Chapter 3 of 10 · 34 min read

అధ్యాయం 1: ఆరోగ్యం, వ్యాధులు మరియు వ్యాధికారకాలు (Health, Disease and Pathogens)

వ్యాధి లేనంత మాత్రాన శరీరం ఆరోగ్యంగా ఉన్నట్లు కాదు. ఆరోగ్యం అంటే ఏమిటి, సాధారణ మానవ వ్యాధులను ఏ సూక్ష్మజీవులు, పుఴువులు కలిగిస్తాయి, అవి ఎలా వ్యాపిస్తాయి, వాటిని ఎలా అడ్డుకుంటాం అనే విషయాలను ఈ అధ్యాయం వివరిస్తుంది.

మీరు ఏమి నేర్చుకుంటారు

  • ఆరోగ్యం అంటే ఏమిటి, దానిని ప్రభావితం చేసే మూడు అంశాలు

  • సంక్రామిక మరియు అసంక్రామిక వ్యాధుల మధ్య తేడా

  • సిలబస్‌లో పేర్కొన్న పది వ్యాధుల వ్యాధికారకం, వ్యాప్తి, లక్షణాలు, నివారణ

  • మనిషిలో మరియు దోమలో Plasmodium పూర్తి జీవిత చక్రం

  • వాహక నియంత్రణ, పరిశుభ్రత ఒకేసారి అనేక వ్యాధులను ఎందుకు నివారిస్తాయి

1.1 ఆరోగ్యం అంటే ఏమిటి?

శతాబ్దాల పాటు ప్రజలు ఆరోగ్యం అంటే 'హ్యూమర్స్' (humors) అనే శరీర ద్రవాల సమతుల్యత అని నమ్మారు. గ్రీకు వైద్యుడు హిప్పోక్రేట్స్, భారతీయ ఆయుర్వేదం రెండూ ఇలాంటి అభిప్రాయాలనే కలిగి ఉండేవి. తర్వాత విలియమ్ హార్వే రక్తం సంవృత ప్రసరణలో ప్రవహిస్తుందని చూపాడు. 'నల్ల పిత్తం' (black bile) ఉన్న వ్యక్తికి కూడా శరీర ఉష్ణోగ్రత సాధారణంగానే ఉంటుందని థర్మామీటర్ చూపించింది. ఈ ఆవిష్కరణలు హ్యూమర్ భావనను బలహీనపరిచాయి.

నేడు ఆరోగ్యం (Health) అంటే పూర్తి శారీరక, మానసిక మరియు సామాజిక శ్రేయస్సు ఉన్న స్థితి. జ్వరం లేకపోయినా ఎప్పుడూ ఆందోళనతో, ఒంటరిగా ఉండే వ్యక్తి పూర్తి ఆరోగ్యవంతుడు కాదు.

ఆరోగ్యాన్ని మూడు వర్గాల అంశాలు ప్రభావితం చేస్తాయి:

  1. జన్యు లోపాలు: తల్లిదండ్రుల నుంచి వారసత్వంగా వచ్చిన లేదా పుట్టుకతోనే ఉన్న లోపాలు.

  2. సంక్రమణలు (Infections): వ్యాధిని కలిగించే జీవులు శరీరంలోకి ప్రవేశించి పెరగడం.

  3. జీవనశైలి: మనం తీసుకునే ఆహారం, నీరు, విశ్రాంతి, వ్యాయామం, ధూమపానం లేదా మద్యపానం వంటి అలవాట్లు.

మంచి ఆరోగ్యం ఉంటే ప్రజలు బాగా పనిచేస్తారు, ఉత్పాదకత పెరుగుతుంది, ఆయుష్షు పెరుగుతుంది. శిశు మరణాలు, మాతృ మరణాలు కూడా తగ్గుతాయి. సమతుల్య ఆహారం, వ్యక్తిగత పరిశుభ్రత, క్రమం తప్పని వ్యాయామం శరీరాన్ని దృఢంగా ఉంచుతాయి. యోగా శరీరానికీ మనసుకీ రెండింటికీ మేలు చేసే సుదీర్ఘ భారతీయ సంప్రదాయం.

మనసు కూడా ముఖ్యమే. మానసిక ఒత్తిడి శరీర నిరోధక శక్తిని తగ్గించగలదు. రోగనిరోధక, నాడీ, అంతఃస్రావక వ్యవస్థలు ఒకదానితో ఒకటి సంభాషిస్తాయి; అందుకే ఆందోళన చెందే మనసు, బలహీనమైన శరీరం తరచుగా కలిసి వస్తాయి.

1.2 వ్యాధి, వ్యాధికారకాలు మరియు వ్యాధులు ఎలా వ్యాపిస్తాయి

ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అవయవాలు లేదా వ్యవస్థలు సాధారణంగా పనిచేయడం ఆగిపోయి, సంకేతాలు, లక్షణాలు కనిపించే స్థితిని వ్యాధి (Disease) అంటారు. వ్యాధులు రెండు రకాలు:

లక్షణంసంక్రామిక వ్యాధిఅసంక్రామిక వ్యాధి
ఒకరి నుంచి మరొకరికి వ్యాపిస్తుందా?అవునులేదు
కారణంవ్యాధికారకంజన్యువులు, జీవనశైలి, పరిసరాలు, వృద్ధాప్యం
ఉదాహరణలుసాధారణ జలుబు, మలేరియా, ఎయిడ్స్, క్షయక్యాన్సర్, మధుమేహం, గుండె జబ్బు

వ్యాధిని కలిగించే ఏ జీవినైనా వ్యాధికారకం (Pathogen) అంటారు. బ్యాక్టీరియా, వైరస్‌లు, శిలీంధ్రాలు, ప్రోటోజోవాలు, హెల్మింథ్‌లు (పరాన్నజీవ పుఴువులు) వ్యాధికారకాలే. చాలా వ్యాధికారకాలు పరాన్నజీవులు (Parasites): అవి ఆతిథేయి లోపల లేదా దానిపై జీవిస్తూ, దాని నుంచి ఆహారం గ్రహిస్తూ దానికి హాని చేస్తాయి.

వ్యాధికారకాలు శరీరం లోపల బతకగలగాలి. ఉదాహరణకు, జఠరంలోని వ్యాధికారకం ఆమ్లాన్ని తట్టుకోవాలి, పేగులోని పుఴువు జీర్ణ ఎంజైమ్‌లను ఎదుర్కోవాలి. ప్రతి వ్యాధికారకానికి దానిదైన ప్రవేశ మార్గం, దానిదైన లక్ష్య అవయవం ఉంటాయి.

వ్యాప్తి చెందే సాధారణ మార్గాలు:

  • దగ్గు, తుమ్ముల నుంచి వచ్చే తుంపర్లు మరియు ఏరోసోల్స్ (సాధారణ జలుబు, న్యుమోనియా)

  • కలుషిత ఆహారం మరియు నీరు (టైఫాయిడ్, అమీబియాసిస్, ఆస్కారియాసిస్)

  • వాహకాలు (Vectors): సాధారణంగా వ్యాధికారకాన్ని ఒక వ్యక్తి నుంచి మరొకరికి మోసుకెళ్లే కీటకాలు (మలేరియా, ఫైలేరియాసిస్, డెంగీ, చికున్‌గున్యా)

  • సోకిన వ్యక్తితో లేదా వారి వస్తువులతో (తువ్వాలులు, దువ్వెనలు) ప్రత్యక్ష స్పర్శ (తామర)

సంక్రామిక వ్యాధులలో ఎయిడ్స్ వంటి కొన్ని ప్రాణాంతకం కావచ్చు. అసంక్రామిక వ్యాధులలో మరణాలకు ప్రధాన కారణం క్యాన్సర్.

