అధ్యాయం 5: చలనం మరియు కదలికలు (Locomotion and Movement)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
కదలికకు, చలనానికి మధ్య తేడా; శైలికా, కశాభ, అమీబాయిడ్, కండర కదలికలు.
మూడు రకాల కండరాలు, అస్థి కండర తంతువు నిర్మాణం.
ఆక్టిన్, మయోసిన్, సార్కోమియర్, జారే తంతువుల సిద్ధాంతం దశలవారీగా.
మానవ అస్థిపంజరంలోని 206 ఎముకలు, అక్షాస్థిపంజరం, అనుబంధాస్థిపంజరంగా విభజన.
తంతుయుత, మృదులాస్థి, సైనోవియల్ కీళ్లు, ఉదాహరణలతో.
సిలబస్లో పేర్కొన్న కండరాలు, ఎముకలకు సంబంధించిన ఆరు రుగ్మతలు.
5.1 కదలిక మరియు చలనం
శరీరం లేదా దానిలోని ఒక భాగం స్థానం మారడాన్ని కదలిక (Movement) అంటారు. మొత్తం జీవిని ఒక చోటు నుంచి మరొక చోటుకు తీసుకెళ్లే కదలికను చలనం (Locomotion) అంటారు. నడవడం, పరుగెత్తడం, ఈదడం, ఎగరడం చలనాలు.
కాబట్టి ప్రతి చలనమూ కదలికే, కానీ ప్రతి కదలికా చలనం కాదు. చేతిని ఊపడం కదలిక మాత్రమే, చలనం కాదు.
మానవ కణాలు మూడు ప్రధాన రకాల కదలికలను చూపిస్తాయి; కశాభాలు నాలుగో రకాన్ని చేరుస్తాయి.
| రకం | ఎలా జరుగుతుంది | ఉదాహరణలు |
|---|---|---|
| అమీబాయిడ్ (Amoeboid) | జీవపదార్థం ప్రవహించడం వల్ల మిథ్యాపాదాలు (Pseudopodia) ఏర్పడతాయి; కణ అస్థిపంజరంలోని సూక్ష్మ తంతువులు (Microfilaments) సహాయపడతాయి | రక్తంలోని మాక్రోఫేజ్లు, ల్యూకోసైట్లు |
| శైలికా (Ciliary) | శైలికామయ ఉపకళంపై ఉన్న శైలికలు సమన్వయంతో కొట్టుకోవడం | వాయునాళం: శైలికలు దుమ్ము కణాలను, బయటి పదార్థాలను తొలగిస్తాయి; అండవాహిక: స్త్రీ ప్రత్యుత్పత్తి మార్గం గుండా అండాలు కదలడం |
| కశాభ (Flagellar) | కశాభాలు కొరడాలా కొట్టుకోవడం | శుక్రకణాలు ఈదడం; స్పంజికల నాళ వ్యవస్థలో నీటి ప్రవాహం; Euglena చలనం |
| కండర (Muscular) | కండర తంతువుల సంకోచం | కాళ్లు చేతులు, దవడలు, నాలుక కదలికలు; చలనం |
5.2 కండరాల రకాలు
కండరం (Muscle) మధ్యస్త్వచం (Mesoderm) నుంచి ఏర్పడే ఒక ప్రత్యేక కణజాలం. వయోజనుడిలో ఇది శరీర బరువులో సుమారు 40 నుండి 50% ఉంటుంది. కండరాలకు ఉత్తేజితత్వం (Excitability), సంకోచత్వం (Contractility), విస్తరణశీలత (Extensibility), స్థితిస్థాపకత (Elasticity) అనే లక్షణాలు ఉంటాయి.
| లక్షణం | అస్థి కండరం (Skeletal) | అంతరాంగ కండరం (Visceral, నునుపు) | హృదయ కండరం (Cardiac) |
|---|---|---|---|
| ఎక్కడ ఉంటుంది | ఎముకలకు అతుక్కొని | ఆహారనాళం, ప్రత్యుత్పత్తి మార్గం వంటి బోలు అవయవాల లోపలి గోడలు | గుండె |
| చారలు (Striations) | ఉంటాయి | ఉండవు | ఉంటాయి |
| నియంత్రణ | ఇచ్ఛాపూర్వకం (Voluntary) | అనిచ్ఛాపూర్వకం (Involuntary) | అనిచ్ఛాపూర్వకం |
| పని | చలనం, శరీర భంగిమ | ఆహారాన్ని జీర్ణనాళంలో, సంయోగబీజాలను జననేంద్రియ మార్గంలో ముందుకు నడపడం | రక్తాన్ని పంపు చేయడం |
5.3 అస్థి కండరం నిర్మాణం
అస్థి కండరం లోపలికి పెద్ద భాగం నుంచి చిన్న భాగం వైపు చూద్దాం:
కండరం అనేక కండర కట్టలతో (Fascicles) తయారవుతుంది. వీటిని ఫేషియా (Fascia) అనే కొల్లాజెన్ సంయోజక కణజాల పొర కలిపి ఉంచుతుంది.
ప్రతి కట్టలో అనేక కండర తంతువులు (Muscle fibres) ఉంటాయి.
ప్రతి తంతువును ప్లాస్మా త్వచం అయిన సార్కోలెమ్మా (Sarcolemma) ఆవరించి ఉంటుంది; దాని లోపల సార్కోప్లాజమ్ (Sarcoplasm) ఉంటుంది. తంతువులో అనేక కేంద్రకాలు ఉంటాయి, కాబట్టి అది ఒక సిన్సీషియం (Syncytium).
కండర తంతువులోని అంతర్జీవ ద్రవ్యజాలకాన్ని సార్కోప్లాస్మిక్ జాలిక (Sarcoplasmic reticulum) అంటారు. ఇది కాల్షియం అయాన్లను నిల్వ చేస్తుంది.
సార్కోప్లాజమ్లో అనేక సమాంతర మయోఫైబ్రిల్స్ (Myofibrils, మయోఫిలమెంట్లు) ఉంటాయి.
ప్రతి మయోఫైబ్రిల్లో లేత, ముదురు పట్టీలు ఒకదాని తర్వాత ఒకటి ఉంటాయి. దీని వల్లే కండరం చారలుగా కనిపిస్తుంది.
| భాగం | ఏమి ఉంటాయి | గమనికలు |
|---|---|---|
| I పట్టీ (లేత, isotropic) | పలుచని తంతువులు (ఆక్టిన్) | మధ్యలో Z రేఖ దీన్ని రెండుగా చేస్తుంది; పలుచని తంతువులు Z రేఖకు గట్టిగా అతుక్కొని ఉంటాయి |
| A పట్టీ (ముదురు, anisotropic) | మందమైన తంతువులు (మయోసిన్); చివర్లలో పలుచని తంతువులతో అతివ్యాప్తి | మధ్యలో M రేఖ వీటిని కలిపి ఉంచుతుంది |
| H మండలం | A పట్టీ మధ్య భాగం; కేవలం మందమైన తంతువులే ఉంటాయి | విశ్రాంత స్థితిలో పలుచని తంతువులు దీన్ని అతివ్యాప్తి చేయవు |
| సార్కోమియర్ (Sarcomere) | వరుసగా ఉన్న రెండు Z రేఖల మధ్య ఉన్న మయోఫైబ్రిల్ భాగం | సంకోచానికి క్రియాత్మక ప్రమాణం |
5.4 సంకోచ ప్రోటీన్లు (Contractile proteins)
ఆక్టిన్ (Actin, పలుచని తంతువు)
ప్రతి ఆక్టిన్ తంతువు ఒకదానికొకటి సర్పిలాకారంగా చుట్టుకున్న రెండు F (తంతురూప) ఆక్టిన్లతో తయారవుతుంది.
ప్రతి F-ఆక్టిన్, ఏకలక రూపంలోని G (గోళాకార) ఆక్టిన్ల పాలిమర్.
ట్రోపోమయోసిన్ (Tropomyosin) అనే మరో ప్రోటీన్ రెండు తంతువులు F-ఆక్టిన్ల పక్కనే వాటి పూర్తి పొడవునా ఉంటాయి.
ట్రోపోనిన్ (Troponin) అనే సంక్లిష్ట ప్రోటీన్ ట్రోపోమయోసిన్పై నిర్ణీత దూరాల్లో ఉంటుంది.
