అధ్యాయం 4: లైకెన్లు, వైరస్లు, వైరాయిడ్లు (Lichens, Viruses and Viroids)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
లైకెన్ అంటే ఏమిటి, దానిలోని రెండు భాగస్వాములు, ఒక్కొక్కటి ఏమి అందిస్తుంది.
గాలి నాణ్యతను అంచనా వేయడానికి లైకెన్లను ఎందుకు ఉపయోగిస్తారు.
వైరస్లను ఐదు రాజ్యాలలో ఎందుకు చేర్చలేదు, అవి సజీవాలా కాదా.
వైరస్ల ఆవిష్కరణ చరిత్ర: ఇవనోవ్స్కీ, బెయిజెరింక్, స్టాన్లీ.
వైరస్ నిర్మాణం: కేంద్రకామ్లం, కాప్సిడ్, కాప్సోమియర్లు; ఏ అతిథేయిలో ఏ కేంద్రకామ్లం ఉంటుంది.
వైరాయిడ్లు (డైనర్, 1971), ప్రియాన్ల గురించి చిన్న వివరణ.
4.1 లైకెన్లు (Lichens)
సిమ్లాలోని ఒక పాత రాతి గోడను గానీ, కొండ ప్రాంతంలోని ఒక చెట్టు బెరడును గానీ దగ్గరగా చూడండి. బూడిద-ఆకుపచ్చ లేదా నారింజ రంగులో పొలుసుల్లా అతుక్కున్న మచ్చలు కనిపిస్తాయి. ఇవే లైకెన్లు.
లైకెన్ అంటే ఒక శైవలం (alga), ఒక శిలీంధ్రం (fungus) మధ్య ఉండే, రెండింటికీ మేలు చేసే సహజీవన (symbiotic) భాగస్వామ్యం.
| భాగస్వామి | పేరు | పోషణ | మరొకదానికి ఏమి ఇస్తుంది |
|---|---|---|---|
| శైవలం | ఫైకోబయాంట్ (Phycobiont) | స్వయంపోషక | కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా ఆహారం తయారు చేస్తుంది |
| శిలీంధ్రం | మైకోబయాంట్ (Mycobiont) | పరపోషక | ఆశ్రయం ఇస్తుంది; నీటిని, ఖనిజ పోషకాలను గ్రహిస్తుంది |
ఈ భాగస్వామ్యం ఎంత దగ్గరగా ఉంటుందంటే, లైకెన్ ఒకే జీవిలా కనిపిస్తుంది.
లైకెన్లు చాలా మంచి కాలుష్య సూచికలు (pollution indicators). కలుషిత ప్రాంతాల్లో ఇవి పెరగవు. ఒక నగరంలోని గోడలపై, చెట్లపై లైకెన్లు అసలు లేకపోతే, అక్కడి గాలి కలుషితమై ఉండే అవకాశం ఎక్కువ — ఉదాహరణకు వాహనాలు, పరిశ్రమల నుంచి వచ్చే సల్ఫర్ డయాక్సైడ్ (SO₂) వల్ల.
వేరే ఏదీ పెరగలేని ఖాళీ రాళ్లపై కూడా లైకెన్లు పెరుగుతాయి. అవి విడుదల చేసే ఆమ్లాలు రాయిని నెమ్మదిగా మట్టిగా మారుస్తాయి. అందుకే ఖాళీ రాళ్లపై మొదట స్థిరపడే జీవులు (first colonisers) తరచూ లైకెన్లే.
4.2 వైరస్లు: సజీవాలా, కాదా?
విట్టేకర్ ఐదు రాజ్యాల వర్గీకరణలో వైరస్లు, వైరాయిడ్లు, లైకెన్లకు చోటు లేదు. వైరస్ల విషయంలో కారణం సులభం: అవి కణాలు కావు.
సజీవ కణం బయట వైరస్ ఒక నిష్క్రియ కణం (inert particle). చక్కెరలాగే దానిని స్ఫటికంగా కూడా మార్చవచ్చు. కానీ అతిథేయి కణం (host cell) లోపలికి ప్రవేశించగానే, ఆ కణ యంత్రాంగాన్ని తన అధీనంలోకి తీసుకుని తన ప్రతులను తయారు చేసుకుంటుంది. సాధారణంగా అతిథేయిని చంపేస్తుంది.
మరి వైరస్ సజీవమా? దానిలో జన్యు పదార్థం ఉంది, అది ప్రత్యుత్పత్తి చేస్తుంది — కానీ అతిథేయి లోపల మాత్రమే. బయట దానిలో ఎలాంటి జీవక్రియా జరగదు. అందుకే వైరస్లను సజీవ, నిర్జీవ పదార్థాల సరిహద్దులో ఉన్నవిగా వర్ణిస్తారు. అవి అవికల్ప పరాన్నజీవులు (obligate parasites).
"వైరస్" అనే పదానికి అర్థం విషం లేదా విషపూరిత ద్రవం.
4.3 వైరస్ల ఆవిష్కరణ
| సంవత్సరం | శాస్త్రవేత్త | కనుగొన్నది |
|---|---|---|
| 1892 | డిమిత్రి ఇవనోవ్స్కీ (Dmitri Ivanowsky) | పొగాకు మొజాయిక్ వ్యాధి కారకం బ్యాక్టీరియా కంటే చిన్నది; అది బ్యాక్టీరియాను ఆపే వడపోతల గుండా వెళ్ళిపోయింది |
| 1898 | M.W. బెయిజెరింక్ (Beijerinck) | వ్యాధి సోకిన పొగాకు మొక్కల రసం ఆరోగ్యకరమైన మొక్కలకు వ్యాధిని కలిగించింది; ఆ ద్రవాన్ని contagium vivum fluidum (సంక్రమణ కలిగించే సజీవ ద్రవం) అన్నారు |
| 1935 | W.M. స్టాన్లీ (Stanley) | వైరస్లను స్ఫటికాలుగా మార్చవచ్చు; ఆ స్ఫటికాలు ఎక్కువగా ప్రోటీన్ |
| 1971 | T.O. డైనర్ (Diener) | బంగాళదుంప స్పిండిల్ ట్యూబర్ వ్యాధిని కలిగించే వైరాయిడ్లను కనుగొన్నారు |
పొగాకు వైరస్ను టొబాకో మొజాయిక్ వైరస్ (Tobacco Mosaic Virus, TMV) అంటారు.