1.3 బ్యాక్టీరియా వ్యాధులు: టైఫాయిడ్ మరియు న్యుమోనియా

టైఫాయిడ్ (Typhoid) Salmonella typhi అనే బ్యాక్టీరియా వల్ల వస్తుంది. ఈ బ్యాక్టీరియా ఉన్న ఆహారం లేదా నీటి ద్వారా అది చిన్నపేగులోకి ప్రవేశిస్తుంది. పేగు గోడ నుంచి రక్తం ద్వారా ఇతర అవయవాలకు చేరుకుంటుంది.

  • లక్షణాలు: ఎడతెరిపి లేకుండా కొనసాగే అధిక జ్వరం (39 నుంచి 40 డిగ్రీల సెల్సియస్), బలహీనత, కడుపునొప్పి, మలబద్ధకం, తలనొప్పి, ఆకలి లేకపోవడం.

  • తీవ్రమైన సందర్భాల్లో పేగుకు రంధ్రం పడవచ్చు; ఇది ప్రాణాంతకం కావచ్చు.

  • విడాల్ పరీక్ష (Widal test) టైఫాయిడ్‌ను నిర్ధారిస్తుంది.

  • కొందరు ఏ లక్షణాలూ లేకుండానే సంవత్సరాల పాటు ఈ బ్యాక్టీరియాను మోస్తూ ఉంటారు. దీనికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ న్యూయార్క్‌లోని వంటమనిషి మేరీ మల్లన్ ('టైఫాయిడ్ మేరీ'); ఆమె వండిన ఆహారం ద్వారా టైఫాయిడ్ వ్యాపించింది.

న్యుమోనియా (Pneumonia) Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae వంటి బ్యాక్టీరియాల వల్ల వస్తుంది. ఇది ఊపిరితిత్తులలోని వాయుకోశాలు (Alveoli) పై సంక్రమిస్తుంది. వాయుకోశాలు ద్రవంతో నిండిపోవడం వల్ల శ్వాస కష్టమవుతుంది.

  • లక్షణాలు: జ్వరం, చలి, దగ్గు, తలనొప్పి.

  • తీవ్రమైన సందర్భాల్లో పెదవులు, వేలి గోళ్లు బూడిద నుంచి నీలి రంగుకు మారతాయి, ఎందుకంటే రక్తంలో ఆక్సిజన్ చాలా తక్కువగా ఉంటుంది.

  • వ్యాప్తి: సోకిన వ్యక్తి వదిలే తుంపర్లు లేదా ఏరోసోల్స్‌ను ఆరోగ్యవంతుడు పీల్చడం ద్వారా, లేదా వారి గ్లాసులు, పాత్రలు పంచుకోవడం ద్వారా.

గమనిక: Haemophilus influenzae పేరులో ఇన్ఫ్లుయెంజా ఉన్నా అది ఒక బ్యాక్టీరియం. ఇన్ఫ్లుయెంజా (ఫ్లూ) వ్యాధి మాత్రం వైరస్ వల్ల వస్తుంది.

1.4 వైరస్ వ్యాధులు: సాధారణ జలుబు, డెంగీ మరియు చికున్‌గున్యా

సాధారణ జలుబు (Common cold) రినోవైరస్‌లు (Rhinoviruses) అనే వైరస్‌ల సమూహం వల్ల వస్తుంది. ఇవి ముక్కు మరియు పై శ్వాస మార్గాన్ని మాత్రమే సోకుతాయి, ఊపిరితిత్తులను కాదు.

  • లక్షణాలు: ముక్కు దిబ్బడం, ముక్కు కారడం, గొంతునొప్పి, గొంతు బొంగురుపోవడం, దగ్గు, తలనొప్పి, అలసట. సాధారణంగా 3 నుంచి 7 రోజులు ఉంటుంది.

  • వ్యాప్తి: దగ్గు లేదా తుమ్ముల తుంపర్లను నేరుగా పీల్చడం ద్వారా, లేదా పెన్నులు, పుస్తకాలు, కప్పులు, తలుపు గుబ్బలు, కంప్యూటర్ కీబోర్డుల వంటి వస్తువుల నుంచి.

డెంగీ (Dengue), చికున్‌గున్యా (Chikungunya) సోకిన Aedes దోమల కాటు ద్వారా వ్యాపించే వైరల్ జ్వరాలు. Aedes చిన్న చిన్న శుభ్రమైన, నిలిచిన నీటిలో పెరుగుతుంది: వాటర్ కూలర్లు, పూల కుండీలు, పాత టైర్లు, మూత లేని ట్యాంకులు, ముఖ్యంగా వర్షాకాలం తర్వాత. ఇది సాధారణంగా పగలు కుడుతుంది.

  • డెంగీ: హఠాత్తుగా అధిక జ్వరం, తీవ్రమైన తలనొప్పి, కళ్ల వెనుక నొప్పి, తీవ్రమైన కండరాలు, కీళ్ల నొప్పి (అందుకే దీనిని 'ఎముకలు విరిగే జ్వరం' (break-bone fever) అంటారు), చర్మంపై దద్దుర్లు. ప్లేట్‌లెట్ సంఖ్య వేగంగా పడిపోవచ్చు; తీవ్రమైన డెంగీ రక్తస్రావాన్ని, షాక్‌ను కలిగించవచ్చు.

  • చికున్‌గున్యా: వారాలు లేదా నెలల పాటు ఉండే తీవ్రమైన కీళ్ల నొప్పితో కూడిన జ్వరం, తరచుగా దద్దుర్లతో. 'వంగిపోయేది' అనే అర్థం ఉన్న పదం నుంచి ఈ పేరు వచ్చింది; కీళ్ల నొప్పివల్ల రోగులు వంగి నడుస్తారు.

  • రెండింటికీ ప్రత్యేక యాంటీవైరల్ మందు వాడరు. చికిత్స అంటే విశ్రాంతి, ద్రవాలు, జ్వర నియంత్రణ. నివారణ అంటే Aedes పెరగకుండా అడ్డుకోవడం.

1.5 శిలీంధ్ర వ్యాధి: తామర (రింగ్‌వార్మ్)

తామర (Ringworm) Microsporum, Trichophyton, Epidermophyton ప్రజాతులకు చెందిన శిలీంధ్రాల వల్ల వస్తుంది. ఇది పుఴువు వల్ల రాదు. ఇది ఏర్పరిచే గుండ్రటి, ఉంగరం లాంటి మచ్చల వల్ల ఆంగ్లంలో ఈ పేరు వచ్చింది.

  • లక్షణాలు: చర్మం, గోళ్లు, తల చర్మంపై పొడిగా, పొలుసులుగా ఉండే గాయాలు, తీవ్రమైన దురద.

  • వేడి, తేమ శిలీంధ్రాల పెరుగుదలకు సహాయపడతాయి; అందుకే గజ్జల్లో, కాలి వేళ్ల మధ్య వంటి చర్మం మడతల్లో తామర ఎక్కువ. తేమతో కూడిన వర్షాకాల వాతావరణం దీన్ని మరింత పెంచుతుంది.

  • వ్యాప్తి: మట్టి నుంచి, లేదా సోకిన వ్యక్తి తువ్వాలులు, బట్టలు, దువ్వెనలు వాడటం ద్వారా.