విశ్రాంత స్థితిలో ట్రోపోనిన్ యొక్క ఒక ఉపప్రమాణం ఆక్టిన్ తంతువుపై మయోసిన్ బంధించుకునే క్రియాశీల స్థానాలను కప్పి ఉంచుతుంది.
మయోసిన్ (Myosin, మందమైన తంతువు)
ప్రతి మయోసిన్ తంతువు మెరోమయోసిన్లు (Meromyosins) అనే అనేక ఏకలకాలతో తయారైన పాలిమర్ ప్రోటీన్.
ప్రతి మెరోమయోసిన్కు రెండు భాగాలు: చిన్న భుజంతో కూడిన గోళాకార తల (భారీ మెరోమయోసిన్, HMM), తోక (తేలిక మెరోమయోసిన్, LMM).
HMM భాగం (తల, చిన్న భుజం) తంతువు ఉపరితలం నుంచి నిర్ణీత దూరంలో, నిర్ణీత కోణంలో బయటికి పొడుచుకొని ఉంటుంది. దీన్ని అడ్డ భుజం (Cross arm) అంటారు.
గోళాకార తల ఒక క్రియాశీల ATPase ఎంజైమ్. దానిపై ATP కి బంధన స్థానాలు, ఆక్టిన్కు క్రియాశీల స్థానాలు ఉంటాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.1: ప్రోటీన్ పేరు చెప్పండి: (i) విశ్రాంత స్థితిలో ఆక్టిన్పై మయోసిన్ బంధన స్థానాలను కప్పి ఉంచేది (ii) ATPase తల (iii) పాలిమరీకరణ చెంది F-ఆక్టిన్గా మారే ఏకలకం.
సాధన: (i) ట్రోపోనిన్ యొక్క ఒక ఉపప్రమాణం. (ii) భారీ మెరోమయోసిన్ యొక్క గోళాకార తల. (iii) G-ఆక్టిన్.
5.5 కండర సంకోచ యాంత్రికం: జారే తంతువుల సిద్ధాంతం
జారే తంతువుల సిద్ధాంతం (Sliding filament theory) ప్రకారం, పలుచని తంతువులు మందమైన తంతువులపై జారినప్పుడు కండరం సంకోచిస్తుంది. ఏ తంతువూ తనంతట తాను పొట్టిగా మారదు.
ఒక చాలక నాడీకణం, దానికి కలిసి ఉన్న కండర తంతువులు కలిసి ఒక చాలక ప్రమాణం (Motor unit) ఏర్పరుస్తాయి. చాలక నాడీకణానికి, సార్కోలెమ్మాకు మధ్య ఉన్న సంధిని నాడీ-కండర సంధి (Neuromuscular junction) లేదా చాలక అంత్య ఫలకం (Motor end plate) అంటారు.
దశలు:
కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ (CNS) చాలక నాడీకణం ద్వారా సంకేతాన్ని పంపుతుంది.
నాడీ-కండర సంధి వద్ద నాడీ సంకేతం ఎసిటైల్కోలిన్ (Acetylcholine) అనే నాడీ ప్రసారకాన్ని విడుదల చేస్తుంది.
ఎసిటైల్కోలిన్ సార్కోలెమ్మాలో చర్యా పొటెన్షియల్ను పుట్టిస్తుంది. అది కండర తంతువు అంతటా వ్యాపిస్తుంది.
సార్కోప్లాస్మిక్ జాలిక నుంచి కాల్షియం అయాన్లు సార్కోప్లాజమ్లోకి విడుదలవుతాయి.
Ca²⁺ ఆక్టిన్పై ఉన్న ట్రోపోనిన్ ఉపప్రమాణంతో బంధించుకొని, మయోసిన్ క్రియాశీల స్థానాలపై ఉన్న కప్పును తొలగిస్తుంది.
మయోసిన్ తల ATP జలవిశ్లేషణ నుంచి వచ్చిన శక్తితో ఆక్టిన్పై బయటపడిన స్థానాలకు బంధించుకుంటుంది. దీంతో అడ్డ వంతెన (Cross bridge) ఏర్పడుతుంది.
అడ్డ వంతెన ఆక్టిన్ తంతువులను A పట్టీ మధ్యభాగం వైపు లాగుతుంది. ఆక్టిన్కు అతుక్కొని ఉన్న Z రేఖలు కూడా లోపలికి లాగబడతాయి. సార్కోమియర్ పొట్టిగా మారుతుంది: ఇదే సంకోచం.
మయోసిన్ ADP, Pi లను విడుదల చేసి విశ్రాంత స్థితికి తిరిగి వస్తుంది.
కొత్త ATP బంధించుకుంటుంది, అడ్డ వంతెన విడిపోతుంది. మయోసిన్ తల ఆ ATP ని మళ్లీ జలవిశ్లేషణ చేస్తుంది.
అడ్డ వంతెనలు ఏర్పడటం, విడిపోవడం అనే చక్రం పదే పదే జరిగి తంతువులను ఇంకా లోపలికి జారుస్తుంది.
Ca²⁺ తిరిగి సార్కోప్లాస్మిక్ జాలికలోకి పంపు అయినప్పుడు ఆక్టిన్ స్థానాలు మళ్లీ కప్పబడతాయి. Z రేఖలు తమ మొదటి స్థానాలకు తిరిగి వస్తాయి: ఇదే సడలింపు (Relaxation).
| భాగం | సడలిన స్థితి | సంకోచించిన స్థితి |
|---|---|---|
| సార్కోమియర్ | పొడవుగా | పొట్టిగా |
| I పట్టీ | వెడల్పుగా | తగ్గుతుంది |
| A పట్టీ | అదే పొడవు | అదే పొడవు |
| H మండలం | కనిపిస్తుంది | తగ్గుతుంది లేదా మాయమవుతుంది |
| Z రేఖలు | దూరంగా | దగ్గరికి లాగబడతాయి |

రెండు వరుసలను పోల్చండి: మయోసిన్ భాగం (A పట్టీ) రెండింటిలోనూ అదే వెడల్పుతో ఉంటుంది, కానీ ఆక్టిన్ తంతువులు లోపలికి జారతాయి; అందుకే I పట్టీలు, H మండలం తగ్గి, Z రేఖలు దగ్గరవుతాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.2: ఒక సడలిన సార్కోమియర్ పొడవు 2.4 µm, దాని A పట్టీ 1.6 µm. సంకోచం తర్వాత సార్కోమియర్ 2.0 µm. సంకోచానికి ముందు, తర్వాత A పట్టీ పొడవును, మొత్తం I పట్టీ పొడవును (రెండు సగాలు కలిపి) కనుగొనండి.
సాధన: A పట్టీ మారదు: రెండు స్థితుల్లోనూ 1.6 µm. మొత్తం I పట్టీ = సార్కోమియర్ − A పట్టీ. ముందు: 2.4 − 1.6 = 0.8 µm. తర్వాత: 2.0 − 1.6 = 0.4 µm. I పట్టీ మాత్రమే తగ్గుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.3: ఒక శాస్త్రవేత్త కండర తంతువు చుట్టూ ఉన్న ద్రవం నుంచి Ca²⁺ ను పూర్తిగా తొలగించి, దాని నాడిని ఉత్తేజపరిచాడు. తంతువు సంకోచిస్తుందా? ఎందుకు?
సాధన: సంకోచించదు. Ca²⁺ లేకపోతే ట్రోపోనిన్ ఆక్టిన్ స్థానాలను కప్పే ఉంచుతుంది. మయోసిన్ తలలు అడ్డ వంతెనలు ఏర్పరచలేవు, కాబట్టి జారడం జరగదు.
ఎర్ర, తెల్ల తంతువులు; అలసట
కండరాలను పదే పదే ఉత్తేజపరిస్తే గ్లైకోజెన్ అవాయు విచ్ఛిన్నం వల్ల లాక్టిక్ ఆమ్లం పేరుకుపోతుంది. దీని వల్ల అలసట (Fatigue) వస్తుంది.
