అధ్యాయం 4: విద్యుత్ (Electricity)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
మీటర్ బ్రిడ్జ్ (Metre bridge) వీట్స్టోన్ బ్రిడ్జ్ సంతులనాన్ని వాడుకొని తెలియని నిరోధాన్ని (Resistance), ఆ తర్వాత విశిష్ట నిరోధాన్ని (Resistivity) ఎలా కనుక్కుంటుంది.
శూన్య బిందువు (Null point) తీగ మధ్యకు దగ్గరగా ఎందుకు ఉండాలి, R, X లను ఎందుకు పరస్పరం మార్చాలి.
ఓమ్ నియమాన్ని (Ohm's law) ఎలా సరిచూడాలి, V–I గ్రాఫ్ వాలు (Slope) నుంచి నిరోధాన్ని ఎలా చదవాలి.
అర్ధ విక్షేప పద్ధతి (Half deflection method) గాల్వనోమీటర్ నిరోధాన్ని ఎలా ఇస్తుంది, దక్షతాంకం (Figure of merit) అంటే ఏమిటి.
NEET తరచుగా పరీక్షించే వలయ (circuit) తప్పులు ఏవి.
4.1 ప్రయోగం: మీటర్ బ్రిడ్జ్తో తీగ విశిష్ట నిరోధం
ఉద్దేశం: మీటర్ బ్రిడ్జ్ సహాయంతో ఇచ్చిన తీగ నిరోధాన్ని కనుక్కొని, దాని నుంచి తీగ పదార్థం విశిష్ట నిరోధాన్ని కనుక్కోవడం.
పరికరాలు: మీటర్ బ్రిడ్జ్ (ఒక బల్లపై బిగించిన 1 m పొడవైన ఏకరీతి మాంగనిన్ లేదా కాన్స్టాంటన్ తీగ; మందపాటి రాగి పట్టీలు రెండు ఖాళీలను (gaps) ఏర్పరుస్తాయి), నిరోధ పెట్టె (resistance box), పరీక్షించవలసిన తీగ, గాల్వనోమీటర్, జాకీ, లెక్లాంచి ఘటం లేదా బ్యాటరీ ఎలిమినేటర్, ఏకమార్గ కీ (one-way key), స్క్రూ గేజ్, మీటర్ స్కేలు, కలిపే తీగలు.
సూత్రం మరియు ఫార్ములా: మీటర్ బ్రిడ్జ్ నిజానికి ఒక వీట్స్టోన్ బ్రిడ్జ్. జాకీకి రెండు వైపులా ఉన్న బ్రిడ్జ్ తీగ భాగాలు రెండు భుజాలుగా పనిచేస్తాయి. సంతులనం వద్ద గాల్వనోమీటర్ గుండా విద్యుత్ ప్రవాహం (Current) ఉండదు.
నిరోధ పెట్టె R ను ఎడమ ఖాళీలో, తెలియని X ను కుడి ఖాళీలో ఉంచండి. శూన్య బిందువు ఎడమ చివర నుంచి l cm దూరంలో ఉంటే:
బ్రిడ్జ్ తీగ ఏకరీతిగా ఉంటుంది, కాబట్టి ప్రతి భాగం నిరోధం దాని పొడవుకు అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది. X తెలిసిన తర్వాత పరీక్ష తీగ పొడవు L, వ్యాసం d కొలవండి:

R ఎడమ ఖాళీలో, X కుడి ఖాళీలో ఉంటాయి; J వద్ద జాకీ తాకినప్పుడు విక్షేపం లేకపోతే, తీగ భాగాలు l, 100 − l ల నిష్పత్తి R, X ల నిష్పత్తికి సమానం.
విధానం:
చిత్రం 4.1 లో చూపినట్లు వలయాన్ని కలపండి. అన్ని తీగల చివరలను గరుకు కాగితంతో (sandpaper) శుభ్రం చేయండి. ప్రతి టెర్మినల్ను గట్టిగా బిగించండి.
నిరోధ పెట్టె నుంచి తగిన ప్లగ్ను (ఉదా. 2 Ω) తీయండి. కీని మూయండి.
జాకీని ముందు ఎడమ చివర దగ్గర, తర్వాత కుడి చివర దగ్గర తాకించండి. గాల్వనోమీటర్ రెండు సార్లూ వ్యతిరేక దిశల్లో విక్షేపం (deflection) చూపాలి. చూపకపోతే కలపడాలను మళ్లీ సరిచూడండి.
గాల్వనోమీటర్ సున్నా చూపేవరకు జాకీని తాకిస్తూ (జారుస్తూ కాదు) కదిలించండి. l నమోదు చేయండి.
l సుమారు 30 cm నుంచి 70 cm మధ్య వచ్చేలా R కు మూడు, నాలుగు విలువలు తీసుకొని మళ్లీ చేయండి.
R, X లను పరస్పరం మార్చి మళ్లీ చేయండి. X సగటు తీసుకోండి.
పరీక్ష తీగ పొడవు L ను మీటర్ స్కేలుతో, వ్యాసం d ను స్క్రూ గేజ్తో అనేక చోట్ల కొలవండి.
పరిశీలనల పట్టిక నమూనా:
| క్ర. సం. | R (Ω) | సంతులన పొడవు l (cm) | 100 − l (cm) | X = R(100 − l)/l (Ω) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ||||
| 2 | ||||
| 3 |
ఫలితం: తీగ నిరోధం = … Ω. తీగ పదార్థం విశిష్ట నిరోధం = … Ω m.
జాగ్రత్తలు:
రీడింగ్ తీసుకునేటప్పుడు మాత్రమే కీని మూసి ఉంచండి. విద్యుత్ ప్రవాహం తీగలను వేడి చేసి నిరోధాన్ని మారుస్తుంది.
జాకీని మెల్లగా తాకించండి; జారిస్తే బ్రిడ్జ్ తీగ గీరుకుపోయి ఏకరీతిత్వం దెబ్బతింటుంది.
శూన్య బిందువు తీగ మధ్యకు దగ్గరగా వచ్చేలా R ఎంచుకోండి. అక్కడ బ్రిడ్జ్ అత్యంత సునిశితంగా ఉంటుంది.
మందపాటి రాగి పట్టీలు, పొట్టి తీగలు వాడండి; అప్పుడు వాటి నిరోధం ఉపేక్షించదగినంత తక్కువగా ఉంటుంది.
దోష కారణాలు:
అంత్య నిరోధం (End resistance): బ్రిడ్జ్ తీగ చివరలు, రాగి పట్టీల అతుకులు చిన్న తెలియని నిరోధాలను కలుపుతాయి. R, X లను పరస్పరం మార్చడం ఈ దోషాన్ని తగ్గిస్తుంది.