1.6 ప్రోటోజోవా వ్యాధులు: అమీబియాసిస్ మరియు మలేరియా

అమీబియాసిస్ (Amoebiasis) (అమీబిక విరేచనాలు) Entamoeba histolytica అనే ప్రోటోజోవాన్ వల్ల వస్తుంది. ఇది పెద్దపేగులో ఉంటుంది.

  • లక్షణాలు: మలబద్ధకం, కడుపునొప్పి, పేగుల మెలిపెట్టడం, అధిక శ్లేష్మం మరియు రక్తపు గడ్డలతో కూడిన మలం.

  • వ్యాప్తి: మలంతో కలుషితమైన ఆహారం, నీరు. ఇంటి ఈగలు యాంత్రిక వాహకాలుగా పనిచేస్తాయి: అవి మలంపై వాలి, తర్వాత మూత లేని ఆహారంపై వాలి, తమ కాళ్లపై సిస్టులను మోసుకెళతాయి. ఈగకు స్వయంగా సంక్రమణ ఉండదు.

మలేరియా (Malaria) Plasmodium అనే ప్రోటోజోవాన్ వల్ల వస్తుంది. NEET స్థాయి పుస్తకాల్లో మూడు జాతుల పేర్లు వస్తాయి:

జాతిమలేరియా రకంముఖ్య అంశం
Plasmodium vivaxసాధారణ టెర్షియన్ (Benign tertian)సుమారు ప్రతి 48 గంటలకు జ్వరం; భారతదేశంలో అత్యంత సాధారణం
Plasmodium malariaeక్వార్టన్ (Quartan)సుమారు ప్రతి 72 గంటలకు జ్వరం
Plasmodium falciparumఉగ్ర టెర్షియన్ (Malignant tertian)అత్యంత తీవ్రమైనది; ప్రాణాంతకం కావచ్చు (ఉదా: మెదడు మలేరియా)

వాహకం ఆడ Anopheles దోమ. ఆడ దోమలు మాత్రమే కుడుతాయి, ఎందుకంటే గుడ్లు తయారు చేయడానికి వాటికి రక్తం అవసరం. మగ దోమలు మొక్కల రసాలను ఆహారంగా తీసుకుంటాయి.

1.7 Plasmodium జీవిత చక్రం

Plasmodium కు రెండు ఆతిథేయిలు అవసరం. ఇది మనిషిలో అలైంగికంగా వృద్ధి చెందుతుంది, దోమలో లైంగికంగా ప్రత్యుత్పత్తి జరుపుతుంది. చక్రాన్ని ఒక్కో దశగా అనుసరించండి.

మనిషిలో (అలైంగిక దశ)

  1. సోకిన ఆడ Anopheles దోమ ఒక వ్యక్తిని కుడుతుంది. తన లాలాజలంతో పాటు స్పోరోజోయిట్‌లను (Sporozoites) లోపలికి పంపిస్తుంది; ఇది మనిషికి సంక్రమణ దశ.

  2. స్పోరోజోయిట్‌లు రక్తం ద్వారా కాలేయానికి చేరతాయి. కాలేయ కణాల లోపల అవి అలైంగికంగా వృద్ధి చెందుతాయి (కాలేయ శైజోగనీ). కాలేయ కణాలు పగిలి మెరోజోయిట్‌లు (Merozoites) విడుదలవుతాయి.

  3. మెరోజోయిట్‌లు ఎర్ర రక్త కణాల (RBCs) లోకి ప్రవేశిస్తాయి. ప్రతి RBC లోపల పరాన్నజీవి పెరిగి (వలయ దశ, తర్వాత ట్రోఫోజోయిట్, తర్వాత శైజాంట్) మరిన్ని మెరోజోయిట్‌లుగా విభజించబడుతుంది.

  4. RBC లు ఒకేసారి పగిలి, మెరోజోయిట్‌లతో పాటు హిమోజోయిన్ (Haemozoin) అనే విషపూరిత వ్యర్థాన్ని విడుదల చేస్తాయి. హిమోజోయిన్ వల్ల చలి, అధిక జ్వరం వస్తాయి. కొత్త మెరోజోయిట్‌లు కొత్త RBC లను సోకుతాయి, చక్రం మళ్లీ మళ్లీ జరుగుతుంది; అందుకే జ్వరం క్రమమైన వ్యవధుల్లో తిరిగి వస్తుంది.

  5. RBC లలోని కొన్ని మెరోజోయిట్‌లు విభజించవు. అవి గామిటోసైట్‌లు (Gametocytes) (పుం, స్త్రీ) గా మారతాయి. ఇవి దోమకు సంక్రమణ దశ.

దోమలో (లైంగిక దశ)

  1. ఆడ Anopheles దోమ సోకిన వ్యక్తిని కుట్టి, గామిటోసైట్‌లు ఉన్న రక్తాన్ని పీల్చుకుంటుంది.

  2. దోమ **జఠరం (పేగు)**లో గామిటోసైట్‌ల నుంచి సంయోగబీజాలు ఏర్పడతాయి. పుం, స్త్రీ సంయోగబీజాలు కలుస్తాయి. ఈ ఫలదీకరణం (Fertilisation) వల్ల సంయుక్తబీజం (zygote) ఏర్పడుతుంది.

  3. సంయుక్తబీజం చలించే రూపంగా మారి, జఠర గోడలోకి చొచ్చుకుపోయి, దాని బయటి ఉపరితలంపై సిస్ట్ (ఊసిస్ట్, oocyst) ఏర్పరుస్తుంది.

  4. ఊసిస్ట్ అనేకసార్లు విభజించబడి వేలాది స్పోరోజోయిట్‌లను విడుదల చేస్తుంది.

  5. స్పోరోజోయిట్‌లు దోమ లాలాజల గ్రంథులకు చేరతాయి. ఈ దోమ కొత్త వ్యక్తిని కుడితే చక్రం మళ్లీ మొదలవుతుంది.

చిత్రం 1.1 · మనిషి, ఆడ Anopheles దోమలో Plasmodium జీవిత చక్రం
చిత్రం 1.1 · మనిషి, ఆడ Anopheles దోమలో Plasmodium జీవిత చక్రం

ఎడమ భాగాన్ని పై నుంచి కిందకు, కుడి భాగాన్ని కింద నుంచి పైకి చదవండి; రంగు వేసిన రెండు పెట్టెలు ఒక ఆతిథేయి నుంచి మరొక ఆతిథేయికి వెళ్లే దశలు.

ప్రశ్నజవాబు
మనిషికి సంక్రమణ దశస్పోరోజోయిట్
దోమకు సంక్రమణ దశగామిటోసైట్
మనిషిలో మొదటి వృద్ధి స్థానంకాలేయ కణాలు
జ్వరానికి కారణమైన విషపదార్థంహిమోజోయిన్, RBC లు పగిలినప్పుడు విడుదలవుతుంది
ఫలదీకరణ స్థానంఆడ Anopheles జఠరం (పేగు)
స్పోరోజోయిట్‌లు నిలవ ఉండే చోటుదోమ లాలాజల గ్రంథులు
లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి జరిగే ఆతిథేయి (నిర్ధిష్ట ఆతిథేయి)దోమ
అలైంగిక వృద్ధి జరిగే ఆతిథేయి (మధ్యంతర ఆతిథేయి)మనిషి

గామిటోసైట్‌లు మనిషి RBC లలోనే ఏర్పడతాయి, కానీ సంయోగబీజాలు ఏర్పడటం, కలవడం దోమలో మాత్రమే జరుగుతాయి. అందుకే దోమను నిర్ధిష్ట ఆతిథేయి (definitive host) అంటారు.