కండరాల్లో ఆక్సిజన్ను నిల్వ చేసే ఎర్రని వర్ణకం మయోగ్లోబిన్ (Myoglobin) ఉంటుంది.
| లక్షణం | ఎర్ర తంతువులు | తెల్ల తంతువులు |
|---|---|---|
| మయోగ్లోబిన్ | ఎక్కువ, అందుకే ఎర్రగా కనిపిస్తాయి | తక్కువ, అందుకే పాలిపోయినట్లు కనిపిస్తాయి |
| మైటోకాండ్రియా | చాలా ఎక్కువ | కొన్ని |
| సార్కోప్లాస్మిక్ జాలిక | తక్కువ | ఎక్కువ పరిమాణంలో |
| శక్తి | వాయుసహిత (Aerobic) | ప్రధానంగా అవాయు (Anaerobic) |
5.6 అస్థి వ్యవస్థ (Skeletal system)
అస్థిపంజరం ఎముకలు, కొన్ని మృదులాస్థులతో ఏర్పడిన చట్రం. కాల్షియం లవణాల వల్ల ఎముక మాతృక చాలా గట్టిగా ఉంటుంది. కాండ్రాయిటిన్ లవణాల వల్ల మృదులాస్థి (Cartilage) మాతృక కొంచెం వంగే గుణం కలిగి ఉంటుంది. మానవ అస్థిపంజరంలో 206 ఎముకలు ఉంటాయి.
అస్థిపంజరం శరీరానికి ఆధారం ఇస్తుంది, మెదడు, గుండె వంటి అవయవాలను రక్షిస్తుంది, కదలికకు మీటలుగా పనిచేస్తుంది, ఎర్ర ఎముక మజ్జలో రక్తకణాలను తయారు చేస్తుంది, కాల్షియం, ఫాస్ఫేట్ వంటి ఖనిజాలను నిల్వ చేస్తుంది.
అక్షాస్థిపంజరం (Axial skeleton, 80 ఎముకలు)
| భాగం | ఎముకలు | సంఖ్య |
|---|---|---|
| కపాలం (Skull) | 8 కపాల ఎముకలు + 14 ముఖ ఎముకలు | 22 |
| హయాయిడ్ (Hyoid) | ఆస్యకుహరం అడుగున ఉండే U-ఆకార ఒంటి ఎముక | 1 |
| కర్ణాస్థికలు (Ear ossicles) | ప్రతి మధ్య చెవిలో మాలియస్, ఇంకస్, స్టేపిస్ | 6 |
| వెన్నెముక (Vertebral column) | 26 కశేరుకాలు | 26 |
| ఉరోస్థి (Sternum) | వక్షం ఉదర మధ్యరేఖపై ఉండే బల్లపరుపు ఎముక | 1 |
| పక్కటెముకలు (Ribs) | 12 జతలు | 24 |
| మొత్తం | 80 |
కపాలం రెండు ఆక్సిపిటల్ కాండైల్స్ (Occipital condyles) ద్వారా వెన్నెముక పై భాగంతో కీలు ఏర్పరుస్తుంది. అందుకే మానవ కపాలాన్ని ద్వికాండైలిక (Dicondylic) కపాలం అంటారు.
వెన్నెముక కపాలం అడుగు నుంచి మొదలై మొండెం యొక్క ప్రధాన చట్రాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. ప్రతి కశేరుకానికి మధ్యలో నాడీ కుల్య (Neural canal) అనే బోలు ఉంటుంది; దాని గుండా వెన్నుపాము వెళ్తుంది.
మొదటి కశేరుకం అట్లాస్ (Atlas) ఆక్సిపిటల్ కాండైల్స్తో కీలు ఏర్పరుస్తుంది.
తల నుంచి కిందికి కశేరుకాలు: గ్రీవా (Cervical) 7, వక్ష (Thoracic) 12, కటి (Lumbar) 5, త్రిక (Sacral) 1 (కలిసిపోయినది), అనుత్రిక (Coccygeal) 1 (కలిసిపోయినది). మానవులు, జిరాఫీలతో సహా దాదాపు అన్ని క్షీరదాలకు 7 గ్రీవా కశేరుకాలే ఉంటాయి.
వెన్నెముక వెన్నుపామును రక్షిస్తుంది, తలకు ఆధారం ఇస్తుంది, పక్కటెముకలకు, వీపు కండరాలకు అతుకు స్థానం ఇస్తుంది.
పక్కటెముకలు
ప్రతి పక్కటెముక పలుచని బల్లపరుపు ఎముక; ఇది పృష్ఠ భాగంలో వెన్నెముకకు, ఉదర భాగంలో ఉరోస్థికి కలుస్తుంది. దాని పృష్ఠ చివర రెండు కీలు తలాలు ఉంటాయి, అందుకే దీన్ని ద్విశిరస్క (Bicephalic) పక్కటెముక అంటారు.
| పక్కటెముకల జతలు | పేరు | ఉదర భాగంలో అతుకు |
|---|---|---|
| 1 నుంచి 7 | నిజ పక్కటెముకలు (True ribs) | కాచాభ మృదులాస్థి (Hyaline cartilage) ద్వారా నేరుగా ఉరోస్థికి |
| 8, 9, 10 | అసత్య (వెర్టిబ్రోకాండ్రల్) పక్కటెముకలు (False ribs) | కాచాభ మృదులాస్థి ద్వారా 7వ పక్కటెముకకు కలుస్తాయి, ఉరోస్థికి నేరుగా కాదు |
| 11, 12 | తేలియాడే పక్కటెముకలు (Floating ribs) | ఉదర భాగంలో దేనికీ కలవవు |
వక్ష కశేరుకాలు, పక్కటెముకలు, ఉరోస్థి కలిసి పక్కటెముకల పంజరం (Rib cage) ఏర్పడుతుంది.
అనుబంధాస్థిపంజరం (Appendicular skeleton, 126 ఎముకలు)
ప్రతి అవయవంలో (చేయి లేదా కాలు) 30 ఎముకలు ఉంటాయి.
| ముందు అవయవం (చేయి) | సంఖ్య | వెనుక అవయవం (కాలు) | సంఖ్య |
|---|---|---|---|
| భుజాస్థి (Humerus) | 1 | ఊర్వస్థి (Femur, తొడ ఎముక, అతి పొడవైన ఎముక) | 1 |
| రేడియస్, అల్నా (Radius, Ulna) | 2 | టిబియా, ఫిబులా (Tibia, Fibula) | 2 |
| మణికట్టు ఎముకలు (Carpals) | 8 | చీలమండ ఎముకలు (Tarsals) | 7 |
| అరచేతి ఎముకలు (Metacarpals) | 5 | మెటాటార్సల్స్ (Metatarsals) | 5 |
| వేళ్ల ఎముకలు (Phalanges) | 14 | వేళ్ల ఎముకలు | 14 |
| మోకాలి చిప్ప (Patella), మోకాలిపై ఉండే గిన్నె ఆకార ఎముక | 1 | ||
| మొత్తం | 30 | మొత్తం | 30 |
అవయవాలను అక్షాస్థిపంజరానికి కలిపేవి వలయాలు (Girdles):
భుజ వలయం (Pectoral girdle): ప్రతి సగంలో ఒక జత్రుక (Clavicle), ఒక అంసఫలకం (Scapula) ఉంటాయి. అంసఫలకం వక్షం పృష్ఠ భాగంలో 2వ, 7వ పక్కటెముకల మధ్య ఉండే పెద్ద త్రిభుజాకార బల్లపరుపు ఎముక. దానిపై కంటకం (Spine) అనే ఉబ్బిన అంచు ఉంటుంది; అది ఆక్రోమియన్ (Acromion) అనే బల్లపరుపు విశాల ప్రవర్ధంగా ముగుస్తుంది. జత్రుక ఆక్రోమియన్తో కీలు ఏర్పరుస్తుంది. ఆక్రోమియన్ కింద గ్లినాయిడ్ కుహరం (Glenoid cavity) అనే గుంట ఉంటుంది; భుజాస్థి తల దానిలో కూర్చుని భుజం కీలు ఏర్పడుతుంది. జత్రుక రెండు వంపులు ఉన్న పొడవైన సన్నని ఎముక; దీన్ని కాలర్ ఎముక (Collar bone) అంటారు.