బ్రిడ్జ్ తీగ పూర్తిగా ఏకరీతిగా ఉండకపోవచ్చు.
d కొలతలో దోషం; ρ లో d వర్గంగా వస్తుంది కాబట్టి ఈ దోషం రెట్టింపు ప్రభావం చూపుతుంది.
మౌఖిక (viva) ప్రశ్నల అంశాలు:
సంతులనం వద్ద గాల్వనోమీటర్ రీడింగ్ సున్నా, కాబట్టి దాని సొంత నిరోధం లెక్కలోకి రాదు. ఘటం emf, అంతర్నిరోధం (internal resistance) కూడా లెక్కలోకి రావు.
బ్రిడ్జ్ తీగను మాంగనిన్ లేదా కాన్స్టాంటన్తో చేస్తారు: వీటికి విశిష్ట నిరోధం ఎక్కువ, నిరోధ ఉష్ణోగ్రతా గుణకం చాలా తక్కువ.
ఘటం, గాల్వనోమీటర్ స్థానాలను పరస్పరం మార్చినా శూన్య బిందువు మారదు.
నాలుగు భుజాల నిరోధాలూ ఒకే క్రమంలో (order) ఉన్నప్పుడు బ్రిడ్జ్ ఉత్తమంగా సంతులనం చెందుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: ఎడమ ఖాళీలో R = 4 Ω ఉన్నప్పుడు శూన్య బిందువు 40.0 cm వద్ద ఉంది. X కనుక్కోండి.
సాధన: X = 4 × (100 − 40.0)/40.0 = 4 × 60/40 = 6.0 Ω.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: ఉదాహరణ 4.1 లోని 6.0 Ω తీగ పొడవు 1.00 m, వ్యాసం 0.50 mm. దాని విశిష్ట నిరోధం కనుక్కోండి.
సాధన: πr² = π × (0.25 × 10⁻³)² = 1.96 × 10⁻⁷ m². ρ = 6.0 × 1.96 × 10⁻⁷/1.00 = 1.18 × 10⁻⁶ Ω m. ఇది నైక్రోమ్ విలువకు దగ్గరగా ఉంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: ఎడమ ఖాళీలో R = 5 Ω ఉన్నప్పుడు సంతులనం 40.0 cm వద్ద ఉంది. R, X లను పరస్పరం మార్చినప్పుడు సంతులనం ఎడమ చివర నుంచి 60.4 cm వద్ద వచ్చింది. X కనుక్కోండి.
సాధన: మొదటిసారి: X = 5 × 60.0/40.0 = 7.50 Ω. మార్చిన తర్వాత X ఎడమవైపు ఉంటుంది, కాబట్టి X/5 = 60.4/39.6, అంటే X = 7.63 Ω. సగటు X = 7.56 Ω. అంత్య నిరోధం వల్ల రెండు విలువలు కొంచెం వేరుగా ఉన్నాయి; సగటు తీసుకోవడం ఆ దోషాన్ని తగ్గిస్తుంది.
4.2 ప్రయోగం: ఓమ్ నియమంతో తీగ నిరోధం
ఉద్దేశం: పొటెన్షియల్ భేదం (Potential difference), విద్యుత్ ప్రవాహాల మధ్య గ్రాఫ్ గీసి ఇచ్చిన తీగ నిరోధాన్ని కనుక్కోవడం.
పరికరాలు: తీగ (నిరోధ చుట్ట), బ్యాటరీ లేదా ఎలిమినేటర్, అమ్మీటర్, వోల్ట్మీటర్, రియోస్టాట్, ఏకమార్గ కీ, కలిపే తీగలు, గరుకు కాగితం.
సూత్రం మరియు ఫార్ములా: స్థిర ఉష్ణోగ్రత వద్ద లోహ వాహకం గుండా ప్రవహించే విద్యుత్ ప్రవాహం దాని రెండు చివరల మధ్య పొటెన్షియల్ భేదానికి అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది (ఓమ్ నియమం).
వలయం: బ్యాటరీ, కీ, రియోస్టాట్, అమ్మీటర్, తీగ శ్రేణిలో (series) ఉంటాయి. వోల్ట్మీటర్ను తీగకు మాత్రమే సమాంతరంగా (parallel) కలుపుతారు.
విధానం:
అమ్మీటర్, వోల్ట్మీటర్ల వ్యాప్తి (range), కనిష్ఠ కొలత నమోదు చేయండి. వాటి శూన్యాంక దోషాలను సరిచూడండి.
వలయాన్ని కలపండి. రెండు మీటర్ల ధన టెర్మినల్స్ బ్యాటరీ ధన టెర్మినల్ వైపుకు ఉండాలి.
కీని మూయండి. రియోస్టాట్ను చిన్న విద్యుత్ ప్రవాహానికి అమర్చండి. I, V నమోదు చేయండి.
రియోస్టాట్ను దశలవారీగా మార్చి 5 లేదా 6 రీడింగ్ల సమితులు తీసుకోండి.
తీగ వేడెక్కకుండా రీడింగ్ల మధ్య కీని తెరవండి.
V (y-అక్షం) vs I (x-అక్షం) గ్రాఫ్ గీయండి. ఉత్తమ సరళరేఖ గీసి దాని వాలు కనుక్కోండి.
పరిశీలనల పట్టిక నమూనా:
| క్ర. సం. | అమ్మీటర్ రీడింగ్ I (A) | వోల్ట్మీటర్ రీడింగ్ V (V) | R = V/I (Ω) |
|---|---|---|---|
| 1 | |||
| 2 | |||
| 3 |
గ్రాఫ్: V vs I మూలబిందువు గుండా పోయే సరళరేఖ. దాని వాలు R. (I ని y-అక్షంపై తీసుకుంటే వాలు 1/R.)
ఫలితం: వాలు నుంచి తీగ నిరోధం = … Ω.
జాగ్రత్తలు:
అమ్మీటర్ శ్రేణిలో, వోల్ట్మీటర్ సమాంతరంగా, ధ్రువత (polarity) సరిగా ఉండాలి.
విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని తక్కువగా ఉంచండి. వేడెక్కిన తీగ నిరోధం ఎక్కువ, గ్రాఫ్ వంగిపోతుంది.
రీడింగ్లు స్కేలులో ఎక్కువ భాగాన్ని వాడేలా మీటర్ల వ్యాప్తిని ఎంచుకోండి.
దోష కారణాలు:
ప్రయోగం జరుగుతున్నప్పుడు తీగ వేడెక్కడం.
వోల్ట్మీటర్ కొంచెం విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని తీసుకుంటుంది, కాబట్టి అమ్మీటర్ తీగలోని ప్రవాహం కంటే కొంచెం ఎక్కువ చూపిస్తుంది.
