అధ్యాయం 6: నాడీ నియంత్రణ మరియు సమన్వయం (Neural Control and Coordination)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
మానవ నాడీ వ్యవస్థ విభజన: CNS, PNS, దైహిక, స్వయంచోదిత, అంతరాంగ భాగాలు.
నాడీకణం నిర్మాణం, నాడీకణాల రకాలు, నాడీ తంతువుల రకాలు.
విరామ పొటెన్షియల్ ఎలా నిలుస్తుంది, చర్యా పొటెన్షియల్ ఎలా పుడుతుంది, ఎలా ప్రసరిస్తుంది.
ప్రచోదనాలు విద్యుత్, రసాయన సినాప్సులను ఎలా దాటుతాయి.
మెదడు భాగాలు (ముందు మెదడు, మధ్య మెదడు, వెనుక మెదడు), ఒక్కొక్కటి ఏమి చేస్తుంది.
ప్రతీకార చర్యా చాపం (Reflex arc) యొక్క ప్రాథమిక నమూనా.
6.1 నాడీ నియంత్రణ ఎందుకు అవసరం
అవయవాలు కలిసి పనిచేయాలి. బస్సు అందుకోవడానికి మీరు పరుగెత్తినప్పుడు కాలి కండరాలకు ఎక్కువ O₂ కావాలి; అందుకే శ్వాస రేటు, గుండె రేటు కలిసి పెరుగుతాయి. ఇలాంటి పనులను రెండు వ్యవస్థలు సమన్వయం చేస్తాయి: నాడీ వ్యవస్థ (Neural system), అంతఃస్రావ వ్యవస్థ (Endocrine system). నాడీ వ్యవస్థ వేగంగా, బిందువు నుంచి బిందువుకు సమన్వయం చేస్తుంది. అంతఃస్రావ వ్యవస్థ (అధ్యాయం 7) హార్మోన్ల ద్వారా నెమ్మదిగా పనిచేస్తుంది.
నాడీ వ్యవస్థ నాడీకణాలు (Neurons) అనే ప్రత్యేక కణాలతో తయారవుతుంది. ఇవి వివిధ రకాల ఉద్దీపనలను (Stimuli) గుర్తిస్తాయి, స్వీకరిస్తాయి, పంపుతాయి. Hydra వంటి నిమ్న అకశేరుకాలలో నాడీ వ్యవస్థ నాడీకణాల సరళ జాలం మాత్రమే. కీటకాలలో అనేక నాడీసంధులు (Ganglia), నాడీ కణజాలంతో కూడిన మెదడు ఉంటుంది. సకశేరుకాలలో నాడీ వ్యవస్థ చాలా బాగా అభివృద్ధి చెందింది.
6.2 మానవ నాడీ వ్యవస్థ
| విభాగం | దేనితో తయారవుతుంది | పని |
|---|---|---|
| కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ (CNS) | మెదడు, వెన్నుపాము | సమాచార విశ్లేషణ, నియంత్రణ జరిగే చోటు |
| పరిధీయ నాడీ వ్యవస్థ (PNS) | CNS కు కలిసి ఉన్న అన్ని నాడులు | CNS కు సమాచారాన్ని తెస్తుంది, CNS నుంచి తీసుకెళ్తుంది |
PNS నాడీ తంతువులు రెండు రకాలు:
అభివాహి తంతువులు (Afferent fibres): కణజాలాలు, అవయవాల నుంచి ప్రచోదనాలను CNS కు తీసుకెళ్తాయి.
అపవాహి తంతువులు (Efferent fibres): CNS నుంచి నియంత్రణ ప్రచోదనాలను పరిధీయ కణజాలాలకు, అవయవాలకు తీసుకెళ్తాయి.
PNS కు రెండు విభాగాలు:
దైహిక నాడీ వ్యవస్థ (Somatic neural system): CNS నుంచి ప్రచోదనాలను అస్థి కండరాలకు చేరుస్తుంది. ఇది ఇచ్ఛాపూర్వక నియంత్రణ.
స్వయంచోదిత నాడీ వ్యవస్థ (Autonomic neural system): CNS నుంచి ప్రచోదనాలను అనిచ్ఛాపూర్వక అవయవాలకు, నునుపు కండరాలకు చేరుస్తుంది. ఇది మళ్లీ సహానుభూత (Sympathetic), సహానుభూత పర (Parasympathetic) నాడీ వ్యవస్థలుగా విభజించబడింది.
అంతరాంగ నాడీ వ్యవస్థ (Visceral nervous system) అనేది PNS లోని ఒక భాగం. ఇది నాడులు, తంతువులు, నాడీసంధులు, జాలకాలు (Plexuses) అన్నింటి సముదాయం; వీటి ద్వారా ప్రచోదనాలు CNS నుంచి అంతరాంగాలకు, అంతరాంగాల నుంచి CNS కు ప్రయాణిస్తాయి.
6.3 నాడీకణం (The neuron)
నాడీకణం సూక్ష్మదర్శిని స్థాయి నిర్మాణం; దీనికి మూడు ప్రధాన భాగాలు ఉంటాయి.
| భాగం | లక్షణాలు | ప్రచోదనం దిశ |
|---|---|---|
| కణదేహం (Cell body) | సాధారణ కణాంగాలతో కూడిన కణద్రవ్యం, నిస్సల్ కణికలు (Nissl's granules) అనే కణికామయ దేహాలు | సంకేతాలను సమీకరిస్తుంది |
| డెండ్రైట్లు (Dendrites) | కణదేహం నుంచి పదే పదే శాఖలుగా చీలే పొట్టి తంతువులు; వీటిలో కూడా నిస్సల్ కణికలు ఉంటాయి | కణదేహం వైపు |
| ఆక్సాన్ (Axon) | పొడవైన తంతువు, దాని చివర శాఖలుగా ఉంటుంది. ప్రతి శాఖ గుబ్బ ఆకార సినాప్టిక్ గుబ్బ (Synaptic knob) గా ముగుస్తుంది; అందులో నాడీ ప్రసారకాలు (Neurotransmitters) నిండిన సినాప్టిక్ పుటికలు ఉంటాయి | కణదేహం నుంచి దూరంగా, సినాప్సు లేదా నాడీ-కండర సంధి వైపు |
ప్రవర్ధనాల సంఖ్యను బట్టి నాడీకణాల రకాలు
| రకం | నిర్మాణం | ఎక్కడ ఉంటాయి |
|---|---|---|
| బహుధ్రువ (Multipolar) | ఒక ఆక్సాన్, రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ డెండ్రైట్లు | మస్తిష్క వల్కలం (Cerebral cortex) |
| ద్విధ్రువ (Bipolar) | ఒక ఆక్సాన్, ఒక డెండ్రైట్ | కంటి నేత్రపటలం (Retina) |
| ఏకధ్రువ (Unipolar) | ఒక ఆక్సాన్ మాత్రమే ఉన్న కణదేహం | సాధారణంగా పిండ దశలో |
ఆక్సాన్ రకాలు
| రకం | ఆవరణ | ఎక్కడ ఉంటాయి |
|---|---|---|
| మయలిన్ సహిత (Myelinated) | ష్వాన్ కణాలు (Schwann cells) ఆక్సాన్ చుట్టూ మయలిన్ తొడుగు (Myelin sheath) ఏర్పరుస్తాయి. పక్కపక్క తొడుగుల మధ్య ఖాళీలు రాన్వియర్ కణుపులు (Nodes of Ranvier) | వెన్ను నాడులు, కపాల నాడులు |
| మయలిన్ రహిత (Non-myelinated) | మయలిన్ తొడుగు ఏర్పరచని ష్వాన్ కణం దీనిని ఆవరించి ఉంటుంది | సాధారణంగా స్వయంచోదిత, దైహిక నాడీ వ్యవస్థల్లో |
మయలిన్ సహిత తంతువుల్లో ప్రచోదనం ఒక కణుపు నుంచి మరో కణుపుకు దూకుతుంది. అందుకే మయలిన్ రహిత తంతువుల కంటే వీటిలో ప్రసరణ వేగంగా జరుగుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.1: ప్రతి నాడీకణాన్ని వర్గీకరించండి: (i) చాలక వల్కలంలో ఒక ఆక్సాన్, అనేక డెండ్రైట్లు ఉన్నది (ii) కంటిలో ఒక ఆక్సాన్, ఒక డెండ్రైట్ ఉన్నది (iii) తొలి పిండంలో ఆక్సాన్ మాత్రమే ఉన్నది.