శ్రోణి వలయం (Pelvic girdle): రెండు కాక్సల్ ఎముకలు (Coxal bones). ప్రతి కాక్సల్ ఎముక ఇలియం, ఇస్కియం, ప్యూబిస్ అనే మూడు ఎముకలు కలిసిపోవడం వల్ల ఏర్పడుతుంది. అవి కలిసే చోట ఎసిటాబ్యులం (Acetabulum) అనే కుహరం ఉంటుంది; అందులో తొడ ఎముక అమరుతుంది. రెండు సగాలు ఉదర భాగంలో జఘన సంధానం (Pubic symphysis) వద్ద కలుస్తాయి; దానిలో తంతుయుత మృదులాస్థి ఉంటుంది.
వలయాల ఎముకల సంఖ్య: భుజ వలయం 4 (2 జత్రుకలు + 2 అంసఫలకాలు), శ్రోణి వలయం 2. కాబట్టి అనుబంధాస్థిపంజరం = 30 + 30 + 30 + 30 + 4 + 2 = 126.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.4: భాగాలన్నీ కూడి మొత్తం 206 వస్తుందో లేదో సరిచూడండి.
సాధన: అక్షాస్థిపంజరం: 22 + 1 + 6 + 26 + 1 + 24 = 80. అనుబంధాస్థిపంజరం: 4 అవయవాలు × 30 = 120, దానికి 4 భుజ వలయ ఎముకలు, 2 శ్రోణి వలయ ఎముకలు కలిపితే 126. మొత్తం = 80 + 126 = 206.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.5: ఒక కబడ్డీ ఆటగాడికి మృదులాస్థి ద్వారా 7వ పక్కటెముకకు కలిసే ఒక పక్కటెముక విరిగింది. అది ఏ జత కావచ్చు, దాని పేరేమిటి?
సాధన: 8వ, 9వ లేదా 10వ జత. ఇవి అసత్య లేదా వెర్టిబ్రోకాండ్రల్ పక్కటెముకలు.
5.7 కీళ్లు (Joints)
ఎముకల మధ్య, లేదా ఎముకలకు మృదులాస్థులకు మధ్య ఉండే స్పర్శ స్థానాలే కీళ్లు. కండరాలు బలాన్ని పుట్టిస్తాయి, కీళ్లు ఆధార బిందువులుగా (Fulcrum) పనిచేస్తాయి; అందువల్ల శరీర భాగం కదలగలుగుతుంది.
| రకం | నిర్మాణం | కదలిక | ఉదాహరణ |
|---|---|---|---|
| తంతుయుత (Fibrous) | దట్టమైన తంతుయుత సంయోజక కణజాలం ఎముకలను పట్టి ఉంచుతుంది | ఉండదు | కపాలంలోని బల్లపరుపు ఎముకల మధ్య కుట్లు (Sutures) |
| మృదులాస్థి (Cartilaginous) | ఎముకలు మృదులాస్థితో కలిసి ఉంటాయి | పరిమితం | పక్కపక్క కశేరుకాల మధ్య |
| సైనోవియల్ (Synovial) | ఎముకల మధ్య ద్రవంతో నిండిన సైనోవియల్ కుహరం | ఎక్కువ; చలనంలో ఉపయోగపడుతుంది | కింద చూడండి |
సైనోవియల్ కీళ్లు ఐదు రకాలు:
| సైనోవియల్ కీలు | ఉదాహరణ |
|---|---|
| బంతి-గిన్నె కీలు (Ball and socket) | భుజాస్థికి, భుజ వలయానికి మధ్య (భుజం) |
| మడత బందు కీలు (Hinge) | మోకాలి కీలు |
| బొంగరపు కీలు (Pivot) | అట్లాస్, ఆక్సిస్ మధ్య |
| జారుడు కీలు (Gliding) | మణికట్టు ఎముకల మధ్య |
| జీను కీలు (Saddle) | బొటనవేలి మణికట్టు ఎముకకు, అరచేతి ఎముకకు మధ్య |
సీలింగ్ ఫ్యాన్ ఒకే బిందువు చుట్టూ అనేక దిశల్లో తిరుగుతుంది, బంతి-గిన్నె కీలులా. తలుపు ఒకే దిశలో ఊగుతుంది, మడత బందు కీలులా.
సాధించిన ఉదాహరణ 5.6: కీలు రకాన్ని చెప్పండి: (i) వద్దు అని చెప్పడానికి తలను పక్కలకు ఊపడం (ii) మఠం వేసుకుని కూర్చోవడానికి మోకాలు వంచడం (iii) వయోజనుడి కపాల ఎముకలు.
సాధన: (i) అట్లాస్, ఆక్సిస్ మధ్య బొంగరపు కీలు. (ii) మోకాలి వద్ద మడత బందు కీలు. (iii) తంతుయుత కీళ్లు (కుట్లు).
5.8 కండర, అస్థి వ్యవస్థల రుగ్మతలు
| రుగ్మత | కారణం లేదా స్వభావం |
|---|---|
| మయాస్థీనియా గ్రేవిస్ (Myasthenia gravis) | నాడీ-కండర సంధిని దెబ్బతీసే స్వయం రోగనిరోధక (Autoimmune) రుగ్మత; అస్థి కండరాల అలసట, బలహీనత, పక్షవాతానికి దారితీస్తుంది |
| కండర క్షీణత (Muscular dystrophy) | అస్థి కండరం క్రమంగా క్షీణించడం; ఎక్కువగా జన్యు లోపం వల్ల |
| టెటనీ (Tetany) | శరీర ద్రవంలో Ca²⁺ తక్కువ కావడం వల్ల కండరాల్లో వేగవంతమైన ఈడ్పులు (విపరీత సంకోచాలు) |
| కీళ్ల వాపు (Arthritis) | కీళ్లలో వాపు |
| ఆస్టియోపోరోసిస్ (Osteoporosis) | వయసుతో ఎముక ద్రవ్యరాశి తగ్గడం, ఎముకలు విరిగే అవకాశం పెరగడం; ఈస్ట్రోజెన్ తగ్గడం సాధారణ కారణం |
| గౌట్ (Gout) | యూరిక్ ఆమ్ల స్ఫటికాలు పేరుకుపోవడం వల్ల కీళ్లలో వాపు |
సాధించిన ఉదాహరణ 5.7: రుతుక్రమం ఆగిపోయి చాలా ఏళ్లయిన 58 ఏళ్ల మహిళ చిన్నగా జారిపడి మణికట్టు విరగ్గొట్టుకుంది. ఎర్ర మాంసం ఎక్కువగా తినే మరో వ్యక్తి కాలి బొటనవేలు వాచి, నొప్పితో నిద్ర లేచాడు. ఇద్దరి రుగ్మతల పేర్లు చెప్పండి.
సాధన: మహిళకు ఆస్టియోపోరోసిస్; రుతుక్రమం ఆగిన తర్వాత ఈస్ట్రోజెన్ తగ్గడం ఎముక ద్రవ్యరాశిని తగ్గిస్తుంది. పురుషునికి గౌట్; కీలులో యూరిక్ ఆమ్ల స్ఫటికాలు పేరుకుపోవడం దీనికి కారణం.
త్వరిత పునశ్చరణ
శైలికా: వాయునాళం, అండవాహిక. కశాభ: శుక్రకణాలు, స్పంజికల నాళాలు, Euglena. అమీబాయిడ్: మాక్రోఫేజ్లు, ల్యూకోసైట్లు.
అస్థి కండరం: చారలు ఉంటాయి, ఇచ్ఛాపూర్వకం; అంతరాంగ కండరం: నునుపు, అనిచ్ఛాపూర్వకం; హృదయ కండరం: చారలు ఉంటాయి, అనిచ్ఛాపూర్వకం.
I పట్టీ = ఆక్టిన్, A పట్టీ = మయోసిన్; Z రేఖ I పట్టీని రెండుగా చేస్తుంది; M రేఖ A పట్టీని రెండుగా చేస్తుంది; సార్కోమియర్ = Z నుంచి Z వరకు.
విశ్రాంతిలో ట్రోపోనిన్ ఆక్టిన్ను కప్పుతుంది; సార్కోప్లాస్మిక్ జాలిక నుంచి వచ్చే Ca²⁺ ఆ కప్పును తొలగిస్తుంది; మయోసిన్ తల ఒక ATPase.
సంకోచంలో I పట్టీ, H మండలం తగ్గుతాయి; A పట్టీ మారదు.