1.8 హెల్మింథ్ వ్యాధులు: ఆస్కారియాసిస్ మరియు ఫైలేరియాసిస్

ఆస్కారియాసిస్ (Ascariasis) సాధారణ ఏలికపాము పుఴువు (roundworm) అయిన Ascaris (Ascaris lumbricoides) వల్ల వస్తుంది. ఇది పేగులో ఉండే పరాన్నజీవి.

  • లక్షణాలు: అంతర్గత రక్తస్రావం, కండరాల నొప్పి, జ్వరం, రక్తహీనత, పేగు మార్గం మూసుకుపోవడం.

  • వ్యాప్తి: సోకిన వ్యక్తి మలంలో Ascaris గుడ్లు బయటకు వస్తాయి. గుడ్లు మట్టి, నీరు, మొక్కలకు చేరతాయి. కలుషిత నీరు తాగడం లేదా కడగని కూరగాయలు, పండ్లు తినడం ద్వారా ఆరోగ్యవంతుడికి సంక్రమణ జరుగుతుంది.

ఫైలేరియాసిస్ (Filariasis) (బోదకాలు, elephantiasis) ఫైలేరియల్ పుఴువులైన Wuchereria bancrofti, Wuchereria malayi వల్ల వస్తుంది.

  • ఈ పుఴువులు సాధారణంగా కాళ్లలోని శోషరస నాళాలలో (Lymphatic vessels) అనేక సంవత్సరాలు జీవిస్తాయి. నెమ్మదిగా, దీర్ఘకాలం ఉండే వాపు (వికాసం) కలిగిస్తాయి.

  • కాళ్లు బాగా వాచి ఏనుగు కాళ్లలా కనిపిస్తాయి, అందుకే 'ఎలిఫెంటియాసిస్' అని పేరు. జననేంద్రియాలు కూడా వికృతమవ్వవచ్చు.

  • వ్యాప్తి: సోకిన ఆడ దోమల కాటు, ముఖ్యంగా Culex.

1.9 వ్యాధుల మాస్టర్ పట్టిక

వ్యాధివ్యాధికారకం (రకం)ప్రభావిత అవయవంవ్యాప్తి విధానంముఖ్య లక్షణాలునివారణ
టైఫాయిడ్Salmonella typhi (బ్యాక్టీరియం)చిన్నపేగు, తర్వాత ఇతర అవయవాలుకలుషిత ఆహారం, నీరు39 నుంచి 40 డిగ్రీల సెల్సియస్ కొనసాగే జ్వరం, బలహీనత, కడుపునొప్పి, మలబద్ధకం; విడాల్ పరీక్షశుద్ధమైన నీరు, శుభ్రమైన ఆహారం, పరిశుభ్రత, టీకా
న్యుమోనియాStreptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae (బ్యాక్టీరియా)ఊపిరితిత్తుల వాయుకోశాలుతుంపర్లు, ఏరోసోల్స్, పాత్రలు పంచుకోవడంజ్వరం, చలి, దగ్గు, తలనొప్పి; తీవ్రమైతే నీలి రంగు పెదవులు, గోళ్లుస్పర్శను నివారించడం, టీకాలు, పరిశుభ్రత
సాధారణ జలుబురినోవైరస్‌లు (వైరస్)ముక్కు, పై శ్వాస మార్గంతుంపర్లు, కలుషిత వస్తువులుముక్కు దిబ్బడం, గొంతునొప్పి, దగ్గు, 3 నుంచి 7 రోజులుదగ్గరి స్పర్శ నివారించడం, చేతులు కడగడం
డెంగీడెంగీ వైరస్రక్తం, కండరాలు, కీళ్లుAedes దోమ కాటుఅధిక జ్వరం, కళ్ల వెనుక నొప్పి, కీళ్ల నొప్పి, దద్దుర్లు, తక్కువ ప్లేట్‌లెట్లునిలిచిన నీరు తొలగించడం, దోమతెరలు, వికర్షకాలు
చికున్‌గున్యాచికున్‌గున్యా వైరస్కీళ్లుAedes దోమ కాటుజ్వరం, తీవ్రమైన, దీర్ఘకాల కీళ్ల నొప్పిడెంగీకి లాగే
అమీబియాసిస్Entamoeba histolytica (ప్రోటోజోవాన్)పెద్దపేగుమలంతో కలుషితమైన ఆహారం, నీరు; వాహకాలుగా ఇంటి ఈగలుమలబద్ధకం, పేగుల మెలిపెట్టడం, శ్లేష్మం, రక్తంతో కూడిన మలంశుద్ధమైన నీరు, మూత ఉన్న ఆహారం, ఈగల నియంత్రణ
మలేరియాPlasmodium జాతులు (ప్రోటోజోవాన్)కాలేయం, తర్వాత RBC లుఆడ Anopheles కాటుక్రమమైన వ్యవధుల్లో చలి, అధిక జ్వరం, రక్తహీనతవాహక నియంత్రణ, దోమతెరలు, Gambusia చేపలు
ఆస్కారియాసిస్Ascaris lumbricoides (ఏలికపాము పుఴువు)పేగుకలుషిత నీరు, కూరగాయలు, పండ్లలోని గుడ్లుఅంతర్గత రక్తస్రావం, కండరాల నొప్పి, జ్వరం, రక్తహీనత, పేగు మూసుకుపోవడంకూరగాయలు కడగడం, పారిశుధ్యం
ఫైలేరియాసిస్Wuchereria bancrofti, W. malayi (ఫైలేరియల్ పుఴువులు)శోషరస నాళాలుఆడ Culex దోమ కాటుకాళ్లు, జననేంద్రియాల వాపు (బోదకాలు)వాహక నియంత్రణ, మురుగునీటి పారుదల
తామరMicrosporum, Trichophyton, Epidermophyton (శిలీంధ్రాలు)చర్మం, గోళ్లు, తల చర్మంమట్టి, పంచుకున్న తువ్వాలులు, బట్టలు, దువ్వెనలుపొడిగా, పొలుసులుగా, దురద ఉన్న గాయాలుచర్మాన్ని పొడిగా ఉంచడం, తువ్వాలులు పంచుకోకపోవడం

1.10 నివారణ మరియు నియంత్రణ

ఒక్క చర్య తరచుగా అనేక వ్యాధులను ఆపుతుంది. చర్యలను ఇలా వర్గీకరించండి:

  • వ్యక్తిగత పరిశుభ్రత: శుభ్రమైన శరీరం, సురక్షితమైన తాగునీరు, శుభ్రమైన ఆహారం. పండ్లు, కూరగాయలు తినే ముందు కడగాలి.

  • సామూహిక పరిశుభ్రత: వ్యర్థాలు, విసర్జితాలను సరిగ్గా తొలగించడం, నీటి ట్యాంకులు, జలాశయాలను క్రమం తప్పకుండా శుభ్రపరచడం, హోటళ్లు, క్యాంటీన్‌లలో ఆహారాన్ని పరిశుభ్రంగా నిర్వహించడం.

  • గాలి ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులు (సాధారణ జలుబు, న్యుమోనియా): సోకిన వ్యక్తులతో, వారి వస్తువులతో దగ్గరి స్పర్శ నివారించండి; దగ్గేటప్పుడు నోరు కప్పుకోండి.

  • వాహకాల ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులు (మలేరియా, ఫైలేరియాసిస్, డెంగీ, చికున్‌గున్యా):

    • ఇంటి చుట్టూ నీరు నిలవ ఉండనివ్వకండి. కూలర్లు, కుండీలు, పాత టైర్లను తరచుగా ఖాళీ చేయండి.

    • దోమతెరలు, తలుపులు, కిటికీలకు వైర్ మెష్ వాడండి.

