంలో లూప్పై టార్క్ ఉండవచ్చు (అధ్యాయం 5). |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
ఏకరీతి B లో సరళ తీగపై బలం: F = I(L × B), పరిమాణం ILB sin θ.
ఇది అపసరణ ఎలక్ట్రాన్లపై అయస్కాంత బలం నుంచి వస్తుంది: (nAL)(e v_d B) = ILB.
ఫ్లెమింగ్ ఎడమచేతి నియమం: చూపుడు వేలు (First finger) క్షేత్రం, మధ్య వేలు (seCond finger) ప్రవాహం, బొటనవేలు (thuMb) చలనం (బలం).
ఏకరీతి B లో ఏ తీగ అయినా, దాని రెండు చివరలను కలిపే సరళ తీగ అనుభవించే బలాన్నే అనుభవిస్తుంది.
కాబట్టి ఏకరీతి క్షేత్రంలో ఏ ఆకారపు సంవృత లూప్పై అయినా ఫలిత బలం సున్నా (కానీ టార్క్ ఉండవచ్చు).
లంబ B లో R వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తం: F = I(2R)B.
రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు: F/L = μ₀I₁I₂/(2πd).
సజాతి ప్రవాహాలు ఆకర్షించుకుంటాయి; విజాతి ప్రవాహాలు వికర్షించుకుంటాయి (ఆవేశాలకు వ్యతిరేకం).
ప్రవాహాలు వేరైనా రెండు తీగలపై బలాలు సమానం, వ్యతిరేకం (న్యూటన్ మూడో నియమం).
పాత ఆంపియర్ నిర్వచనం: 1 m దూరంలోని రెండు తీగల్లో ఒక్కొక్కదానిలో 1 A, మీటరుకు 2 × 10⁻⁷ N ఇస్తుంది.
2019 నుంచి ఆంపియర్ను e = 1.602176634 × 10⁻¹⁹ C (ఖచ్చితంగా) స్థిరపరుస్తుంది.
ILB = mg అయినప్పుడు తీగ గాలిలో వేలాడుతుంది, కాబట్టి I = mg/(LB).
పొడవైన తీగ దగ్గర లూప్: దగ్గరి, దూరపు భుజాలపై బలాలు వేరు, కాబట్టి ఫలిత బలం సున్నా కాదు (క్షేత్రం అసమం).
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| సందర్భం | బలం | గమనిక |
|---|---|---|
| సరళ తీగ, θ కోణం | ILB sin θ | సమాంతరంగా ఉంటే సున్నా |
| వంపు తీగ, చివరల మధ్య దూరం l | IlB (లంబ B) | చివరి బిందువులపైనే ఆధారపడుతుంది |
| సంవృత లూప్, ఏకరీతి B | 0 | టార్క్ ఉండవచ్చు |
| సమాంతర తీగలు, మీటరుకు | μ₀I₁I₂/(2πd) | 2 × 10⁻⁷ I₁I₂/d |
| క్షేత్రంలో తేలే కడ్డీ | I = mg/(LB) | B క్షితిజ సమాంతరం, కడ్డీకి లంబం |
| B ప్రమాణం | N A⁻¹ m⁻¹ = T | F = ILB నుంచి |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
ఎడమ చేతిపై "FBI": బొటనవేలు (thuMb) F (బలం), చూపుడు వేలు (First finger) B, మధ్య వేలు (seCond finger) I.
"Like currents Like each other": ఒకే దిశ ప్రవాహాలు ఒకదానినొకటి ఇష్టపడతాయి, అంటే ఆకర్షించుకుంటాయి.
"చివరలే నిర్ణయిస్తాయి": ఏకరీతి B లో తీగ చివరలను కలిపే సరళ రేఖ మాత్రమే ముఖ్యం.
"రెండు ఇంటూ పది టు ది మైనస్ ఏడు": 1 A, 1 A, 1 m దూరం అంటే 2 × 10⁻⁷ N/m.
