అధ్యాయం 7: రసాయన సమన్వయం: అంతఃస్రావ గ్రంథులు మరియు హార్మోన్లు (Chemical Coordination: Endocrine Glands and Hormones)
మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు
హార్మోన్లు అంటే ఏమిటి, అంతఃస్రావ గ్రంథులు బహిఃస్రావ గ్రంథుల నుంచి ఎలా భిన్నమైనవి.
హైపోథలామస్-పీయూష గ్రంథి సంబంధం, ప్రతి పీయూష హార్మోన్, దాని పని.
పీనియల్, థైరాయిడ్, పారాథైరాయిడ్, అధివృక్క, క్లోమం, బీజకోశాల హార్మోన్లు.
గుండె, మూత్రపిండం, జీర్ణకోశ మార్గం నుంచి వచ్చే హార్మోన్లు.
హార్మోన్లు త్వచ, కణాంతర్గత గ్రాహకాల ద్వారా ఎలా పనిచేస్తాయి.
అల్ప, అధిక స్రావ రుగ్మతలు, ఒకే ప్రధాన పట్టికలో.
7.1 అంతఃస్రావ గ్రంథులు, హార్మోన్లు
అంతఃస్రావ గ్రంథులకు (Endocrine glands) నాళాలు ఉండవు, అందుకే వీటిని నాళరహిత గ్రంథులు (Ductless glands) అంటారు. ఇవి తమ స్రావాలను, అంటే హార్మోన్లను (Hormones), నేరుగా రక్తంలోకి విడుదల చేస్తాయి.
హార్మోన్ అంటే అతి సూక్ష్మ పరిమాణంలో తయారయ్యే, కణాంతర సందేశవాహకంగా పనిచేసే పోషకేతర రసాయనం. ఇది రక్తం ద్వారా ప్రయాణించి దూరంగా ఉన్న ప్రత్యేక లక్ష్య అవయవాలపై (Target organs) పనిచేస్తుంది.
నాడీ వ్యవస్థ వేగంగా, బిందువు నుంచి బిందువుకు నియంత్రిస్తుంది, కానీ నాడీ తంతువులు ప్రతి కణానికీ చేరవు. హార్మోన్లు ఈ లోటును నెమ్మదిగా, ఎక్కువ కాలం నిలిచే, విస్తృత నియంత్రణతో పూరిస్తాయి. రెండు వ్యవస్థలూ కలిసి శరీరాన్ని సమన్వయంగా ఉంచుతాయి.

మూడు గ్రంథులు మెదడులో లేదా దాని కింద ఉంటాయి (హైపోథలామస్, పీయూష, పీనియల్), మూడు మెడ, ఛాతీలో (థైరాయిడ్, పారాథైరాయిడ్లు, థైమస్), మిగిలినవి ఉదరం, శ్రోణిలో (క్లోమం, అధివృక్కాలు, బీజకోశాలు) ఉంటాయి.
7.2 హైపోథలామస్ (Hypothalamus)
హైపోథలామస్ ముందు మెదడులోని డైఎన్సెఫలాన్ (Diencephalon) యొక్క అడుగు భాగం. ఇది అనేక శరీర విధులను నియంత్రిస్తుంది.
దీనిలో న్యూక్లియై (Nuclei) అనే నాడీ స్రావక కణాల సమూహాలు ఉంటాయి. ఇవి పీయూష గ్రంథిని నియంత్రించే హార్మోన్లను తయారు చేస్తాయి.
విడుదల హార్మోన్లు (Releasing hormones) పీయూష గ్రంథిని ఉత్తేజపరుస్తాయి. ఉదాహరణ: గొనాడోట్రోఫిన్ విడుదల హార్మోన్ (GnRH) గొనాడోట్రోఫిన్లను తయారుచేసి విడుదల చేయమని పీయూష గ్రంథిని ఉత్తేజపరుస్తుంది.
నిరోధక హార్మోన్లు (Inhibiting hormones) పీయూష స్రావాన్ని ఆపుతాయి. ఉదాహరణ: హైపోథలామస్ నుంచి వచ్చే సొమాటోస్టాటిన్ (Somatostatin) పీయూష గ్రంథి నుంచి పెరుగుదల హార్మోన్ విడుదలను నిరోధిస్తుంది.
ఈ హార్మోన్లు హైపోథలామస్ నాడీకణాలలో పుట్టి, ఆక్సాన్ల గుండా కిందికి వెళ్లి, నాడీ అంతాల నుంచి విడుదలవుతాయి.
ఇవి పోర్టల్ ప్రసరణ వ్యవస్థ (Portal circulatory system) ద్వారా పూర్వ పీయూష గ్రంథిని చేరి దాని విధిని నియంత్రిస్తాయి.
పర పీయూష గ్రంథి హైపోథలామస్ యొక్క ప్రత్యక్ష నాడీ నియంత్రణలో ఉంటుంది.
7.3 పీయూష గ్రంథి (Pituitary gland)
పీయూష గ్రంథి సెల్లా టర్సికా (Sella turcica) అనే ఎముక గుంటలో ఉంటుంది. ఇది ఒక కాడతో హైపోథలామస్కు అతుక్కుని ఉంటుంది. దీనికి రెండు ప్రధాన భాగాలు ఉంటాయి.
| భాగం | ఉపభాగాలు | హార్మోన్లు |
|---|---|---|
| ఎడినోహైపోఫిసిస్ (Adenohypophysis) | పార్స్ డిస్టాలిస్ (పూర్వ పీయూష గ్రంథి) | GH, PRL, TSH, ACTH, LH, FSH |
| ఎడినోహైపోఫిసిస్ | పార్స్ ఇంటర్మీడియా | MSH మాత్రమే; మానవుల్లో ఇది దాదాపు పార్స్ డిస్టాలిస్తో కలిసిపోయి ఉంటుంది |
| న్యూరోహైపోఫిసిస్ (Neurohypophysis; పార్స్ నెర్వోసా, పర పీయూష గ్రంథి) | — | హైపోథలామస్లో తయారై ఆక్సాన్ల ద్వారా కిందికి వచ్చిన ఆక్సిటోసిన్, వాసోప్రెసిన్లను నిల్వ చేసి విడుదల చేస్తుంది |
| హార్మోన్ | ప్రధాన చర్య |
|---|---|
| పెరుగుదల హార్మోన్ (GH) | శరీర పెరుగుదల |
| ప్రొలాక్టిన్ (PRL) | స్తన గ్రంథుల పెరుగుదల, పాల తయారీ |
| థైరాయిడ్ ఉత్తేజక హార్మోన్ (TSH) | థైరాయిడ్ తన హార్మోన్లను తయారుచేసి స్రవించేలా ఉత్తేజపరుస్తుంది |
| అడ్రినోకార్టికోట్రోఫిక్ హార్మోన్ (ACTH) | అధివృక్క వల్కలాన్ని గ్లూకోకార్టికాయిడ్లను తయారుచేయమని ఉత్తేజపరుస్తుంది |
| లూటినైజింగ్ హార్మోన్ (LH) | పురుషులు: వృషణం నుంచి ఆండ్రోజెన్ స్రావం. స్త్రీలు: పూర్తిగా పరిపక్వమైన (గ్రాఫియన్) పుటికల అండోత్సర్గం, కార్పస్ ల్యూటియం నిలుపుదల |
| పుటిక ఉత్తేజక హార్మోన్ (FSH) | పురుషులు: ఆండ్రోజెన్లతో కలిసి శుక్రకణోత్పత్తిని నియంత్రిస్తుంది. స్త్రీలు: అండాశయ పుటికల పెరుగుదల, అభివృద్ధి |
| మెలనోసైట్ ఉత్తేజక హార్మోన్ (MSH) | మెలనోసైట్లపై పనిచేస్తుంది; చర్మ వర్ణకీకరణను నియంత్రిస్తుంది |
| ఆక్సిటోసిన్ (Oxytocin) | నునుపు కండరాలపై పనిచేస్తుంది: ప్రసవ సమయంలో గర్భాశయం బలంగా సంకోచించడం; స్తన గ్రంథుల నుంచి పాలు బయటకు రావడం |
| వాసోప్రెసిన్ (ADH) | మూత్రపిండంలోని DCT పై పనిచేస్తుంది: నీరు, విద్యుత్ విశ్లేషకాల పునఃశోషణం, మూత్రవిసర్జన (Diuresis) తగ్గింపు |
LH, FSH రెండూ బీజకోశాలపై పనిచేస్తాయి, అందుకే వీటిని కలిపి గొనాడోట్రోఫిన్లు (Gonadotrophins) అంటారు.
పెరుగుదల హార్మోన్ రుగ్మతలు
బాల్యంలో అధిక స్రావం → అతికాయత్వం (Gigantism; శరీరం అసాధారణంగా పెరగడం).
బాల్యంలో తక్కువ స్రావం → పెరుగుదల ఆగిపోవడం; దీన్ని పీయూష మరుగుజ్జుతనం (Pituitary dwarfism) అంటారు.
వయోజనుల్లో, ముఖ్యంగా మధ్య వయసులో అధిక స్రావం → అక్రోమెగాలీ (Acromegaly). ఇది ముఖ్యంగా ముఖంలో తీవ్రమైన వికారాలను కలిగిస్తుంది. మొదట్లో గుర్తించడం కష్టం; బాహ్య లక్షణాలు మారేవరకు సంవత్సరాల తరబడి తెలియకుండానే ఉంటుంది.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.1: 45 ఏళ్ల ఒక వ్యక్తి తన చెప్పులు, ఉంగరాలు ఇక సరిపోవడం లేదని, పదేళ్లలో తన దవడ ముందుకు పెరిగిందని గమనించాడు. ఏ హార్మోన్, ఏ రుగ్మత?