వదులైన కలుపులు స్పర్శ నిరోధాన్ని (contact resistance) కలుపుతాయి.
మౌఖిక (viva) ప్రశ్నల అంశాలు:
ఆదర్శ అమ్మీటర్ నిరోధం సున్నా; ఆదర్శ వోల్ట్మీటర్ నిరోధం అనంతం.
రియోస్టాట్ విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని మాత్రమే మారుస్తుంది; కొలుస్తున్న నిరోధంలో అది భాగం కాదు.
ఫిలమెంట్ బల్బు ఉష్ణోగ్రత బాగా మారుతుంది, కాబట్టి దాని V–I గ్రాఫ్ సరళరేఖ కాదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: ఒక చుట్టకు రీడింగ్లు (0.2 A, 1.0 V), (0.4 A, 2.0 V), (0.6 A, 3.1 V), (0.8 A, 4.0 V). గ్రాఫ్ నుంచి R కనుక్కోండి.
సాధన: ఉత్తమ రేఖ (0.2 A, 1.0 V), (0.8 A, 4.0 V) గుండా పోతుంది. వాలు = (4.0 − 1.0)/(0.8 − 0.2) = 3.0/0.6 = 5.0 Ω. (0.6 A, 3.1 V) బిందువు కొద్దిగా పక్కకు జరిగింది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: 10.0 Ω తీగను కొలుస్తున్నారు. దానికి అడ్డంగా 990 Ω నిరోధం గల వోల్ట్మీటర్ ఉంది, అమ్మీటర్ ఆ రెండింటికీ ముందు ఉంది. విద్యార్థికి V/I విలువ ఎంత వస్తుంది?
సాధన: అమ్మీటర్ తీగ, వోల్ట్మీటర్ రెండింటి గుండా కలిపి పోయే ప్రవాహాన్ని చూపిస్తుంది. V/I = సమాంతర సంయోగం = 10 × 990/(10 + 990) = 9.9 Ω. కొలిచిన విలువ కొంచెం తక్కువగా వస్తుంది.
4.3 ప్రయోగం: అర్ధ విక్షేప పద్ధతిలో గాల్వనోమీటర్ నిరోధం, దక్షతాంకం
ఉద్దేశం: అర్ధ విక్షేప పద్ధతిలో గాల్వనోమీటర్ నిరోధం G ని, దాని దక్షతాంకం k ని కనుక్కోవడం.
పరికరాలు: వెస్టన్ రకం చలించే చుట్ట గాల్వనోమీటర్ (moving coil galvanometer), బ్యాటరీ (సుమారు 2 V), అధిక నిరోధ పెట్టె R (0 నుంచి 10 kΩ), అల్ప నిరోధ పెట్టె S (0 నుంచి 200 Ω), రెండు ఏకమార్గ కీలు, వోల్ట్మీటర్, కలిపే తీగలు.
సూత్రం మరియు ఫార్ములా: బ్యాటరీ, R, గాల్వనోమీటర్, కీ K₁ శ్రేణిలో ఉంటాయి. కీ K₂ తో కూడిన షంట్ S ను నేరుగా గాల్వనోమీటర్కు అడ్డంగా కలుపుతారు.
K₁ మూసి, K₂ తెరిచి ఉన్నప్పుడు G గుండా పోయే ప్రవాహం θ విక్షేపాన్ని ఇస్తుంది:
ఇప్పుడు R ని మార్చకుండా K₂ ను మూసి, విక్షేపం θ/2 కి తగ్గేవరకు S ను సర్దండి. ఇప్పుడు గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహం ఇంతకు ముందు విలువలో సగం.
సూక్ష్మీకరిస్తే: 2S(R + G) = R(G + S) + GS, కాబట్టి SR + SG = RG.
ఒక విభాగం విక్షేపానికి కావలసిన విద్యుత్ ప్రవాహమే దక్షతాంకం:
విధానం:
వలయాన్ని కలపండి. K₂ తెరిచి ఉంచి R నుంచి అధిక నిరోధం (ఉదా. 5000 Ω) తీయండి.
K₁ ను మూయండి. పెద్ద, సరి సంఖ్య విక్షేపం θ (ఉదా. 30 విభాగాలు) వచ్చేలా R ని సర్దండి.
K₂ ను మూయండి. R ని మార్చకుండా విక్షేపం సరిగ్గా θ/2 అయ్యేవరకు S ను సర్దండి.
R, θ, S నమోదు చేయండి. G లెక్కించండి.
θ యొక్క మరో మూడు విలువలకు మళ్లీ చేయండి.
వోల్ట్మీటర్తో E కొలిచి, ప్రతి సమితికి k కనుక్కోండి.
పరిశీలనల పట్టిక నమూనా:
| క్ర. సం. | R (Ω) | θ (div) | θ/2 వద్ద S (Ω) | G = RS/(R − S) (Ω) | k = E/((R + G)θ) (A/div) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | |||||
| 2 | |||||
| 3 |
ఫలితం: గాల్వనోమీటర్ నిరోధం = … Ω. దక్షతాంకం = … A/div.
జాగ్రత్తలు:
ఎప్పుడూ అధిక R తో మొదలుపెట్టండి; లేకపోతే పెద్ద ప్రవాహం గాల్వనోమీటర్ను పాడుచేస్తుంది.
S ను సర్దుతున్నప్పుడు R ని మార్చవద్దు.
θ/2 పూర్ణసంఖ్య కావడానికి θ ని సరి సంఖ్య విభాగాలుగా ఎంచుకోండి.
బ్యాటరీ emf స్థిరంగా ఉండాలి; కొత్త ఘటం లేదా ఎలిమినేటర్ వాడండి.
దోష కారణాలు:
నిరోధ పెట్టెల్లోని ప్లగ్లు వదులుగా ఉండి స్పర్శ నిరోధాన్ని కలపవచ్చు.
ప్రయోగం జరుగుతున్నప్పుడు బ్యాటరీ emf మారవచ్చు.
సూచికను ఏటవాలుగా చూసి చదవడం (దృష్టి భ్రంశం, parallax).
మౌఖిక (viva) ప్రశ్నల అంశాలు:
దక్షతాంకం విద్యుత్ ప్రవాహ సునిశితత్వం (current sensitivity) యొక్క విలోమం. k తక్కువైతే గాల్వనోమీటర్ ఎక్కువ సునిశితమైనది.
G ≈ S ఉజ్జాయింపు R, S కంటే చాలా చాలా ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే సరైనది.
ఇదే గాల్వనోమీటర్ను తర్వాత అమ్మీటర్గా (తక్కువ షంట్తో) లేదా వోల్ట్మీటర్గా (శ్రేణిలో అధిక నిరోధంతో) మారుస్తారు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: R = 5000 Ω తో గాల్వనోమీటర్ 30 విభాగాలు విక్షేపం చెందుతుంది. S = 50 Ω షంట్ కలిపితే అది 15 విభాగాలకు వస్తుంది. G కనుక్కోండి.