4.4 వైరస్ నిర్మాణం
వైరస్లో రెండే ప్రధాన భాగాలు ఉంటాయి:
జన్యు పదార్థం (genetic material): RNA గానీ DNA గానీ — రెండూ కలిసి ఎప్పుడూ ఉండవు.
కాప్సిడ్ (capsid) అనే ప్రోటీన్ తొడుగు, ఇది కేంద్రకామ్లాన్ని (nucleic acid) రక్షిస్తుంది.
కాబట్టి వైరస్ ఒక న్యూక్లియోప్రోటీన్ (nucleoprotein). దానిలో సంక్రమణ కలిగించే భాగం జన్యు పదార్థమే.
కాప్సిడ్ కాప్సోమియర్లు (capsomeres) అనే చిన్న ప్రోటీన్ ఉపయూనిట్లతో నిర్మితమై ఉంటుంది. ఇవి సర్పిలాకార (helical) (స్ప్రింగ్లా, TMV లో లాగా) లేదా బహుముఖ (polyhedral) (అనేక ముఖాలతో, బ్యాక్టీరియోఫాజ్ తలలో లాగా) అమరికలో ఉంటాయి.
| అతిథేయి | సాధారణంగా ఉండే జన్యు పదార్థం |
|---|---|
| మొక్కలు | ఏకపోచ RNA (single-stranded RNA) |
| జంతువులు | ఏకపోచ లేదా ద్విపోచ RNA, లేదా ద్విపోచ DNA |
| బ్యాక్టీరియా (బ్యాక్టీరియోఫాజ్లు) | సాధారణంగా ద్విపోచ DNA |
బ్యాక్టీరియోఫాజ్ (bacteriophage) అంటే బ్యాక్టీరియాకు సోకే వైరస్. దాని దేహంలో లోపల DNA ఉన్న బహుముఖ తల, ఒక కాలర్, తోక తొడుగు (tail sheath), బ్యాక్టీరియమ్కు అతుక్కోవడానికి తోక తంతువులు (tail fibres) ఉంటాయి.
వైరస్ల వల్ల వచ్చే వ్యాధులు
మానవులలో: గవదబిళ్ళలు (mumps), మశూచి (small pox), హెర్పిస్, ఇన్ఫ్లుఎంజా, AIDS.
మొక్కలలో: ఆకులపై మొజాయిక్ నమూనాలు, ఆకులు ముడుచుకోవడం, వంకరపోవడం, పసుపు రంగుకు మారడం, ఈనెలు తేలికపడటం (vein clearing), మరుగుజ్జుతనం, పెరుగుదల కుంటుపడటం.
4.5 వైరాయిడ్లు (Viroids)
1971 లో T.O. డైనర్ వైరస్ల కంటే చిన్న ఒక సంక్రమణ కారకాన్ని కనుగొన్నారు. అది బంగాళదుంప స్పిండిల్ ట్యూబర్ వ్యాధి (potato spindle tuber disease) ని కలిగించింది.
అది స్వేచ్ఛా RNA (free RNA), దానికి ప్రోటీన్ తొడుగు లేదు.
ఆ RNA అణుభారం తక్కువ.
ఈ కారకానికి వైరాయిడ్ అని పేరు పెట్టారు.
ప్రియాన్ల (prions) గురించి చిన్న వివరణ: ఇవి అసాధారణంగా మడతపడిన ప్రోటీన్తో నిర్మితమైన సంక్రమణ కారకాలు; వీటిలో కేంద్రకామ్లం ఉండదు. ఇవి పశువులలో బోవైన్ స్పాంజిఫార్మ్ ఎన్సెఫలోపతి (పిచ్చి ఆవు వ్యాధి, mad cow disease), మానవులలో క్రూట్జ్ఫెల్ట్–జాకోబ్ వ్యాధి (Creutzfeldt–Jakob disease) వంటి మెదడు వ్యాధులను కలిగిస్తాయి.