సాధన: వయోజన దశలో అధిక పెరుగుదల హార్మోన్: అక్రోమెగాలీ. పెరుగుదల ఆగిన తర్వాత పొడవైన ఎముకలు పొడవు పెరగవు; అందుకే చేతులు, పాదాలు, ముఖం పెద్దవవుతాయి.
7.4 పీనియల్ గ్రంథి (Pineal gland)
పీనియల్ గ్రంథి ముందు మెదడు పృష్ఠ భాగంలో ఉంటుంది. ఇది మెలటోనిన్ (Melatonin) ను స్రవిస్తుంది.
మెలటోనిన్ శరీరంలోని 24 గంటల (దినవారీ, Diurnal) లయను నియంత్రిస్తుంది: నిద్ర-మేలుకువ చక్రం, శరీర ఉష్ణోగ్రత.
ఇది జీవక్రియ, వర్ణకీకరణ, రుతుచక్రం, రక్షణ సామర్థ్యంపై కూడా ప్రభావం చూపుతుంది.
అందుకే దూర రైలు ప్రయాణంలో ఒక రాత్రి గానీ, అర్ధరాత్రి వరకు చదివే అలవాటు గానీ మీ నిద్ర చక్రాన్ని దెబ్బతీయవచ్చు.
7.5 థైరాయిడ్ గ్రంథి (Thyroid gland)
థైరాయిడ్ గ్రంథికి వాయునాళానికి ఇరువైపులా ఒక్కోటి చొప్పున రెండు లంబాలు (Lobes) ఉంటాయి. ఇస్త్మస్ (Isthmus) అనే సంయోజక కణజాలంతో కూడిన పలుచని పొర వాటిని కలుపుతుంది.
ఇది పుటికలు (Follicles), ఆధార (స్ట్రోమల్) కణజాలంతో తయారవుతుంది. ప్రతి పుటికలో ఒక కుహరాన్ని చుట్టుకున్న పుటికా కణాలు ఉంటాయి.
పుటికా కణాలు రెండు హార్మోన్లను తయారు చేస్తాయి: టెట్రాఅయోడోథైరోనిన్ లేదా థైరాక్సిన్ (T₄), ట్రైఅయోడోథైరోనిన్ (T₃).
సాధారణ హార్మోన్ సంశ్లేషణకు అయోడిన్ తప్పనిసరి. అందుకే భారతదేశంలో ఉప్పుకు అయోడిన్ కలుపుతారు.
థైరాయిడ్ థైరోకాల్సిటోనిన్ (TCT) అనే ప్రోటీన్ హార్మోన్ను కూడా స్రవిస్తుంది; ఇది రక్త కాల్షియం స్థాయిని తగ్గించి నియంత్రిస్తుంది.
T₃, T₄ పనులు
ఆధార జీవక్రియ రేటు (BMR) ను నియంత్రిస్తాయి.
RBC ల ఏర్పాటుకు సహాయపడతాయి.
కార్బోహైడ్రేట్లు, ప్రోటీన్లు, కొవ్వుల జీవక్రియను నియంత్రిస్తాయి.
నీరు, విద్యుత్ విశ్లేషకాల సమతుల్యతను కాపాడతాయి.
| స్థితి | కారణం | ప్రభావాలు |
|---|---|---|
| సాధారణ గాయిటర్ (Goitre, గళగండం) | అయోడిన్ లోపం → హైపోథైరాయిడిజం | థైరాయిడ్ గ్రంథి వాపు (పెద్దదవడం) |
| క్రెటినిజం (Cretinism) | గర్భధారణ సమయంలో హైపోథైరాయిడిజం | శిశువుకు పెరుగుదల ఆగిపోవడం, మానసిక వెనుకబాటుతనం, తక్కువ IQ, అసాధారణ చర్మం, చెవిటి-మూగతనం |
| వయోజన స్త్రీలలో హైపోథైరాయిడిజం | థైరాయిడ్ హార్మోన్లు తక్కువ | క్రమరహిత రుతుచక్రం |
| హైపర్థైరాయిడిజం (Hyperthyroidism) | థైరాయిడ్ కాన్సర్ లేదా గడ్డలు (Nodules) | హార్మోన్ స్థాయి అసాధారణంగా ఎక్కువ, శరీర ధర్మాలు దెబ్బతింటాయి |
| ఎక్సాప్థాల్మిక్ గాయిటర్ (గ్రేవ్స్ వ్యాధి) | హైపర్థైరాయిడిజం యొక్క ఒక రూపం | థైరాయిడ్ పెద్దదవడం, కనుగుడ్లు బయటకు పొడుచుకురావడం, BMR పెరగడం, బరువు తగ్గడం |
సాధించిన ఉదాహరణ 7.2: నేల, నీటిలో అయోడిన్ తక్కువగా ఉన్న ఒక కొండప్రాంత జిల్లాలో అనేక మంది వయోజనులకు మెడ ముందు భాగంలో వాపు ఉంది. సంఘటనల క్రమాన్ని వివరించండి.
సాధన: అయోడిన్ తక్కువగా ఉంటే థైరాయిడ్ సరిపడా T₃, T₄ లను తయారు చేయలేదు. శరీరం హైపోథైరాయిడిజం స్థితిలోకి వెళ్తుంది. అవసరాన్ని తీర్చడానికి ప్రయత్నిస్తూ గ్రంథి పెద్దదవుతుంది; దీనివల్ల సాధారణ గాయిటర్ వస్తుంది. అయోడిన్ కలిపిన ఉప్పు దీన్ని నివారిస్తుంది.
7.6 పారాథైరాయిడ్ గ్రంథులు (Parathyroid glands)
థైరాయిడ్ వెనుక భాగంలో నాలుగు పారాథైరాయిడ్ గ్రంథులు ఉంటాయి, ప్రతి లంబంలో ఒక జత. ఇవి పెప్టైడ్ హార్మోన్ అయిన పారాథైరాయిడ్ హార్మోన్ (PTH) ను స్రవిస్తాయి.
PTH స్రావాన్ని రక్తంలోని Ca²⁺ స్థాయి నియంత్రిస్తుంది.
PTH రక్త Ca²⁺ ను పెంచుతుంది, కాబట్టి ఇది హైపర్కాల్సిమిక్ (Hypercalcaemic) హార్మోన్.
ఇది ఎముకలపై పనిచేసి ఎముక పునఃశోషణను (Bone resorption; కరిగించడం లేదా ఖనిజాలను తొలగించడం) ఉత్తేజపరుస్తుంది.
మూత్రపిండ నాళికలు Ca²⁺ ను పునఃశోషణ చేసేలా ఉత్తేజపరుస్తుంది.
జీర్ణమైన ఆహారం నుంచి Ca²⁺ శోషణను పెంచుతుంది.
PTH, TCT ఒకదానికి వ్యతిరేకంగా పనిచేసి కాల్షియం సమతుల్యతను కాపాడతాయి. PTH మరీ తగ్గితే రక్త Ca²⁺ తగ్గి, కండరాలు టెటనీ ఈడ్పులకు గురవవచ్చు (అధ్యాయం 5).
సాధించిన ఉదాహరణ 7.3: పాలు, పనీర్ ఎక్కువగా ఉన్న భోజనం తర్వాత రక్త Ca²⁺ పెరుగుతుంది. ఏ హార్మోన్, ఏ గ్రంథి నుంచి పనిచేస్తుంది? దీర్ఘ ఉపవాసంలో ఏమి జరుగుతుంది?
సాధన: అధిక Ca²⁺ థైరాయిడ్ నుంచి థైరోకాల్సిటోనిన్ విడుదలను ప్రేరేపిస్తుంది, అది Ca²⁺ ను తగ్గిస్తుంది. దీర్ఘ ఉపవాసంలో Ca²⁺ తగ్గుతుంది, కాబట్టి పారాథైరాయిడ్ల నుంచి PTH పెరిగి, ఎముక నుంచి Ca²⁺ ను విడుదల చేస్తుంది, మూత్రపిండంలో దాన్ని కాపాడుతుంది.
థైమస్ (సంక్షిప్త గమనిక). థైమస్ (Thymus) ఊపిరితిత్తుల మధ్య, ఉరోస్థి వెనుక, బృహద్ధమని ఉదర భాగంలో ఉంటుంది. ఇది థైమోసిన్లు (Thymosins) అనే పెప్టైడ్ హార్మోన్లను స్రవిస్తుంది; ఇవి T-లింఫోసైట్ల విభేదనకు సహాయపడతాయి, ప్రతిరోధకాల ఉత్పత్తిని పెంచుతాయి. వృద్ధాప్యంలో థైమస్ క్షీణిస్తుంది, అందుకే వృద్ధుల్లో రోగనిరోధక ప్రతిస్పందనలు బలహీనపడతాయి.
7.7 అధివృక్క గ్రంథులు (Adrenal glands)
ప్రతి మూత్రపిండం ముందు (పూర్వ) భాగంలో ఒక అధివృక్క గ్రంథి ఉంటుంది. ప్రతి దానికి మధ్యలో అధివృక్క దవ్వ (Adrenal medulla), బయట అధివృక్క వల్కలం (Adrenal cortex) ఉంటాయి.
అధివృక్క దవ్వ
ఇది అడ్రినలిన్ (ఎపినెఫ్రిన్), నారడ్రినలిన్ (నార్ఎపినెఫ్రిన్) లను స్రవిస్తుంది. వీటిని కలిపి కాటెకోలమైన్లు (Catecholamines) అంటారు.