సాధన: G = RS/(R − S) = 5000 × 50/4950 = 50.5 Ω. G ≈ S = 50 Ω ఉజ్జాయింపు కేవలం 1% మాత్రమే తేడా.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: ఉదాహరణ 4.6 డేటాకు బ్యాటరీ emf 2.0 V. దక్షతాంకం కనుక్కోండి.
సాధన: I_g = 2.0/(5000 + 50.5) = 3.96 × 10⁻⁴ A. k = 3.96 × 10⁻⁴/30 = 1.32 × 10⁻⁵ A/div.
త్వరిత పునశ్చరణ
మీటర్ బ్రిడ్జ్: R ఎడమ ఖాళీలో ఉంటే X = R(100 − l)/l. ρ = Xπd²/(4L).
ఉత్తమ సునిశితత్వం కోసం శూన్య బిందువు మధ్యకు దగ్గరగా; అంత్య నిరోధ దోషం తగ్గించడానికి R, X లను పరస్పరం మార్చండి.
సంతులనం వద్ద గాల్వనోమీటర్ నిరోధం, ఘటం emf లెక్కలోకి రావు.
ఓమ్ నియమం: V–I గ్రాఫ్ వాలు = R; వోల్ట్మీటర్ సమాంతరంగా, అమ్మీటర్ శ్రేణిలో.
అర్ధ విక్షేపం: R, S కంటే చాలా ఎక్కువైతే G = RS/(R − S) ≈ S.
దక్షతాంకం k = E/((R + G)θ), A/div లో; k తక్కువైతే సునిశితత్వం ఎక్కువ.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
R ఎడమ ఖాళీలో ఉన్నప్పుడు X = Rl/(100 − l) అని రాయడం. ఏ ఖాళీలో ఏ నిరోధం ఉందో సరిచూసుకోండి.
జాకీని తీగ వెంట జారించడం. దాన్ని తాకించాలి మాత్రమే.
I–V గ్రాఫ్ (I y-అక్షంపై) వాలును 1/R కు బదులు R గా తీసుకోవడం.
అర్ధ విక్షేప పద్ధతిలో S ను సర్దుతూ R ను మార్చడం.
మీటర్ బ్రిడ్జ్ సంతులనం వద్ద గాల్వనోమీటర్ సొంత నిరోధానికి పాత్ర లేదని మరిచిపోవడం.
k ను ఏకాంక విద్యుత్ ప్రవాహానికి విక్షేపంగా తీసుకోవడం. అది విద్యుత్ ప్రవాహ సునిశితత్వం; k దాని విలోమం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. మీటర్ బ్రిడ్జ్ ఏ సూత్రంపై పనిచేస్తుంది? (a) పొటెన్షియోమీటర్ (b) కేవలం ఓమ్ నియమం (c) జూల్ తాపనం (d) వీట్స్టోన్ బ్రిడ్జ్
2. మీటర్ బ్రిడ్జ్ తీగను సాధారణంగా దేనితో చేస్తారు? (a) రాగి (b) మాంగనిన్ లేదా కాన్స్టాంటన్ (c) ఇనుము (d) టంగ్స్టన్
3. మీటర్ బ్రిడ్జ్ ప్రయోగంలో జాకీని (a) తీగపై మెల్లగా తాకించాలి (b) ఒత్తిడితో తీగ వెంట జారించాలి (c) ఎప్పుడూ నొక్కి ఉంచాలి (d) ఘటానికి కలపాలి
4. ఓమ్ నియమ ప్రయోగంలో వోల్ట్మీటర్ను (a) తీగతో శ్రేణిలో (b) రియోస్టాట్తో శ్రేణిలో (c) తీగకు మాత్రమే సమాంతరంగా (d) బ్యాటరీకి మాత్రమే అడ్డంగా కలుపుతారు
5. లోహపు తీగకు V–I గ్రాఫ్ (V y-అక్షంపై) వాలు దీనిని ఇస్తుంది (a) వాహకత్వం (b) నిరోధం (c) విశిష్ట నిరోధం (d) సామర్థ్యం
6. అర్ధ విక్షేప పద్ధతిలో షంట్ S ను (a) బ్యాటరీతో శ్రేణిలో (b) గాల్వనోమీటర్తో శ్రేణిలో (c) అధిక నిరోధం R కు అడ్డంగా (d) గాల్వనోమీటర్కు అడ్డంగా కలుపుతారు
7. గాల్వనోమీటర్ దక్షతాంకం అంటే (a) ఒక విభాగం విక్షేపానికి విద్యుత్ ప్రవాహం (b) ఏకాంక విద్యుత్ ప్రవాహానికి విక్షేపం (c) ఒక విభాగానికి వోల్టేజి (d) ఒక విభాగానికి నిరోధం
8. శూన్య బిందువు ఎక్కడ ఉన్నప్పుడు బ్రిడ్జ్ అత్యంత సునిశితంగా ఉంటుంది? (a) ఎడమ చివర దగ్గర (b) కుడి చివర దగ్గర (c) తీగ మధ్యకు దగ్గర (d) తీగ దాటి
9. అర్ధ విక్షేప పద్ధతిలో R ను S కంటే చాలా ఎక్కువగా ఉంచేది ఎందుకంటే (a) గాల్వనోమీటర్ విక్షేపం చెందకుండా (b) G ≈ S మంచి ఉజ్జాయింపు కావడానికి (c) బ్యాటరీ ఖాళీ కాకుండా (d) షంట్ ప్రవాహం సున్నా కావడానికి
10. మీటర్ బ్రిడ్జ్లో అంత్య నిరోధ ప్రభావాన్ని తగ్గించడానికి మనం (a) R, X లను పరస్పరం మార్చి సగటు తీసుకుంటాం (b) మందమైన గాల్వనోమీటర్ తీగ వాడతాం (c) ఘటం emf పెంచుతాం (d) జాకీని వేగంగా జారిస్తాం
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. మీటర్ బ్రిడ్జ్ ఎడమ ఖాళీలో R = 3 Ω ఉన్నప్పుడు శూన్య బిందువు 60.0 cm వద్ద ఉంది. కుడి ఖాళీలోని తెలియని నిరోధం (a) 4.5 Ω (b) 1.8 Ω (c) 2.0 Ω (d) 5.0 Ω
12. 4.0 Ω నిరోధం గల తీగ పొడవు 0.80 m, వ్యాసం 0.40 mm. దాని విశిష్ట నిరోధం సుమారు (a) 2.51 × 10⁻⁶ Ω m (b) 1.57 × 10⁻⁷ Ω m (c) 3.14 × 10⁻⁶ Ω m (d) 6.28 × 10⁻⁷ Ω m