    • గుంటలు, మురుగు కాలువలు, చిత్తడి నేలల్లో కీటకనాశనిని చల్లండి.

    • చెరువుల్లో Gambusia చేపలను వదలండి. అవి దోమ లార్వాలను తింటాయి; ఇది ఒక రకమైన జీవ నియంత్రణ.

  • టీకాలు మరియు ఔషధాలు: పోలియో, డిఫ్తీరియా, న్యుమోనియా, ధనుర్వాతం వంటి అనేక వ్యాధుల నుంచి నేడు టీకాలు రక్షిస్తున్నాయి. మశూచి (స్మాల్‌పాక్స్) పూర్తిగా నిర్మూలించబడింది. యాంటీబయాటిక్‌లు, ఇతర ఔషధాలు అనేక సంక్రమణలను నయం చేస్తాయి.

సాధించిన ఉదాహరణలు

సాధించిన ఉదాహరణ 1.1: హాస్టల్‌లోని ఒక విద్యార్థికి వారం రోజులుగా సుమారు 40 డిగ్రీల సెల్సియస్ జ్వరం, కడుపునొప్పి, మలబద్ధకం, ఆకలి లేకపోవడం ఉన్నాయి. విడాల్ పరీక్ష పాజిటివ్. వ్యాధిని, దాని వ్యాధికారకాన్ని పేర్కొనండి.

సాధన: పేగు లక్షణాలతో కూడిన కొనసాగే అధిక జ్వరం, పాజిటివ్ విడాల్ పరీక్ష టైఫాయిడ్‌ను సూచిస్తాయి. వ్యాధికారకం Salmonella typhi అనే బ్యాక్టీరియం; ఇది కలుషిత ఆహారం లేదా నీటి ద్వారా చిన్నపేగుకు చేరుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.2: అధిక జ్వరం, దగ్గుతో ఉన్న ఒక వృద్ధుడి పెదవులు నీలి రంగుకు మారాయి. ఏ అవయవం ప్రభావితమైంది, పెదవులు ఎందుకు నీలంగా మారాయి?

సాధన: ఇది తీవ్రమైన న్యుమోనియా; ఇది వాయుకోశాలను ప్రభావితం చేస్తుంది. వాయుకోశాలు ద్రవంతో నిండడం వల్ల రక్తంలోకి తక్కువ ఆక్సిజన్ చేరుతుంది. తక్కువ ఆక్సిజన్ ఉన్న రక్తం వల్ల పెదవులు, గోళ్లు బూడిద నుంచి నీలి రంగులో కనిపిస్తాయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.3: Plasmodium లోని ఏ దశ (i) మనిషికి (ii) దోమకు సంక్రమణ దశ?

సాధన: (i) స్పోరోజోయిట్‌లు; దోమ లాలాజలంతో పాటు లోపలికి వెళతాయి. (ii) గామిటోసైట్‌లు; దోమ పీల్చే రక్తంతో పాటు వెళతాయి. ప్రతి దశ ఏ ఆతిథేయిలోకి వెళుతుందో దాని ఆధారంగా ఈ జతను గుర్తుంచుకోండి: స్పోరోజోయిట్‌లు మనిషిలోకి, గామిటోసైట్‌లు దోమలోకి.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.4: మలేరియా రోగికి స్థిరమైన జ్వరం కాకుండా, మళ్లీ మళ్లీ వచ్చే జ్వరం ఎందుకు వస్తుంది?

సాధన: పరాన్నజీవి RBC ల లోపల ఒకే సమయంలో (సమకాలికంగా) వృద్ధి చెందుతుంది. ప్రతి వృద్ధి చక్రం చివరలో చాలా RBC లు ఒకేసారి పగిలి హిమోజోయిన్‌ను విడుదల చేస్తాయి; దానివల్ల చలి, జ్వరం వస్తాయి. తర్వాత కొత్త మెరోజోయిట్‌లు కొత్త RBC లలోకి ప్రవేశించి, తర్వాతి పేలుడు వరకు నిశ్శబ్దంగా పెరుగుతాయి. అందుకే జ్వరం క్రమమైన వ్యవధుల్లో తిరిగి వస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.5: Plasmodium కు మనిషిని కాకుండా దోమను ఎందుకు నిర్ధిష్ట ఆతిథేయి అంటారు?

సాధన: లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి జరిగే ఆతిథేయినే నిర్ధిష్ట ఆతిథేయి అంటారు. సంయోగబీజాలు ఏర్పడి, కలిసి సంయుక్తబీజంగా మారడం దోమ జఠరంలో మాత్రమే జరుగుతుంది. మనిషిలో పరాన్నజీవి అలైంగికంగా మాత్రమే వృద్ధి చెందుతుంది, కాబట్టి మనిషి మధ్యంతర ఆతిథేయి.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.6: వర్షాకాలంలో ఒక మున్సిపల్ బృందం ఒక కాలనీలోని వాటర్ కూలర్లు, పాత టైర్లను ఖాళీ చేస్తుంది. దీనివల్ల ముఖ్యంగా ఏ వ్యాధులు నివారించబడతాయి, ఎలా?

సాధన: ఇది డెంగీ, చికున్‌గున్యాలను నివారిస్తుంది, మలేరియాకు వ్యతిరేకంగా కూడా సహాయపడుతుంది. Aedes (మరియు Anopheles) నిలిచిన నీటిలో గుడ్లు పెడతాయి. ఆ నీటిని తొలగిస్తే వాటి పెరుగుదల చక్రం తెగుతుంది; వైరస్‌ను లేదా పరాన్నజీవిని వ్యాపింపజేసే పెద్ద దోమల సంఖ్య తగ్గుతుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.7: ఒక విద్యార్థి 'తామర, ఆస్కారియాసిస్ రెండూ పుఴువు వ్యాధులే' అని అంటాడు. ఈ వాక్యాన్ని సరిదిద్దండి.

సాధన: ఆస్కారియాసిస్ మాత్రమే పుఴువు వ్యాధి; ఇది ఏలికపాము పుఴువు Ascaris వల్ల వస్తుంది. తామర Microsporum, Trichophyton లేదా Epidermophyton వల్ల వచ్చే శిలీంధ్ర చర్మ వ్యాధి. దాని ఆంగ్ల పేరులోని 'worm' ఉంగరం ఆకారంలోని మచ్చను మాత్రమే సూచిస్తుంది.

సాధించిన ఉదాహరణ 1.8: ఇంటి ఈగలకు అమీబియాసిస్‌తో సంబంధం ఉంది, కానీ Entamoeba తన జీవిత చక్రంలో ఏ భాగాన్నీ ఈగలో పూర్తి చేయదు. ఈగ పాత్ర ఏమిటి?

సాధన: ఇంటి ఈగ ఒక యాంత్రిక వాహకం. అది మలం నుంచి సిస్టులను తన కాళ్లపై, శరీరంపై తీసుకెళ్లి మూత లేని ఆహారంపై వదిలేస్తుంది. మలేరియాకు Anopheles లాగా కాకుండా, ఈగ పరాన్నజీవి వికాసం చెందే జీవ ఆతిథేయి కాదు.

త్వరిత పునశ్చరణ

  • ఆరోగ్యం = పూర్తి శారీరక, మానసిక, సామాజిక శ్రేయస్సు; జన్యువులు, సంక్రమణలు, జీవనశైలి దీన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.

  • బ్యాక్టీరియా: టైఫాయిడ్ (Salmonella typhi, విడాల్ పరీక్ష), న్యుమోనియా (Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, వాయుకోశాలు).