ఏ ఒత్తిడి లేదా అత్యవసర స్థితిలోనైనా ఇవి వేగంగా విడుదలవుతాయి, అందుకే వీటిని అత్యవసర హార్మోన్లు లేదా పోరాట-పలాయన (Fight or flight) హార్మోన్లు అంటారు. ఇవి:
జాగరూకతను పెంచుతాయి, కనుపాపలను విస్తరింపజేస్తాయి, వెంట్రుకలు నిలబడేలా చేస్తాయి (రోమహర్షణం, Piloerection), చెమట పట్టిస్తాయి;
గుండె రేటు, గుండె సంకోచ బలం, శ్వాస రేటును పెంచుతాయి;
గ్లైకోజెన్ను విచ్ఛిన్నం చేసి రక్త గ్లూకోజ్ను పెంచుతాయి;
లిపిడ్లు, ప్రోటీన్లను విచ్ఛిన్నం చేస్తాయి.
అధివృక్క వల్కలం
వల్కలంలో లోపలి నుంచి బయటికి మూడు పొరలు ఉంటాయి: జోనా రెటిక్యులారిస్ (Zona reticularis), జోనా ఫాసికులాటా (Zona fasciculata), జోనా గ్లోమెరులోసా (Zona glomerulosa). ఇది కార్టికాయిడ్లను (Corticoids) స్రవిస్తుంది.
| సమూహం | ప్రధాన హార్మోన్ | చర్యలు |
|---|---|---|
| గ్లూకోకార్టికాయిడ్లు (కార్బోహైడ్రేట్ జీవక్రియ) | కార్టిసాల్ (Cortisol) | గ్లూకోనియోజెనెసిస్, లైపోలైసిస్, ప్రోటియోలైసిస్లను ఉత్తేజపరుస్తాయి; కణాలు అమైనో ఆమ్లాలను గ్రహించడం, వాడుకోవడం నిరోధిస్తాయి; హృదయ-రక్తనాళ వ్యవస్థ, మూత్రపిండ విధులను కాపాడతాయి; వాపు నిరోధకం; రోగనిరోధక ప్రతిస్పందనను అణచివేస్తాయి; RBC ఉత్పత్తిని ఉత్తేజపరుస్తాయి |
| ఖనిజకార్టికాయిడ్లు (నీరు, విద్యుత్ విశ్లేషకాల సమతుల్యత) | ఆల్డోస్టిరాన్ (Aldosterone) | మూత్రపిండ నాళికలపై పనిచేస్తాయి: Na⁺, నీటి పునఃశోషణం, K⁺, ఫాస్ఫేట్ విసర్జన; విద్యుత్ విశ్లేషకాలు, శరీర ద్రవ ఘనపరిమాణం, ద్రావాభిసరణ పీడనం, రక్తపీడనాలను కాపాడతాయి |
| ఆండ్రోజెనిక్ స్టెరాయిడ్లు (స్వల్ప పరిమాణంలో) | — | యౌవనదశలో చంకలు, జఘన భాగం, ముఖంపై వెంట్రుకల పెరుగుదల |
అడిసన్ వ్యాధి (Addison's disease): అధివృక్క వల్కలం హార్మోన్ల ఉత్పత్తి తగ్గడం. ఇది కార్బోహైడ్రేట్ జీవక్రియను మార్చి, తీవ్రమైన బలహీనత, అలసటను కలిగిస్తుంది.
7.8 క్లోమం (Pancreas)
క్లోమం ఒక సమ్మిళిత గ్రంథి (Composite gland): ఇది బహిఃస్రావ, అంతఃస్రావ గ్రంథి రెండూ. దీని అంతఃస్రావ భాగం లాంగర్హాన్స్ ద్వీపాలు (Islets of Langerhans). సాధారణ మానవ క్లోమంలో సుమారు 1 నుండి 2 మిలియన్ ద్వీపాలు ఉంటాయి; ఇవి క్లోమ కణజాలంలో 1 నుండి 2% మాత్రమే.
| లక్షణం | గ్లూకగాన్ (Glucagon) | ఇన్సులిన్ (Insulin) |
|---|---|---|
| కణాలు | α-కణాలు | β-కణాలు |
| రసాయన స్వభావం | పెప్టైడ్ | పెప్టైడ్ |
| ప్రధాన లక్ష్యాలు | కాలేయ కణాలు (Hepatocytes) | కాలేయ కణాలు, కొవ్వు కణాలు (Adipocytes) |
| చర్యలు | గ్లైకోజినోలైసిస్; గ్లూకోనియోజెనెసిస్; కణాలు గ్లూకోజ్ గ్రహించడాన్ని తగ్గిస్తుంది | కణాలు గ్లూకోజ్ గ్రహించడం, వాడుకోవడం పెంచుతుంది; గ్లైకోజెనెసిస్ (గ్లూకోజ్ → గ్లైకోజెన్) |
| రక్త గ్లూకోజ్పై ప్రభావం | పెంచుతుంది (హైపర్గ్లైసిమిక్) | తగ్గిస్తుంది (హైపోగ్లైసిమిక్) |
గ్లూకగాన్, ఇన్సులిన్ ఒకదాన్నొకటి సమతుల్యం చేసుకుంటాయి. దీర్ఘకాల హైపర్గ్లైసిమియా మధుమేహం (Diabetes mellitus) కు దారితీస్తుంది. మూత్రంలో గ్లూకోజ్ కోల్పోతుంది, హానికరమైన కీటోన్ దేహాలు (Ketone bodies) ఏర్పడతాయి. రోగులకు ఇన్సులిన్ చికిత్స ఇస్తారు.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.4: ఒక విద్యార్థిని పెళ్లిలో అన్నం, స్వీట్లు తిన్నది. రెండు గంటల తర్వాత ఆమె రక్త గ్లూకోజ్ మళ్లీ సాధారణ స్థాయికి వచ్చింది. తర్వాతి భోజనానికి ముందు ఆమె ఏమీ తినకపోయినా అది స్థిరంగా ఉంటుంది. ప్రతి సమయంలో ఏ హార్మోన్లు పనిచేస్తాయి?
సాధన: భోజనం తర్వాత β-కణాల నుంచి వచ్చే ఇన్సులిన్ గ్లూకోజ్ను కాలేయ, కొవ్వు కణాలలోకి పంపి గ్లైకోజెన్గా నిల్వ చేస్తుంది. భోజనాల మధ్య α-కణాల నుంచి వచ్చే గ్లూకగాన్ కాలేయ గ్లైకోజెన్ను విచ్ఛిన్నం చేసి, గ్లూకోనియోజెనెసిస్ను నడిపిస్తూ గ్లూకోజ్ను నిలబెడుతుంది.
7.9 బీజకోశాలు (Gonads)
వృషణం (Testis)
ఒక జత వృషణాలు ముష్కగోణి (Scrotal sac) లో ఉంటాయి. వృషణం ప్రాథమిక పురుష లైంగిక అవయవం, అంతఃస్రావ గ్రంథి కూడా. దీనిలో శుక్రోత్పాదక నాళికలు (Seminiferous tubules), ఆధార లేదా మధ్యాంతర కణజాలం (Interstitial tissue) ఉంటాయి. నాళికల మధ్య ఖాళీలలో ఉండే లీడిగ్ కణాలు (Leydig cells, మధ్యాంతర కణాలు) ఆండ్రోజెన్లను (Androgens), ప్రధానంగా టెస్టోస్టిరాన్ను (Testosterone) తయారు చేస్తాయి.
ఆండ్రోజెన్లు:
పురుష అనుబంధ లైంగిక అవయవాలైన ఎపిడిడిమిస్, శుక్రవాహిక (Vas deferens), శుక్రాశయాలు, ప్రోస్టేట్, మూత్రమార్గం అభివృద్ధి, పరిపక్వత, పనితీరును నియంత్రిస్తాయి;
కండరాల పెరుగుదల, ముఖం, చంకలలో వెంట్రుకలు, దూకుడుతనం, తక్కువ స్థాయి (గంభీర) గొంతును ప్రేరేపిస్తాయి;
శుక్రకణోత్పత్తిలో ప్రధాన ఉత్తేజక పాత్ర పోషిస్తాయి;
CNS పై పనిచేసి పురుష లైంగిక ప్రవర్తనను (Libido) ప్రభావితం చేస్తాయి;
ప్రోటీన్, కార్బోహైడ్రేట్ జీవక్రియపై ఉపచయ (Anabolic) ప్రభావాలు చూపుతాయి.