సాధన: (i) బహుధ్రువ. (ii) ద్విధ్రువ. (iii) ఏకధ్రువ.
6.4 విరామ త్వచ పొటెన్షియల్ (Resting membrane potential)
నాడీకణాల త్వచాలు ధ్రువీకృతమై (Polarised) ఉంటాయి కాబట్టి అవి ఉత్తేజిత కణాలు. త్వచంలో వివిధ అయాన్లకు వరణాత్మకంగా పారగమ్యత చూపే అయాన్ చానెళ్లు ఉంటాయి.
నాడీకణం ప్రచోదనాన్ని ప్రసరింపచేయని (విరామ) స్థితిలో:
ఆక్సాన్ త్వచానికి K⁺ పట్ల పారగమ్యత ఎక్కువ, Na⁺ పట్ల దాదాపు అపారగమ్యం.
ఆక్సాన్ లోపల (ఆక్సోప్లాజమ్లో) ఉన్న ఋణావేశ ప్రోటీన్ల పట్ల ఇది అపారగమ్యం.
ఆక్సోప్లాజమ్లో K⁺, ఋణావేశ ప్రోటీన్ల గాఢత ఎక్కువ, Na⁺ గాఢత తక్కువ.
బయటి ద్రవంలో K⁺ తక్కువ, Na⁺ ఎక్కువ.
ఈ గాఢత వాలును సోడియం-పొటాషియం పంపు (Sodium-potassium pump) నిలిపి ఉంచుతుంది. ఇది ATP ని వాడి, లోపలికి తెచ్చే ప్రతి 2 K⁺ కు 3 Na⁺ ను బయటికి పంపుతుంది.
దీని ఫలితంగా త్వచం బయటి ఉపరితలం ధనావేశాన్ని, లోపలి ఉపరితలం ఋణావేశాన్ని కలిగి ఉంటాయి. త్వచం ధ్రువీకృతమై ఉంటుంది. విరామ స్థితిలో త్వచానికి ఇరువైపులా ఉండే పొటెన్షియల్ భేదాన్ని విరామ పొటెన్షియల్ (Resting potential) అంటారు; ఇది సాధారణంగా సుమారు −70 mV.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.2: ఒక Na⁺/K⁺ పంపు 400 చక్రాలు పనిచేసింది. ఎన్ని Na⁺, K⁺ అయాన్లు కదులుతాయి, కణం నుంచి ఎంత నికర ఆవేశం బయటికి వెళ్తుంది?
సాధన: బయటికి Na⁺ = 3 × 400 = 1200. లోపలికి K⁺ = 2 × 400 = 800. బయటికి వెళ్ళే నికర ధనావేశం = 1200 − 800 = 400. ఇది లోపలి భాగాన్ని ఋణాత్మకంగా ఉంచడానికి సహాయపడుతుంది.
6.5 చర్యా పొటెన్షియల్ (Action potential): ఉత్పత్తి, ప్రసరణ
ఉత్పత్తి
ధ్రువీకృత త్వచంపై ఒక బిందువు వద్ద, అంటే స్థానం A వద్ద, ఉద్దీపనను ఇస్తారు.
A వద్ద త్వచం Na⁺ కు స్వేచ్ఛగా పారగమ్యం అవుతుంది. Na⁺ వేగంగా లోపలికి దూసుకెళ్తుంది.
A వద్ద ధ్రువత తారుమారవుతుంది. బయటి ఉపరితలం ఋణాత్మకంగా, లోపలి ఉపరితలం ధనాత్మకంగా మారుతుంది. త్వచం విధ్రువీకరణ (Depolarisation) చెందుతుంది.
A వద్ద త్వచానికి ఇరువైపులా ఏర్పడిన ఈ విద్యుత్ పొటెన్షియల్ భేదమే చర్యా పొటెన్షియల్. నిజానికి ఇదే నాడీ ప్రచోదనం (Nerve impulse).
ప్రసరణ
దానికి ముందున్న స్థానాల్లో, అంటే స్థానం B వద్ద, త్వచం ఇంకా బయట ధనాత్మకంగా, లోపల ఋణాత్మకంగానే ఉంటుంది.
లోపలి ఉపరితలంపై విద్యుత్ ప్రవాహం A (ధన) నుంచి B (ఋణ) వైపు జరుగుతుంది.
బయటి ఉపరితలంపై విద్యుత్ ప్రవాహం B (ధన) నుంచి A (ఋణ) వైపు జరుగుతుంది.
కాబట్టి B వద్ద ధ్రువత తారుమారై, B వద్ద చర్యా పొటెన్షియల్ ఏర్పడుతుంది.
ఇది ఆక్సాన్ పొడవునా పునరావృతమవుతూ ప్రచోదనం ముందుకు ప్రయాణిస్తుంది.
పునరుద్ధరణ (పునర్ధ్రువీకరణ, Repolarisation)
Na⁺ పారగమ్యత పెరుగుదల అతి తక్కువ సమయం మాత్రమే ఉంటుంది. వెంటనే K⁺ పారగమ్యత పెరుగుతుంది. క్షణంలో ఒక భాగంలోనే K⁺ బయటికి వ్యాపిస్తుంది, ఆ స్థానంలో విరామ పొటెన్షియల్ తిరిగి ఏర్పడుతుంది. తంతువు తదుపరి ఉద్దీపనకు సిద్ధమవుతుంది.
| దశ | అయాన్ల కదలిక | త్వచం లోపలి భాగం |
|---|---|---|
| విరామం | పంపు వాలును నిలుపుతుంది; త్వచం నుంచి K⁺ కారుతుంది | ఋణాత్మకం (సుమారు −70 mV) |
| విధ్రువీకరణ | Na⁺ వేగంగా లోపలికి | ధనాత్మకం అవుతుంది (శిఖరం వద్ద సుమారు +30 నుండి +40 mV) |
| పునర్ధ్రువీకరణ | K⁺ బయటికి | మళ్లీ ఋణాత్మకం |
ఈ mV విలువలు గ్రాఫ్ గీయడానికి వాడే సాధారణ పాఠ్యపుస్తక విలువలు. NEET ప్రధానంగా అయాన్లు, సంఘటనల క్రమం గురించే అడుగుతుంది.

ఆరంభ స్థాయిని దాటగానే Na⁺ లోపలికి రావడం వల్ల మిలీసెకను కంటే తక్కువ సమయంలోనే లోపలి భాగం ధనాత్మకమవుతుంది; తర్వాత K⁺ బయటికి వెళ్లి దాన్ని విరామ విలువకు తిరిగి తీసుకువస్తుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.3: ఒక దంతవైద్యుడు చిగుళ్ల నాడుల్లోని Na⁺ చానెళ్లను అడ్డుకునే స్థానిక మత్తుమందు (Local anaesthetic) ఇంజెక్ట్ చేశాడు. రోగికి నొప్పి ఎందుకు తెలియదు?
సాధన: Na⁺ లోపలికి రాకపోతే త్వచం విధ్రువీకరణ చెందదు. చర్యా పొటెన్షియల్ ఏర్పడదు, కాబట్టి ఏ ప్రచోదనమూ మెదడుకు చేరదు.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.4: ఆక్సాన్పై ఒక బిందువు వద్ద లోపల ధనాత్మకంగా, బయట ఋణాత్మకంగా ఉంది. ఈ బిందువు విరామంలో ఉందా, ప్రచోదనాన్ని మోస్తోందా? దీనికి ఏ అయాన్ కదిలింది?
సాధన: అది ప్రచోదనాన్ని మోస్తోంది; అది విధ్రువీకరణ చెందింది. Na⁺ లోపలికి కదిలి ధ్రువతను తారుమారు చేసింది.