  • వైరస్‌లు: సాధారణ జలుబు (రినోవైరస్‌లు, ఊపిరితిత్తులు కాదు), డెంగీ మరియు చికున్‌గున్యా (Aedes).

  • ప్రోటోజోవాలు: అమీబియాసిస్ (Entamoeba histolytica, పెద్దపేగు, ఇంటి ఈగలు), మలేరియా (Plasmodium, ఆడ Anopheles).

  • హెల్మింథ్‌లు: ఆస్కారియాసిస్ (Ascaris, పేగు), ఫైలేరియాసిస్ (Wuchereria, శోషరస నాళాలు, Culex).

  • శిలీంధ్రాలు: తామర (Microsporum, Trichophyton, Epidermophyton).

  • మలేరియా: స్పోరోజోయిట్‌లు మనిషిలోకి, మొదట కాలేయం, తర్వాత RBC లు; హిమోజోయిన్ వల్ల జ్వరం; గామిటోసైట్‌లు దోమలోకి; ఫలదీకరణం దోమ పేగులో; స్పోరోజోయిట్‌లు లాలాజల గ్రంథుల్లో.

  • Gambusia చేప దోమ లార్వాలను తింటుంది.

NEET లో సాధారణ తప్పులు

  • Haemophilus influenzae న్యుమోనియాను కలిగించే బ్యాక్టీరియం, ఇన్ఫ్లుయెంజాను కాదు.

  • తామర శిలీంధ్ర వ్యాధి, పుఴువు వ్యాధి కాదు. ఆస్కారియాసిస్ పుఴువు వ్యాధి.

  • మనిషికి సంక్రమణ దశ స్పోరోజోయిట్, మెరోజోయిట్ కాదు. మెరోజోయిట్‌లు కాలేయ కణాలు, RBC ల నుంచి బయటకు వస్తాయి.

  • గామిటోసైట్‌లు మనిషి RBC లలో ఏర్పడతాయి, కానీ ఫలదీకరణం దోమ జఠరంలో మాత్రమే జరుగుతుంది.

  • ఫైలేరియాసిస్‌ను Culex, మలేరియాను Anopheles, డెంగీ మరియు చికున్‌గున్యాలను Aedes వ్యాపింపజేస్తాయి. వీటిని తారుమారు చేయకండి.

  • సాధారణ జలుబు ముక్కు, శ్వాస మార్గాన్ని సోకుతుంది, ఊపిరితిత్తులను కాదు. న్యుమోనియా వాయుకోశాలను సోకుతుంది.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1

స్థాయి 1: భావన తనిఖీ

1. టైఫాయిడ్ జ్వరానికి కారణం (a) Salmonella typhi (b) Streptococcus pneumoniae (c) Entamoeba histolytica (d) Haemophilus influenzae

2. విడాల్ పరీక్షను దేనిని నిర్ధారించడానికి వాడతారు? (a) మలేరియా (b) న్యుమోనియా (c) టైఫాయిడ్ (d) అమీబియాసిస్

3. సాధారణ జలుబుకు కారణం (a) Salmonella (b) రినోవైరస్‌లు (c) Plasmodium (d) Microsporum

4. బోదకాలు (ఎలిఫెంటియాసిస్)కు కారణం (a) Ascaris (b) Entamoeba (c) Trichophyton (d) Wuchereria

5. మలేరియాను వ్యాపింపజేసేది (a) ఆడ Anopheles (b) మగ Anopheles (c) ఆడ Culex (d) మగ Aedes

6. మనుషులలో తామరకు కారణం (a) ఏలికపాము పుఴువు (b) శిలీంధ్రాలు (c) ప్రోటోజోవాన్ (d) వైరస్

7. డెంగీ, చికున్‌గున్యా రెండింటినీ వ్యాపింపజేసేది (a) Culex (b) Anopheles (c) ఇంటి ఈగ (d) Aedes

8. Gambusia చేపలను చెరువుల్లో వదిలేది దేనిని నియంత్రించడానికి? (a) ఇంటి ఈగలు (b) దోమ లార్వాలు (c) Ascaris గుడ్లు (d) నీటి నత్తలు

9. న్యుమోనియా ముఖ్యంగా దేనిని ప్రభావితం చేస్తుంది? (a) చిన్నపేగు (b) ముక్కు మరియు గ్రసని (c) ఊపిరితిత్తుల వాయుకోశాలు (d) శోషరస నాళాలు

10. కిందివాటిలో అసంక్రామిక వ్యాధి ఏది? (a) క్యాన్సర్ (b) టైఫాయిడ్ (c) అమీబియాసిస్ (d) సాధారణ జలుబు

స్థాయి 2: NEET స్థాయి

11. హిమోజోయిన్ అంటే (a) Salmonella తయారుచేసే విషపదార్థం (b) దోమ లాలాజలంలోని వర్ణద్రవ్యం (c) కాలేయ కణాల ఎంజైమ్ (d) మలేరియాలో సోకిన RBC లు పగిలినప్పుడు విడుదలయ్యే విషపదార్థం

12. కాలమ్ I ని కాలమ్ II తో జతపరచండి.
కాలమ్ I: A. Ascaris, B. Entamoeba, C. Wuchereria, D. Trichophyton
కాలమ్ II: i. శోషరస నాళాలు, ii. చర్మం మరియు గోళ్లు, iii. చిన్నపేగు, iv. పెద్దపేగు
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-ii, D-i (c) A-i, B-iv, C-iii, D-ii (d) A-iii, B-iv, C-i, D-ii

13. Plasmodium లో ఫలదీకరణం ఎక్కడ జరుగుతుంది? (a) ఆడ Anopheles జఠరం (b) దోమ లాలాజల గ్రంథులు (c) మనిషి కాలేయం (d) మనిషి RBC లు

14. మనిషి శరీరంలోకి ప్రవేశించిన తర్వాత స్పోరోజోయిట్‌లు మొదట ఎక్కడ వృద్ధి చెందుతాయి? (a) RBC లు (b) ప్లీహం (c) శోషరస గ్రంథులు (d) కాలేయ కణాలు

15. ఒక పిల్లవాడికి మలబద్ధకం, కడుపులో మెలిపెట్టడం, శ్లేష్మం మరియు రక్తపు గడ్డలతో కూడిన మలం ఉన్నాయి. ఎక్కువగా సాధ్యమైన వ్యాధి (a) టైఫాయిడ్ (b) అమీబియాసిస్ (c) ఆస్కారియాసిస్ (d) న్యుమోనియా

16. అత్యంత తీవ్రమైన, కొన్నిసార్లు ప్రాణాంతకమైన మలేరియా రూపానికి కారణం (a) Plasmodium vivax (b) Plasmodium falciparum (c) Plasmodium malariae (d) Plasmodium ovale

17. అమీబియాసిస్‌కు యాంత్రిక వాహకంగా పనిచేసే కీటకం ఏది? (a) ఇంటి ఈగ (b) Aedes (c) Culex (d) Anopheles

18. కిందివాటిలో తప్పుగా జతపరచిన జత ఏది? (a) సాధారణ జలుబు: రినోవైరస్ (b) న్యుమోనియా: Salmonella typhi (c) ఫైలేరియాసిస్: Wuchereria malayi (d) తామర: Epidermophyton

19. అంతర్గత రక్తస్రావం, కండరాల నొప్పి, రక్తహీనత, పేగు మార్గం మూసుకుపోవడం ఏ వ్యాధి లక్షణాలు? (a) ఫైలేరియాసిస్ (b) టైఫాయిడ్ (c) ఆస్కారియాసిస్ (d) తామర