అండాశయం (Ovary)
ఒక జత అండాశయాలు ఉదరంలో ఉంటాయి. అండాశయం ప్రాథమిక స్త్రీ లైంగిక అవయవం; ప్రతి రుతుచక్రంలో ఒక అండాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది. దీనిలో అండాశయ పుటికలు (Ovarian follicles), ఆధార కణజాలం ఉంటాయి. ఇది రెండు సమూహాల స్టెరాయిడ్ హార్మోన్లను తయారు చేస్తుంది.
| హార్మోన్ | తయారుచేసేది | చర్యలు |
|---|---|---|
| ఈస్ట్రోజెన్ (Estrogen) | ప్రధానంగా పెరుగుతున్న అండాశయ పుటికలు | స్త్రీ ద్వితీయ లైంగిక అవయవాల పెరుగుదల, చర్య; అండాశయ పుటికల అభివృద్ధి; ఎక్కువ స్థాయి గొంతు వంటి స్త్రీ ద్వితీయ లైంగిక లక్షణాలు; స్తన గ్రంథుల అభివృద్ధి; స్త్రీ లైంగిక ప్రవర్తన |
| ప్రొజెస్టిరాన్ (Progesterone) | అండోత్సర్గం తర్వాత పగిలిన పుటిక నుంచి ఏర్పడే కార్పస్ ల్యూటియం | గర్భధారణకు తోడ్పడుతుంది; స్తన గ్రంథుల్లో వాయుగోణుల వంటి (పాలు నిల్వ చేసే) సంచులను ఏర్పరచి పాల స్రావాన్ని ఉత్తేజపరుస్తుంది |
7.10 గుండె, మూత్రపిండం, జీర్ణకోశ మార్గం హార్మోన్లు
అంతఃస్రావ గ్రంథులు కాని కొన్ని కణజాలాలు కూడా హార్మోన్లను స్రవిస్తాయి.
| మూలం | హార్మోన్ | చర్య |
|---|---|---|
| గుండె కర్ణిక గోడ | కర్ణిక నేట్రియూరెటిక్ కారకం (ANF) | రక్తపీడనం పెరిగినప్పుడు రక్తనాళాలను విస్తరింపజేసి రక్తపీడనాన్ని తగ్గిస్తుంది |
| మూత్రపిండంలోని జక్స్టాగ్లోమెరులార్ కణాలు | ఎరిత్రోపొయిటిన్ (Erythropoietin) | ఎరిత్రోపొయిసిస్ను (RBC ఏర్పాటు) ఉత్తేజపరుస్తుంది |
| జీర్ణకోశం | గాస్ట్రిన్ (Gastrin) | జఠర గ్రంథులపై పనిచేస్తుంది; HCl, పెప్సినోజెన్ స్రావం |
| జీర్ణకోశం | సెక్రిటిన్ (Secretin) | బహిఃస్రావ క్లోమంపై పనిచేస్తుంది; నీరు, బైకార్బొనేట్ అయాన్ల స్రావం |
| జీర్ణకోశం | కోలిసిస్టోకైనిన్ (CCK) | క్లోమం, పిత్తాశయంపై పనిచేస్తుంది; క్లోమ ఎంజైమ్లు, పైత్యరస స్రావం |
| జీర్ణకోశం | జఠర నిరోధక పెప్టైడ్ (GIP) | జఠర స్రావాన్ని, చలనశీలతను నిరోధిస్తుంది |
అంతఃస్రావేతర అనేక కణజాలాలు కణజాలాల సాధారణ పెరుగుదల, మరమ్మతుకు అవసరమైన పెరుగుదల కారకాలను (Growth factors) స్రవిస్తాయి.
7.11 హార్మోన్ చర్యా విధానం (ప్రాథమిక భావన)
హార్మోన్ తనకు ప్రత్యేక గ్రాహకాలు (Receptors) ఉన్న కణాలపై మాత్రమే పనిచేస్తుంది. కణత్వచంపై ఉండే గ్రాహకాలు త్వచ బంధిత గ్రాహకాలు (Membrane-bound receptors). కణం లోపల ఉండేవి కణాంతర్గత గ్రాహకాలు (Intracellular receptors), ఎక్కువగా కేంద్రక గ్రాహకాలు. హార్మోన్ తన గ్రాహకంతో బంధించి హార్మోన్-గ్రాహక సంక్లిష్టాన్ని ఏర్పరుస్తుంది; ఇది లక్ష్య కణజాలంలో జీవరసాయన మార్పులను ప్రేరేపిస్తుంది.
| రసాయన స్వభావం | ఉదాహరణలు |
|---|---|
| పెప్టైడ్, పాలీపెప్టైడ్, ప్రోటీన్ హార్మోన్లు | ఇన్సులిన్, గ్లూకగాన్, పీయూష హార్మోన్లు, హైపోథలామిక్ హార్మోన్లు |
| స్టెరాయిడ్లు | కార్టిసాల్, టెస్టోస్టిరాన్, ఎస్ట్రాడయోల్, ప్రొజెస్టిరాన్ |
| అయోడోథైరోనిన్లు | థైరాయిడ్ హార్మోన్లు (T₃, T₄) |
| అమైనో ఆమ్ల ఉత్పన్నాలు | ఎపినెఫ్రిన్ |
| లక్షణం | త్వచ బంధిత గ్రాహక మార్గం | కణాంతర్గత గ్రాహక మార్గం |
|---|---|---|
| సాధారణ హార్మోన్లు | ప్రోటీన్, పెప్టైడ్ హార్మోన్లు, ఎపినెఫ్రిన్ | స్టెరాయిడ్ హార్మోన్లు, అయోడోథైరోనిన్లు |
| హార్మోన్ కణంలోకి ప్రవేశిస్తుందా? | సాధారణంగా లేదు | అవును |
| సంకేతం ఎలా పనిచేస్తుంది | చక్రీయ AMP (cAMP), IP₃, Ca²⁺ వంటి ద్వితీయ సందేశవాహకాలను (Second messengers) పుట్టిస్తుంది; ఇవి కణ జీవక్రియను నియంత్రిస్తాయి | హార్మోన్-గ్రాహక సంక్లిష్టం జీనోమ్తో చర్య జరిపి జన్యు వ్యక్తీకరణను లేదా క్రోమోజోమ్ పనితీరును నియంత్రిస్తుంది |
| ఫలితం | శరీరధర్మ, అభివృద్ధి ప్రభావాలు | శరీరధర్మ, అభివృద్ధి ప్రభావాలు |
ప్రోటీన్ హార్మోన్లు లిపిడ్ త్వచాన్ని సులభంగా దాటలేవు, కాబట్టి బయటి నుంచే పనిచేస్తాయి. స్టెరాయిడ్లు లిపిడ్లో కరుగుతాయి, కాబట్టి త్వచాన్ని దాటి లోపల పనిచేస్తాయి.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.5: చర్యా విధానం ప్రకారం వర్గీకరించండి: ఇన్సులిన్, కార్టిసాల్, థైరాక్సిన్, అడ్రినలిన్, FSH.
సాధన: ద్వితీయ సందేశవాహకాలతో త్వచ బంధిత గ్రాహకాలు: ఇన్సులిన్, అడ్రినలిన్, FSH. జన్యువులపై పనిచేసే కణాంతర్గత గ్రాహకాలు: కార్టిసాల్ (స్టెరాయిడ్), థైరాక్సిన్ (అయోడోథైరోనిన్).
7.12 ప్రధాన పట్టిక: గ్రంథి → హార్మోన్ → విధి → రుగ్మత
| గ్రంథి | హార్మోన్ | ప్రధాన విధి | రుగ్మత (అల్ప లేదా అధిక) |
|---|---|---|---|
| హైపోథలామస్ | విడుదల, నిరోధక హార్మోన్లు (GnRH, సొమాటోస్టాటిన్) | పీయూష గ్రంథిని నియంత్రిస్తాయి | — |
| పూర్వ పీయూష గ్రంథి | GH | పెరుగుదల | బాల్యంలో అల్పం: పీయూష మరుగుజ్జుతనం. బాల్యంలో అధికం: అతికాయత్వం. వయోజనులలో అధికం: అక్రోమెగాలీ |
| పూర్వ పీయూష గ్రంథి | PRL | స్తన పెరుగుదల, పాల తయారీ | — |
| పూర్వ పీయూష గ్రంథి | TSH | థైరాయిడ్ను ఉత్తేజపరుస్తుంది | — |
| పూర్వ పీయూష గ్రంథి | ACTH | అధివృక్క వల్కలాన్ని ఉత్తేజపరుస్తుంది (గ్లూకోకార్టికాయిడ్లు) | — |
| పూర్వ పీయూష గ్రంథి | LH, FSH | బీజకోశ విధి, అండోత్సర్గం, శుక్రకణోత్పత్తి | — |
| పార్స్ ఇంటర్మీడియా | MSH | చర్మ వర్ణకీకరణ | — |
| పర పీయూష గ్రంథి (హైపోథలామస్లో తయారీ) | ఆక్సిటోసిన్ | గర్భాశయ సంకోచం, పాలు బయటకు రావడం | — |
| పర పీయూష గ్రంథి (హైపోథలామస్లో తయారీ) | వాసోప్రెసిన్ (ADH) | మూత్రపిండంలో నీటి పునఃశోషణ | అల్పం: డయాబెటిస్ ఇన్సిపిడస్ (Diabetes insipidus) |
| పీనియల్ | మెలటోనిన్ | దినవారీ లయ, నిద్ర-మేలుకువ చక్రం | — |
| థైరాయిడ్ | T₃, T₄ | BMR, RBC ఏర్పాటు, జీవక్రియ, నీరు-విద్యుత్ విశ్లేషకాల సమతుల్యత | అల్పం: గాయిటర్ (అయోడిన్ లోపం), క్రెటినిజం (గర్భధారణలో). అధికం: ఎక్సాప్థాల్మిక్ గాయిటర్ |
| థైరాయిడ్ | థైరోకాల్సిటోనిన్ | రక్త Ca²⁺ ను తగ్గిస్తుంది | — |
| పారాథైరాయిడ్ | PTH | రక్త Ca²⁺ ను పెంచుతుంది | అల్పం: రక్త Ca²⁺ తగ్గడం, టెటనీ |
| థైమస్ | థైమోసిన్లు | T-కణాల విభేదన, ప్రతిరోధకాల ఉత్పత్తి | వృద్ధాప్యంలో బలహీన రోగనిరోధకత |
| అధివృక్క దవ్వ | అడ్రినలిన్, నారడ్రినలిన్ | పోరాట-పలాయన చర్య | — |
| అధివృక్క వల్కలం | కార్టిసాల్ | గ్లూకోనియోజెనెసిస్, వాపు నిరోధకం, రోగనిరోధకతను అణచివేస్తుంది | అల్పం (ఆల్డోస్టిరాన్తో పాటు): అడిసన్ వ్యాధి |
| అధివృక్క వల్కలం | ఆల్డోస్టిరాన్ | Na⁺, నీటి పునఃశోషణ, K⁺ విసర్జన | అల్పం: అడిసన్ వ్యాధిలో భాగం |
| క్లోమం (α-కణాలు) | గ్లూకగాన్ | రక్త గ్లూకోజ్ను పెంచుతుంది | — |
| క్లోమం (β-కణాలు) | ఇన్సులిన్ | రక్త గ్లూకోజ్ను తగ్గిస్తుంది | అల్పం: మధుమేహం |
| వృషణం (లీడిగ్ కణాలు) | టెస్టోస్టిరాన్ | పురుష లైంగిక అవయవాలు, లక్షణాలు, శుక్రకణోత్పత్తి | — |
| అండాశయం (పుటికలు) | ఈస్ట్రోజెన్ | స్త్రీ లైంగిక అవయవాలు, లక్షణాలు | — |
| అండాశయం (కార్పస్ ల్యూటియం) | ప్రొజెస్టిరాన్ | గర్భధారణకు తోడ్పాటు, పాలు నిల్వచేసే సంచులు | — |
సాధించిన ఉదాహరణ 7.6: చికిత్స పొందని థైరాయిడ్ లోపం ఉన్న తల్లికి పుట్టిన శిశువులో పెరుగుదల ఆగిపోవడం, తక్కువ IQ, చెవిటి-మూగతనం కనిపిస్తున్నాయి. రుగ్మత, గ్రంథి పేర్లు చెప్పండి.