206 ఎముకలు: అక్ష 80, అనుబంధ 126; కపాలం 22; కశేరుకాలు 26 (C7, T12, L5, S1, Co1); 12 జతల పక్కటెముకలు.
నిజ పక్కటెముకలు 1 నుంచి 7, అసత్య 8 నుంచి 10, తేలియాడేవి 11, 12.
బొంగరపు కీలు: అట్లాస్-ఆక్సిస్; జీను కీలు: బొటనవేలి మణికట్టు-అరచేతి ఎముకలు; జారుడు కీలు: మణికట్టు ఎముకలు; మడత బందు కీలు: మోకాలు; బంతి-గిన్నె కీలు: భుజం.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
సంకోచంలో A పట్టీ పొట్టిదవుతుందని చెప్పడం. I పట్టీ, H మండలం మాత్రమే తగ్గుతాయి.
ఆక్టిన్ లేదా మయోసిన్ తంతువే పొట్టిదవుతుందని అనుకోవడం. తంతువులు జారతాయి; వాటి పొడవు మారదు.
Ca²⁺ ట్రోపోమయోసిన్తో బంధిస్తుందని రాయడం. అది ట్రోపోనిన్తో బంధిస్తుంది.
వయోజనుడికి 33 కశేరుకాలు అని లెక్కించడం. త్రిక, అనుత్రిక ముక్కలు కలిసిపోయినందున వయోజన వెన్నెముకలో 26 మాత్రమే.
8 నుంచి 10 పక్కటెముకలను తేలియాడేవి అనడం. తేలియాడేవి 11, 12 మాత్రమే.
టెటనీని (Ca²⁺ తక్కువై వచ్చే ఈడ్పులు) మయాస్థీనియా గ్రేవిస్తో (నాడీ-కండర సంధిపై స్వయం రోగనిరోధక దాడి) కలిపేయడం.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. వయోజన మానవ అస్థిపంజరంలో ఉండే ఎముకలు (a) 106 (b) 260 (c) 300 (d) 206
2. కండర సంకోచానికి క్రియాత్మక ప్రమాణం (a) మయోఫైబ్రిల్ (b) కండర తంతువు (c) కండర కట్ట (d) సార్కోమియర్
3. మయోఫైబ్రిల్లోని లేత (I) పట్టీలో ఉండేది (a) ఆక్టిన్ (b) మయోసిన్ మాత్రమే (c) ట్రోపోనిన్ మాత్రమే (d) మయోగ్లోబిన్
4. సంకోచానికి అవసరమైన Ca²⁺ ఎక్కడి నుంచి విడుదలవుతుంది? (a) మైటోకాండ్రియా (b) కేంద్రకం (c) సార్కోప్లాస్మిక్ జాలిక (d) గాల్జీ దేహం
5. శైలికా కదలిక దేనికి సహాయపడుతుంది? (a) గుండె సంకోచం (b) స్త్రీ ప్రత్యుత్పత్తి మార్గం గుండా అండాలు కదలడం (c) దవడల కదలిక (d) మిథ్యాపాదాలు ఏర్పడటం
6. మానవునిలో గ్రీవా కశేరుకాల సంఖ్య (a) 12 (b) 5 (c) 7 (d) 1
7. తేలియాడే పక్కటెముకలు (a) 1 నుండి 7 జతలు (b) 8 నుండి 10 జతలు (c) 11, 12 జతలు (d) మొత్తం పన్నెండు జతలు
8. అట్లాస్, ఆక్సిస్ మధ్య ఉండే కీలు (a) మడత బందు కీలు (b) బొంగరపు కీలు (c) జీను కీలు (d) జారుడు కీలు
9. గౌట్కు కారణం (a) శరీర ద్రవంలో Ca²⁺ తక్కువ కావడం (b) నాడీ-కండర సంధిపై స్వయం రోగనిరోధక దాడి (c) కీళ్లలో యూరిక్ ఆమ్ల స్ఫటికాలు పేరుకుపోవడం (d) ఈస్ట్రోజెన్ తక్కువ కావడం
10. కశాభ కదలిక దేనికి సహాయపడుతుంది? (a) వాయునాళం నుంచి దుమ్మును తొలగించడం (b) శుక్రకణాలు ఈదడం (c) మాక్రోఫేజ్ల కదలిక (d) కాళ్లు చేతుల కదలిక
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. కండర సంకోచంలో ఏ పట్టీ సన్నబడుతుంది? (a) A పట్టీ (b) M రేఖ (c) I పట్టీ (d) ఏదీ కాదు
12. కండర తంతువులో క్రియాశీల ATPase స్థానం ఎక్కడ ఉంటుంది? (a) తేలిక మెరోమయోసిన్ తోక (b) ట్రోపోమయోసిన్ (c) ట్రోపోనిన్ (d) మయోసిన్ గోళాకార తల
13. ప్రతి ఎముకను దాని సాధారణ వర్ణనతో జతపరచండి.
కాలమ్ I: (A) ఊర్వస్థి (B) పటెల్లా (C) జత్రుక (D) అంసఫలకం
కాలమ్ II: (i) మోకాలి చిప్ప (ii) కాలర్ ఎముక (iii) భుజఫలకం, 2వ, 7వ పక్కటెముకల మధ్య (iv) శరీరంలో అతి పొడవైన ఎముక
(a) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (b) A-i, B-iv, C-ii, D-iii (c) A-iv, B-i, C-ii, D-iii (d) A-iii, B-i, C-ii, D-iv
14. శ్రోణి వలయంలోని ప్రతి కాక్సల్ ఎముక వేటి కలయికతో ఏర్పడుతుంది? (a) ఇలియం, ఇస్కియం, ప్యూబిస్ (b) జత్రుక, అంసఫలకం, ఇలియం (c) ఊర్వస్థి, టిబియా, ఫిబులా (d) త్రికాస్థి, అనుత్రికాస్థి, ఇలియం
15. విశ్రాంత కండరంలో ఆక్టిన్పై మయోసిన్ బంధన స్థానాలను కప్పి ఉంచేది (a) మయోసిన్ తల (b) Ca²⁺ (c) G-ఆక్టిన్ (d) ట్రోపోనిన్ యొక్క ఒక ఉపప్రమాణం
16. నాడీ-కండర సంధి వద్ద విడుదలయ్యే నాడీ ప్రసారకం (a) అడ్రినలిన్ (b) డోపమిన్ (c) ఎసిటైల్కోలిన్ (d) GABA
17. టెటనీ అంటే (a) శరీర ద్రవంలో Ca²⁺ ఎక్కువ కావడం వల్ల వచ్చేది (b) శరీర ద్రవంలో Ca²⁺ తక్కువ కావడం వల్ల కండరాల్లో వేగవంతమైన ఈడ్పులు (c) యూరిక్ ఆమ్ల స్ఫటికాల వల్ల వచ్చేది (d) జన్యుపరమైన కండర క్షీణత
18. మయాస్థీనియా గ్రేవిస్ అంటే (a) జన్యుపరమైన, క్రమంగా పెరిగే కండర క్షీణత (b) నాడీ-కండర సంధిని దెబ్బతీసే స్వయం రోగనిరోధక రుగ్మత (c) కీళ్ల వాపు (d) ఎముక ద్రవ్యరాశి తగ్గడం
19. ఎర్ర కండర తంతువులు (a) తక్కువ మయోగ్లోబిన్, కొన్ని మైటోకాండ్రియా కలిగి ఉంటాయి (b) ప్రధానంగా అవాయు శ్వాసపై ఆధారపడతాయి (c) ఎక్కువ మయోగ్లోబిన్, మైటోకాండ్రియా కలిగి వాయుసహితంగా పనిచేస్తాయి (d) పెద్ద సార్కోప్లాస్మిక్ జాలిక, కొన్ని మైటోకాండ్రియా కలిగి ఉంటాయి
20. గ్లినాయిడ్ కుహరంతో కీలు ఏర్పరిచేది (a) ఊర్వస్థి తల (b) ఆక్సిపిటల్ కాండైల్స్ (c) పక్కటెముకలు (d) భుజాస్థి తల
21. మానవ కపాలంలో (a) 22 ఎముకలు, 8 కపాల, 14 ముఖ ఎముకలు (b) 29 ఎముకలు, అన్నీ కపాల ఎముకలే (c) 14 ఎముకలు (d) 8 ఎముకలు