20. రినోవైరస్‌లు ముక్కు, శ్వాస మార్గాన్ని సోకుతాయి కానీ దీనిని సోకవు (a) ముక్కు లోపలి పొర (b) గొంతు (c) ఊపిరితిత్తులు (d) నాసికా కుహరం

21. Plasmodium గామిటోసైట్‌లు ఎక్కడ వికసిస్తాయి? (a) దోమ పేగు (b) మనిషి RBC లు (c) మనిషి కాలేయ కణాలు (d) దోమ లాలాజల గ్రంథులు

22. గజ్జల్లో, కాలి వేళ్ల మధ్య తామర సాధారణంగా కనిపించడానికి కారణం (a) అక్కడ ఆక్సిజన్ తక్కువ (b) అక్కడ శోషరసం చేరుతుంది (c) అక్కడ దోమలు కుడుతాయి (d) అక్కడి వేడి, తేమ శిలీంధ్రాల పెరుగుదలకు అనుకూలం

స్థాయి 3: సవాలు

23. మనిషిలోకి ప్రవేశించినప్పటి నుంచి Plasmodium దశల సరైన క్రమం ఏది? (a) గామిటోసైట్, స్పోరోజోయిట్, మెరోజోయిట్ (b) మెరోజోయిట్, స్పోరోజోయిట్, గామిటోసైట్ (c) స్పోరోజోయిట్, మెరోజోయిట్, గామిటోసైట్ (d) స్పోరోజోయిట్, గామిటోసైట్, మెరోజోయిట్

24. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని తప్పు?
I. 'టైఫాయిడ్ మేరీ' సంవత్సరాల పాటు Salmonella typhi ని మోసిన వంటమనిషి.
II. Haemophilus influenzae ఒక వైరస్.
III. ఫైలేరియల్ పుఴువులు శోషరస నాళాల్లో ఉంటాయి.
IV. Ascaris గుడ్లు దోమ కాటు ద్వారా మనిషిలోకి ప్రవేశిస్తాయి.
(a) ఒకటి (b) మూడు (c) రెండు (d) నాలుగు

25. ఒక గ్రామంలో చాలామందికి కొన్ని సంవత్సరాలుగా కాళ్లు నెమ్మదిగా వాచిపోతున్నాయి. కొత్త కేసులను అత్యంత నేరుగా తగ్గించే చర్య ఏది? (a) తాగునీరు కాచడం (b) కూరగాయలు కడగడం (c) తువ్వాలులు పంచుకోకపోవడం (d) Culex దోమలను నియంత్రించడం

26. Plasmodium జీవిత చక్రం గురించి సరైన వాక్యం ఏది? (a) లైంగిక ప్రత్యుత్పత్తి మనిషి RBC లలో జరుగుతుంది. (b) స్పోరోజోయిట్‌లు మనిషి కాలేయంలో ఏర్పడతాయి. (c) దోమ మధ్యంతర ఆతిథేయి. (d) స్పోరోజోయిట్‌లు దోమ లాలాజల గ్రంథుల్లో నిలవ ఉంటాయి.

27. ఒకే ప్రజాతి దోమల ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధుల జత ఏది? (a) మలేరియా మరియు డెంగీ (b) ఫైలేరియాసిస్ మరియు మలేరియా (c) డెంగీ మరియు చికున్‌గున్యా (d) ఫైలేరియాసిస్ మరియు చికున్‌గున్యా

28. ఒక పట్టణంలో మలేరియాను తగ్గించడానికి సహాయపడని చర్య ఏది? (a) చెరువుల్లో Gambusia వదలడం (b) దోమతెరల కింద నిద్రించడం (c) నిలిచిన నీటిని పారబోయడం (d) భోజనానికి ముందు చేతులు కడగడం

29. ప్రతిపాదన (A): మలేరియా రోగులకు మళ్లీ మళ్లీ చలి, అధిక జ్వరం వస్తాయి.
కారణం (R): Plasmodium స్పోరోజోయిట్‌లు దోమ లాలాజల గ్రంథుల్లో నిలవ ఉంటాయి.
(a) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరిస్తుంది (b) రెండూ సరైనవి, R అనేది A ని వివరించదు (c) A సరైనది, R తప్పు (d) A తప్పు, R సరైనది

30. వాక్యం I: ఆరోగ్యవంతుడు సోకిన వ్యక్తితో గ్లాసులు, పాత్రలు పంచుకున్నప్పుడు న్యుమోనియా వ్యాపించవచ్చు.
వాక్యం II: తామర శిలీంధ్రాలు మట్టి నుంచి సోకవచ్చు.
(a) రెండూ సరైనవి (b) రెండూ తప్పు (c) I సరైనది, II తప్పు (d) I తప్పు, II సరైనది

జవాబులు మరియు కారణాలు

QAnsకారణం
1aటైఫాయిడ్ బ్యాక్టీరియం Salmonella typhi.
2cవిడాల్ పరీక్ష టైఫాయిడ్‌ను గుర్తిస్తుంది.
3bరినోవైరస్‌లు సాధారణ జలుబును కలిగిస్తాయి.
4dWuchereria ఫైలేరియాసిస్ (బోదకాలు)ను కలిగిస్తుంది.
5aఆడ Anopheles మాత్రమే కుడి, Plasmodium ని మోసుకెళుతుంది.
6bMicrosporum, Trichophyton, Epidermophyton శిలీంధ్రాలు.
7dAedes రెండు వైరల్ జ్వరాలనూ వ్యాపింపజేస్తుంది.
8bGambusia దోమ లార్వాలను తింటుంది.
9cన్యుమోనియా వాయుకోశాలను ద్రవంతో నింపుతుంది.
10aక్యాన్సర్ ఒకరి నుంచి మరొకరికి వ్యాపించదు.
11dపగిలిన RBC ల నుంచి వచ్చే హిమోజోయిన్ చలి, జ్వరాన్ని కలిగిస్తుంది.
12dAscaris చిన్నపేగు, Entamoeba పెద్దపేగు, Wuchereria శోషరసం, Trichophyton చర్మం.
13aసంయోగబీజాలు దోమ జఠరంలో కలుస్తాయి.
14dస్పోరోజోయిట్‌లు మొదట కాలేయ కణాలలో వృద్ధి చెందుతాయి.
15bమలంలో శ్లేష్మం, రక్తం అమీబియాసిస్ గుర్తు.
16bP. falciparum ఉగ్ర మలేరియాను కలిగిస్తుంది.
17aఇంటి ఈగలు మలం నుంచి ఆహారానికి సిస్టులను మోసుకెళతాయి.
18bన్యుమోనియా Streptococcus లేదా Haemophilus వల్ల వస్తుంది, Salmonella వల్ల కాదు.
19cఇవి ఆస్కారియాసిస్ లక్షణాలు.
20cజలుబు ఊపిరితిత్తుల వరకు చేరదు.
21bగామిటోసైట్‌లు మనిషి RBC ల లోపల ఏర్పడతాయి.
22dవెచ్చగా, తేమగా ఉండే మడతల్లో శిలీంధ్రాలు బాగా పెరుగుతాయి.
23cస్పోరోజోయిట్ ప్రవేశిస్తుంది, మెరోజోయిట్‌లు ఏర్పడతాయి, తర్వాత గామిటోసైట్‌లు.
24cII, IV తప్పు.
25dవాచిన కాళ్లు అంటే ఫైలేరియాసిస్; దీన్ని Culex వ్యాపింపజేస్తుంది.
26dస్పోరోజోయిట్‌లు లాలాజల గ్రంథులకు చేరి అక్కడే ఉంటాయి.
27cరెండింటినీ Aedes వ్యాపింపజేస్తుంది.
28dచేతులు కడగడం వాహకం ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధిని ఆపదు.
29bరెండూ సరైనవే, కానీ జ్వరం హిమోజోయిన్ వల్ల వస్తుంది, స్పోరోజోయిట్‌ల నిలవ వల్ల కాదు.
30aరెండు వాక్యాలూ సరైనవే.