సాధన: క్రెటినిజం; గర్భధారణ సమయంలో హైపోథైరాయిడిజం దీనికి కారణం. గ్రంథి థైరాయిడ్.
సాధించిన ఉదాహరణ 7.7: ఒక రోగికి తీవ్రమైన బలహీనత, అలసట, తక్కువ రక్తపీడనం, రక్తంలో తక్కువ Na⁺, రక్త చక్కెర నియంత్రణ సరిగా లేకపోవడం ఉన్నాయి. కార్టిసాల్, ఆల్డోస్టిరాన్ రెండూ తక్కువగా ఉన్నాయి. రుగ్మత పేరు చెప్పండి.
సాధన: అడిసన్ వ్యాధి; అధివృక్క వల్కల హార్మోన్ల ఉత్పత్తి తగ్గడం దీనికి కారణం. తక్కువ ఆల్డోస్టిరాన్ వల్ల Na⁺, నీరు కోల్పోతారు; తక్కువ కార్టిసాల్ కార్బోహైడ్రేట్ జీవక్రియను దెబ్బతీస్తుంది.
త్వరిత పునశ్చరణ
హైపోథలామస్ పూర్వ పీయూష గ్రంథిని పోర్టల్ రక్తం ద్వారా, పర పీయూష గ్రంథిని నాడుల ద్వారా నియంత్రిస్తుంది.
పార్స్ డిస్టాలిస్: GH, PRL, TSH, ACTH, LH, FSH. పార్స్ ఇంటర్మీడియా: MSH. న్యూరోహైపోఫిసిస్ హైపోథలామస్లో తయారైన ఆక్సిటోసిన్, ADH లను విడుదల చేస్తుంది.
GH: అతికాయత్వం, పీయూష మరుగుజ్జుతనం, అక్రోమెగాలీ. ADH లోపం: డయాబెటిస్ ఇన్సిపిడస్.
పీనియల్: మెలటోనిన్. థైరాయిడ్: T₃, T₄, TCT. పారాథైరాయిడ్: PTH Ca²⁺ ను పెంచుతుంది.
అధివృక్క దవ్వ: కాటెకోలమైన్లు. వల్కలం: గ్లోమెరులోసా (బయట), ఫాసికులాటా, రెటిక్యులారిస్ (లోపల); కార్టిసాల్, ఆల్డోస్టిరాన్.
α-కణాలు: గ్లూకగాన్ (హైపర్గ్లైసిమిక్). β-కణాలు: ఇన్సులిన్ (హైపోగ్లైసిమిక్).
లీడిగ్ కణాలు: టెస్టోస్టిరాన్. పుటికలు: ఈస్ట్రోజెన్. కార్పస్ ల్యూటియం: ప్రొజెస్టిరాన్.
త్వచ గ్రాహకాలు: పెప్టైడ్లు, ద్వితీయ సందేశవాహకాలు (cAMP, IP₃, Ca²⁺). కణాంతర్గత: స్టెరాయిడ్లు, అయోడోథైరోనిన్లు, జన్యు వ్యక్తీకరణ.
NEET లో సాధారణ తప్పులు
పర పీయూష గ్రంథి ఆక్సిటోసిన్, ADH లను తయారు చేస్తుందని చెప్పడం. అది వాటిని నిల్వ చేసి విడుదల మాత్రమే చేస్తుంది; తయారుచేసేది హైపోథలామస్.
క్రెటినిజం (గర్భధారణలో హైపోథైరాయిడిజం, శిశువుపై ప్రభావం) ను ఎక్సాప్థాల్మిక్ గాయిటర్ (హైపర్థైరాయిడిజం) తో కలిపేయడం.
గ్లూకగాన్ను హైపోగ్లైసిమిక్ అనడం. గ్లూకగాన్ గ్లూకోజ్ను పెంచుతుంది; ఇన్సులిన్ తగ్గిస్తుంది.
అధివృక్క వల్కల పొరల క్రమాన్ని తారుమారు చేయడం. బయటి నుంచి లోపలికి: గ్లోమెరులోసా, ఫాసికులాటా, రెటిక్యులారిస్.
స్టెరాయిడ్ హార్మోన్లు cAMP ని వాడతాయని చెప్పడం. స్టెరాయిడ్లు కణాంతర్గత గ్రాహకాల ద్వారా జన్యువులపై పనిచేస్తాయి.
CCK, GIP లను కలిపేయడం: CCK పైత్యరసం, క్లోమ ఎంజైమ్లను విడుదల చేయిస్తుంది; GIP జఠర స్రావాన్ని నిరోధిస్తుంది.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7
స్థాయి 1: భావన పరీక్ష
1. నాళాలు లేకుండా స్రావాలను నేరుగా రక్తంలోకి విడుదల చేసే గ్రంథులు (a) అంతఃస్రావ గ్రంథులు (b) బహిఃస్రావ గ్రంథులు (c) చెమట గ్రంథులు (d) లాలాజల గ్రంథులు
2. పీయూష గ్రంథి ఉండే ఎముక గుంట పేరు (a) సెల్లా టర్సికా (b) ఫోరామెన్ మాగ్నమ్ (c) నాడీ కుల్య (d) ఎసిటాబ్యులం
3. పీయూష గ్రంథిలోని పార్స్ ఇంటర్మీడియా స్రవించేది (a) GH (b) MSH (c) ఆక్సిటోసిన్ (d) TSH
4. పీనియల్ గ్రంథి స్రవించేది (a) థైరాక్సిన్ (b) కార్టిసాల్ (c) మెలటోనిన్ (d) గ్లూకగాన్
5. థైరాయిడ్ రెండు లంబాలను కలిపేది (a) కార్పస్ కల్లోసమ్ (b) వారధి (c) ఇస్త్మస్ (d) పీయూష కాడ
6. మానవుల్లో పారాథైరాయిడ్ గ్రంథుల సంఖ్య (a) ఒకటి (b) రెండు (c) ఆరు (d) నాలుగు
7. లాంగర్హాన్స్ ద్వీపాలలోని β-కణాలు స్రవించేది (a) గ్లూకగాన్ (b) MSH (c) ఇన్సులిన్ (d) కార్టిసాల్
8. లీడిగ్ కణాలు తయారు చేసేవి (a) ఈస్ట్రోజెన్ (b) ఆండ్రోజెన్లు, ప్రధానంగా టెస్టోస్టిరాన్ (c) FSH (d) ప్రొజెస్టిరాన్
9. కార్పస్ ల్యూటియం ప్రధానంగా స్రవించేది (a) ఈస్ట్రోజెన్ (b) LH (c) FSH (d) ప్రొజెస్టిరాన్
10. పోరాట-పలాయన హార్మోన్లు (a) ఇన్సులిన్, గ్లూకగాన్ (b) T₃, T₄ (c) ఈస్ట్రోజెన్, ప్రొజెస్టిరాన్ (d) అడ్రినలిన్, నారడ్రినలిన్
స్థాయి 2: NEET స్థాయి
11. అక్రోమెగాలీకి కారణం (a) బాల్యంలో GH తక్కువ (b) బాల్యంలో GH అధికం (c) వయోజనులలో, ముఖ్యంగా మధ్య వయసులో GH అధికం (d) TSH తక్కువ
12. హైపోథలామస్లో తయారై న్యూరోహైపోఫిసిస్ నుంచి విడుదలయ్యే హార్మోన్ ఏది? (a) GH (b) TSH (c) ప్రొలాక్టిన్ (d) ఆక్సిటోసిన్
13. రుగ్మతను దాని కారణంతో జతపరచండి.