భావనల అనుసంధానం
అపసరణ వేగం, విద్యుత్ ప్రవాహ సాంద్రత భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: విద్యుత్ ప్రవాహం నుంచి వస్తాయి.
తీగ జంటకు న్యూటన్ మూడో నియమం, వేలాడే కడ్డీ సమతాస్థితి భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 3: గమన నియమాలు నుంచి వస్తాయి.
ఈ బలంతో పట్టాలపై నెట్టబడే కడ్డీ, భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 14: విద్యుదయస్కాంత ప్రేరణ మరియు ఏకాంతర విద్యుత్ ప్రవాహాలులో చలన emf సమస్యగా మారుతుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. ప్రతి తీగ (ప్రవాహం I) తలానికి లంబంగా ఏకరీతి క్షేత్రం B పనిచేస్తోంది. ప్రతి తీగను దానిపై బలంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. B కి లంబంగా L పొడవు గల సరళ తీగ
B. R వ్యాసార్ధం గల అర్ధవృత్తాకార తీగ
C. సంవృత వృత్తాకార లూప్
D. B కి 30° కోణంలో L పొడవు గల సరళ తీగ
జాబితా II:
(i) 2IRB
(ii) ILB/2
(iii) ILB
(iv) సున్నా
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
32. రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలకు జతపరచండి.
జాబితా I:
A. ఒకే దిశలో ప్రవాహాలు
B. వ్యతిరేక దిశల్లో ప్రవాహాలు
C. ఒక్కొక్కటి 1 A, 1 m దూరం, మీటరుకు బలం
D. రెండు ప్రవాహాలూ రెట్టింపు, దూరం కూడా రెట్టింపు
జాబితా II:
(i) 2 × 10⁻⁷ N/m
(ii) ఆకర్షణ
(iii) మీటరుకు బలం రెట్టింపు అవుతుంది
(iv) వికర్షణ
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
33. x-అక్షం వెంబడి ఉన్న తీగ +x దిశలో ప్రవాహాన్ని మోస్తోంది. ఏకరీతి క్షేత్ర దిశను బల దిశతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. B, +y వెంబడి
B. B, +z వెంబడి
C. B, −y వెంబడి
D. B, +x వెంబడి
జాబితా II:
(i) −y
(ii) బలం సున్నా
(iii) +z
(iv) −z
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
34. ప్రతి అంశాన్ని దాని విలువ లేదా ప్రమాణంతో జతపరచండి.
జాబితా I:
A. SI ఆంపియర్ (2019 నుంచి)
B. పాత ఆంపియర్ నిర్వచనం, మీటరుకు బలం
C. B ప్రమాణం
D. μ₀ ప్రమాణం
జాబితా II:
(i) 2 × 10⁻⁷ N/m
(ii) N A⁻¹ m⁻¹
(iii) T m A⁻¹
(iv) e = 1.602176634 × 10⁻¹⁹ C తో స్థిరపరచబడింది
(a) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. ఏకరీతి క్షేత్రంలో ఏ సంవృత లూప్పై అయినా ఫలిత అయస్కాంత బలం సున్నా.
B. ఏకరీతి క్షేత్రంలో వంపు తీగపై బలం, దాని చివరలను కలిపే సరళ తీగపై బలానికి సమానం.
C. శూన్యంలో పక్కపక్కనే కదిలే రెండు సమాంతర ఎలక్ట్రాన్ పుంజాలు మొత్తం మీద ఒకదానినొకటి ఆకర్షించుకుంటాయి.
D. ప్రవాహ వాహకంపై బల దిశను ఫ్లెమింగ్ ఎడమచేతి నియమం ఇస్తుంది.
E. తీగ B కి సమాంతరంగా ఉన్నప్పుడు దానిపై బలం గరిష్ఠం.
(a) 2 (b) 4 (c) 3 (d) 1
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అసమాన ప్రవాహాలు గల రెండు సమాంతర తీగలు సమాన, వ్యతిరేక బలాలను అనుభవిస్తాయి.