6.6 ప్రచోదనాల ప్రసారం: సినాప్సు (Synapse)
నాడీ ప్రచోదనం ఒక నాడీకణం నుంచి మరో నాడీకణానికి సినాప్సు ద్వారా వెళ్తుంది. పూర్వ సినాప్టిక్ (Pre-synaptic) నాడీకణం, పర సినాప్టిక్ (Post-synaptic) నాడీకణం యొక్క త్వచాలు కలిసి సినాప్సును ఏర్పరుస్తాయి. వాటి మధ్య సినాప్టిక్ చీలిక (Synaptic cleft) అనే ఖాళీ ఉండవచ్చు, ఉండకపోవచ్చు.
| లక్షణం | విద్యుత్ సినాప్సు (Electrical) | రసాయన సినాప్సు (Chemical) |
|---|---|---|
| ఖాళీ | త్వచాలు చాలా దగ్గరగా ఉంటాయి | ద్రవంతో నిండిన సినాప్టిక్ చీలికతో వేరుగా ఉంటాయి |
| సంకేతం ఎలా వెళ్తుంది | విద్యుత్ ప్రవాహం ఒక నాడీకణం నుంచి మరోదానికి నేరుగా | నాడీ ప్రసారకాలు సంకేతాన్ని తీసుకెళ్తాయి |
| వేగం | ఎక్కువ | తక్కువ |
| మానవుల్లో ఉనికి | అరుదు | సాధారణం |
రసాయన సినాప్సు వద్ద దశలు
ప్రచోదనం (చర్యా పొటెన్షియల్) ఆక్సాన్ చివరకు చేరుతుంది.
సినాప్టిక్ పుటికలు త్వచం వైపు కదిలి దానితో కలిసిపోతాయి.
నాడీ ప్రసారకాలు సినాప్టిక్ చీలికలోకి విడుదలవుతాయి.
అవి పర సినాప్టిక్ త్వచంపై ఉన్న ప్రత్యేక గ్రాహకాలతో (Receptors) బంధిస్తాయి.
ఈ బంధనం అయాన్ చానెళ్లను తెరుస్తుంది, అయాన్లు లోపలికి వస్తాయి. దీని వల్ల పర సినాప్టిక్ నాడీకణంలో కొత్త పొటెన్షియల్ ఏర్పడవచ్చు.
కొత్త పొటెన్షియల్ ఉత్తేజక (Excitatory) లేదా నిరోధక (Inhibitory) కావచ్చు.
పూర్వ సినాప్టిక్ చివరలో మాత్రమే పుటికలు ఉంటాయి, పర సినాప్టిక్ త్వచంలో మాత్రమే గ్రాహకాలు ఉంటాయి. అందువల్ల రసాయన సినాప్సు సంకేతాన్ని ఒకే దిశలో మాత్రమే పంపుతుంది.

పై నుంచి కిందికి చదవండి: ప్రచోదనం ఆక్సాన్ చివరకు చేరుతుంది, పుటికలు నాడీ ప్రసారకాన్ని చీలికలోకి విడుదల చేస్తాయి, అది గ్రాహకాలతో బంధిస్తుంది, అయాన్లు పర సినాప్టిక్ నాడీకణంలోకి ప్రవహిస్తాయి.
6.7 కేంద్ర నాడీ వ్యవస్థ: మెదడు (Brain)
మెదడు శరీరానికి కేంద్ర సమాచార విశ్లేషణ అవయవం, ఆదేశ-నియంత్రణ వ్యవస్థ. ఇది నియంత్రించేవి:
ఇచ్ఛాపూర్వక కదలికలు, సమతుల్యత;
ఊపిరితిత్తులు, గుండె, మూత్రపిండాల వంటి ప్రాణాధార అనిచ్ఛాపూర్వక అవయవాలు;
శరీర ఉష్ణోగ్రత, ఆకలి, దాహం;
సర్కేడియన్ (24 గంటల) లయలు, అంతఃస్రావ గ్రంథులు;
మానవ ప్రవర్తన; దృష్టి, వినికిడి, మాట, జ్ఞాపకశక్తి, మేధస్సు, భావోద్వేగాలు, ఆలోచనల విశ్లేషణ.
మెదడును కపాలం రక్షిస్తుంది. కపాలం లోపల మెదడును మూడు కపాల మెనింజెస్ (Cranial meninges) కప్పి ఉంటాయి:
| పొర | స్థానం |
|---|---|
| డ్యూరా మేటర్ (Dura mater) | వెలుపలి పొర |
| అరాక్నాయిడ్ (Arachnoid) | చాలా పలుచని మధ్య పొర |
| పయా మేటర్ (Pia mater) | లోపలి పొర, మెదడు కణజాలాన్ని తాకుతూ ఉంటుంది |
మెదడుకు మూడు ప్రధాన భాగాలు: ముందు మెదడు (Forebrain), మధ్య మెదడు (Midbrain), వెనుక మెదడు (Hindbrain).
ముందు మెదడు: మస్తిష్కం, థలామస్, హైపోథలామస్
మస్తిష్కం (Cerebrum): మెదడులో ప్రధాన భాగం. లోతైన చీలిక దీన్ని పొడవుగా ఎడమ, కుడి మస్తిష్క అర్ధగోళాలుగా (Cerebral hemispheres) విభజిస్తుంది. కార్పస్ కల్లోసమ్ (Corpus callosum) అనే నాడీ తంతువుల పట్టీ రెండు అర్ధగోళాలను కలుపుతుంది.
మస్తిష్క వల్కలం (Cerebral cortex): అర్ధగోళాలను కప్పి ఉండే కణాల పొర; ఇది స్పష్టమైన మడతలుగా ఉంటుంది. నాడీకణ దేహాలు ఇక్కడ గుమిగూడి ఉండటం వల్ల ఇది బూడిద రంగులో కనిపిస్తుంది; అందుకే దీన్ని బూడిద రంగు పదార్థం (Grey matter) అంటారు. దీనిలో చాలక ప్రాంతాలు, జ్ఞాన ప్రాంతాలు, పెద్ద సాహచర్య ప్రాంతాలు (Association areas) ఉంటాయి. సాహచర్య ప్రాంతాలు ఇంద్రియాంతర సాహచర్యాలు, జ్ఞాపకశక్తి, సమాచార మార్పిడి వంటి సంక్లిష్ట విధులను నిర్వహిస్తాయి.
తెల్ల పదార్థం (White matter): ప్రతి అర్ధగోళం లోపలి భాగం; మయలిన్ సహిత తంతు పట్టీలతో తయారవుతుంది. మయలిన్ వల్ల అపారదర్శక తెలుపు రంగు వస్తుంది.
థలామస్ (Thalamus): మస్తిష్కం దీని చుట్టూ చుట్టుకుని ఉంటుంది. ఇది జ్ఞాన, చాలక సంకేతాలకు ప్రధాన సమన్వయ కేంద్రం.
హైపోథలామస్ (Hypothalamus): థలామస్ అడుగున ఉంటుంది. శరీర ఉష్ణోగ్రతను, తినాలనే, తాగాలనే కోరికను నియంత్రించే కేంద్రాలు దీనిలో ఉంటాయి. హైపోథలామిక్ హార్మోన్లను స్రవించే నాడీ స్రావక కణాల (Neurosecretory cells) సమూహాలు కూడా దీనిలో ఉంటాయి.
లింబిక్ వ్యవస్థ (Limbic system): అమిగ్డలా (Amygdala), హిప్పోకాంపస్ (Hippocampus) వంటి లోతైన నిర్మాణాలతో కూడిన అర్ధగోళాల లోపలి భాగాలు. హైపోథలామస్తో కలిసి ఇది లైంగిక ప్రవర్తన, భావోద్వేగ ప్రతిచర్యలు (ఉత్సాహం, ఆనందం, కోపం, భయం), ప్రేరణ (Motivation) లను నియంత్రిస్తుంది.
మధ్య మెదడు
ముందు మెదడులోని థలామస్, హైపోథలామస్లకు, వెనుక మెదడులోని వారధికి మధ్య ఉంటుంది.
మస్తిష్క కుల్య (Cerebral aqueduct) అనే కాలువ దీని గుండా వెళ్తుంది.
దీని పృష్ఠ భాగంలో కార్పోరా క్వాడ్రిజెమినా (Corpora quadrigemina) అనే నాలుగు గుండ్రటి ఉబ్బులు ఉంటాయి.
వెనుక మెదడు: వారధి, అనుమస్తిష్కం, మధ్యమాంసం
వారధి (Pons): మెదడులోని వివిధ ప్రాంతాలను కలిపే తంతు పట్టీలు.
అనుమస్తిష్కం (Cerebellum): చాలా మడతలు ఉన్న ఉపరితలం అనేక అదనపు నాడీకణాలకు చోటు ఇస్తుంది. ఇది శరీర భంగిమ, సమతుల్యత, కదలికల సమన్వయాన్ని నిలబెట్టడానికి సహాయపడుతుంది.