| కారకం | కేంద్రకామ్లం | ప్రోటీన్ తొడుగు | పరిమాణం | ఉదాహరణ వ్యాధి |
|---|---|---|---|---|
| వైరస్ | DNA లేదా RNA (రెండూ ఎప్పుడూ కాదు) | ఉంటుంది (కాప్సిడ్) | వైరాయిడ్ కంటే పెద్దది | పొగాకు మొజాయిక్, ఇన్ఫ్లుఎంజా |
| వైరాయిడ్ | స్వేచ్ఛా RNA, తక్కువ అణుభారం | ఉండదు | వైరస్ కంటే చిన్నది | బంగాళదుంప స్పిండిల్ ట్యూబర్ |
| ప్రియాన్ | ఉండదు | అదే ఒక అసాధారణ ప్రోటీన్ | చాలా చిన్నది | పిచ్చి ఆవు వ్యాధి |
సాధించిన ఉదాహరణ 4.1: ఒక లైకెన్ను చాలా కాలం పూర్తి చీకటిలో ఉంచితే, ఏ భాగస్వామి ముందుగా చనిపోతుంది, ఎందుకు? సాధన: రెండూ ఇబ్బంది పడతాయి, కానీ సమస్య శైవలం (ఫైకోబయాంట్) తో మొదలవుతుంది. కాంతి లేకుండా అది కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరపలేదు. ఆ ఆహారంపైనే ఆధారపడిన శిలీంధ్రం (మైకోబయాంట్) కూడా ఆకలితో అలమటిస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.2: ఉత్తరాఖండ్లోని ఒక గ్రామంలో చెట్లపై లైకెన్లు ఎక్కువగా కనిపించాయి, కానీ దగ్గర్లోని పారిశ్రామిక పట్టణంలో ఒక్కటీ లేదు. దీని అర్థం ఏమిటి? సాధన: ఆ పట్టణంలోని గాలి కలుషితమై ఉంది. లైకెన్లు సున్నితమైన కాలుష్య సూచికలు; కలుషిత గాలిలో అవి పెరగవు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.3: ఇవనోవ్స్కీ వడపోత వ్యాధి కారకాన్ని వెళ్ళనిచ్చింది, కానీ బ్యాక్టీరియాను ఆపింది. ఆయన ఏమి నిర్ధారించారు? సాధన: ఆ కారకం బ్యాక్టీరియా కంటే చిన్నది. పొగాకు మొజాయిక్ వ్యాధి నుంచి వచ్చిన వైరస్ల ఉనికికి ఇదే మొదటి సాక్ష్యం.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.4: బెయిజెరింక్ ఆ రసాన్ని "contagium vivum fluidum" అని ఎందుకు పిలిచారు? సాధన: వ్యాధి సోకిన పొగాకు మొక్కల రసం ఆరోగ్యకరమైన మొక్కలకు మళ్ళీ మళ్ళీ వ్యాధిని కలిగించగలిగింది. అది ఒక సజీవ, సంక్రమణ కలిగించే ద్రవంలా ప్రవర్తించింది, అందుకే ఆ పేరు పెట్టారు.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.5: "వైరస్లను స్ఫటికాలుగా మార్చవచ్చు కాబట్టి అవి సజీవాలు" అని ఒక విద్యార్థి అంటాడు. ఈ తర్కాన్ని సరిదిద్దండి. సాధన: స్ఫటికీకరణ (స్టాన్లీ చూపించినది) దీనికి వ్యతిరేకాన్ని సూచిస్తుంది. అతిథేయి బయట వైరస్లు రసాయనాల్లా నిష్క్రియంగా ఉంటాయని ఇది చూపిస్తుంది. అతిథేయి కణం లోపల మాత్రమే అవి జీవం లాంటి చర్యలు చూపిస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.6: (i) టమాటా మొక్కకు, (ii) E. coli కి సోకే వైరస్లో జన్యు పదార్థం ఏది ఉంటుందో ఊహించండి. సాధన: (i) మొక్కల వైరస్లలో లాగా సాధారణంగా ఏకపోచ RNA. (ii) బ్యాక్టీరియోఫాజ్లలో లాగా సాధారణంగా ద్విపోచ DNA.
సాధించిన ఉదాహరణ 4.7: ఒక సంక్రమణ కారకాన్ని ప్రోటీన్ను నాశనం చేసే ఎంజైమ్తో చికిత్స చేస్తే, అది సంక్రమణ శక్తిని కోల్పోదు. RNA ను నాశనం చేసే ఎంజైమ్తో చికిత్స చేస్తే, సంక్రమణ ఆగిపోతుంది. అది ఏమై ఉండవచ్చు? సాధన: వైరాయిడ్. దానికి ప్రోటీన్ తొడుగు ఉండదు; దాని సంక్రమణ శక్తి మొత్తం దాని స్వేచ్ఛా RNA లోనే ఉంటుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
లైకెన్ = శైవలం (ఫైకోబయాంట్, స్వయంపోషకి) + శిలీంధ్రం (మైకోబయాంట్, పరపోషకి). శైవలం ఆహారం ఇస్తుంది; శిలీంధ్రం ఆశ్రయం, నీరు, ఖనిజాలను ఇస్తుంది.
లైకెన్లు కాలుష్య సూచికలు; కలుషిత ప్రాంతాల్లో పెరగవు.
వైరస్లు కణ రహితాలు, అతిథేయి బయట నిష్క్రియాలు, అవికల్ప పరాన్నజీవులు; ఐదు రాజ్యాల్లో చోటు లేదు.
ఇవనోవ్స్కీ (1892): మొజాయిక్ కారకం బ్యాక్టీరియా కంటే చిన్నది; బెయిజెరింక్ (1898): contagium vivum fluidum; స్టాన్లీ (1935): వైరస్లను స్ఫటికీకరించారు, అవి ఎక్కువగా ప్రోటీన్.
వైరస్ = కేంద్రకామ్లం (DNA లేదా RNA, రెండూ ఎప్పుడూ కాదు) + కాప్సోమియర్లతో కూడిన కాప్సిడ్ (సర్పిలాకార లేదా బహుముఖ).
మొక్కల వైరస్లు ssRNA; జంతు వైరస్లు ssRNA, dsRNA లేదా dsDNA; బ్యాక్టీరియోఫాజ్లు సాధారణంగా dsDNA.
వైరాయిడ్లు (డైనర్, 1971): తక్కువ అణుభారం గల స్వేచ్ఛా RNA, ప్రోటీన్ తొడుగు లేదు, బంగాళదుంప స్పిండిల్ ట్యూబర్ వ్యాధి.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
ఫైకోబయాంట్ శైవలం, మైకోబయాంట్ శిలీంధ్రం. "Phyco" = శైవలం, "myco" = శిలీంధ్రం.
స్టాన్లీ వైరస్లను స్ఫటికీకరించారు; contagium vivum fluidum అనే పేరు బెయిజెరింక్ పెట్టారు. పరీక్షలో ఆప్షన్లు ఈ పేర్లను తారుమారు చేస్తాయి.
ఏ వైరస్లోనూ DNA, RNA రెండూ ఉండవు. "కొన్ని వైరస్లలో రెండూ ఉంటాయి" అనే ఆప్షన్ తప్పు.
వైరాయిడ్లకు ప్రోటీన్ తొడుగు ఉండదు; ప్రియాన్లకు కేంద్రకామ్లం ఉండదు. ఈ రెండింటినీ కలిపేయకండి.