B. పొడవైన సన్నని తీగలకు మీటరుకు బలం తీగ వ్యాసార్ధంపై ఆధారపడదు.
C. సమాంతర తీగల మధ్య బలం దూరం వర్గానికి విలోమానుపాతంలో తగ్గుతుంది.
D. సమబాహు త్రిభుజం శీర్షాల వద్ద ఒకే దిశలోని మూడు సమాన ప్రవాహాలలో ప్రతిదీ కేంద్రాభిముఖంగా (centroid వైపు) బలాన్ని అనుభవిస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, C మాత్రమే
37. m ద్రవ్యరాశి, L పొడవు గల కడ్డీ ఊర్ధ్వ క్షేత్రం B లో నునుపైన క్షితిజ సమాంతర పట్టాలపై ఉంది. దాని గుండా ప్రవాహం I వెళ్తోంది. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. కడ్డీ ILB/m త్వరణంతో కదులుతుంది.
B. ప్రవాహాన్ని తిప్పితే త్వరణం దిశ తిరుగుతుంది.
C. B ని రెట్టింపు చేసి I ని సగం చేస్తే బలం మారదు.
D. B కడ్డీ వెంబడి క్షితిజ సమాంతరంగా ఉంటే బలం గరిష్ఠం.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, B మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
38. 10 cm దూరంలోని రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలు ఒకే దిశలో 5 A, 10 A మోస్తున్నాయి. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. మీటరుకు బలం 1.0 × 10⁻⁴ N/m.
B. బలం ఆకర్షణ.
C. 5 A తీగ, 10 A తీగపై బలానికి రెట్టింపు బలాన్ని అనుభవిస్తుంది.
D. వాటి మధ్య బిందువు వద్ద ఫలిత క్షేత్రం 2 × 10⁻⁵ T.
(a) 1 (b) 2 (c) 4 (d) 3
39. ఏకరీతి క్షేత్రంలో ఒక సరళ తీగను B తో కోణం θ = 0° నుంచి 180° వరకు తిప్పారు. బలం, θ ల మధ్య గ్రాఫ్ (a) రేఖీయ పెరుగుదల (b) 0° వద్ద గరిష్ఠమైన cosine వక్రం (c) sine ఉబ్బు: 0°, 180° వద్ద సున్నా, 90° వద్ద గరిష్ఠం (d) క్షితిజ సమాంతర రేఖ
40. స్థిర ప్రవాహాలు గల రెండు పొడవైన సమాంతర తీగలకు మీటరుకు బలాన్ని పట్టికలో ఇచ్చారు: d = 2 cm వద్ద 6.0 × 10⁻⁵ N/m; d = 3 cm వద్ద 4.0 × 10⁻⁵ N/m. d = 6 cm వద్ద మీటరుకు బలం (a) 1.0 × 10⁻⁵ N/m (b) 2.0 × 10⁻⁵ N/m (c) 3.0 × 10⁻⁵ N/m (d) 6.7 × 10⁻⁶ N/m
41. a భుజం గల చతురస్ర లూప్ ప్రవాహం I మోస్తోంది. దాని దగ్గరి భుజం I₀ మోసే పొడవైన తీగకు సమాంతరంగా a దూరంలో ఉంది, ఆ భుజంలో ప్రవాహం I₀ దిశలోనే ఉంది. లూప్పై ఫలిత బలం (a) μ₀I₀I/(4π), తీగ వైపు (b) μ₀I₀I/(4π), తీగ నుంచి దూరంగా (c) μ₀I₀I/(2π), తీగ వైపు (d) సున్నా
Q42–43 కోసం సందర్భం: ఒక నగర ట్రామ్ మార్గానికి చెందిన రెండు పొడవైన పైతీగ కేబుళ్లు 50 cm దూరంలో సమాంతరంగా ఉన్నాయి. లోప పరీక్ష (fault test) సమయంలో ప్రతి కేబుల్ 200 A ను వ్యతిరేక దిశల్లో మోస్తుంది. ఒక ఇంజనీరు ఆధారాలపై బలాన్ని, కేబుళ్ల మధ్య బిందువు వద్ద క్షేత్రాన్ని తనిఖీ చేస్తారు.