13. ఎడమ ఖాళీలో 10 Ω, కుడి ఖాళీలో తీగ X ఉన్నప్పుడు మీటర్ బ్రిడ్జ్ 50.0 cm వద్ద సంతులనం చెందింది. X స్థానంలో అదే పదార్థం, అదే మందం గల కానీ రెట్టింపు పొడవు గల తీగను ఉంచారు. కొత్త శూన్య బిందువు (a) 66.7 cm (b) 33.3 cm (c) 25.0 cm (d) 50.0 cm
14. కిందివాటిలో ఏది మీటర్ బ్రిడ్జ్ శూన్య బిందువును మార్చదు? (a) గాల్వనోమీటర్ నిరోధం (b) R విలువ (c) X విలువ (d) బ్రిడ్జ్ తీగ ఏకరీతిగా లేకపోవడం
15. మీటర్ బ్రిడ్జ్ శూన్య బిందువు ఎడమ చివర నుంచి 4 cm వద్ద వచ్చింది. విద్యార్థి ఏమి చేయాలి? (a) రీడింగ్ను అంగీకరించాలి (b) ఘటం emf పెంచాలి (c) సంతులనం మధ్య వైపు జరిగేలా R మార్చాలి (d) గాల్వనోమీటర్ను తిప్పి కలపాలి
16. ఓమ్ నియమ ప్రయోగంలో ఉత్తమ రేఖపై I = 0.10 A వద్ద V = 1.5 V, I = 0.40 A వద్ద V = 6.0 V. నిరోధం (a) 0.067 Ω (b) 7.5 Ω (c) 60 Ω (d) 15 Ω
17. ఒక విద్యార్థి I ని y-అక్షంపై, V ని x-అక్షంపై తీసుకొని గ్రాఫ్ గీస్తే వాలు 0.25 A/V వచ్చింది. నిరోధం (a) 4 Ω (b) 0.25 Ω (c) 2 Ω (d) 16 Ω
18. 20 Ω తీగకు అడ్డంగా 380 Ω వోల్ట్మీటర్, ప్రధాన మార్గంలో అమ్మీటర్ ఉంచి పరీక్షించారు. వచ్చే V/I విలువ (a) 20 Ω (b) 19 Ω (c) 21 Ω (d) 400 Ω
19. R = 6000 Ω తో ఒక గాల్వనోమీటర్ θ విక్షేపం చూపుతుంది. S = 60 Ω షంట్ కలిపితే విక్షేపం సగం అవుతుంది. గాల్వనోమీటర్ నిరోధం (a) 59.4 Ω (b) 60.0 Ω (c) 60.6 Ω (d) 6060 Ω
20. 4950 Ω, 1.5 V ఘటంతో శ్రేణిలో ఉన్న గాల్వనోమీటర్ (G = 50 Ω) 30 విభాగాలు చూపుతుంది. దాని దక్షతాంకం (a) 3 × 10⁻⁴ A/div (b) 1 × 10⁻⁴ A/div (c) 9 × 10⁻³ A/div (d) 1 × 10⁻⁵ A/div
21. అర్ధ విక్షేప పద్ధతిలో S ను సర్దుతున్నప్పుడు R ను (a) సున్నాకు తగ్గించాలి (b) మార్చకుండా ఉంచాలి (c) S కు సమానం చేయాలి (d) రెట్టింపు చేయాలి
22. ఒక గాల్వనోమీటర్ విద్యుత్ ప్రవాహ సునిశితత్వం 2 × 10⁵ div/A. దాని దక్షతాంకం (a) 5 × 10⁻⁶ A/div (b) 2 × 10⁵ A/div (c) 5 × 10⁻⁵ A/div (d) 2 × 10⁻⁶ A/div
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఎడమ ఖాళీలో R = 10 Ω, కుడిలో X ఉన్నప్పుడు సంతులనం 41.0 cm వద్ద ఉంది. R, X లను పరస్పరం మార్చితే సంతులనం 59.8 cm వద్ద వచ్చింది. X యొక్క ఉత్తమ విలువ సుమారు (a) 14.4 Ω (b) 14.9 Ω (c) 14.6 Ω (d) 6.9 Ω
24. మీటర్ బ్రిడ్జ్ ఎడమ ఖాళీలో తీగ A (1.0 m, వ్యాసం 0.50 mm), కుడి ఖాళీలో అదే పదార్థపు తీగ B (0.50 m, వ్యాసం 0.25 mm) ఉన్నాయి. శూన్య బిందువు (a) 50.0 cm (b) 66.7 cm (c) 25.0 cm (d) 33.3 cm
25. ఒక అర్ధ విక్షేప ప్రయోగంలో అర్ధ విక్షేపం వద్ద R = 500 Ω, S = 50 Ω. గాల్వనోమీటర్ నిజ నిరోధం (a) 50.0 Ω (b) 55.6 Ω (c) 45.5 Ω (d) 500 Ω
26. ఎడమ ఖాళీలో 12 Ω, కుడిలో X ఉన్నప్పుడు మీటర్ బ్రిడ్జ్ 60.0 cm వద్ద సంతులనం చెందింది. తర్వాత X కు సమాంతరంగా 24 Ω నిరోధాన్ని కలిపారు. అదే 12 Ω తో కొత్త శూన్య బిందువు (a) 66.7 cm (b) 40.0 cm (c) 33.3 cm (d) 75.0 cm
27. ఓమ్ నియమ ప్రయోగంలో తీగ గుండా ఎక్కువ విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని చాలాసేపు పంపారు. V–I గ్రాఫ్ (V y-అక్షంపై) (a) సరళరేఖగానే ఉంటుంది (b) I-అక్షం వైపు వంగుతుంది (c) వాలు పెరగడంతో V-అక్షం వైపు వంగుతుంది (d) మూలబిందువు కిందుగా పోతుంది
28. 50 Ω నిరోధం గల గాల్వనోమీటర్ 2950 Ω, 3.0 V ఘటంతో శ్రేణిలో ఉండి 40 విభాగాలు చూపుతుంది. దాని దక్షతాంకం (a) 2.5 × 10⁻⁴ A/div (b) 2.5 × 10⁻⁵ A/div (c) 4 × 10⁴ A/div (d) 1 × 10⁻³ A/div
29. ప్రతిపాదన (A): మీటర్ బ్రిడ్జ్ తీగ వెంట జాకీని జారించకూడదు.
కారణం (R): సంతులనం వద్ద గాల్వనోమీటర్ గుండా విద్యుత్ ప్రవాహం ఉండదు.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ను సరిగ్గా వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A ను వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: గాల్వనోమీటర్ దక్షతాంకం దాని విద్యుత్ ప్రవాహ సునిశితత్వానికి విలోమం.