మధ్యమాంసం (Medulla oblongata): వెన్నుపాముతో కలిసి ఉంటుంది. శ్వాసక్రియ, హృదయ-రక్తనాళ ప్రతీకార చర్యలు, జఠర స్రావాలను నియంత్రించే కేంద్రాలు దీనిలో ఉంటాయి.
మధ్య మెదడు, వారధి, మధ్యమాంసం కలిసి మెదడు కాండం (Brain stem) ఏర్పడుతుంది. ఇది మెదడును, వెన్నుపామును కలుపుతుంది.
| మెదడు భాగం | విభాగం | ప్రధాన పని |
|---|---|---|
| మస్తిష్క వల్కలం | ముందు మెదడు | జ్ఞాన, చాలక, సాహచర్య విధులు; జ్ఞాపకశక్తి, సమాచార మార్పిడి |
| కార్పస్ కల్లోసమ్ | ముందు మెదడు | రెండు అర్ధగోళాలను కలుపుతుంది |
| థలామస్ | ముందు మెదడు | జ్ఞాన, చాలక సంకేతాల సమన్వయ కేంద్రం |
| హైపోథలామస్ | ముందు మెదడు | ఉష్ణోగ్రత, తినడం, తాగడం; హైపోథలామిక్ హార్మోన్లను స్రవిస్తుంది |
| కార్పోరా క్వాడ్రిజెమినా | మధ్య మెదడు | మధ్య మెదడు పృష్ఠ భాగంలో నాలుగు ఉబ్బులు |
| వారధి | వెనుక మెదడు | మెదడు ప్రాంతాలను కలిపే తంతు పట్టీలు; న్యూమోటాక్సిక్ కేంద్రం |
| అనుమస్తిష్కం | వెనుక మెదడు | శరీర భంగిమ, సమతుల్యత, సమన్వయం |
| మధ్యమాంసం | వెనుక మెదడు | శ్వాసక్రియ, హృదయ-రక్తనాళ ప్రతీకార చర్యలు, జఠర స్రావం |
సాధించిన ఉదాహరణ 6.5: తలకు గాయం తర్వాత ఒక రోగి (i) నడిచేటప్పుడు సమతుల్యత ఉంచుకోలేకపోతున్నాడు (ii) శ్వాస, గుండె రేటు అస్తవ్యస్తంగా ఉన్నాయి (iii) ఉష్ణోగ్రత నియంత్రణ కోల్పోయాడు. ప్రతి సందర్భంలో దెబ్బతిన్న మెదడు భాగం ఏది?
సాధన: (i) అనుమస్తిష్కం. (ii) మధ్యమాంసం. (iii) హైపోథలామస్.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.6: మస్తిష్క వల్కలం బూడిద రంగులో, మస్తిష్కం లోపలి భాగం తెలుపులో ఎందుకు కనిపిస్తాయి?
సాధన: వల్కలంలో నాడీకణ దేహాలు గుమిగూడి ఉంటాయి, అవి బూడిద రంగులో కనిపిస్తాయి. లోపలి భాగంలో మయలిన్ సహిత తంతు పట్టీలు ఉంటాయి, మయలిన్ తెలుపుగా కనిపిస్తుంది.
6.8 ప్రతీకార చర్యా చాపం (Reflex arc, అనుసంధాన ఆలోచన)
ప్రతీకార చర్య (Reflex) అంటే ఉద్దీపనకు ఆలోచన లేకుండా జరిగే స్వయంచాలక, అనిచ్ఛాపూర్వక ప్రతిస్పందన. ప్రచోదనం ప్రయాణించే మార్గమే ప్రతీకార చర్యా చాపం.
గ్రాహకం (Receptor): ఉద్దీపనను గుర్తిస్తుంది.
అభివాహి (జ్ఞాన) నాడీకణం: సంకేతాన్ని పృష్ఠ నాడీ మూలం (Dorsal nerve root) ద్వారా వెన్నుపాములోకి తీసుకెళ్తుంది.
CNS (వెన్నుపాము): అభివాహి, అపవాహి నాడీకణాలను కలుపుతుంది.
అపవాహి (చాలక) నాడీకణం: సంకేతాన్ని CNS నుంచి బయటికి తీసుకెళ్తుంది.
నిర్వాహకం (Effector): స్పందించే కండరం లేదా గ్రంథి.
మోకాలి కుదుపు ప్రతీకార చర్య (Knee-jerk reflex) ఒక ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ. వైద్యుడు మోకాలి కింద తట్టగానే కాలు దానంతట అదే ముందుకు ఎగురుతుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 6.7: మీ వేలు వేడి పెనాన్ని తాకుతుంది, నొప్పి తెలియకముందే మీరు చేతిని వెనక్కి లాగుతారు. మార్గాన్ని గుర్తించండి.
సాధన: చర్మంలోని వేడి గ్రాహకాలు → పృష్ఠ మూలం ద్వారా అభివాహి నాడీకణం → వెన్నుపాము → అపవాహి నాడీకణం → చేతి కండరాలు సంకోచించి చేతిని వెనక్కి లాగుతాయి. నొప్పి సంకేతం కొద్ది క్షణం తర్వాత మెదడుకు చేరుతుంది; అందుకే చేయి కదిలిన తర్వాతే నొప్పి తెలుస్తుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
CNS = మెదడు + వెన్నుపాము; PNS = మిగిలిన అన్ని నాడులు. అభివాహి CNS వైపు, అపవాహి CNS నుంచి.
దైహిక → అస్థి కండరాలు; స్వయంచోదిత → నునుపు కండరాలు, అనిచ్ఛాపూర్వక అవయవాలు (సహానుభూత, సహానుభూత పర).
బహుధ్రువ: మస్తిష్క వల్కలం; ద్విధ్రువ: నేత్రపటలం; ఏకధ్రువ: పిండం.
మయలిన్ సహిత: వెన్ను, కపాల నాడులు, రాన్వియర్ కణుపులు; మయలిన్ రహిత: స్వయంచోదిత, దైహిక వ్యవస్థలు.
విరామంలో: త్వచం K⁺ కు పారగమ్యం, లోపల ఋణాత్మకం; పంపు 3 Na⁺ బయటికి, 2 K⁺ లోపలికి.
ప్రచోదనం: Na⁺ లోపలికి (విధ్రువీకరణ), తర్వాత K⁺ బయటికి (పునర్ధ్రువీకరణ).
రసాయన సినాప్సు: పుటికలు, చీలిక, గ్రాహకాలు; ఒకే దిశ; విద్యుత్ సినాప్సు వేగవంతమైనది కానీ అరుదు.
కార్పస్ కల్లోసమ్ అర్ధగోళాలను కలుపుతుంది; మెదడు కాండం = మధ్య మెదడు + వారధి + మధ్యమాంసం; మధ్యమాంసం శ్వాస, గుండె ప్రతీకార చర్యలను నియంత్రిస్తుంది.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
పంపు 3 K⁺ ను లోపలికి, 2 Na⁺ ను బయటికి కదుపుతుందని రాయడం. సరైనది 3 Na⁺ బయటికి, 2 K⁺ లోపలికి.
Na⁺ బయటికి వెళ్లడం వల్ల పునర్ధ్రువీకరణ జరుగుతుందని అనుకోవడం. దీనికి కారణం K⁺ బయటికి కదలడం.
విద్యుత్ సినాప్సులు నెమ్మదివి అనడం. అవి వేగవంతమైనవి, కానీ మానవుల్లో అరుదు.
అనుమస్తిష్కాన్ని మెదడు కాండంలో చేర్చడం. మెదడు కాండం అంటే మధ్య మెదడు, వారధి, మధ్యమాంసం మాత్రమే.
బూడిద రంగు పదార్థం మయలిన్ సహితమని చెప్పడం. బూడిద రంగు పదార్థం కణదేహాలు; తెల్ల పదార్థం మయలిన్ సహిత పట్టీలు.