ధనుర్వాతం (టెటనస్), టైఫాయిడ్, కలరా బ్యాక్టీరియా వ్యాధులు, వైరస్ వ్యాధులు కావు.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. లైకెన్లోని శైవల భాగస్వామిని ఏమంటారు? (a) మైకోబయాంట్ (b) ఫైకోబయాంట్ (c) కాప్సోమియర్ (d) బెసిడియం
2. లైకెన్లు దేనికి మంచి సూచికలు? (a) నేల ఆమ్లత్వం (b) నీటి కాఠిన్యం (c) గాలి కాలుష్యం (d) వర్షపాతం
3. లైకెన్లో శిలీంధ్రం (a) ఆశ్రయం ఇస్తుంది, నీటిని, ఖనిజాలను గ్రహిస్తుంది (b) కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా ఆహారం తయారు చేస్తుంది (c) క్లోరోఫిల్ అందిస్తుంది (d) శైవలానికి ఏమీ చేయదు
4. పొగాకు మొజాయిక్ వ్యాధి కారకం బ్యాక్టీరియా కంటే చిన్నదని మొదట చూపినది ఎవరు? (a) W.M. స్టాన్లీ (b) M.W. బెయిజెరింక్ (c) T.O. డైనర్ (d) డిమిత్రి ఇవనోవ్స్కీ
5. contagium vivum fluidum అనే పదాన్ని వాడినది (a) ఇవనోవ్స్కీ (b) బెయిజెరింక్ (c) స్టాన్లీ (d) విట్టేకర్
6. వైరస్లను మొదట స్ఫటికీకరించినది (a) డైనర్ (b) పాశ్చర్ (c) బెయిజెరింక్ (d) స్టాన్లీ
7. వైరస్ ప్రోటీన్ తొడుగు (a) కాప్సిడ్ (b) పెల్లికల్ (c) కవకజాలం (d) కణకవచం
8. వైరాయిడ్లను కనుగొన్నది (a) ఇవనోవ్స్కీ (b) స్టాన్లీ (c) T.O. డైనర్ (d) విట్టేకర్
9. వైరాయిడ్లు కలిగించే వ్యాధి (a) పొగాకు మొజాయిక్ వ్యాధి (b) గవదబిళ్ళలు (c) బంగాళదుంప స్పిండిల్ ట్యూబర్ వ్యాధి (d) సిట్రస్ కాంకర్
10. బ్యాక్టీరియోఫాజ్లలో సాధారణంగా ఉండేది (a) ఏకపోచ RNA (b) ద్విపోచ DNA (c) DNA, RNA రెండూ (d) ప్రోటీన్ మాత్రమే
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. మొక్కలకు సోకే వైరస్లలో సాధారణంగా ఉండేది (a) ఏకపోచ RNA (b) ద్విపోచ DNA (c) DNA, RNA రెండూ (d) కేంద్రకామ్లం ఉండదు
12. వైరాయిడ్ వైరస్ నుంచి దేనిలో భిన్నంగా ఉంటుంది? (a) DNA ఉండటం (b) పెద్దగా ఉండటం (c) మందమైన కాప్సిడ్ ఉండటం (d) ప్రోటీన్ తొడుగు లేకపోవడం
13. వైరస్ వల్ల రాని వ్యాధి ఏది? (a) గవదబిళ్ళలు (b) హెర్పిస్ (c) ధనుర్వాతం (d) AIDS
14. కాప్సిడ్ దేనితో నిర్మితమై ఉంటుంది? (a) న్యూక్లియోటైడ్లు (b) కాప్సోమియర్లు (c) లిపిడ్లు (d) హైఫేలు
15. కాప్సోమియర్ల అమరిక (a) సర్పిలాకారంలో మాత్రమే (b) ఘనాకారంలో మాత్రమే (c) క్రమం లేని ముద్దగా (d) సర్పిలాకార లేదా బహుముఖ రూపాల్లో
16. కాలమ్ I ని కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. ఇవనోవ్స్కీ B. బెయిజెరింక్ C. స్టాన్లీ D. డైనర్
కాలమ్ II: i. వైరాయిడ్లు ii. ఎక్కువగా ప్రోటీన్తో కూడిన స్ఫటికాలు iii. సంక్రమణ కలిగించే సజీవ ద్రవం iv. కారకం బ్యాక్టీరియాను ఆపే వడపోతల గుండా వెళ్ళింది
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
17. మొక్కలలో వైరస్ సంక్రమణకు సాధారణ లక్షణం కానిది ఏది? (a) మొజాయిక్ నమూనాలు (b) ఆకులు ముడుచుకోవడం (c) హెటిరోసిస్ట్లు ఏర్పడటం (d) మరుగుజ్జుతనం
18. వైరస్లను ఐదు రాజ్యాల్లో దేనిలోనూ ఉంచకపోవడానికి కారణం అవి (a) చాలా పెద్దవి (b) కణ రహితాలు, అతిథేయి బయట నిష్క్రియాలు (c) కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరుపుతాయి (d) కైటిన్ కవచాలు కలవి
19. "వైరస్" అనే పదానికి అర్థం (a) చిన్న కణం (b) సజీవ ద్రవం (c) సూక్ష్మ కణం (d) విషం లేదా విషపూరిత ద్రవం
20. లైకెన్ సహవాసం (a) పరస్పర ప్రయోజనకరం (mutualistic) (b) పరాన్నజీవనం (c) భక్షణ (d) పోటీ
21. వైరస్లు (a) వికల్ప పూతికాహారులు (b) అవికల్ప పరాన్నజీవులు (c) స్వయంపోషకాలు (d) స్వేచ్ఛగా జీవించే కణాలు
22. వైరాయిడ్ జన్యు పదార్థం (a) ద్విపోచ DNA (b) ఏకపోచ DNA (c) తక్కువ అణుభారం గల స్వేచ్ఛా RNA (d) ప్రోటీన్
స్థాయి 3: సవాలు