కాలమ్ I: (A) క్రెటినిజం (B) ఎక్సాప్థాల్మిక్ గాయిటర్ (C) అడిసన్ వ్యాధి (D) డయాబెటిస్ ఇన్సిపిడస్
కాలమ్ II: (i) అధివృక్క వల్కల హార్మోన్ల ఉత్పత్తి తగ్గడం (ii) గర్భధారణలో హైపోథైరాయిడిజం (iii) ADH సంశ్లేషణ లేదా విడుదలలో లోపం (iv) హైపర్థైరాయిడిజం యొక్క ఒక రూపం
(a) A-ii, B-iv, C-i, D-iii (b) A-iv, B-ii, C-i, D-iii (c) A-ii, B-i, C-iv, D-iii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
14. గ్లూకగాన్ (a) హైపోగ్లైసిమిక్ హార్మోన్ (b) కాలేయ కణాల్లో గ్లైకోజినోలైసిస్, గ్లూకోనియోజెనెసిస్లను ఉత్తేజపరుస్తుంది (c) β-కణాల నుంచి స్రవిస్తుంది (d) కొవ్వు కణాలు గ్లూకోజ్ గ్రహించడాన్ని పెంచుతుంది
15. ప్రధాన ఖనిజకార్టికాయిడ్ (a) ఆల్డోస్టిరాన్ (b) కార్టిసాల్ (c) అడ్రినలిన్ (d) టెస్టోస్టిరాన్
16. అధివృక్క వల్కలం అతి వెలుపలి పొర (a) జోనా గ్లోమెరులోసా (b) జోనా ఫాసికులాటా (c) జోనా రెటిక్యులారిస్ (d) అధివృక్క దవ్వ
17. రక్త కాల్షియాన్ని తగ్గించే హార్మోన్ ఏది? (a) పారాథైరాయిడ్ హార్మోన్ (b) కార్టిసాల్ (c) ఆల్డోస్టిరాన్ (d) థైరోకాల్సిటోనిన్
18. కణాంతర్గత గ్రాహకాల ద్వారా పనిచేసే హార్మోన్లు (a) ఇన్సులిన్, గ్లూకగాన్ (b) స్టెరాయిడ్ హార్మోన్లు, అయోడోథైరోనిన్లు (c) అడ్రినలిన్, నారడ్రినలిన్ (d) అన్ని పెప్టైడ్ హార్మోన్లు
19. ద్వితీయ సందేశవాహకాలలో ఉండేవి (a) చక్రీయ AMP, IP₃, Ca²⁺ (b) DNA, RNA (c) ATP, ADP మాత్రమే (d) Na⁺, K⁺ మాత్రమే
20. హైపోథలామస్ నుంచి వచ్చే GnRH ఉత్తేజపరిచేది (a) గొనాడోట్రోఫిన్లను తయారుచేసి విడుదల చేయమని పీయూష గ్రంథిని (b) నేరుగా థైరాయిడ్ను (c) అధివృక్క దవ్వను (d) లాంగర్హాన్స్ ద్వీపాలను
21. హైపోథలామస్ నుంచి వచ్చే సొమాటోస్టాటిన్ (a) పెరుగుదల హార్మోన్ విడుదలను ఉత్తేజపరుస్తుంది (b) పీయూష గ్రంథి నుంచి పెరుగుదల హార్మోన్ విడుదలను నిరోధిస్తుంది (c) ఇన్సులిన్ విడుదలను ఉత్తేజపరుస్తుంది (d) TSH ను విడుదల చేస్తుంది
22. స్త్రీలలో FSH (a) అండాశయ పుటికల పెరుగుదల, అభివృద్ధిని ఉత్తేజపరుస్తుంది (b) అండోత్సర్గాన్ని ప్రేరేపిస్తుంది (c) కార్పస్ ల్యూటియంను నిలబెడుతుంది (d) పాలు బయటకు రావడానికి కారణమవుతుంది
స్థాయి 3: సవాలు
23. ఒక వ్యక్తి ఆహారంలో కొన్నేళ్లుగా అయోడిన్ లేదు. అత్యంత సంభావ్య సంఘటనల క్రమం (a) T₄ పెరిగి థైరాయిడ్ కుచించుకుపోతుంది (b) థైరాయిడ్ కుచించుకుపోయి BMR పెరుగుతుంది (c) T₃, T₄ తగ్గి, థైరాయిడ్ గాయిటర్గా పెద్దదవుతుంది (d) PTH పెరిగి రక్త Ca²⁺ తగ్గుతుంది
24. ఒక రోగికి బరువు తగ్గడం, కనుగుడ్లు బయటకు పొడుచుకురావడం, థైరాయిడ్ పెద్దదవడం, అధిక BMR ఉన్నాయి. రుగ్మత (a) క్రెటినిజం (b) అడిసన్ వ్యాధి (c) ఎక్సాప్థాల్మిక్ గాయిటర్ (d) అక్రోమెగాలీ
25. వృద్ధుల్లో థైమస్ క్షీణిస్తుంది. దీని సంభావ్య ఫలితం (a) ఎక్కువ థైమోసిన్లు (b) బలహీనమైన రోగనిరోధక ప్రతిస్పందనలు (c) రక్త Ca²⁺ పెరగడం (d) మరుగుజ్జుతనం
26. ఒక రోగికి తీవ్రమైన బలహీనత, అలసట, మారిన కార్బోహైడ్రేట్ జీవక్రియ ఉన్నాయి; కార్టిసాల్, ఆల్డోస్టిరాన్ తక్కువ. రుగ్మత (a) డయాబెటిస్ ఇన్సిపిడస్ (b) అక్రోమెగాలీ (c) క్రెటినిజం (d) అడిసన్ వ్యాధి
27. ఏ జత తప్పుగా జతపరచబడింది? (a) గాస్ట్రిన్: HCl, పెప్సినోజెన్ స్రావం (b) సెక్రిటిన్: క్లోమం నుంచి నీరు, బైకార్బొనేట్ స్రావం (c) కోలిసిస్టోకైనిన్: జఠర స్రావాన్ని, చలనశీలతను నిరోధిస్తుంది (d) ఎరిత్రోపొయిటిన్: RBC ఏర్పాటు
28. ఒక పిల్లవాడిలో పెరుగుదల హార్మోన్ చాలా తక్కువగా తయారవుతుంది. ఆ పిల్లవాడిలో కనిపించేది (a) పీయూష మరుగుజ్జుతనం (b) అతికాయత్వం (c) అక్రోమెగాలీ (d) క్రెటినిజం
29. ప్రతిపాదన (A): ఇన్సులిన్ ఒక హైపర్గ్లైసిమిక్ హార్మోన్.
కారణం (R): ఇన్సులిన్ కణాలు గ్లూకోజ్ గ్రహించడాన్ని పెంచి, గ్లైకోజెనెసిస్ను ఉత్తేజపరుస్తుంది.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A కు సరైన వివరణ (b) రెండూ సరైనవి, కానీ R అనేది A కు వివరణ కాదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది
30. వాక్యం I: త్వచ బంధిత గ్రాహకాలతో బంధించే హార్మోన్లు సాధారణంగా లక్ష్య కణంలోకి ప్రవేశించవు.
వాక్యం II: స్టెరాయిడ్ హార్మోన్లు ఎక్కువగా జీనోమ్పై పనిచేసే హార్మోన్-గ్రాహక సంక్లిష్టం ద్వారా జన్యు వ్యక్తీకరణను నియంత్రిస్తాయి.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది
జవాబులు మరియు కారణాలు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 1 | a | అంతఃస్రావ గ్రంథులు నాళరహితాలు |
| 2 | a | పీయూష గ్రంథి సెల్లా టర్సికాలో ఉంటుంది |
| 3 | b | పార్స్ ఇంటర్మీడియా MSH మాత్రమే తయారు చేస్తుంది |
| 4 | c | పీనియల్ మెలటోనిన్ను స్రవిస్తుంది |
| 5 | c | ఇస్త్మస్ లంబాలను కలుపుతుంది |
| 6 | d | నాలుగు పారాథైరాయిడ్లు |
| 7 | c | β-కణాలు ఇన్సులిన్ను తయారు చేస్తాయి |
| 8 | b | లీడిగ్ కణాలు ఆండ్రోజెన్లను తయారు చేస్తాయి |
| 9 | d | కార్పస్ ల్యూటియం ప్రొజెస్టిరాన్ను తయారు చేస్తుంది |
| 10 | d | కాటెకోలమైన్లు అత్యవసర హార్మోన్లు |
| 11 | c | వయోజనులలో GH అధికం అక్రోమెగాలీకి కారణం |
| 12 | d | ఆక్సిటోసిన్ హైపోథలామస్లో తయారవుతుంది |
| 13 | a | క్రెటినిజం హైపోథైరాయిడ్, గ్రేవ్స్ హైపర్థైరాయిడ్, అడిసన్ వల్కలం, DI అంటే ADH |
| 14 | b | గ్లూకగాన్ కాలేయం ద్వారా గ్లూకోజ్ను పెంచుతుంది |
| 15 | a | ఆల్డోస్టిరాన్ ప్రధాన ఖనిజకార్టికాయిడ్ |
| 16 | a | గ్లోమెరులోసా అతి వెలుపలిది |
| 17 | d | TCT Ca²⁺ ను తగ్గిస్తుంది |
| 18 | b | స్టెరాయిడ్లు, అయోడోథైరోనిన్లు కణాలలోకి ప్రవేశిస్తాయి |
| 19 | a | cAMP, IP₃, Ca²⁺ |
| 20 | a | GnRH గొనాడోట్రోఫిన్లను విడుదల చేయిస్తుంది |
| 21 | b | సొమాటోస్టాటిన్ GH విడుదలను నిరోధిస్తుంది |
| 22 | a | FSH పుటికలను పెంచుతుంది |
| 23 | c | అయోడిన్ లోపం హైపోథైరాయిడిజం, గాయిటర్కు దారితీస్తుంది |
| 24 | c | కనుగుడ్లు పొడుచుకురావడంతో హైపర్థైరాయిడిజం |
| 25 | b | థైమోసిన్ తగ్గి, రోగనిరోధకత బలహీనం |
| 26 | d | అధివృక్క వల్కల హార్మోన్లు తక్కువ |
| 27 | c | జఠర స్రావాన్ని నిరోధించేది GIP, CCK కాదు |
| 28 | a | బాల్యంలో GH తక్కువ = పీయూష మరుగుజ్జుతనం |
| 29 | d | ఇన్సులిన్ గ్లూకోజ్ను తగ్గిస్తుంది; అది హైపోగ్లైసిమిక్ |
| 30 | a | రెండూ హార్మోన్ చర్యను సరిగా వర్ణిస్తాయి |
అధ్యాయం 7 పునశ్చరణ పత్రం
ఒక్క పేజీ సారాంశం
హార్మోన్లు అతి సూక్ష్మ పరిమాణంలో కణాంతర సందేశవాహకాలుగా పనిచేసే పోషకేతర రసాయనాలు.