మెనింజెస్ క్రమాన్ని తారుమారు చేయడం: వెలుపల డ్యూరా, మధ్యలో అరాక్నాయిడ్, లోపల పయా.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. నాడీ వ్యవస్థ యొక్క నిర్మాణాత్మక, క్రియాత్మక ప్రమాణం (a) నెఫ్రాన్ (b) సార్కోమియర్ (c) ష్వాన్ కణం (d) నాడీకణం
2. నిస్సల్ కణికలు ఎక్కడ ఉంటాయి? (a) కణదేహం, డెండ్రైట్లలో (b) సినాప్టిక్ గుబ్బలలో మాత్రమే (c) మయలిన్ తొడుగులో (d) సినాప్టిక్ చీలికలో
3. ద్విధ్రువ నాడీకణాలు ఎక్కడ ఉంటాయి? (a) మస్తిష్క వల్కలం (b) పిండంలో మాత్రమే (c) చాలక వల్కలం (d) నేత్రపటలం
4. పక్కపక్క మయలిన్ తొడుగుల మధ్య ఖాళీలను ఏమంటారు? (a) సినాప్టిక్ చీలికలు (b) రాన్వియర్ కణుపులు (c) నిస్సల్ కణికలు (d) కార్పోరా క్వాడ్రిజెమినా
5. ఒక చక్రంలో సోడియం-పొటాషియం పంపు కదిలించేవి (a) 2 Na⁺ బయటికి, 3 K⁺ లోపలికి (b) 3 K⁺ బయటికి, 2 Na⁺ లోపలికి (c) 3 Na⁺ లోపలికి, 2 K⁺ బయటికి (d) 3 Na⁺ బయటికి, 2 K⁺ లోపలికి
6. కార్పస్ కల్లోసమ్ కలిపేవి (a) రెండు మస్తిష్క అర్ధగోళాలు (b) మస్తిష్కం, అనుమస్తిష్కం (c) వారధి, మధ్యమాంసం (d) మెదడు, వెన్నుపాము
7. శ్వాసక్రియ, హృదయ-రక్తనాళ ప్రతీకార చర్యలు, జఠర స్రావాలను నియంత్రించే కేంద్రాలు ఎక్కడ ఉంటాయి? (a) మధ్యమాంసం (b) అనుమస్తిష్కం (c) థలామస్ (d) కార్పోరా క్వాడ్రిజెమినా
8. మెదడు కణజాలాన్ని తాకుతూ ఉండే అతి లోపలి కపాల మెనింక్స్ (a) డ్యూరా మేటర్ (b) పయా మేటర్ (c) అరాక్నాయిడ్ (d) పుపుసావరణం
9. అభివాహి నాడీ తంతువులు ప్రచోదనాలను తీసుకెళ్లేది (a) CNS నుంచి అస్థి కండరాలకు (b) CNS నుంచి గ్రంథులకు (c) కణజాలాలు, అవయవాల నుంచి CNS కు (d) రెండు అర్ధగోళాల మధ్య
10. మెదడు కాండంలో ఉండేవి (a) మస్తిష్కం, థలామస్, హైపోథలామస్ (b) అనుమస్తిష్కం, వారధి, మధ్యమాంసం (c) థలామస్, మధ్య మెదడు, వారధి (d) మధ్య మెదడు, వారధి, మధ్యమాంసం
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. విరామ స్థితిలో ఆక్సాన్ త్వచం (a) K⁺ కంటే Na⁺ కు ఎక్కువ పారగమ్యం (b) K⁺ కు ఎక్కువ పారగమ్యం, Na⁺ కు దాదాపు అపారగమ్యం (c) ఆక్సోప్లాజమ్ ప్రోటీన్లకు స్వేచ్ఛగా పారగమ్యం (d) అన్ని అయాన్లకు సమానంగా పారగమ్యం
12. ఆక్సాన్ విధ్రువీకరణ సమయంలో (a) Na⁺ వేగంగా లోపలికి వచ్చి, లోపలి భాగం ధనాత్మకమవుతుంది (b) K⁺ వేగంగా లోపలికి వస్తుంది (c) Na⁺ వేగంగా బయటికి వెళ్తుంది (d) Cl⁻ లోపలికి వచ్చి లోపలి భాగం ధనాత్మకమవుతుంది
13. మెదడు భాగాన్ని దాని లక్షణంతో జతపరచండి.
కాలమ్ I: (A) థలామస్ (B) హైపోథలామస్ (C) కార్పోరా క్వాడ్రిజెమినా (D) అనుమస్తిష్కం
కాలమ్ II: (i) మధ్య మెదడు పృష్ఠ భాగంలో నాలుగు గుండ్రటి ఉబ్బులు (ii) జ్ఞాన, చాలక సంకేతాలకు ప్రధాన సమన్వయ కేంద్రం (iii) శరీర ఉష్ణోగ్రత, తినడం, తాగడం నియంత్రిస్తుంది (iv) ఎక్కువ నాడీకణాలకు చోటిచ్చే బాగా మడతలున్న ఉపరితలం
(a) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (b) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (c) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii
14. విద్యుత్ సినాప్సులు (a) నాడీ ప్రసారకాలు అవసరం (b) రసాయన సినాప్సుల కంటే నెమ్మది (c) మానవుల్లో అతి సాధారణ సినాప్సులు (d) విద్యుత్ ప్రవాహాన్ని నేరుగా పంపుతాయి, వేగవంతమైనవి, మన వ్యవస్థలో అరుదు
15. ఆక్సాన్ త్వచం పునర్ధ్రువీకరణకు ప్రధాన కారణం (a) Na⁺ లోపలికి కదలడం (b) K⁺ బయటికి కదలడం (c) Ca²⁺ లోపలికి కదలడం (d) Cl⁻ బయటికి కదలడం
16. మస్తిష్క వల్కలాన్ని బూడిద రంగు పదార్థం అనడానికి కారణం అది (a) మయలిన్ సహిత తంతువులతో నిండి ఉంటుంది (b) రక్తనాళాలతో నిండి ఉంటుంది (c) ద్రవంలో మునిగి ఉంటుంది (d) నాడీకణ దేహాల గాఢత కలిగి ఉంటుంది
17. హైపోథలామస్తో కలిసి లింబిక్ వ్యవస్థ నియంత్రించేవి (a) దృష్టి మాత్రమే (b) ప్రాథమిక శ్వాస లయ (c) లైంగిక ప్రవర్తన, భావోద్వేగ ప్రతిచర్యలు, ప్రేరణ (d) జఠర స్రావం
18. స్వయంచోదిత నాడీ వ్యవస్థ CNS నుంచి ప్రచోదనాలను ఎక్కడికి చేరుస్తుంది? (a) అస్థి కండరాలకు (b) అనిచ్ఛాపూర్వక అవయవాలు, నునుపు కండరాలకు (c) జ్ఞానేంద్రియాలకు మాత్రమే (d) మస్తిష్క వల్కలానికి
19. రసాయన సినాప్సు వద్ద నాడీ ప్రసారకాలు ఎక్కడికి విడుదలవుతాయి? (a) ఆక్సోప్లాజమ్ (b) సినాప్టిక్ చీలిక (c) డెండ్రైట్ కణద్రవ్యం (d) మయలిన్ తొడుగు
20. మయలిన్ రహిత నాడీ తంతువులు సాధారణంగా ఎక్కడ ఉంటాయి? (a) వెన్ను నాడుల్లో మాత్రమే (b) కపాల నాడుల్లో మాత్రమే (c) మెదడు తెల్ల పదార్థంలో (d) స్వయంచోదిత, దైహిక నాడీ వ్యవస్థల్లో
21. మస్తిష్క కుల్య దేని గుండా వెళ్తుంది? (a) మస్తిష్కం (b) వారధి (c) మధ్యమాంసం (d) మధ్య మెదడు
22. అంతరాంగ నాడీ వ్యవస్థ అంటే (a) CNS, అంతరాంగాల మధ్య ప్రచోదనాలను తీసుకెళ్లే PNS భాగం (b) CNS లో ఒక భాగం (c) దైహిక నాడులు మాత్రమే (d) అస్థి కండరాలకు వెళ్లే నాడుల సమూహం
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక సోడియం-పొటాషియం పంపు 500 చక్రాలు పూర్తి చేసింది. కణం నుంచి బయటికి కదిలిన నికర ధనావేశాల సంఖ్య (a) 500 (b) 1500 (c) 1000 (d) 2500