23. వైరస్ల గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) కొన్ని వైరస్లలో DNA, RNA రెండూ ఉంటాయి (b) వైరస్లకు సొంత రైబోసోమ్లు ఉంటాయి (c) వైరస్లు అతిథేయి బయట జీవక్రియ జరుపుతాయి (d) వైరస్ ఒక న్యూక్లియోప్రోటీన్, దాని జన్యు పదార్థమే సంక్రమణ కలిగిస్తుంది
24. ఒక పట్టణంలో బొగ్గు విద్యుత్ కేంద్రం మొదలైన తర్వాత చెట్లపై లైకెన్లు కనిపించకుండా పోయాయి. దీని అర్థం లైకెన్లు (a) సున్నితమైన కాలుష్య సూచికలు (b) వాటికి అధిక ఉష్ణోగ్రత కావాలి (c) చెట్లపై పరాన్నజీవులు (d) వాటికి అదనపు సల్ఫర్ కావాలి
25. ఒక కొత్త కారకం ఏ వైరస్ కంటే కూడా చిన్నది, దానిలో RNA మాత్రమే ఉంది, ప్రోటీన్ తొడుగు లేదు. అది (a) వైరస్ (b) ప్రియాన్ (c) వైరాయిడ్ (d) బ్యాక్టీరియోఫాజ్
26. తప్పుగా జతపరచిన జత ఏది? (a) జంతు వైరస్లు – ssRNA, dsRNA లేదా dsDNA (b) బ్యాక్టీరియోఫాజ్లు – సాధారణంగా ssRNA (c) మొక్కల వైరస్లు – సాధారణంగా ssRNA (d) వైరాయిడ్ – స్వేచ్ఛా RNA
27. లైకెన్లో ఫైకోబయాంట్ స్వయంపోషకి, మైకోబయాంట్ పరపోషకి. కాబట్టి, (a) శైవలం శిలీంధ్రానికి ఆహారం తయారు చేస్తుంది (b) శిలీంధ్రం శైవలానికి ఆహారం తయారు చేస్తుంది (c) రెండూ పరపోషకాలు (d) రెండూ స్వయంపోషకాలు
28. వైరస్ ఏ విధంగా జీవ లక్షణాన్ని చూపిస్తుంది? (a) అది కణాలతో నిర్మితమైంది (b) అతిథేయి బయట శ్వాసక్రియ జరుపుతుంది (c) కణ విభజన ద్వారా పెరుగుతుంది (d) సంక్రమణ తర్వాత అతిథేయి కణ యంత్రాంగాన్ని వాడుకుని ప్రతులను తయారు చేసుకుంటుంది
29. ప్రతిపాదన (A): వైరస్లను విట్టేకర్ ఐదు రాజ్యాలలో చేర్చారు.
కారణం (R): సజీవ అతిథేయి కణం బయట వైరస్లు నిష్క్రియంగా ఉంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: వైరాయిడ్ RNA ప్రోటీన్ కాప్సిడ్లో ఉంటుంది.
వాక్యం II: వైరాయిడ్లను 1935 లో W.M. స్టాన్లీ కనుగొన్నారు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | b | ఫైకో = శైవలం |
| 2 | c | కలుషిత గాలిలో లైకెన్లు పెరగవు |
| 3 | a | శిలీంధ్రం ఆశ్రయం, నీరు, ఖనిజాలు ఇస్తుంది |
| 4 | d | ఇవనోవ్స్కీ, 1892 |
| 5 | b | బెయిజెరింక్, 1898 |
| 6 | d | స్టాన్లీ, 1935 |
| 7 | a | కాప్సిడ్ కేంద్రకామ్లాన్ని రక్షిస్తుంది |
| 8 | c | డైనర్, 1971 |
| 9 | c | బంగాళదుంప స్పిండిల్ ట్యూబర్ వ్యాధి |
| 10 | b | ఫాజ్లలో సాధారణంగా dsDNA |
| 11 | a | మొక్కల వైరస్లలో సాధారణంగా ssRNA |
| 12 | d | వైరాయిడ్లు తొడుగు లేని RNA |
| 13 | c | ధనుర్వాతం బ్యాక్టీరియా వ్యాధి |
| 14 | b | కాప్సోమియర్లతో కాప్సిడ్ నిర్మితమవుతుంది |
| 15 | d | సర్పిలాకార లేదా బహుముఖ |
| 16 | a | వడపోతలు, సజీవ ద్రవం, స్ఫటికాలు, వైరాయిడ్లు |
| 17 | c | హెటిరోసిస్ట్లు సయనోబ్యాక్టీరియాకు చెందినవి |
| 18 | b | కణాలు కావు; అతిథేయి బయట నిష్క్రియాలు |
| 19 | d | వైరస్ = విషం |
| 20 | a | రెండు భాగస్వాములూ లాభపడతాయి |
| 21 | b | అతిథేయి కణాల లోపల మాత్రమే వృద్ధి చెందుతాయి |
| 22 | c | తక్కువ అణుభారం గల స్వేచ్ఛా RNA |
| 23 | d | న్యూక్లియోప్రోటీన్; కేంద్రకామ్లమే సంక్రమణ కలిగిస్తుంది |
| 24 | a | SO₂, ఇతర కాలుష్యాలకు సున్నితం |
| 25 | c | RNA మాత్రమే, తొడుగు లేదు = వైరాయిడ్ |
| 26 | b | ఫాజ్లలో సాధారణంగా dsDNA |
| 27 | a | శైవలం రెండింటి కోసం కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరుపుతుంది |
| 28 | d | అతిథేయి లోపల ప్రతులు తయారవడం జీవ లక్షణం |
| 29 | d | వైరస్లను చేర్చలేదు; R సరైనది |
| 30 | b | వైరాయిడ్లకు తొడుగు లేదు; డైనర్ 1971 లో కనుగొన్నారు |
అధ్యాయం 4 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక్క పేజీ సారాంశం
లైకెన్లు: ఒక శైవలం (ఫైకోబయాంట్), ఒక శిలీంధ్రం (మైకోబయాంట్) మధ్య సహజీవన భాగస్వామ్యం.