22. బొటనవేలి మణికట్టు ఎముకకు, అరచేతి ఎముకకు మధ్య ఉండే కీలు (a) మడత బందు కీలు (b) బొంగరపు కీలు (c) బంతి-గిన్నె కీలు (d) జీను కీలు
స్థాయి 3: సవాలు
23. అక్షాస్థిపంజరంలో 80 ఎముకలు: కపాలం 22, కర్ణాస్థికలు 6, హయాయిడ్ 1, ఉరోస్థి 1, పక్కటెముకలు 24. అయితే వెన్నెముకలో ఉండే ఎముకలు (a) 33 (b) 24 (c) 12 (d) 26
24. ఒక సడలిన సార్కోమియర్ 2.4 µm, దాని A పట్టీ 1.6 µm. సంకోచం తర్వాత సార్కోమియర్ 2.0 µm. ఇప్పుడు A పట్టీ (a) 1.6 µm (b) 1.2 µm (c) 2.0 µm (d) 0.8 µm
25. కండర సంకోచంలో సంఘటనల సరైన క్రమం (a) Ca²⁺ విడుదల → ఎసిటైల్కోలిన్ విడుదల → చర్యా పొటెన్షియల్ → అడ్డ వంతెన (b) ఎసిటైల్కోలిన్ విడుదల → సార్కోలెమ్మాలో చర్యా పొటెన్షియల్ → Ca²⁺ విడుదల → Ca²⁺ ట్రోపోనిన్తో బంధనం → అడ్డ వంతెన (c) అడ్డ వంతెన → Ca²⁺ విడుదల → ఎసిటైల్కోలిన్ విడుదల (d) చర్యా పొటెన్షియల్ → ఎసిటైల్కోలిన్ విడుదల → ట్రోపోనిన్ ఆక్టిన్తో బంధనం → Ca²⁺ విడుదల
26. పదే పదే పనిచేసిన తర్వాత కండర అలసటకు ప్రధాన కారణం (a) గ్లైకోజెన్ అవాయు విచ్ఛిన్నం నుంచి వచ్చే లాక్టిక్ ఆమ్లం (b) సార్కోప్లాజమ్లో అధిక Ca²⁺ (c) అధిక మయోగ్లోబిన్ (d) అధిక ATP
27. వెర్టిబ్రోకాండ్రల్ పక్కటెముకలు (a) 1 నుండి 7 జతలు (b) 8, 9, 10 జతలు; కాచాభ మృదులాస్థి ద్వారా 7వ పక్కటెముకకు కలుస్తాయి (c) 11, 12 జతలు (d) కశేరుకాలకు అతుక్కోని పక్కటెముకలు
28. 62 ఏళ్ల ఒక మహిళకు చిన్న జారిపాట్లలో రెండుసార్లు ఎముకలు విరిగాయి. అత్యంత సంభావ్య రుగ్మత, దాని కారణం (a) ఆస్టియోపోరోసిస్, తక్కువ ఈస్ట్రోజెన్ వల్ల (b) గౌట్, యూరిక్ ఆమ్లం వల్ల (c) టెటనీ, తక్కువ Ca²⁺ వల్ల (d) మయాస్థీనియా గ్రేవిస్, స్వయం రోగనిరోధకత వల్ల
29. ప్రతిపాదన (A): మానవ పక్కటెముకలను ద్విశిరస్క పక్కటెముకలు అంటారు.
కారణం (R): ప్రతి పక్కటెముక పృష్ఠ చివర రెండు కీలు తలాలు ఉంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: సంకోచ సమయంలో A పట్టీ పొడవు మారదు.
వాక్యం II: సంకోచ సమయంలో మయోసిన్ తంతువులే పొట్టిగా మారతాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | వయోజనులలో 206 ఎముకలు |
| 2 | d | సార్కోమియర్, Z రేఖ నుంచి Z రేఖ వరకు |
| 3 | a | I పట్టీలో పలుచని ఆక్టిన్ తంతువులు |
| 4 | c | సార్కోప్లాస్మిక్ జాలిక Ca²⁺ ను నిల్వ చేస్తుంది |
| 5 | b | అండవాహిక శైలికలు అండాలను కదుపుతాయి |
| 6 | c | ఏడు గ్రీవా కశేరుకాలు |
| 7 | c | 11, 12 జతలు తేలియాడతాయి |
| 8 | b | అట్లాస్-ఆక్సిస్ బొంగరపు కీలు |
| 9 | c | కీళ్లలో యూరిక్ ఆమ్ల స్ఫటికాలు |
| 10 | b | శుక్రకణాలు కశాభాలతో ఈదుతాయి |
| 11 | c | I పట్టీ సన్నబడుతుంది; A పట్టీ స్థిరం |
| 12 | d | మయోసిన్ తల ఒక ATPase |
| 13 | c | ఊర్వస్థి అతి పొడవైనది, పటెల్లా మోకాలి చిప్ప, జత్రుక కాలర్ ఎముక, అంసఫలకం భుజఫలకం |
| 14 | a | ఇలియం, ఇస్కియం, ప్యూబిస్ కలిసిపోతాయి |
| 15 | d | ట్రోపోనిన్ ఉపప్రమాణం స్థానాలను కప్పుతుంది |
| 16 | c | చాలక అంత్య ఫలకం వద్ద ఎసిటైల్కోలిన్ |
| 17 | b | తక్కువ Ca²⁺ ఈడ్పులను కలిగిస్తుంది |
| 18 | b | స్వయం రోగనిరోధకం, నాడీ-కండర సంధి వద్ద |
| 19 | c | ఎర్ర తంతువులు వాయుసహితం |
| 20 | d | గ్లినాయిడ్ కుహరం భుజాస్థి తలను పట్టుకుంటుంది |
| 21 | a | 8 కపాల + 14 ముఖ = 22 |
| 22 | d | బొటనవేలి మణికట్టు-అరచేతి కీలు జీను కీలు |
| 23 | d | 80 − 54 = 26 |
| 24 | a | A పట్టీ మారదు |
| 25 | b | ACh, చర్యా పొటెన్షియల్, Ca²⁺, ట్రోపోనిన్, అడ్డ వంతెన |
| 26 | a | లాక్టిక్ ఆమ్లం పేరుకుపోతుంది |
| 27 | b | 8 నుండి 10 జతలు 7వ పక్కటెముకకు కలుస్తాయి |
| 28 | a | ఆస్టియోపోరోసిస్, రుతుక్రమం ఆగిన తర్వాత తక్కువ ఈస్ట్రోజెన్ |
| 29 | a | పృష్ఠ భాగంలో రెండు కీలు తలాలు |
| 30 | c | తంతువులు జారతాయి; అవి పొట్టిగా మారవు |
అధ్యాయం 5 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక్క పేజీ సారాంశం
మానవ కణాల్లో మూడు రకాల కదలికలు: అమీబాయిడ్ (మాక్రోఫేజ్లు, ల్యూకోసైట్లు), శైలికా (వాయునాళం, ఫాలోపియన్ నాళం), కండర (కాళ్లు చేతులు, దవడలు, నాలుక).
చలనం అంటే ఒక చోటు నుంచి మరొక చోటుకు కదలడం; ప్రతి చలనమూ కదలికే, కానీ ప్రతి కదలికా చలనం కాదు.
కండర రకాలు: అస్థి (చారలు ఉంటాయి, ఇచ్ఛాపూర్వకం), అంతరాంగ లేదా నునుపు (చారలు లేవు, అనిచ్ఛాపూర్వకం), హృదయ (చారలు ఉంటాయి, శాఖలు కలవి, అనిచ్ఛాపూర్వకం).
అస్థి కండరం: కండర కట్టలు → కండర తంతువులు (సిన్సీషియం) → మయోఫైబ్రిల్స్; సార్కోప్లాస్మిక్ జాలిక Ca²⁺ ను నిల్వ చేస్తుంది.
సార్కోమియర్ = రెండు Z రేఖల మధ్య భాగం. A పట్టీ (ముదురు) = మయోసిన్ పొడవు; I పట్టీ (లేత) = ఆక్టిన్ మాత్రమే; H మండలం = అతివ్యాప్తి లేని A పట్టీ భాగం; M రేఖ మందమైన తంతువులను పట్టి ఉంచుతుంది.