24. ఒక మందు ఆక్సాన్లోని అన్ని Na⁺ చానెళ్లను అడ్డుకుంటుంది. ఆక్సాన్ను ఉద్దీపించినప్పుడు ఏమవుతుంది? (a) విరామ పొటెన్షియల్ లోపల ధనాత్మకమవుతుంది (b) ప్రచోదనాలు వేగంగా ప్రయాణిస్తాయి (c) చర్యా పొటెన్షియల్ ఏర్పడదు, కాబట్టి ప్రచోదనం ప్రసరించదు (d) విరామంలో K⁺ బయటికి వెళ్లలేదు
25. ఆక్సాన్పై స్థానం A విధ్రువీకరణ చెందింది, దాని ముందున్న స్థానం B విరామంలో ఉంది. త్వచం బయటి ఉపరితలంపై విద్యుత్ ప్రవాహం (a) A నుంచి B కి (b) ఎక్కడా ఉండదు (c) లోపలి ఉపరితలంపై మాత్రమే (d) B నుంచి A కి
26. మధ్యమాంసాన్ని దెబ్బతీసే పక్షవాతం ప్రాణాంతకం, ఎందుకంటే మధ్యమాంసం (a) జ్ఞాపకాలను నిల్వ చేస్తుంది (b) దృష్టిని విశ్లేషిస్తుంది (c) కార్పస్ కల్లోసమ్ను కలిగి ఉంటుంది (d) శ్వాసక్రియ, హృదయ-రక్తనాళ ప్రతీకార చర్యల కేంద్రాలను కలిగి ఉంటుంది
27. మీరు వేడి పెనాన్ని తాకి, నొప్పి తెలియకముందే చేతిని వెనక్కి లాగుతారు. సరైన మార్గం (a) నిర్వాహకం → అపవాహి నాడీకణం → CNS → అభివాహి నాడీకణం → గ్రాహకం (b) గ్రాహకం → అపవాహి నాడీకణం → మెదడు → అభివాహి నాడీకణం → కండరం (c) గ్రాహకం → పృష్ఠ మూలం ద్వారా అభివాహి నాడీకణం → వెన్నుపాము → అపవాహి నాడీకణం → కండరం (d) గ్రాహకం → మెదడు → వెన్నుపాము → గ్రాహకం
28. రసాయన సినాప్సు ప్రచోదనాన్ని ఒకే దిశలో పంపడానికి కారణం (a) డెండ్రైట్లలో సినాప్టిక్ పుటికలు ఉంటాయి (b) పర సినాప్టిక్ త్వచం నాడీ ప్రసారకాన్ని విడుదల చేస్తుంది (c) పూర్వ సినాప్టిక్ చివరలో మాత్రమే పుటికలు ఉంటాయి, గ్రాహకాలు పర సినాప్టిక్ త్వచంపై ఉంటాయి (d) సినాప్టిక్ చీలిక ఉండదు
29. ప్రతిపాదన (A): మయలిన్ సహిత నాడీ తంతువులు మయలిన్ రహిత తంతువుల కంటే వేగంగా ప్రచోదనాలను ప్రసరిస్తాయి.
కారణం (R): మయలిన్ సహిత తంతువులు వెన్ను, కపాల నాడుల్లో ఉంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: పర సినాప్టిక్ నాడీకణంలో ఏర్పడే కొత్త పొటెన్షియల్ ఉత్తేజక లేదా నిరోధక కావచ్చు.
వాక్యం II: నాడీ ప్రసారకాలు గ్రాహకాలతో బంధించడం వల్ల పర సినాప్టిక్ త్వచంపై అయాన్ చానెళ్లు తెరుచుకుంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | d | నాడీకణమే ప్రమాణం |
| 2 | a | కణదేహం, డెండ్రైట్లలో నిస్సల్ కణికలు |
| 3 | d | ద్విధ్రువ నాడీకణాలు నేత్రపటలంలో |
| 4 | b | రాన్వియర్ కణుపులు |
| 5 | d | 3 Na⁺ బయటికి, 2 K⁺ లోపలికి |
| 6 | a | కార్పస్ కల్లోసమ్ అర్ధగోళాలను కలుపుతుంది |
| 7 | a | ఈ కేంద్రాలు మధ్యమాంసంలో |
| 8 | b | పయా మేటర్ అతి లోపలిది |
| 9 | c | అభివాహి = CNS వైపు |
| 10 | d | మధ్య మెదడు, వారధి, మధ్యమాంసం |
| 11 | b | విరామ త్వచం K⁺ ను కారనిస్తుంది, Na⁺ ను కాదు |
| 12 | a | Na⁺ లోపలికి రావడం ధ్రువతను తారుమారు చేస్తుంది |
| 13 | b | థలామస్ ప్రసార కేంద్రం, హైపోథలామస్ ఉష్ణోగ్రత, క్వాడ్రిజెమినా మధ్య మెదడు, అనుమస్తిష్కం మడతలు |
| 14 | d | నేరు ప్రవాహం, వేగవంతం, అరుదు |
| 15 | b | K⁺ బయటికి వెళ్లడం ఋణాత్మకతను మళ్లీ తెస్తుంది |
| 16 | d | కణదేహాలు బూడిద రంగులో కనిపిస్తాయి |
| 17 | c | లింబిక్ వ్యవస్థ భావోద్వేగాలు, ప్రేరణను చూసుకుంటుంది |
| 18 | b | స్వయంచోదిత = అనిచ్ఛాపూర్వక లక్ష్యాలు |
| 19 | b | పుటికలు చీలికలోకి ఖాళీ అవుతాయి |
| 20 | d | స్వయంచోదిత, దైహిక వ్యవస్థల్లో సాధారణం |
| 21 | d | కుల్య మధ్య మెదడు గుండా వెళ్తుంది |
| 22 | a | CNS ను, అంతరాంగాలను రెండు దిశల్లో కలుపుతుంది |
| 23 | a | (3 − 2) × 500 = 500 |
| 24 | c | Na⁺ లోపలికి రాకపోతే విధ్రువీకరణ లేదు |
| 25 | d | బయట: ధనాత్మక B నుంచి ఋణాత్మక A కి |
| 26 | d | శ్వాస, గుండె ప్రతీకార చర్యల కేంద్రాలు |
| 27 | c | వెన్నుపాము ద్వారా సాధారణ ప్రతీకార చర్యా చాపం |
| 28 | c | పుటికలు పూర్వ సినాప్టిక్లో మాత్రమే, గ్రాహకాలు పర సినాప్టిక్లో మాత్రమే |
| 29 | b | వేగానికి కారణం కణుపు నుంచి కణుపుకు దూకడం, స్థానం కాదు |
| 30 | a | రెండూ రసాయన ప్రసారంలో సరైన దశలు |
అధ్యాయం 6 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక్క పేజీ సారాంశం
నాడీ, అంతఃస్రావ వ్యవస్థలు శరీర విధులను సమన్వయం చేస్తాయి; నాడీ నియంత్రణ వేగవంతమైనది, తక్కువ సమయం ఉంటుంది.
Hydra లో నాడీకణాల సరళ జాలం; కీటకాలలో మెదడు, నాడీసంధులు; సకశేరుకాలలో బాగా అభివృద్ధి చెందిన వ్యవస్థ.
మానవ నాడీ వ్యవస్థ: CNS (మెదడు, వెన్నుపాము), PNS (CNS కు కలిసిన అన్ని నాడులు). PNS తంతువులు అభివాహి లేదా అపవాహి.
PNS విభాగాలు: దైహిక (CNS నుంచి అస్థి కండరాలకు), స్వయంచోదిత (CNS నుంచి అనిచ్ఛాపూర్వక అవయవాలు, నునుపు కండరాలకు); స్వయంచోదితంలో సహానుభూత, సహానుభూత పర భాగాలు.
అంతరాంగ నాడీ వ్యవస్థ: CNS, అంతరాంగాల మధ్య నాడులు, తంతువులు, నాడీసంధులు, జాలకాలు.
నాడీకణం: కణదేహం (నిస్సల్ కణికలతో), డెండ్రైట్లు (ప్రచోదనాలను కణదేహం వైపు), ఆక్సాన్ (దూరంగా), పుటికలతో సినాప్టిక్ గుబ్బలు.
రకాలు: బహుధ్రువ (మస్తిష్క వల్కలం), ద్విధ్రువ (నేత్రపటలం), ఏకధ్రువ (పిండ దశ).
మయలిన్ సహిత తంతువులు (ష్వాన్ కణాలు, రాన్వియర్ కణుపులు) వెన్ను, కపాల నాడుల్లో; మయలిన్ రహిత తంతువులు స్వయంచోదిత, దైహిక వ్యవస్థల్లో.