హైపోథలామస్: నాడీ స్రావక కణాలు విడుదల హార్మోన్లను (ఉదా. GnRH), నిరోధక హార్మోన్లను (ఉదా. సొమాటోస్టాటిన్ GH ను నిరోధిస్తుంది) తయారు చేస్తాయి; ఇవి పోర్టల్ వ్యవస్థ ద్వారా పీయూష గ్రంథిని చేరతాయి.
పీయూష గ్రంథి: ఎడినోహైపోఫిసిస్ (పార్స్ డిస్టాలిస్: GH, PRL, TSH, ACTH, LH, FSH; పార్స్ ఇంటర్మీడియా: MSH), న్యూరోహైపోఫిసిస్ (హైపోథలామస్లో తయారైన ఆక్సిటోసిన్, వాసోప్రెసిన్లను నిల్వ చేసి విడుదల చేస్తుంది).
GH అధికం: అతికాయత్వం (పిల్లలు), అక్రోమెగాలీ (వయోజనులు); GH లోపం: పీయూష మరుగుజ్జుతనం. ADH తక్కువ: డయాబెటిస్ ఇన్సిపిడస్.
పీనియల్: మెలటోనిన్ (నిద్ర–మేలుకువ లయ, శరీర ఉష్ణోగ్రత, వర్ణకీకరణ, రుతుచక్రం).
థైరాయిడ్: T₄, T₃ (BMR, RBC ఏర్పాటు, జీవక్రియ); థైరోకాల్సిటోనిన్ రక్త Ca²⁺ ను తగ్గిస్తుంది. అయోడిన్ లోపం → గాయిటర్; గర్భధారణలో హైపోథైరాయిడిజం → శిశువులో క్రెటినిజం; గ్రేవ్స్ వ్యాధి = కనుగుడ్లు పొడుచుకురావడంతో కూడిన హైపర్థైరాయిడిజం.
పారాథైరాయిడ్: PTH రక్త Ca²⁺ ను పెంచుతుంది (ఎముక పునఃశోషణ, మూత్రపిండ పునఃశోషణ, పేగు శోషణ).
థైమస్: T-లింఫోసైట్ల అభివృద్ధికి థైమోసిన్లు; వృద్ధాప్యంలో కుచించుకుపోతుంది.
అధివృక్క దవ్వ: అడ్రినలిన్, నారడ్రినలిన్ (అత్యవసర హార్మోన్లు). అధివృక్క వల్కలం: గ్లోమెరులోసా (ఆల్డోస్టిరాన్), ఫాసికులాటా (కార్టిసాల్), రెటిక్యులారిస్ (ఆండ్రోజెన్లు). వల్కల హార్మోన్లు తక్కువ → అడిసన్ వ్యాధి.
క్లోమ ద్వీపాలు: α-కణాలు గ్లూకగాన్ (గ్లూకోజ్ను పెంచుతుంది), β-కణాలు ఇన్సులిన్ (గ్లూకోజ్ను తగ్గిస్తుంది). దీర్ఘకాల హైపర్గ్లైసిమియా → మధుమేహం.
వృషణం: లీడిగ్ కణాలు ఆండ్రోజెన్లను (టెస్టోస్టిరాన్) తయారు చేస్తాయి. అండాశయం: ఈస్ట్రోజెన్ (పెరుగుతున్న పుటికలు), ప్రొజెస్టిరాన్ (కార్పస్ ల్యూటియం).
ఇతర మూలాలు: ANF (గుండె కర్ణికలు), ఎరిత్రోపొయిటిన్ (మూత్రపిండ JG కణాలు), గాస్ట్రిన్, సెక్రిటిన్, CCK, GIP (జీర్ణకోశం).
ప్రోటీన్, పెప్టైడ్ హార్మోన్లు త్వచ గ్రాహకాలు, ద్వితీయ సందేశవాహకాలను (cAMP, IP₃, Ca²⁺) వాడతాయి; స్టెరాయిడ్లు, అయోడోథైరోనిన్లు కణాంతర్గత గ్రాహకాలను వాడి జన్యు వ్యక్తీకరణను మారుస్తాయి.
తప్పక గుర్తుంచుకోవాల్సిన పట్టిక
| హార్మోన్ | మూలం | ప్రధాన చర్య లేదా రుగ్మత |
|---|---|---|
| GH | పార్స్ డిస్టాలిస్ | పెరుగుదల; అతికాయత్వం, అక్రోమెగాలీ, మరుగుజ్జుతనం |
| ADH | హైపోథలామస్ (న్యూరోహైపోఫిసిస్ ద్వారా) | నీటి పునఃశోషణ; లోపిస్తే డయాబెటిస్ ఇన్సిపిడస్ |
| మెలటోనిన్ | పీనియల్ | దినవారీ లయ |
| PTH | పారాథైరాయిడ్ | రక్త Ca²⁺ ను పెంచుతుంది |
| థైరోకాల్సిటోనిన్ | థైరాయిడ్ | రక్త Ca²⁺ ను తగ్గిస్తుంది |
| కార్టిసాల్ | జోనా ఫాసికులాటా | గ్లూకోనియోజెనెసిస్; వాపు నిరోధకం |
| ఇన్సులిన్ | ద్వీపాలలోని β-కణాలు | రక్త గ్లూకోజ్ను తగ్గిస్తుంది |
| ఎరిత్రోపొయిటిన్ | మూత్రపిండ JG కణాలు | RBC ఏర్పాటు |
జ్ఞాపక సూత్రాలు
"GFR = Salt, Sugar, Sex" (అధివృక్క వల్కలం, బయట నుంచి లోపలికి): G = గ్లోమెరులోసా ఉప్పు హార్మోన్ (ఆల్డోస్టిరాన్), F = ఫాసికులాటా చక్కెర హార్మోన్ (కార్టిసాల్), R = రెటిక్యులారిస్ లైంగిక హార్మోన్లు (ఆండ్రోజెన్లు).
"FLAT PiG" — పార్స్ డిస్టాలిస్ హార్మోన్లు: F = FSH, L = LH, A = ACTH, T = TSH, P = ప్రొలాక్టిన్, G = GH.
"ఆల్ఫా పెంచుతుంది, బీటా దించుతుంది" (Alpha Adds glucose, Beta Brings it down): α-కణాల గ్లూకగాన్ గ్లూకోజ్ను పెంచుతుంది, β-కణాల ఇన్సులిన్ తగ్గిస్తుంది.
"PTH పైకి లాగుతుంది, కాల్సిటోనిన్ కోసేస్తుంది" (PTH Pulls Ca up, Calcitonin Cuts it): రక్త కాల్షియంపై వ్యతిరేక ప్రభావాలు.
"అతికాయత్వం పిల్లల్లో, అక్రోమెగాలీ అప్పుడు వయోజనుల్లో" (Gigantism Grows in kids, Acromegaly in Adults): పెరుగుదల ఆగకముందు, ఆగిన తర్వాత GH అధికం.
భావనా అనుసంధానాలు
ADH, ఆల్డోస్టిరాన్, ANF మూత్రపిండాన్ని నియంత్రిస్తాయి (అధ్యాయం 4); అడ్రినలిన్ గుండె వెలువరిని పెంచుతుంది (అధ్యాయం 3).
హైపోథలామస్ ముందు మెదడులో భాగం (అధ్యాయం 6): ఇది నాడీ నియంత్రణను హార్మోన్లతో కలుపుతుంది.
LH, FSH, ఈస్ట్రోజెన్, ప్రొజెస్టిరాన్, రుతుచక్రం ప్రత్యుత్పత్తి పుస్తకంలో (జీవశాస్త్రం పుస్తకం 6) కొనసాగుతాయి; వృక్ష హార్మోన్లు వృక్ష శరీరధర్మ శాస్త్ర పుస్తకంలో (జీవశాస్త్రం పుస్తకం 4) ఉన్నాయి.
అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 7, స్థాయి 4 (కొత్త NEET విధానం)
31. జాబితా I (హార్మోన్) ను జాబితా II (మూలం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. మెలటోనిన్ B. థైమోసిన్లు C. థైరోకాల్సిటోనిన్ D. గ్లూకగాన్
జాబితా II: i. క్లోమ ద్వీపాలలోని α-కణాలు ii. థైరాయిడ్ iii. పీనియల్ iv. థైమస్
(a) A-iv, B-iii, C-ii, D-i (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i
32. జాబితా I (రుగ్మత) ను జాబితా II (కారణం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. అతికాయత్వం B. అక్రోమెగాలీ C. క్రెటినిజం D. అడిసన్ వ్యాధి
జాబితా II: i. అధివృక్క వల్కల హార్మోన్ల స్రావం తక్కువ ii. వయోజనులలో GH అధికం iii. బాల్యంలో GH అధికం iv. పిండ అభివృద్ధి సమయంలో థైరాయిడ్ హార్మోన్ లోపం
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (c) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (d) A-iii, B-iv, C-ii, D-i
33. జాబితా I (అధివృక్క గ్రంథి భాగం) ను జాబితా II (స్రావం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. జోనా గ్లోమెరులోసా B. జోనా ఫాసికులాటా C. జోనా రెటిక్యులారిస్ D. అధివృక్క దవ్వ
జాబితా II: i. స్వల్ప పరిమాణంలో ఆండ్రోజెన్లు ii. అడ్రినలిన్, నారడ్రినలిన్ iii. ఆల్డోస్టిరాన్ iv. కార్టిసాల్
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii
34. జాబితా I (జీర్ణకోశ హార్మోన్) ను జాబితా II (చర్య) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. గాస్ట్రిన్ B. సెక్రిటిన్ C. కోలిసిస్టోకైనిన్ D. GIP
జాబితా II: i. HCl, పెప్సినోజెన్ స్రావాన్ని ఉత్తేజపరుస్తుంది ii. క్లోమం నుంచి నీరు, బైకార్బొనేట్ విడుదల iii. క్లోమ ఎంజైమ్లు, పైత్యరసం విడుదల iv. జఠర స్రావాన్ని, చలనశీలతను నిరోధిస్తుంది
(a) A-i, B-ii, C-iii, D-iv (b) A-ii, B-i, C-iii, D-iv (c) A-i, B-iii, C-ii, D-iv (d) A-iv, B-ii, C-iii, D-i
35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. హైపోథలామస్లో నాడీ స్రావక కణాలు ఉంటాయి.
B. హైపోథలామస్ నుంచి వచ్చే సొమాటోస్టాటిన్ GH విడుదలను నిరోధిస్తుంది.
C. ఆక్సిటోసిన్, వాసోప్రెసిన్ పర పీయూష గ్రంథిలో సంశ్లేషించబడతాయి.
D. పార్స్ ఇంటర్మీడియా MSH ను స్రవిస్తుంది.
(a) నాలుగు (b) మూడు (c) రెండు (d) ఒకటి
36. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. ఇన్సులిన్ ప్రధానంగా కాలేయ కణాలు, కొవ్వు కణాలపై పనిచేసి రక్త గ్లూకోజ్ను తగ్గిస్తుంది.
B. గ్లూకగాన్ గ్లైకోజినోలైసిస్ను ఉత్తేజపరుస్తుంది.
C. దీర్ఘకాల హైపర్గ్లైసిమియా మధుమేహానికి దారితీస్తుంది.
D. ఇన్సులిన్ α-కణాల నుంచి స్రవించబడుతుంది.
(a) A, D మాత్రమే (b) B, D మాత్రమే (c) A, B, C, D (d) A, B, C మాత్రమే
37. కాల్షియం నియంత్రణ గురించి కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. PTH రక్త Ca²⁺ ను పెంచుతుంది.
B. PTH ఎముక పునఃశోషణను ఉత్తేజపరుస్తుంది.
C. థైరోకాల్సిటోనిన్ రక్త Ca²⁺ ను పెంచుతుంది.
D. PTH మూత్రపిండ నాళికలు Ca²⁺ ను పునఃశోషణ చేసేలా ఉత్తేజపరుస్తుంది.
(a) రెండు (b) ఒకటి (c) మూడు (d) నాలుగు
38. హార్మోన్ చర్య గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. FSH, ఇన్సులిన్ త్వచ గ్రాహకాలతో బంధించి ద్వితీయ సందేశవాహకాలను వాడతాయి.
B. స్టెరాయిడ్ హార్మోన్లు కణాంతర్గత గ్రాహకాలతో బంధించి జన్యు వ్యక్తీకరణను నియంత్రిస్తాయి.
C. cAMP, IP₃, Ca²⁺ ద్వితీయ సందేశవాహకాలుగా పనిచేయగలవు.
D. అయోడోథైరోనిన్లు త్వచ గ్రాహకాల ద్వారా మాత్రమే పనిచేస్తాయి.
(a) A, B, C మాత్రమే (b) A, D మాత్రమే (c) B, D మాత్రమే (d) A, B, C, D
39. ఆరోగ్యవంతుడైన వ్యక్తికి తీపి భోజనం తర్వాత రక్త గ్లూకోజ్ పెరిగి సుమారు రెండు గంటల్లో సాధారణ స్థాయికి వచ్చినట్లు ఒక గ్రాఫ్ చూపిస్తుంది. దాన్ని ప్రధానంగా కిందకు తీసుకువచ్చే హార్మోన్ ఏది? (a) గ్లూకగాన్ (b) కార్టిసాల్ (c) అడ్రినలిన్ (d) ఇన్సులిన్
40. ఒక పట్టిక ఇద్దరు రోగులను వర్ణిస్తుంది. P: T₃, T₄ తక్కువ, మెడ వాపు, అయోడిన్ తక్కువగా ఉన్న కొండప్రాంతంలో నివసిస్తాడు. Q: థైరాయిడ్ హార్మోన్లు ఎక్కువ, కనుగుడ్లు బయటకు పొడుచుకురావడం, బరువు తగ్గడం. రోగ నిర్ధారణలు: (a) P గ్రేవ్స్ వ్యాధి; Q సాధారణ గాయిటర్ (b) P అయోడిన్ లోపం వల్ల గాయిటర్; Q గ్రేవ్స్ వ్యాధి (c) P క్రెటినిజం; Q అక్రోమెగాలీ (d) P అడిసన్ వ్యాధి; Q గ్రేవ్స్ వ్యాధి
41. ఒక ఫ్లోచార్ట్: హైపోథలామస్ → GnRH → పీయూష గ్రంథి X, Y లను విడుదల చేస్తుంది → బీజకోశాలు. X, Y లను గుర్తించండి. (a) TSH, ACTH (b) GH, ప్రొలాక్టిన్ (c) LH, FSH (d) MSH, ఆక్సిటోసిన్
Q42–43 కోసం సందర్భం: 12 ఏళ్ల అనన్య తన తోటి విద్యార్థుల కంటే చాలా పొట్టిగా ఉంది, కానీ ఆమె శరీరం సమానుపాతంలో ఉంది; ఆమె GH స్థాయి తక్కువ. ఆమె మేనమామ (45) తన దవడ, చేతులు, పాదాలు నెమ్మదిగా పెద్దవుతున్నట్లు గమనిస్తాడు; అతని GH స్థాయి ఎక్కువ.
42. అనన్యకు ఎక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉన్నది: (a) GH తక్కువ వల్ల పీయూష మరుగుజ్జుతనం (b) క్రెటినిజం (c) అక్రోమెగాలీ (d) అతికాయత్వం
43. ఆమె మేనమామకు ఎక్కువగా ఉండే అవకాశం ఉన్నది: (a) అతికాయత్వం (b) పీయూష మరుగుజ్జుతనం (c) అడిసన్ వ్యాధి (d) వయోజన దశలో GH అధికం వల్ల అక్రోమెగాలీ
44. కేవలం స్టెరాయిడ్ హార్మోన్లు ఉన్న సమూహం ఏది? (a) ఇన్సులిన్, గ్లూకగాన్, కార్టిసాల్ (b) థైరాక్సిన్, అడ్రినలిన్, టెస్టోస్టిరాన్ (c) కార్టిసాల్, టెస్టోస్టిరాన్, ప్రొజెస్టిరాన్ (d) FSH, LH, ఈస్ట్రడయోల్
45. హార్మోన్, మూలం ఏ జత సరైనది? (a) ఎరిత్రోపొయిటిన్ – గుండె (b) ANF – గుండె కర్ణిక గోడ; ఎరిత్రోపొయిటిన్ – మూత్రపిండ JG కణాలు (c) గాస్ట్రిన్ – మూత్రపిండం (d) ANF – క్లోమం
స్థాయి 4 జవాబులు
| Q | Ans | కారణం |
|---|---|---|
| 31 | c | పీనియల్, థైమస్, థైరాయిడ్, α-కణాలు |
| 32 | b | పిల్లలు, వయోజనులలో GH అధికం, పిండ హైపోథైరాయిడిజం, అధివృక్క వల్కల వైఫల్యం |
| 33 | d | ఆల్డోస్టిరాన్, కార్టిసాల్, ఆండ్రోజెన్లు, కాటెకోలమైన్లు |
| 34 | a | గాస్ట్రిన్ ఆమ్లం, సెక్రిటిన్ బైకార్బొనేట్, CCK ఎంజైమ్లు-పైత్యరసం, GIP నిరోధిస్తుంది |
| 35 | b | ఆక్సిటోసిన్, వాసోప్రెసిన్ హైపోథలామస్లో తయారవుతాయి |
| 36 | d | ఇన్సులిన్ β-కణాల నుంచి వస్తుంది |
| 37 | c | థైరోకాల్సిటోనిన్ రక్త Ca²⁺ ను తగ్గిస్తుంది |
| 38 | a | అయోడోథైరోనిన్లు కణాంతర్గత గ్రాహకాలను వాడతాయి |
| 39 | d | ఇన్సులిన్ హైపోగ్లైసిమిక్ హార్మోన్ |
| 40 | b | అయోడిన్ లోప గాయిటర్; హైపర్థైరాయిడ్ గ్రేవ్స్ వ్యాధి |
| 41 | c | GnRH గొనాడోట్రోఫ్లపై పనిచేస్తుంది: LH, FSH |
| 42 | a | GH తక్కువతో సమానుపాత పొట్టితనం |
| 43 | d | వయోజన GH అధికం దవడ, చేతులు, పాదాలను పెద్దవి చేస్తుంది |
| 44 | c | మూడూ స్టెరాయిడ్లే |
| 45 | b | కర్ణికల నుంచి ANF, JG కణాల నుంచి ఎరిత్రోపొయిటిన్ |