ఆక్టిన్ తంతువు = ట్రోపోమయోసిన్, ట్రోపోనిన్లతో కూడిన F-ఆక్టిన్. మయోసిన్ = మెరోమయోసిన్లు; తల (HMM) కు ATPase చర్య, ఆక్టిన్ బంధన స్థానాలు ఉంటాయి.
సంకోచం: నాడీ-కండర సంధి వద్ద ACh → చర్యా పొటెన్షియల్ → Ca²⁺ విడుదల → ట్రోపోనిన్తో బంధనం → ఆక్టిన్ స్థానాలు బయటపడతాయి → అడ్డ వంతెనలు ఆక్టిన్ను మధ్యకు లాగుతాయి.
సంకోచంలో I పట్టీ, H మండలం తగ్గుతాయి; A పట్టీ మారదు.
కొత్త ATP అడ్డ వంతెనను విడదీస్తుంది; Ca²⁺ తిరిగి పంపు అయితే సంకోచం ముగుస్తుంది. లాక్టిక్ ఆమ్లం పేరుకుపోవడం అలసటకు కారణం.
ఎర్ర తంతువులు: మయోగ్లోబిన్, అనేక మైటోకాండ్రియా, వాయుసహితం. తెల్ల తంతువులు: తక్కువ మయోగ్లోబిన్, తక్కువ మైటోకాండ్రియా, అవాయు.
అస్థిపంజరం: 206 ఎముకలు; అక్ష 80 (కపాలం 22, హయాయిడ్ 1, కర్ణాస్థికలు 6, కశేరుకాలు 26, ఉరోస్థి 1, పక్కటెముకలు 24), అనుబంధ 126.
కశేరుకాలు: గ్రీవా 7, వక్ష 12, కటి 5, త్రిక 1 (కలిసిపోయినది), అనుత్రిక 1 (కలిసిపోయినది). పక్కటెముకలు: నిజ 1–7, అసత్య 8–10, తేలియాడేవి 11–12.
ప్రతి అవయవంలో 30 ఎముకలు. భుజ వలయం: జత్రుక + అంసఫలకం (గ్లినాయిడ్ కుహరం). శ్రోణి వలయం: ఇలియం, ఇస్కియం, ప్యూబిస్ ఎసిటాబ్యులం వద్ద కలుస్తాయి; ముందు భాగంలో జఘన సంధానం.
కీళ్లు: తంతుయుత (కపాల కుట్లు), మృదులాస్థి (కశేరుకాల మధ్య), సైనోవియల్ (బంతి-గిన్నె, మడత బందు, బొంగరపు, జారుడు, జీను).
రుగ్మతలు: మయాస్థీనియా గ్రేవిస్, కండర క్షీణత, టెటనీ, కీళ్ల వాపు, ఆస్టియోపోరోసిస్, గౌట్.
తప్పక గుర్తుంచుకోవాల్సిన పట్టిక
| పదం | ఉదాహరణ | విధి లేదా లక్షణం |
|---|---|---|
| బంతి-గిన్నె కీలు | భుజాస్థి, భుజ వలయం | అనేక తలాల్లో కదలిక |
| మడత బందు కీలు | మోకాలు | ఒకే తలంలో కదలిక |
| బొంగరపు కీలు | అట్లాస్, ఆక్సిస్ | తల తిరగడం |
| జారుడు కీలు | మణికట్టు ఎముకల మధ్య | జారే కదలిక |
| జీను కీలు | బొటనవేలి మణికట్టు–అరచేతి ఎముక | బొటనవేలి కదలిక |
| ట్రోపోనిన్ | ఆక్టిన్ తంతువుపై | Ca²⁺ తో బంధిస్తుంది; క్రియాశీల స్థానాల కప్పు తొలగిస్తుంది |
| మయోసిన్ తల | భారీ మెరోమయోసిన్ | ATPase; అడ్డ వంతెనను ఏర్పరుస్తుంది |
| మయోగ్లోబిన్ | ఎర్ర కండర తంతువులు | O₂ ను నిల్వ చేస్తుంది |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"7-12-5-1-1, క్రికెట్ స్కోరులా లెక్కించండి": గ్రీవా 7, వక్ష 12, కటి 5, త్రిక 1, అనుత్రిక 1 = 26 కశేరుకాలు.
"ఏడు నిజం, మూడు అసత్యం, రెండు తేలేవి" (Seven True, Three False, Two Float): 1–7 జతలు నిజ, 8–10 అసత్య, 11–12 తేలియాడే పక్కటెముకలు.
"HI shrink, A Always stays": H = H మండలం, I = I పట్టీ తగ్గుతాయి; A = A పట్టీ ఎప్పుడూ మారదు.
"Ca ట్రోపోనిన్ తలుపు తెరుస్తుంది": కాల్షియం ట్రోపోనిన్తో బంధించగానే ఆక్టిన్ స్థానాలు బయటపడతాయి.
"MD is in the DNA, MG attacks the Gap": MD = కండర క్షీణత (Muscular dystrophy) జన్యుపరమైనది; MG = మయాస్థీనియా గ్రేవిస్ నాడీ-కండర సంధి (Gap) వద్ద స్వయం రోగనిరోధక దాడి.
భావనా అనుసంధానాలు
సంకోచాన్ని మొదలుపెట్టే నాడీ సంకేతం (సంధి వద్ద ACh) అధ్యాయం 6 లో ఉంది.
రక్త Ca²⁺ ను నియంత్రించే PTH, థైరోకాల్సిటోనిన్ (టెటనీ, ఎముకల ఆరోగ్యం) అధ్యాయం 7 తో అనుసంధానమవుతాయి.
ఫాలోపియన్ నాళంలో శైలికా కదలిక ప్రత్యుత్పత్తి పుస్తకంతో (జీవశాస్త్రం పుస్తకం 6); శైలికలు, కశాభాల నిర్మాణం కణ నిర్మాణం మరియు విధులు పుస్తకంతో (జీవశాస్త్రం పుస్తకం 3) అనుసంధానమవుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 5, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I (కీలు) ను జాబితా II (ఉదాహరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. బంతి-గిన్నె B. మడత బందు C. బొంగరపు D. జీను
జాబితా II: i. బొటనవేలి మణికట్టు ఎముక, అరచేతి ఎముక ii. మోకాలు iii. అట్లాస్, ఆక్సిస్ iv. భుజాస్థి, భుజ వలయం
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-ii, C-i, D-iii
32. జాబితా I (వెన్నెముక ప్రాంతం) ను జాబితా II (వయోజనుడిలో కశేరుకాల సంఖ్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. గ్రీవా B. వక్ష C. కటి D. త్రిక
జాబితా II: i. 7 ii. 12 iii. 5 iv. 1 (కలిసిపోయినది)
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii
33. జాబితా I (రుగ్మత) ను జాబితా II (కారణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. మయాస్థీనియా గ్రేవిస్ B. కండర క్షీణత C. టెటనీ D. గౌట్
జాబితా II: i. శరీర ద్రవాల్లో Ca²⁺ తక్కువ ii. కీళ్లలో యూరిక్ ఆమ్ల స్ఫటికాలు iii. నాడీ-కండర సంధి వద్ద స్వయం రోగనిరోధక నష్టం iv. జన్యుపరమైన, క్రమంగా పెరిగే అస్థి కండర క్షీణత
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
34. జాబితా I (కదలిక) ను జాబితా II (ఉదాహరణ) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. అమీబాయిడ్ B. శైలికా C. కశాభ D. కండర
జాబితా II: i. కాళ్లు చేతులు, దవడల కదలిక ii. మాక్రోఫేజ్లు iii. శుక్రకణాలు ఈదడం iv. ఫాలోపియన్ నాళం గుండా అండాలు కదలడం
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. వయోజన మానవ అస్థిపంజరంలో 206 ఎముకలు ఉంటాయి.
B. కపాలంలో 22 ఎముకలు ఉంటాయి.
C. 12 జతల పక్కటెముకలు ఉంటాయి.
D. 8వ, 9వ, 10వ జతలు తేలియాడే పక్కటెముకలు.
(a) నాలుగు (b) రెండు (c) ఒకటి (d) మూడు
36. సార్కోమియర్ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. వరుసగా ఉన్న రెండు Z రేఖల మధ్య భాగమే సార్కోమియర్.