విరామ త్వచం: K⁺ కు ఎక్కువ పారగమ్యం; లోపల K⁺ ఎక్కువ, బయట Na⁺ ఎక్కువ; బయట ధనం, లోపల ఋణం (ధ్రువీకృతం). Na⁺–K⁺ పంపు 2 K⁺ లోపలికి 3 Na⁺ బయటికి.
ఉద్దీపన: Na⁺ వేగంగా లోపలికి, ధ్రువత తారుమారు (విధ్రువీకరణ, చర్యా పొటెన్షియల్); తర్వాత K⁺ బయటికి వెళ్లి విరామ స్థితి తిరిగి వస్తుంది.
సినాప్సు: విద్యుత్ (వేగవంతం, నేరు విద్యుత్ ప్రవాహం) లేదా రసాయన (నాడీ ప్రసారకాలు చీలికను దాటి గ్రాహకాలతో బంధిస్తాయి).
మెదడును కపాలం, మెనింజెస్ రక్షిస్తాయి: డ్యూరా మేటర్ (వెలుపల), అరాక్నాయిడ్ (మధ్య), పయా మేటర్ (లోపల).
ముందు మెదడు: మస్తిష్కం (వల్కలం బూడిద రంగు పదార్థం, కార్పస్ కల్లోసమ్), థలామస్, హైపోథలామస్ (ఉష్ణోగ్రత, ఆకలి, దాహం; నాడీ హార్మోన్లను తయారు చేస్తుంది). లింబిక్ వ్యవస్థ: అమిగ్డలా, హిప్పోకాంపస్.
మధ్య మెదడు: కార్పోరా క్వాడ్రిజెమినా. వెనుక మెదడు: వారధి, అనుమస్తిష్కం, మధ్యమాంసం (శ్వాస, హృదయ-రక్తనాళ ప్రతీకార చర్యలు, జఠర స్రావం). మెదడు కాండం = మధ్య మెదడు + వారధి + మధ్యమాంసం.
తప్పక గుర్తుంచుకోవాల్సిన పట్టిక
| పదం | ఉదాహరణ లేదా స్థానం | విధి |
|---|---|---|
| డెండ్రైట్లు | కణదేహం నుంచి పొట్టి తంతువులు | ప్రచోదనాలను కణదేహం వైపు తీసుకెళ్తాయి |
| ఆక్సాన్ | సినాప్టిక్ గుబ్బలతో ముగిసే పొడవైన తంతువు | ప్రచోదనాలను కణదేహం నుంచి దూరంగా తీసుకెళ్తుంది |
| ష్వాన్ కణాలు | మయలిన్ సహిత ఆక్సాన్ల చుట్టూ | మయలిన్ తొడుగును ఏర్పరుస్తాయి |
| సినాప్టిక్ చీలిక | రసాయన సినాప్సు | నాడీ ప్రసారకం దాటే ఖాళీ |
| హైపోథలామస్ | ముందు మెదడు అడుగు | ఉష్ణోగ్రత, ఆకలి, దాహం; హార్మోన్లు |
| కార్పస్ కల్లోసమ్ | మస్తిష్క అర్ధగోళాల మధ్య | రెండు సగాలను కలుపుతుంది |
| కార్పోరా క్వాడ్రిజెమినా | మధ్య మెదడు | నాలుగు గుండ్రటి ఉబ్బులు |
| మధ్యమాంసం | వెనుక మెదడు, వెన్నుపాముతో కలుస్తుంది | శ్వాస, హృదయ-రక్తనాళ ప్రతీకార చర్యలు, జఠర స్రావం |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"DAP from outside in": D = డ్యూరా, A = అరాక్నాయిడ్, P = పయా; బయట గట్టిది, లోపల సుకుమారమైనది.
"Dendrites Deliver In, Axons Away": డెండ్రైట్లు ప్రచోదనాన్ని కణదేహం లోపలికి తెస్తాయి, ఆక్సాన్ దూరంగా తీసుకెళ్తుంది.
"ఉప్పు లోపలికి, పొటాషియం బయటికి" (Salt In, Potassium Out): ఉప్పు (Na⁺) లోపలికి వచ్చి ప్రచోదనాన్ని పుట్టిస్తుంది, K⁺ బయటికి వెళ్లి దాన్ని మళ్లీ మొదటి స్థితికి తెస్తుంది.
"పంపు 3-2: మూడు సోడియం బయటికి, రెండు పొటాషియం లోపలికి": Na⁺–K⁺ పంపు నిష్పత్తి.
"కాండం = మ-వా-మ" (Stem = MPM): మెదడు కాండం = మధ్య మెదడు, వారధి, మధ్యమాంసం.
భావనా అనుసంధానాలు
మధ్యమాంసం శ్వాసను (అధ్యాయం 1), గుండె రేటును (అధ్యాయం 3) నియంత్రిస్తుంది; ఎసిటైల్కోలిన్ కండర సంకోచాన్ని మొదలుపెడుతుంది (అధ్యాయం 5).
హైపోథలామస్, పీయూష గ్రంథి నాడీ, హార్మోన్ నియంత్రణలను అధ్యాయం 7 లో కలుపుతాయి.
త్వచ పారగమ్యత, క్రియాశీల రవాణా (Na⁺–K⁺ పంపు) కణ నిర్మాణం మరియు విధులు పుస్తకంతో (జీవశాస్త్రం పుస్తకం 3) అనుసంధానమవుతాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 6, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I (మెదడు భాగం) ను జాబితా II (విధి) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. మధ్యమాంసం B. హైపోథలామస్ C. కార్పస్ కల్లోసమ్ D. లింబిక్ వ్యవస్థ
జాబితా II: i. రెండు మస్తిష్క అర్ధగోళాలను కలిపే తంతు పట్టీ ii. భావోద్వేగాలు, ప్రేరణ, లైంగిక ప్రవర్తన iii. శ్వాసక్రియ, హృదయ-రక్తనాళ ప్రతీకార చర్యలు, జఠర స్రావం iv. శరీర ఉష్ణోగ్రత, ఆకలి, దాహం
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-iii, B-i, C-iv, D-ii
32. జాబితా I ను జాబితా II (ఎక్కడ ఉంటుంది) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. బహుధ్రువ నాడీకణం B. ద్విధ్రువ నాడీకణం C. ఏకధ్రువ నాడీకణం D. మయలిన్ సహిత నాడీ తంతువులు
జాబితా II: i. వెన్ను, కపాల నాడులు ii. పిండ దశ iii. నేత్రపటలం iv. మస్తిష్క వల్కలం
(a) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (b) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-iii, C-ii, D-i
33. జాబితా I (త్వచ స్థితి లేదా ప్రక్రియ) ను జాబితా II (అయాన్ సంఘటన) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. విరామ త్వచం B. చర్యా పొటెన్షియల్ పెరిగే దశ C. Na⁺–K⁺ పంపు D. విరామ స్థితికి తిరిగి రావడం
జాబితా II: i. Na⁺ ఆక్సాన్లోకి వేగంగా వస్తుంది ii. K⁺ బయటికి వ్యాపించి విరామ పొటెన్షియల్ను పునరుద్ధరిస్తుంది iii. రెండు K⁺ లోపలికి మూడు Na⁺ బయటికి iv. లోపల K⁺ ఎక్కువ, బయట Na⁺ ఎక్కువ
(a) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (b) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (c) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (d) A-iv, B-i, C-ii, D-iii
34. జాబితా I (విభాగం) ను జాబితా II (వర్ణన) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. CNS B. PNS C. స్వయంచోదిత నాడీ వ్యవస్థ D. అంతరాంగ నాడీ వ్యవస్థ
జాబితా II: i. CNS, అంతరాంగాలను కలిపే నాడులు, తంతువులు, నాడీసంధులు, జాలకాలు ii. మెదడు, వెన్నుపాము iii. CNS నుంచి అనిచ్ఛాపూర్వక అవయవాలు, నునుపు కండరాలకు ప్రచోదనాలను చేరుస్తుంది iv. CNS తో సంబంధమున్న అన్ని నాడులు
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iv, B-ii, C-iii, D-i (c) A-ii, B-iv, C-iii, D-i (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. Hydra లో నాడీకణాల జాలం ఉంటుంది.