లైకెన్లో శైవలం ఆహారం తయారు చేస్తుంది; శిలీంధ్రం ఆశ్రయం ఇచ్చి నీటిని, ఖనిజాలను గ్రహిస్తుంది. ఇవి ఎంత దగ్గరగా జీవిస్తాయంటే లైకెన్ ఒకే జీవిలా కనిపిస్తుంది.
కలుషిత ప్రాంతాల్లో లైకెన్లు పెరగవు, కాబట్టి అవి గాలి కాలుష్యానికి మంచి సూచికలు.
వైరస్లు కణాలు కావు; ఐదు రాజ్యాల వ్యవస్థలో వాటికి చోటు లేదు. అతిథేయి బయట అవి నిష్క్రియ స్ఫటికాలు; కణం లోపల దాని యంత్రాంగాన్ని ఆక్రమించి వృద్ధి చెందుతాయి.
D.J. ఇవనోవ్స్కీ (1892): పొగాకు మొజాయిక్ కారకం బ్యాక్టీరియాను ఆపే వడపోతల గుండా వెళ్ళింది, కాబట్టి అది బ్యాక్టీరియా కంటే చిన్నది.
M.W. బెయిజెరింక్ (1898): సంక్రమణ కలిగించే రసాన్ని "Contagium vivum fluidum" అన్నారు.
W.M. స్టాన్లీ (1935): వైరస్లను స్ఫటికాలుగా మార్చవచ్చు; ఆ స్ఫటికాలు ఎక్కువగా ప్రోటీన్.
వైరస్ = న్యూక్లియోప్రోటీన్: జన్యు పదార్థం చుట్టూ ప్రోటీన్ తొడుగు (కాప్సిడ్); జన్యు పదార్థం RNA లేదా DNA, రెండూ ఎప్పుడూ కాదు.
మొక్కల వైరస్లలో సాధారణంగా ఏకపోచ RNA; జంతు వైరస్లలో ఏకపోచ లేదా ద్విపోచ RNA, లేదా ద్విపోచ DNA; బ్యాక్టీరియోఫాజ్లలో సాధారణంగా ద్విపోచ DNA.
కాప్సిడ్ ఉపయూనిట్లు కాప్సోమియర్లు; ఇవి సర్పిలాకార లేదా బహుముఖ అమరికలో ఉంటాయి.
మానవ వైరస్ వ్యాధులు: గవదబిళ్ళలు, మశూచి, హెర్పిస్, ఇన్ఫ్లుఎంజా, AIDS.
మొక్కలలో వైరస్ లక్షణాలు: మొజాయిక్, ఆకులు ముడుచుకోవడం, వంకరపోవడం, పసుపు రంగు, ఈనెలు తేలికపడటం, మరుగుజ్జుతనం, పెరుగుదల కుంటుపడటం.
వైరాయిడ్లు (T.O. డైనర్, 1971): ప్రోటీన్ తొడుగు లేని, తక్కువ అణుభారం గల స్వేచ్ఛా RNA; బంగాళదుంప స్పిండిల్ ట్యూబర్ వ్యాధిని కలిగిస్తాయి.
ప్రియాన్లు: అసాధారణంగా మడతపడిన ప్రోటీన్లు; పశువులలో బోవైన్ స్పాంజిఫార్మ్ ఎన్సెఫలోపతి (పిచ్చి ఆవు వ్యాధి), మానవులలో క్రూట్జ్ఫెల్ట్–జాకోబ్ వ్యాధిని కలిగిస్తాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవాల్సిన పట్టిక
| కారకం | ప్రోటీన్ తొడుగు | జన్యు పదార్థం | ఉదాహరణ వ్యాధి |
|---|---|---|---|
| మొక్కల వైరస్ (TMV) | ఉంది | ఏకపోచ RNA | పొగాకు మొజాయిక్ |
| బ్యాక్టీరియోఫాజ్ | ఉంది | సాధారణంగా ద్విపోచ DNA | బ్యాక్టీరియాకు సోకుతుంది |
| జంతు వైరస్లు | ఉంది | ssRNA, dsRNA లేదా dsDNA | గవదబిళ్ళలు, ఇన్ఫ్లుఎంజా, AIDS |
| వైరాయిడ్ | లేదు | తక్కువ అణుభారం గల స్వేచ్ఛా RNA | బంగాళదుంప స్పిండిల్ ట్యూబర్ |
| ప్రియాన్ | ప్రోటీన్ మాత్రమే, అసాధారణంగా మడతపడింది | లేదు | పిచ్చి ఆవు వ్యాధి, CJD |
| లైకెన్ | కారకం కాదు: శైవలం + శిలీంధ్రం భాగస్వామ్యం | రెండు భాగస్వాములూ కణాలే | కాలుష్య సూచిక |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"I Bought Some Dosas": I — ఇవనోవ్స్కీ 1892, B — బెయిజెరింక్ 1898, S — స్టాన్లీ 1935, D — డైనర్ 1971; కాలక్రమంలో.
"వైరాయిడ్ = వైరస్ మైనస్ తొడుగు": తొడుగు లేని RNA మాత్రమే.
"Prion = protein only": రెండు పదాలూ "pr" తో మొదలవుతాయి; ప్రియాన్ అంటే ప్రోటీన్ మాత్రమే, కేంద్రకామ్లం లేదు.
"శైవలం వండుతుంది, శిలీంధ్రం ఇల్లిస్తుంది": ఫైకోబయాంట్ ఆహారం తయారు చేస్తుంది, మైకోబయాంట్ ఆశ్రయం, నీరు ఇస్తుంది.
"లైకెన్ లేదంటే గాలి చెడింది": గాలి కలుషితమైన చోట లైకెన్లు మాయమవుతాయి.
భావనల అనుసంధానం
AIDS, ఇన్ఫ్లుఎంజా, ఇతర వైరస్ వ్యాధుల గురించి పుస్తకం 8 (జీవశాస్త్రం, మానవ సంక్షేమం)లో చదువుతారు.