వాక్యం II: అర్ధ విక్షేప పద్ధతిలో G = RS/(R − S).
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | సంతులనంలో ఉన్న నాలుగు భుజాల బ్రిడ్జ్ |
| 2 | b | ఎక్కువ విశిష్ట నిరోధం, అతి తక్కువ ఉష్ణోగ్రతా గుణకం |
| 3 | a | జారిస్తే తీగ గీరుకుపోతుంది |
| 4 | c | వోల్ట్మీటర్ తీగ రెండు చివరల మధ్య పొటెన్షియల్ భేదాన్ని కొలుస్తుంది |
| 5 | b | V/I = R |
| 6 | d | షంట్ ప్రవాహంలో కొంత భాగాన్ని G చుట్టూ మళ్లిస్తుంది |
| 7 | a | k = I/θ |
| 8 | c | సమాన భుజాలు అత్యధిక సునిశితత్వాన్ని ఇస్తాయి |
| 9 | b | S కలిపినా ప్రధాన ప్రవాహం దాదాపు మారదు |
| 10 | a | అంత్య దోషాలు వ్యతిరేక దిశల్లో పనిచేస్తాయి |
| 11 | c | X = 3 × 40/60 = 2.0 Ω |
| 12 | d | 4.0 × π × (0.2 × 10⁻³)²/0.80 = 6.28 × 10⁻⁷ Ω m |
| 13 | b | X = 20 Ω; 10/20 = l/(100 − l), l = 33.3 cm |
| 14 | a | సంతులనంలో G గుండా ప్రవాహం లేదు |
| 15 | c | చివరల దగ్గర అంత్య దోషాలు ఎక్కువ |
| 16 | d | 4.5/0.30 = 15 Ω |
| 17 | a | R = 1/వాలు = 4 Ω |
| 18 | b | 20 × 380/400 = 19 Ω |
| 19 | c | 6000 × 60/5940 = 60.6 Ω |
| 20 | d | I = 1.5/5000 = 3 × 10⁻⁴ A; /30 = 1 × 10⁻⁵ A/div |
| 21 | b | G = RS/(R − S) ఒకే R ను ఊహిస్తుంది |
| 22 | a | k = 1/(2 × 10⁵) = 5 × 10⁻⁶ A/div |
| 23 | c | 14.39, 14.88 Ω; సగటు 14.6 Ω |
| 24 | d | R ∝ L/d²: A కు 4 యూనిట్లు, B కు 8 యూనిట్లు; l = 100/3 cm |
| 25 | b | 500 × 50/450 = 55.6 Ω |
| 26 | a | X = 8 Ω; 8, 24 సమాంతరంగా = 6 Ω; l = 12/18 × 100 = 66.7 cm |
| 27 | c | వేడి తీగ, ఎక్కువ R, ఎక్కువ వాలు |
| 28 | b | I = 3/3000 = 1 mA; /40 = 2.5 × 10⁻⁵ A/div |
| 29 | b | రెండూ సరైనవే, కానీ A తీగ పాడవడం గురించి, శూన్య ప్రవాహం గురించి కాదు |
| 30 | a | రెండూ ప్రామాణిక ఫలితాలు |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక పేజీ సారాంశం
మీటర్ బ్రిడ్జ్ ఒక వీట్స్టోన్ బ్రిడ్జ్; 100 cm ఏకరీతి తీగ దాని రెండు భుజాలుగా పనిచేస్తుంది.
సంతులనం వద్ద (గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహం సున్నా): X/R = l/(100 − l), ఇక్కడ l ను X చివర నుంచి కొలుస్తారు.
సంతులనం వద్ద గాల్వనోమీటర్ గుండా ప్రవాహం ఉండదు, కాబట్టి దాని నిరోధం, ఘటం emf ఫలితాన్ని ప్రభావితం చేయవు.
X, R లను పరస్పరం మార్చితే శూన్య బిందువు (100 − l) కు మారుతుంది. రెండింటి సగటు అంత్య దోషాలను రద్దు చేస్తుంది.
శూన్య బిందువు మధ్యకు దగ్గరగా (40–60 cm) వచ్చేలా R ఎంచుకోండి; అక్కడ బ్రిడ్జ్ అత్యంత సునిశితంగా ఉంటుంది.
విశిష్ట నిరోధం: ρ = πr²X/L; r ను స్క్రూ గేజ్తో (అధ్యాయం 1) కొలుస్తారు, L పరీక్ష తీగ పొడవు.
ఓమ్ నియమం: అమ్మీటర్ శ్రేణిలో, వోల్ట్మీటర్ సమాంతరంగా. ఓమీయ (ohmic) తీగ V–I గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా పోయే సరళరేఖ; వాలు = R.
I–V గ్రాఫ్ వాలు 1/R (వాహకత్వం). వేడి వల్ల లోహ నిరోధం పెరుగుతుంది, కాబట్టి ప్రవాహాన్ని తక్కువగా ఉంచి, రీడింగ్ సమయంలో మాత్రమే కీని మూయండి.
అర్ధ విక్షేపం: అధిక నిరోధం R తో విక్షేపం θ; గాల్వనోమీటర్కు అడ్డంగా షంట్ S కలిపితే అది θ/2 అవుతుంది. అప్పుడు G = RS/(R − S).
R, S కంటే చాలా ఎక్కువైతే G ≈ S.
దక్షతాంకం k = ఒక విభాగానికి ప్రవాహం = E/((R + G)θ). k తక్కువైతే గాల్వనోమీటర్ ఎక్కువ సునిశితం.
పూర్ణ స్కేలు ప్రవాహం I_g = k × మొత్తం విభాగాలు. గాల్వనోమీటర్ను అమ్మీటర్ లేదా వోల్ట్మీటర్గా మార్చడానికి ఇదే ఆధారం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి
| రాశి | సూత్రం | ప్రమాణం |
|---|---|---|
| మీటర్ బ్రిడ్జ్ సంతులనం | X = R l/(100 − l) | Ω |
| విశిష్ట నిరోధం | ρ = πr²X/L | Ω m |
| V–I గ్రాఫ్ నుంచి నిరోధం | R = వాలు = ΔV/ΔI | Ω |
| గాల్వనోమీటర్ నిరోధం | G = RS/(R − S) | Ω |
| దక్షతాంకం | k = E/((R + G)θ) | A/విభాగం |
| వోల్ట్మీటర్ శ్రేణి నిరోధం | R_s = V/I_g − G | Ω |
| అమ్మీటర్ షంట్ | S = I_g G/(I − I_g) | Ω |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"L over the Leftover": X/R = l/(100 − l): X వైపు పొడవు పైన, మిగిలిన (leftover) పొడవు కింద.