B. కీటకాలకు మెదడు, అనేక నాడీసంధులు ఉంటాయి.
C. అతి వెలుపలి కపాల మెనింక్స్ డ్యూరా మేటర్.
D. పయా మేటర్ అతి వెలుపలి కపాల మెనింక్స్.
(a) రెండు (b) నాలుగు (c) ఒకటి (d) మూడు
36. సినాప్సుల గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. రసాయన సినాప్సు వద్ద నాడీకణాల మధ్య ఖాళీ సినాప్టిక్ చీలిక.
B. విద్యుత్ సినాప్సు ద్వారా ప్రచోదన ప్రసారం వేగంగా జరుగుతుంది.
C. నాడీ ప్రసారకాలు సినాప్టిక్ పుటికల్లో నిల్వ ఉంటాయి.
D. విద్యుత్ సినాప్సులు రసాయన సినాప్సుల కంటే నెమ్మది.
(a) A, D మాత్రమే (b) A, B, C మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
37. మెదడు గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. మస్తిష్క వల్కలం బూడిద రంగు పదార్థం.
B. కార్పస్ కల్లోసమ్ రెండు మస్తిష్క అర్ధగోళాలను కలుపుతుంది.
C. మధ్య మెదడుపై కార్పోరా క్వాడ్రిజెమినా ఉంటాయి.
D. థలామస్ జ్ఞాన, చాలక సంకేతాలకు ప్రధాన సమన్వయ కేంద్రం.
(a) నాలుగు (b) మూడు (c) రెండు (d) ఒకటి
38. విరామ, ఉద్దీపిత ఆక్సాన్ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. విరామంలో బయటి ఉపరితలం ధనాత్మకం, లోపలి ఉపరితలం ఋణాత్మకం.
B. ఆక్సాన్ బయట Na⁺ గాఢత ఎక్కువ.
C. చర్యా పొటెన్షియల్ ఉన్న చోట బయటి ఉపరితలం ఋణాత్మకమవుతుంది.
D. విరామ త్వచం K⁺ కంటే Na⁺ కు ఎక్కువ పారగమ్యం.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. త్వచ పొటెన్షియల్కు, సమయానికి మధ్య గీసిన గ్రాఫ్ సుమారు −70 mV వద్ద మొదలై, సుమారు +30 mV కు వేగంగా పెరిగి, తిరిగి −70 mV కు పడిపోతుంది. వేగవంతమైన పెరుగుదలకు కారణం: (a) K⁺ బయటికి కదలడం (b) Na⁺ లోపలికి కదలడం (c) Na⁺–K⁺ పంపు (d) Cl⁻ బయటికి కదలడం
40. ఒక పట్టికలో P = హైపోథలామస్, Q = వారధి, R = కార్పోరా క్వాడ్రిజెమినా, S = మస్తిష్కం. ఏ వర్గీకరణ సరైనది? (a) ముందు మెదడు: P, S; మధ్య మెదడు: R; వెనుక మెదడు: Q (b) ముందు మెదడు: P మాత్రమే; మధ్య మెదడు: Q, R; వెనుక మెదడు: S (c) ముందు మెదడు: S; మధ్య మెదడు: P; వెనుక మెదడు: Q, R (d) ముందు మెదడు: P, Q, S; మధ్య మెదడు: R
41. ఒక నాడీకణ చిత్రంలో X = సంకేతాలను స్వీకరించే కణదేహంపై ఉన్న పొట్టి శాఖాయుత తంతువులు, Y = శాఖలతో ముగిసే ఒక పొడవైన తంతువు, Z = కణదేహంలోని కణికామయ దేహాలు. X, Y, Z లను గుర్తించండి. (a) ఆక్సాన్, డెండ్రైట్లు, నిస్సల్ కణికలు (b) డెండ్రైట్లు, ఆక్సాన్, మైటోకాండ్రియా (c) డెండ్రైట్లు, మయలిన్ తొడుగు, నిస్సల్ కణికలు (d) డెండ్రైట్లు, ఆక్సాన్, నిస్సల్ కణికలు
Q42–43 కోసం సందర్భం: ఇంటికి వెళ్తుండగా కిరణ్ని ఒక కుక్క వెంటాడింది. అతని గుండె వేగంగా కొట్టుకుంటుంది, కనుపాపలు విస్తరిస్తాయి, వేగంగా శ్వాసిస్తాడు. తర్వాత రాత్రి భోజనం తర్వాత విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నప్పుడు గుండె రేటు తగ్గుతుంది, జీర్ణక్రియ చురుకుగా సాగుతుంది.
42. వెంబడించినప్పుడు అతని ప్రతిస్పందనను ప్రధానంగా నడిపించేది: (a) సహానుభూత పర నాడీ వ్యవస్థ (b) దైహిక నాడీ వ్యవస్థ ఒక్కటే (c) సహానుభూత నాడీ వ్యవస్థ (d) అనుమస్తిష్కం ఒక్కటే
43. భోజనం తర్వాత అతని స్థితిలో ఆధిపత్యం వహించేది: (a) సహానుభూత నాడీ వ్యవస్థ (b) సహానుభూత పర నాడీ వ్యవస్థ (c) అధివృక్క వర్ధకం హార్మోన్లు (d) చాలక వల్కలం
44. ఒకే వ్యాసం ఉన్న మయలిన్ రహిత తంతువు కంటే మయలిన్ సహిత తంతువు ప్రచోదనాన్ని ఎందుకు వేగంగా ప్రసరిస్తుంది? (a) మయలిన్ స్వయంగా విద్యుత్తును ప్రసరిస్తుంది (b) Na⁺ చానెళ్లు మయలిన్ కింద సమానంగా వ్యాపించి ఉంటాయి (c) ష్వాన్ కణాలు తంతువు పొడవునా నాడీ ప్రసారకాలను విడుదల చేస్తాయి (d) ప్రచోదనం ఒక రాన్వియర్ కణుపు నుంచి తర్వాతి కణుపుకు దూకుతుంది
45. ఏ వాక్యం సరైనది? (a) మెదడు కాండం మధ్య మెదడు, వారధి, మధ్యమాంసంతో ఏర్పడి, మెదడును వెన్నుపాముతో కలుపుతుంది (b) మెదడు కాండంలో మస్తిష్కం, థలామస్ ఉంటాయి (c) అనుమస్తిష్కం ముందు మెదడు అడుగును ఏర్పరుస్తుంది (d) మధ్యమాంసం ముందు మెదడులో భాగం
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | b | మధ్యమాంసం ప్రాణాధార ప్రతీకార చర్యలు, హైపోథలామస్ కోరికలు, కార్పస్ కల్లోసమ్ అనుసంధానం, లింబిక్ భావోద్వేగాలు |
| 32 | d | బహుధ్రువ వల్కలం, ద్విధ్రువ నేత్రపటలం, ఏకధ్రువ పిండం, మయలిన్ సహిత కపాల, వెన్ను నాడులు |
| 33 | a | విరామంలో అయాన్ వాలు, Na⁺ లోపలికి, 3:2 పంపు, K⁺ బయటికి |
| 34 | c | CNS, PNS, అనిచ్ఛాపూర్వక అవయవాలకు స్వయంచోదితం, అంతరాంగ జాలం |
| 35 | d | పయా మేటర్ అతి లోపలి పొర |
| 36 | b | విద్యుత్ సినాప్సులు వేగవంతమైనవి, కాబట్టి D తప్పు |
| 37 | a | నాలుగు వాక్యాలూ సరైనవి |
| 38 | c | విరామ త్వచం K⁺ కు ఎక్కువ పారగమ్యం |
| 39 | b | Na⁺ లోపలికి రావడం విధ్రువీకరణకు కారణం |
| 40 | a | హైపోథలామస్, మస్తిష్కం ముందు మెదడు; వారధి వెనుక మెదడు |
| 41 | d | డెండ్రైట్లు స్వీకరిస్తాయి, ఆక్సాన్ పంపుతుంది, కణదేహంలో నిస్సల్ కణికలు |
| 42 | c | పోరాటం లేదా పలాయనం సహానుభూత చర్య |
| 43 | b | విశ్రాంతి, జీర్ణక్రియ సహానుభూత పర చర్య |
| 44 | d | కణుపుల మధ్య దూకుడు ప్రసరణ (Saltatory conduction) |
| 45 | a | మెదడు కాండం = మధ్య మెదడు + వారధి + మధ్యమాంసం |