DNA యే జన్యు పదార్థమని బ్యాక్టీరియోఫాజ్లతో నిరూపించిన హెర్షీ–చేజ్ ప్రయోగం పుస్తకం 7 (జన్యుశాస్త్రం, పరిణామం)లో వస్తుంది.
ఖాళీ రాళ్ళపై మొదటి జీవులుగా (pioneer species), కాలుష్య సూచికలుగా లైకెన్లు — పుస్తకం 10 (ఆవరణ శాస్త్రం)తో అనుసంధానం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 4, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. శాస్త్రవేత్తను (జాబితా I) ఆయన కనుగొన్న విషయంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఇవనోవ్స్కీ B. బెయిజెరింక్ C. స్టాన్లీ D. డైనర్
జాబితా II: i. బంగాళదుంప స్పిండిల్ ట్యూబర్ వ్యాధిని కలిగించే స్వేచ్ఛా సంక్రమణ RNA ii. వైరస్లను స్ఫటికీకరించవచ్చు; స్ఫటికాలు ఎక్కువగా ప్రోటీన్ iii. సంక్రమణ రసాన్ని "Contagium vivum fluidum" అన్నారు iv. పొగాకు మొజాయిక్ కారకం బ్యాక్టీరియా కంటే చిన్నది
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-i, B-iii, C-ii, D-iv
32. కారకాన్ని (జాబితా I) దాని నిర్మాణంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: A. TMV B. చాలా బ్యాక్టీరియోఫాజ్లు C. వైరాయిడ్ D. ప్రియాన్
జాబితా II: i. ప్రోటీన్ తొడుగులో ద్విపోచ DNA ii. అసాధారణంగా మడతపడిన ప్రోటీన్, కేంద్రకామ్లం లేదు iii. ప్రోటీన్ తొడుగులో ఏకపోచ RNA iv. ప్రోటీన్ తొడుగు లేని స్వేచ్ఛా RNA
(a) A-i, B-iii, C-iv, D-ii (b) A-iii, B-i, C-ii, D-iv (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iv, B-i, C-iii, D-ii
33. వ్యాధిని (జాబితా I) దాని కారకంతో (జాబితా II) జతపరచండి.
జాబితా I: A. పిచ్చి ఆవు వ్యాధి B. బంగాళదుంప స్పిండిల్ ట్యూబర్ C. గవదబిళ్ళలు D. పొగాకు మొజాయిక్
జాబితా II: i. వైరాయిడ్ ii. జంతు వైరస్ iii. ప్రియాన్ iv. మొక్కల RNA వైరస్
(a) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
34. జాబితా I ని జాబితా II తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. ఫైకోబయాంట్ B. మైకోబయాంట్ C. నగర చెట్లపై లైకెన్లు లేకపోవడం D. కాప్సోమియర్లు
జాబితా II: i. ఆశ్రయం ఇచ్చి నీటిని గ్రహించే శిలీంధ్ర భాగస్వామి ii. ఆహారం తయారుచేసే శైవల భాగస్వామి iii. వైరస్ కాప్సిడ్లోని ప్రోటీన్ యూనిట్లు iv. కలుషిత గాలి
(a) A-i, B-ii, C-iv, D-iii (b) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
35. వైరస్ల గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వైరస్లో DNA గానీ RNA గానీ ఉంటుంది, రెండూ ఎప్పుడూ ఉండవు.
B. అతిథేయి కణం బయట వైరస్ ఒక నిష్క్రియ స్ఫటిక కణం.
C. మొక్కల వైరస్లలో సాధారణంగా ఏకపోచ RNA ఉంటుంది.
D. వైరస్లకు సొంత రైబోసోమ్లు ఉంటాయి.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
36. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వైరాయిడ్లకు ప్రోటీన్ తొడుగు ఉంటుంది.
B. వైరాయిడ్ RNA అణుభారం తక్కువ.
C. ప్రియాన్ మానవులలో క్రూట్జ్ఫెల్ట్–జాకోబ్ వ్యాధిని కలిగిస్తుంది.
D. బాగా కలుషితమైన నగరాల్లోని చెట్లపై లైకెన్లు బాగా పెరుగుతాయి.
(a) ఒకటి (b) రెండు (c) మూడు (d) నాలుగు
37. మొక్కల వైరస్లు కలిగించే లక్షణాల సరైన సమితిని ఎంచుకోండి.
A. ఆకులపై మొజాయిక్ నమూనాలు
B. ఆకులు ముడుచుకోవడం, వంకరపోవడం
C. పసుపు రంగు, ఈనెలు తేలికపడటం
D. హెటిరోసిస్ట్లు ఏర్పడటం
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, D మాత్రమే (d) A, B, C మాత్రమే
38. సరైన వాక్యాల సమితిని ఎంచుకోండి.
A. కాప్సిడ్ కాప్సోమియర్లతో నిర్మితమవుతుంది.
B. కాప్సోమియర్లు సర్పిలాకార లేదా బహుముఖ అమరికలో ఉంటాయి.
C. కణాలు లేని సాధారణ పోషక ద్రావణంలో (nutrient broth) వైరస్లు వృద్ధి చెందుతాయి.
D. AIDS ఒక వైరాయిడ్ వల్ల వస్తుంది.
(a) A, B మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) C, D మాత్రమే (d) B, D మాత్రమే
39. ఒక పట్టిక నాలుగు కారకాలకు రెండు లక్షణాలను నమోదు చేస్తుంది.
TMV: ప్రోటీన్ తొడుగు ఉంది, కేంద్రకామ్లం ఉంది.
కారకం K: ప్రోటీన్ తొడుగు లేదు, కేంద్రకామ్లం ఉంది.
ప్రియాన్: ప్రోటీన్ ఉంది, కేంద్రకామ్లం లేదు.
బ్యాక్టీరియోఫాజ్: ప్రోటీన్ తొడుగు ఉంది, కేంద్రకామ్లం ఉంది.