"Middle is Mighty": తీగ మధ్యకు దగ్గరగా శూన్య బిందువు ఉంటే సునిశితత్వం అత్యధికం (మధ్య = బలం).
"RS over R minus S": G = RS/(R − S); "లబ్ధం పైన, భేదం కింద" అని చదవండి.
"Series Sees current, Parallel Probes voltage": శ్రేణిలో అమ్మీటర్ ప్రవాహాన్ని చూస్తుంది, సమాంతరంగా వోల్ట్మీటర్ వోల్టేజిని కొలుస్తుంది.
"Merit is Meagre for the sensitive": దక్షతాంకం ఎంత తక్కువైతే గాల్వనోమీటర్ అంత సునిశితం.
భావనల అనుసంధానం
వీట్స్టోన్ బ్రిడ్జ్, విశిష్ట నిరోధం, ఓమ్ నియమం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 12: ప్రవాహ విద్యుత్ లో ఉంటాయి.
గాల్వనోమీటర్ను అమ్మీటర్, వోల్ట్మీటర్గా మార్చడం భౌతిక శాస్త్రం పుస్తకం 13: విద్యుత్ ప్రవాహ అయస్కాంత ఫలితాలు మరియు అయస్కాంతత్వం నుంచి వస్తుంది.
విశిష్ట నిరోధం కోసం తీగ వ్యాసం కొలవడానికి ఈ పుస్తకం అధ్యాయం 1 లోని స్క్రూ గేజ్ వాడతాం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET పద్ధతి)
31. జాబితా I (ప్రయోగ దశ) ని జాబితా II (సూత్రం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) మీటర్ బ్రిడ్జ్ సంతులనం
(B) తీగ విశిష్ట నిరోధం
(C) అర్ధ విక్షేపంతో గాల్వనోమీటర్ నిరోధం
(D) దక్షతాంకం
జాబితా II:
(i) ρ = πr²X/L
(ii) k = E/((R + G)θ)
(iii) X/R = l/(100 − l)
(iv) G = RS/(R − S)
(a) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (b) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
32. జాబితా I (భాగం) ని జాబితా II (పాత్ర) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) జాకీ
(B) మీటర్ బ్రిడ్జ్ మందపాటి రాగి పట్టీలు
(C) ఓమ్ నియమ వలయంలో రియోస్టాట్
(D) అర్ధ విక్షేప పద్ధతిలో షంట్ S
జాబితా II:
(i) విక్షేపాన్ని సగానికి తగ్గిస్తుంది
(ii) తేలికగా తాకించి శూన్య బిందువును కనుగొంటుంది
(iii) వలయంలో ప్రవాహాన్ని మారుస్తుంది
(iv) ఉపేక్షించదగిన నిరోధంతో ఖాళీలను కలుపుతుంది
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
33. జాబితా I (గ్రాఫ్ లక్షణం) ని జాబితా II (అర్థం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) V–I గ్రాఫ్ మూలబిందువు గుండా పోయే సరళరేఖ
(B) V–I గ్రాఫ్ వాలు
(C) I–V గ్రాఫ్ వాలు
(D) ఎక్కువ ప్రవాహం వద్ద ఫిలమెంట్ V–I గ్రాఫ్ పైకి వంగడం
జాబితా II:
(i) వాహకత్వం
(ii) వేడి వల్ల నిరోధం పెరగడం
(iii) ఓమీయ వాహకం
(iv) నిరోధం
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-i, B-iv, C-iii, D-ii
34. జాబితా I (సమస్య) ని జాబితా II (పరిష్కారం) తో జతపరచండి.
జాబితా I:
(A) మీటర్ బ్రిడ్జ్ అంత్య దోషాలు
(B) శూన్య బిందువు ఒక చివరకు చాలా దగ్గరగా ఉండడం
(C) తీగ వేడెక్కడం
(D) పరీక్ష తీగ ఏకరీతిగా లేకపోవడం
జాబితా II:
(i) శూన్య బిందువు మధ్యకు దగ్గరగా వచ్చేలా R ఎంచుకోవడం
(ii) X, R లను పరస్పరం మార్చి సగటు తీసుకోవడం
(iii) అనేక చోట్ల వ్యాసం కొలవడం
(iv) రీడింగ్ సమయంలో మాత్రమే కీని మూయడం
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-ii, B-i, C-iv, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. మీటర్ బ్రిడ్జ్ వీట్స్టోన్ బ్రిడ్జ్ సూత్రంపై పనిచేస్తుంది.
B. సంతులనం వద్ద గాల్వనోమీటర్ సొంత నిరోధం ఫలితాన్ని ప్రభావితం చేయదు.
C. 0.1 Ω కంటే తక్కువ ఉన్న అతి చిన్న నిరోధాలకు మీటర్ బ్రిడ్జ్ ఉత్తమం.
D. తీగ విశిష్ట నిరోధం దాని పొడవుపై ఆధారపడుతుంది.
(a) మూడు (b) ఒకటి (c) రెండు (d) నాలుగు
36. ఓమ్ నియమాన్ని సరిచూడటం గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. అమ్మీటర్ తీగతో శ్రేణిలో, వోల్ట్మీటర్ తీగకు సమాంతరంగా ఉంటాయి.
B. ఆదర్శ వోల్ట్మీటర్ నిరోధం సున్నా.
C. V vs I గ్రాఫ్ వాలు నిరోధాన్ని ఇస్తుంది.
D. ఎక్కువ ప్రవాహంతో తీగ తక్కువగా వేడెక్కి మంచి ఫలితాలు వస్తాయి.
(a) A మరియు B మాత్రమే (b) A మరియు C మాత్రమే (c) B మరియు D మాత్రమే (d) A, C మరియు D మాత్రమే
37. అర్ధ విక్షేప పద్ధతి గురించిన ఈ వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. R, S కంటే చాలా ఎక్కువైతే G దాదాపు S కు సమానం.
B. ఒక విభాగం విక్షేపానికి కావలసిన ప్రవాహమే దక్షతాంకం.
C. తక్కువ దక్షతాంకం గల గాల్వనోమీటర్ ఎక్కువ సునిశితమైనది.
D. విక్షేపం ఎక్కువగా ఉండాలంటే R ను తక్కువగా ఉంచాలి.
(a) రెండు (b) నాలుగు (c) ఒకటి (d) మూడు
38. మీటర్ బ్రిడ్జ్ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. X, R లను పరస్పరం మార్చితే సంతులన పొడవు 100 − l అవుతుంది.