42. ప్రతి కేబుల్పై మీటరుకు బలం (a) 8.0 × 10⁻³ N/m (b) 3.2 × 10⁻² N/m (c) 1.6 × 10⁻³ N/m (d) 1.6 × 10⁻² N/m
43. బల స్వభావం, కేబుళ్ల మధ్య బిందువు వద్ద క్షేత్రం (a) ఆకర్షణ; సున్నా (b) వికర్షణ; 3.2 × 10⁻⁴ T (c) వికర్షణ; సున్నా (d) ఆకర్షణ; 3.2 × 10⁻⁴ T
44. 0.2 kg ద్రవ్యరాశి, 0.5 m పొడవు గల క్షితిజ సమాంతర కడ్డీ రెండు తేలికపాటి దారాల నుంచి, కడ్డీకి లంబంగా ఉన్న 0.4 T క్షితిజ సమాంతర క్షేత్రంలో వేలాడుతోంది. దారాల తన్యత సున్నా అయ్యే ప్రవాహం (g = 10 m/s²) (a) 10 A (b) 5 A (c) 20 A (d) 2.5 A
45. L-ఆకారపు తీగకు ఒక్కొక్కటి L పొడవు గల రెండు భుజాలు x-, y-అక్షాల వెంబడి ఉన్నాయి. అది z వెంబడి ఉన్న ఏకరీతి క్షేత్రం B లో ప్రవాహం I మోస్తోంది. దానిపై ఫలిత బల పరిమాణం (a) 2ILB (b) ILB (c) √2 ILB (d) సున్నా
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | ILB; ఫలిత పొడవు 2R; సంవృత లూప్ సున్నా; sin 30° = 1/2 |
| 32 | c | సజాతి ఆకర్షణ, విజాతి వికర్షణ; 2 × 10⁻⁷ N/m; F/L ∝ I₁I₂/d నుంచి 4/2 = 2 |
| 33 | b | x̂ × B: +z, −y, −z, సున్నా |
| 34 | d | 2019 SI e ను స్థిరపరుస్తుంది; F = ILB నుంచి N A⁻¹ m⁻¹ |
| 35 | c | C తప్పు (విద్యుత్ వికర్షణ గెలుస్తుంది); E తప్పు (సమాంతరంగా ఉంటే సున్నా) |
| 36 | b | C తప్పు: F/L ∝ 1/d |
| 37 | a | D తప్పు: B కడ్డీ వెంబడి ఉంటే బలం సున్నా |
| 38 | d | A: 2 × 10⁻⁷ × 50/0.1; D: 2 × 10⁻⁷ × 5/0.05; C తప్పు |
| 39 | c | F = ILB sin θ |
| 40 | b | F/L ∝ 1/d: 6.0 × 10⁻⁵ × 2/6 |
| 41 | a | μ₀I₀Ia/2πa − μ₀I₀Ia/(2π × 2a) = μ₀I₀I/4π, ఆకర్షణ గెలుస్తుంది |
| 42 | d | 2 × 10⁻⁷ × 200 × 200/0.5 = 0.016 N/m |
| 43 | b | వ్యతిరేక ప్రవాహాలు వికర్షిస్తాయి; క్షేత్రాలు కలుస్తాయి: 2 × (2 × 10⁻⁷ × 200/0.25) |
| 44 | a | I = mg/(LB) = 2/(0.5 × 0.4) = 10 A |
| 45 | c | చివరలను కలిపే ఫలిత పొడవు = √2 L |