కారకం K (a) TMV (b) ఒక ప్రియాన్ (c) ఒక వైరాయిడ్ (d) ఒక బ్యాక్టీరియోఫాజ్
40. ఒక పెద్ద నగరం నుంచి బయటకు వెళ్ళే హైవే వెంబడి చెట్ల బెరడులపై విద్యార్థులు లైకెన్ జాతులను లెక్కించారు. కేంద్రం నుంచి 0, 5, 10, 20 km దూరాల్లో వారికి వరుసగా 0, 2, 6, 11 జాతులు కనిపించాయి. ఈ ధోరణి దేనిని ఉత్తమంగా సూచిస్తుంది? (a) లైకెన్లకు ఎక్కువ ట్రాఫిక్ ఇష్టం (b) దూరం పెరిగేకొద్దీ గాలి కాలుష్యం తగ్గుతుంది, లైకెన్లు దానికి సున్నితమైనవి (c) లైకెన్లకు నగర కేంద్రాల్లోని అదనపు వెలుతురు అవసరం (d) లైకెన్ల సంఖ్య గాలి నాణ్యతపై ఆధారపడదు
41. బ్యాక్టీరియోఫాజ్ గుర్తులు ఉన్న చిత్రంలో బహుముఖ తల, కాలర్, గొట్టం లాంటి తొడుగు (sheath), తోక తంతువులు చూపించారు. DNA ఏ భాగంలో ఉంటుంది? (a) తోక తంతువులు (b) తొడుగు (c) తల (d) కాలర్
Q42–43 కు పేరా. ఒక శాస్త్రవేత్త మొజాయిక్ వ్యాధి ఉన్న పొగాకు ఆకులను నలిపి, ఆ రసాన్ని అన్ని బ్యాక్టీరియాను ఆపేంత సన్నని వడపోత గుండా పంపారు. ఆ స్వచ్ఛమైన వడపోసిన ద్రవాన్ని ఆరోగ్యకరమైన పొగాకు ఆకులపై రుద్దినప్పుడు, వాటికీ మొజాయిక్ వచ్చింది.
42. ఈ ప్రయోగం వ్యాధి కారకం గురించి ఏమి చూపింది? అది (a) బ్యాక్టీరియా కంటే చిన్నది (b) ఒక శిలీంధ్రం (c) ఒక బ్యాక్టీరియం (d) ఒక ప్రోటోజోవన్
43. తర్వాత ఈ కారకం ఒక న్యూక్లియోప్రోటీన్ అని తేలింది. దాని జన్యు పదార్థం (a) ద్విపోచ DNA (b) ఏకపోచ DNA (c) DNA, RNA రెండూ (d) RNA
44. వైరస్లను విట్టేకర్ ఐదు రాజ్యాలలో దేనిలోనూ ఎందుకు ఉంచలేదు? (a) వాటిలో DNA, RNA రెండూ ఉంటాయి (b) వాటికి కైటిన్ కవచం ఉంటుంది (c) అవి కణాలు కావు, అతిథేయి బయట నిష్క్రియంగా ఉంటాయి (d) అవి ఎప్పుడూ నేలలో స్వేచ్ఛగా జీవిస్తాయి
45. వాక్యం I: లైకెన్లో శిలీంధ్రం శైవలానికి ఆహారం తయారు చేస్తుంది.
వాక్యం II: కలుషిత ప్రాంతాల్లో లైకెన్లు పెరగవు.
(a) రెండు వాక్యాలూ సరైనవి (b) వాక్యం I తప్పు, వాక్యం II సరైనది (c) వాక్యం I సరైనది, వాక్యం II తప్పు (d) రెండు వాక్యాలూ తప్పు
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | a | ఇవనోవ్స్కీ వడపోతలు, బెయిజెరింక్ ద్రవానికి పేరు, స్టాన్లీ స్ఫటికాలు, డైనర్ వైరాయిడ్ |
| 32 | c | TMV ssRNA, ఫాజ్ dsDNA, వైరాయిడ్ తొడుగు లేని RNA, ప్రియాన్ ప్రోటీన్ మాత్రమే |
| 33 | d | పిచ్చి ఆవు వ్యాధి ప్రియాన్, స్పిండిల్ ట్యూబర్ వైరాయిడ్, గవదబిళ్ళలు జంతు వైరస్, పొగాకు మొజాయిక్ RNA వైరస్ |
| 34 | b | శైవలం ఆహారం, శిలీంధ్రం ఆశ్రయం, లైకెన్లు లేకపోవడం = కాలుష్యం, కాప్సోమియర్లు కాప్సిడ్ను నిర్మిస్తాయి |
| 35 | c | A, B, C సరైనవి; వైరస్లు అతిథేయి రైబోసోమ్లను వాడతాయి |
| 36 | b | B, C మాత్రమే సరైనవి |
| 37 | d | హెటిరోసిస్ట్లు సయనోబ్యాక్టీరియాకు చెందినవి, వైరస్ లక్షణం కాదు |
| 38 | a | వైరస్లకు సజీవ కణాలు అవసరం; AIDS వైరస్ (HIV) వల్ల వస్తుంది |
| 39 | c | ప్రోటీన్ తొడుగు లేని RNA = వైరాయిడ్ |
| 40 | b | గాలి శుభ్రంగా ఉన్న చోట ఎక్కువ జాతులు — లైకెన్లు కాలుష్య సూచికలు |
| 41 | c | తల (కాప్సిడ్) లో DNA ఉంటుంది |
| 42 | a | బ్యాక్టీరియాను ఆపే వడపోత గుండా వెళ్ళింది అంటే బ్యాక్టీరియా కంటే చిన్నది |
| 43 | d | TMV లో ఏకపోచ RNA ఉంటుంది |
| 44 | c | వైరస్లు నిజమైన సజీవ కణాలు కావు |
| 45 | b | శైవలం ఆహారం తయారు చేస్తుంది, కాబట్టి వాక్యం I తప్పు |