B. ఘటం emf మారితే శూన్య బిందువు జరుగుతుంది.
C. శూన్య బిందువు తీగ మధ్యకు దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు బ్రిడ్జ్ అత్యంత సునిశితంగా ఉంటుంది.
D. ఘటం, గాల్వనోమీటర్ స్థానాలను పరస్పరం మార్చినా సంతులన నిబంధన మారదు.
(a) A, C మరియు D మాత్రమే (b) A మరియు B మాత్రమే (c) B మరియు C మాత్రమే (d) B, C మరియు D మాత్రమే
39. 0.50 m పొడవు, 0.40 mm వ్యాసం గల పరీక్ష తీగకు ఓమ్ నియమ ప్రయోగం ఇచ్చిన విలువలు:
| V (V) | 0.5 | 1.0 | 1.5 | 2.0 |
|---|---|---|---|---|
| I (A) | 0.10 | 0.20 | 0.30 | 0.40 |
పదార్థం విశిష్ట నిరోధం సుమారు (a) 6.3 × 10⁻⁷ Ω m (b) 1.26 × 10⁻⁶ Ω m (c) 2.5 × 10⁻⁶ Ω m (d) 5.0 × 10⁻⁶ Ω m
40. ఒకే లోహపు తీగకు రెండు ఉష్ణోగ్రతల వద్ద గీసిన V–I గ్రాఫులు మూలబిందువు గుండా పోయే సరళరేఖలు. రేఖ P వాలు 6 Ω, రేఖ Q వాలు 4 Ω. ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద తీసినది ఏ రేఖ? (a) Q, ఎందుకంటే వేడి చేసితే లోహ నిరోధం తగ్గుతుంది (b) రెండూ ఒకే ఉష్ణోగ్రత వద్ద, ఎందుకంటే రెండూ సరళరేఖలే (c) P, ఎందుకంటే వేడి చేసితే లోహ నిరోధం పెరుగుతుంది (d) Q, ఎందుకంటే తక్కువ వాలు అంటే ఎక్కువ ప్రవాహం
41. అర్ధ విక్షేప పద్ధతిలో E = 2.0 V, R = 5000 Ω తో 30 విభాగాలు వస్తాయి. 50 Ω షంట్ విక్షేపాన్ని 15 విభాగాలకు తెస్తుంది. గాల్వనోమీటర్ నిరోధం, దక్షతాంకం సుమారు (a) 49.5 Ω, 1.32 × 10⁻⁵ A/div (b) 50.5 Ω, 6.6 × 10⁻⁵ A/div (c) 5000 Ω, 1.32 × 10⁻⁵ A/div (d) 50.5 Ω, 1.32 × 10⁻⁵ A/div
Q42–43 కు పేరా: ఒక మీటర్ బ్రిడ్జ్ ఎడమ ఖాళీలో తీగ చుట్ట X, కుడి ఖాళీలో 6.0 Ω నిరోధం ఉన్నాయి. శూన్య బిందువు ఎడమ చివర నుంచి 40.0 cm వద్ద ఉంది. చుట్ట తీగ పొడవు 0.80 m, వ్యాసం 0.40 mm.
42. చుట్ట X నిరోధం (a) 9.0 Ω (b) 4.0 Ω (c) 2.4 Ω (d) 6.0 Ω
43. చుట్ట పదార్థం విశిష్ట నిరోధం సుమారు (a) 6.28 × 10⁻⁷ Ω m (b) 1.57 × 10⁻⁷ Ω m (c) 2.51 × 10⁻⁶ Ω m (d) 3.14 × 10⁻⁷ Ω m
44. ఒక మీటర్ బ్రిడ్జ్ ఎడమ ఖాళీలో X, కుడి ఖాళీలో R = 20 Ω ఉన్నప్పుడు సంతులనం ఎడమ చివర నుంచి 40 cm వద్ద ఉంది. ఇప్పుడు X కు సమానమైన మరో నిరోధాన్ని X కు సమాంతరంగా కలిపారు. కొత్త శూన్య బిందువు (a) 20 cm (b) 33.3 cm (c) 40 cm (d) 25 cm
45. G = 50 Ω గల గాల్వనోమీటర్ దక్షతాంకం 20 μA/విభాగం, ప్రతి వైపు 30 విభాగాలు ఉన్నాయి. దీనిని 3 V వ్యాప్తి గల వోల్ట్మీటర్గా మార్చడానికి కావలసిన శ్రేణి నిరోధం (a) 5050 Ω (b) 5000 Ω (c) 4950 Ω (d) 4900 Ω
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | ప్రతి దశకు దాని సూత్రం జతపరచబడింది |
| 32 | c | జాకీ శూన్య బిందువును కనుగొంటుంది, పట్టీలు ఖాళీలను కలుపుతాయి, రియోస్టాట్ ప్రవాహాన్ని మారుస్తుంది, షంట్ విక్షేపాన్ని సగం చేస్తుంది |
| 33 | b | సరళరేఖ = ఓమీయ; V–I వాలు = R; I–V వాలు = 1/R; పైకి వంపు = R పెరగడం |
| 34 | d | అంత్య దోషాలకు మార్పు, మధ్య సంతులనం, తక్కువ సేపు ప్రవాహం, అనేక వ్యాస రీడింగ్లు |
| 35 | c | A, B సరైనవి; బ్రిడ్జ్ మధ్యస్థ R కు సరిపోతుంది; ρ పదార్థ లక్షణం |
| 36 | b | ఆదర్శ వోల్ట్మీటర్ నిరోధం అనంతం; ఎక్కువ ప్రవాహం తీగను వేడి చేస్తుంది |
| 37 | d | A, B, C సరైనవి; విక్షేపం స్కేలుపైనే ఉండేలా R ను ఎక్కువగా ఉంచుతారు |
| 38 | a | సంతులనానికి గాల్వనోమీటర్ ప్రవాహం అవసరం లేదు, కాబట్టి emf దాన్ని జరపదు |
| 39 | b | R = 5 Ω; ρ = 5 × π(0.2 × 10⁻³)²/0.50 ≈ 1.26 × 10⁻⁶ Ω m |
| 40 | c | ఎక్కువ వాలు = ఎక్కువ R = లోహానికి ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత |
| 41 | d | G = 5000 × 50/4950 ≈ 50.5 Ω; k = 2/(5050.5 × 30) ≈ 1.32 × 10⁻⁵ A/div |
| 42 | b | X = 6 × 40/60 = 4.0 Ω |
| 43 | a | ρ = 4 × π(0.2 × 10⁻³)²/0.80 ≈ 6.28 × 10⁻⁷ Ω m |
| 44 | d | X = 40/3 Ω; సగమై 20/3 Ω; l/(100 − l) = 1/3 నుంచి l = 25 cm |
| 45 | c | I_g = 20 × 30 = 600 μA; R_s = 3/(6 × 10⁻⁴) − 50 = 4950 Ω |