B. I పట్టీలో పలుచని తంతువులు మాత్రమే ఉంటాయి.
C. సంకోచంలో A పట్టీ పొట్టిదవుతుంది.
D. పలుచని తంతువులు అతివ్యాప్తి చేయని A పట్టీ మధ్య భాగమే H మండలం.
(a) A, C మాత్రమే (b) B, C మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. సంకోచం గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. నాడీ-కండర సంధి వద్ద నాడీ సంకేతం ఎసిటైల్కోలిన్ను విడుదల చేస్తుంది.
B. చర్యా పొటెన్షియల్ తంతువు అంతటా వ్యాపిస్తుంది, Ca²⁺ సార్కోప్లాస్మిక్ జాలికను వదులుతుంది.
C. Ca²⁺ ట్రోపోనిన్తో బంధించి, ఆక్టిన్పై మయోసిన్ బంధన స్థానాలను బయటపెడుతుంది.
D. మయోసిన్ తల ATP ని జలవిశ్లేషణ చేసి ఆక్టిన్తో అడ్డ వంతెనను ఏర్పరుస్తుంది.
(a) నాలుగు (b) మూడు (c) రెండు (d) ఒకటి
38. కండర తంతువుల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఎర్ర తంతువుల్లో మయోగ్లోబిన్, మైటోకాండ్రియా ఎక్కువగా ఉంటాయి.
B. తెల్ల తంతువులు ప్రధానంగా అవాయు ప్రక్రియలపై ఆధారపడతాయి.
C. నునుపు కండరాలు ఇచ్ఛాపూర్వక నియంత్రణలో ఉంటాయి.
D. హృదయ కండర కణాలు శాఖలుగా అమరి ఉంటాయి, అనిచ్ఛాపూర్వకమైనవి.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C, D మాత్రమే (d) C, D మాత్రమే
39. ఒక పట్టిక సడలిన సార్కోమియర్ కొలతలను ఇస్తుంది: సార్కోమియర్ 2.4 µm, A పట్టీ 1.6 µm, మొత్తం I పట్టీ 0.8 µm, H మండలం 0.6 µm. సంకోచం తర్వాత సార్కోమియర్ 2.0 µm. జారే తంతువుల సిద్ధాంతానికి సరిపోయే విలువలు ఏవి? (a) A పట్టీ 1.6, I పట్టీ 0.4, H మండలం 0.2 µm (b) A పట్టీ 1.2, I పట్టీ 0.8, H మండలం 0.6 µm (c) A పట్టీ 1.6, I పట్టీ 0.8, H మండలం 0.2 µm (d) A పట్టీ 1.2, I పట్టీ 0.4, H మండలం 0.6 µm
40. శ్రోణి వలయం చిత్రంలో మూడు ఎముకలు ఒక కుహరం X వద్ద కలుస్తాయి, అందులో తొడ ఎముక అమరుతుంది; రెండు సగాలు ముందు భాగంలో Y వద్ద కలుస్తాయి. X, Y లను గుర్తించండి. (a) గ్లినాయిడ్ కుహరం; ఉరోస్థి (b) ఎసిటాబ్యులం; త్రికాస్థి (c) ఎసిటాబ్యులం; జఘన సంధానం (d) గ్లినాయిడ్ కుహరం; జఘన సంధానం
41. ఒక పట్టిక ఒక ముందు అవయవం ఎముకలను లెక్కిస్తుంది: భుజాస్థి 1, రేడియస్ 1, అల్నా 1, మణికట్టు ఎముకలు 8, అరచేతి ఎముకలు 5, వేళ్ల ఎముకలు X. అవయవంలో 30 ఎముకలు ఉన్నాయి. X ఎంత? (a) 12 (b) 15 (c) 10 (d) 14
Q42–43 కోసం సందర్భం: 60 ఏళ్ల శ్రీమతి అయ్యర్ రుతుక్రమం ఆగిపోయిన కొన్నేళ్లకు చిన్నగా జారిపడి మణికట్టు విరగ్గొట్టుకున్నారు; స్కాన్లో ఎముక ద్రవ్యరాశి తక్కువగా ఉంది. ఆమె పక్కింటి 50 ఏళ్ల వ్యక్తికి బొటనవేలి కీలు వేడిగా, వాచి, నొప్పిగా ఉంది; అతని రక్తంలో యూరిక్ ఆమ్లం ఎక్కువగా ఉంది.
42. శ్రీమతి అయ్యర్ రుగ్మత, దానికి దోహదపడే సాధారణ కారకం: (a) గౌట్; అధిక యూరిక్ ఆమ్లం (b) ఆస్టియోపోరోసిస్; ఈస్ట్రోజెన్ స్థాయిలు తగ్గడం (c) కీళ్ల వాపు; నాడీ-కండర సంధి వద్ద స్వయం రోగనిరోధక నష్టం (d) టెటనీ; రక్తంలో Ca²⁺ తక్కువ
43. పక్కింటి వ్యక్తికి ఎక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉన్నది: (a) ఆస్టియోపోరోసిస్ (b) మయాస్థీనియా గ్రేవిస్ (c) గౌట్, కీళ్లలో యూరిక్ ఆమ్ల స్ఫటికాల వల్ల (d) కండర క్షీణత
44. శక్తి ఘాతం (power stroke) చివర ఆక్టిన్, మయోసిన్ మధ్య అడ్డ వంతెనను ఏది విడదీస్తుంది? (a) మయోసిన్ తలకు కొత్త ATP బంధించడం (b) ట్రోపోనిన్ నుంచి Ca²⁺ విడుదల (c) ట్రోపోమయోసిన్ మయోసిన్తో బంధించడం (d) ఎసిటైల్కోలిన్ విడుదల
45. ఏ జత సరైనది? (a) ట్రోపోమయోసిన్ – మయోసిన్ తలను ఏర్పరుస్తుంది (b) ట్రోపోనిన్ – మందమైన తంతువును ఏర్పరుస్తుంది (c) మయోసిన్ తల – సంకోచం మొదలుపెట్టడానికి Ca²⁺ తో బంధిస్తుంది (d) భారీ మెరోమయోసిన్ తల – ATPase చర్య, ఆక్టిన్ బంధన స్థానం కలిగి ఉంటుంది
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | భుజం బంతి-గిన్నె, మోకాలు మడత బందు, అట్లాస్–ఆక్సిస్ బొంగరపు, బొటనవేలు జీను |
| 32 | a | 7, 12, 5, కలిసిపోయిన 1 త్రిక |
| 33 | d | స్వయం రోగనిరోధకం, జన్యుపరం, తక్కువ Ca²⁺, యూరిక్ ఆమ్లం |
| 34 | b | మాక్రోఫేజ్లు అమీబాయిడ్, అండాలు శైలికలతో, శుక్రకణాలు కశాభాలతో, అవయవాలు కండరాలతో |
| 35 | d | 8–10 జతలు అసత్య పక్కటెముకలు; 11–12 తేలియాడేవి |
| 36 | c | A పట్టీ పొడవు స్థిరంగా ఉంటుంది |
| 37 | a | నాలుగు దశలూ సరైనవి |
| 38 | b | నునుపు కండరం అనిచ్ఛాపూర్వకం |
| 39 | a | A 1.6 గానే ఉంటుంది; I = 2.0 − 1.6 = 0.4; H 0.4 కోల్పోయి 0.2 అవుతుంది |
| 40 | c | ఇలియం, ఇస్కియం, ప్యూబిస్ ఎసిటాబ్యులం వద్ద కలుస్తాయి; సగాలు జఘన సంధానం వద్ద కలుస్తాయి |
| 41 | d | 30 − (1 + 1 + 1 + 8 + 5) = 14 |
| 42 | b | రుతుక్రమం ఆగిన తర్వాత ఎముక ద్రవ్యరాశి తగ్గడం ఆస్టియోపోరోసిస్ను సూచిస్తుంది |
| 43 | c | కీలులో యూరిక్ ఆమ్ల స్ఫటికాలు = గౌట్ |
| 44 | a | కొత్త ATP తలను ఆక్టిన్ నుంచి వేరు చేస్తుంది |
| 45 | d | HMM తలలో ATPase, ఆక్టిన్ బంధన స్థానాలు ఉంటాయి |