అధ్యాయం 1 పునశ్చరణ పత్రం

ఒక పేజీ సారాంశం

  • ఆరోగ్యం అంటే వ్యాధి లేకపోవడం మాత్రమే కాదు, పూర్తి శారీరక, మానసిక, సామాజిక శ్రేయస్సు. జన్యువులు, సంక్రమణలు, జీవనశైలి అన్నీ దీన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి.

  • ఒకరి నుంచి మరొకరికి వ్యాపించే వ్యాధులు సంక్రామికమైనవి; వ్యాపించనివి (క్యాన్సర్) అసంక్రామికమైనవి.

  • బ్యాక్టీరియా, వైరస్‌లు, శిలీంధ్రాలు, ప్రోటోజోవాలు, హెల్మింథ్‌లు వ్యాధికారకాలు. చాలావరకు అవి ఆతిథేయి పేగు pHను, రోగనిరోధక వ్యవస్థను తట్టుకుని బతకాలి.

  • టైఫాయిడ్: Salmonella typhi; కలుషిత ఆహారం, నీటి ద్వారా ప్రవేశిస్తుంది; చిన్నపేగులో ఉంటూ రక్తంలో వ్యాపిస్తుంది; 39–40 °C కొనసాగే జ్వరం; తీవ్రమైతే పేగుకు రంధ్రం; విడాల్ పరీక్షతో నిర్ధారణ.

  • న్యుమోనియా: Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae; వాయుకోశాలు ద్రవంతో నిండుతాయి; పెదవులు, వేలి గోళ్లు బూడిద నుంచి నీలి రంగు; తుంపర్లు, పాత్రల ద్వారా వ్యాప్తి.

  • సాధారణ జలుబు: రినోవైరస్‌లు; ముక్కు, శ్వాస మార్గాన్ని సోకుతాయి, ఊపిరితిత్తులను కాదు; ముక్కు దిబ్బడం, గొంతునొప్పి; 3–7 రోజులు.

  • మలేరియా: Plasmodium vivax, P. malariae, P. falciparum (అత్యంత తీవ్రమైన ఉగ్ర మలేరియా); ఆడ Anopheles దోమ ద్వారా వ్యాప్తి.

  • Plasmodium చక్రం: కాటుతో స్పోరోజోయిట్‌లు (సంక్రమణ దశ) ప్రవేశిస్తాయి → కాలేయ కణాలలో వృద్ధి → RBC లపై దాడి → RBC లు పగిలి హిమోజోయిన్ విడుదల (ప్రతి 3–4 రోజులకు చలి, అధిక జ్వరం) → RBC లలో గామిటోసైట్‌లు → దోమ జఠరంలో ఫలదీకరణం → స్పోరోజోయిట్‌లు లాలాజల గ్రంథుల్లో చేరతాయి.

  • అమీబియాసిస్: Entamoeba histolytica; పెద్దపేగు; మలబద్ధకం, పేగుల మెలిపెట్టడం, శ్లేష్మం, రక్తపు గడ్డలతో మలం; ఇంటి ఈగలు యాంత్రిక వాహకాలు.

  • ఆస్కారియాసిస్: Ascaris (ఏలికపాము పుఴువు); కలుషిత నీరు, మట్టి, కూరగాయల ద్వారా గుడ్లు ఆతిథేయిని చేరతాయి; అంతర్గత రక్తస్రావం, కండరాల నొప్పి, జ్వరం, రక్తహీనత, పేగు మూసుకుపోవడం.

  • ఫైలేరియాసిస్ (బోదకాలు): Wuchereria bancrofti, W. malayi; కాళ్ల శోషరస నాళాల్లో ఉంటాయి; ఆడ Culex ద్వారా వ్యాప్తి; జననేంద్రియాలు కూడా వికృతమవ్వవచ్చు.

  • తామర: Microsporum, Trichophyton, Epidermophyton; చర్మం, గోళ్లు, తల చర్మంపై పొడిగా, పొలుసులుగా, దురద ఉన్న గాయాలు; వేడి, తేమ సహాయపడతాయి; తువ్వాలులు, దువ్వెనలు, బట్టల ద్వారా వ్యాప్తి.

  • డెంగీ, చికున్‌గున్యా: Aedes వ్యాపింపజేసే వైరస్‌లు; Aedes శుభ్రమైన నిలిచిన నీటిలో (కూలర్లు, టైర్లు, కుండీలు) పెరుగుతుంది.

  • నివారణ: వ్యక్తిగత, సామూహిక పరిశుభ్రత, సురక్షిత నీరు, సరైన మురుగునీటి పారుదల, వాహక నియంత్రణ (నిలిచిన నీరు తొలగించడం, Gambusia చేపలు, కీటకనాశనులు, దోమతెరలు, తెరలు), టీకాలు.

తప్పక గుర్తుంచుకోవలసినవి

వ్యాధివ్యాధికారకం (రకం)ప్రధాన స్థానంవ్యాప్తి / వాహకం
టైఫాయిడ్Salmonella typhi (బ్యాక్టీరియం)చిన్నపేగుకలుషిత ఆహారం, నీరు
న్యుమోనియాS. pneumoniae, H. influenzae (బ్యాక్టీరియా)వాయుకోశాలుతుంపర్లు, పంచుకున్న పాత్రలు
సాధారణ జలుబురినోవైరస్ (వైరస్)ముక్కు, శ్వాస మార్గంతుంపర్లు, కలుషిత వస్తువులు
మలేరియాPlasmodium (ప్రోటోజోవాన్)కాలేయం, తర్వాత RBC లుఆడ Anopheles
అమీబియాసిస్Entamoeba histolytica (ప్రోటోజోవాన్)పెద్దపేగుఆహారం, నీరు; ఇంటి ఈగలు సిస్టులను మోసుకెళతాయి
ఆస్కారియాసిస్Ascaris (హెల్మింథ్)పేగుమట్టి, నీరు, కూరగాయలలోని గుడ్లు
ఫైలేరియాసిస్Wuchereria (హెల్మింథ్)శోషరస నాళాలుఆడ Culex
తామరMicrosporum, Trichophyton, Epidermophyton (శిలీంధ్రాలు)చర్మం, గోళ్లు, తల చర్మంతువ్వాలులు, దువ్వెనలు, బట్టలు
డెంగీ, చికున్‌గున్యావైరస్‌లురక్తం, కీళ్లుAedes

జ్ఞాపక సూత్రాలు

  • 'My Toe Erupts' (తామర శిలీంధ్రాలు): M = Microsporum, T = Trichophyton, E = Epidermophyton. 'కాలి వేలిపై దద్దుర్లు వస్తాయి' అని గుర్తుంచుకోండి.

  • 'Anopheles Ague, Aedes Aches, Culex Calves': Anopheles → ague (మలేరియా చలిజ్వరానికి పాత ఆంగ్ల పదం); Aedes → aches (డెంగీ, చికున్‌గున్యాలో ఒళ్ళు, కీళ్ల నొప్పులు); Culex → calves (ఫైలేరియాసిస్‌లో వాచిన కాలి పిక్కలు).

  • 'Some Lazy Red Gametes' (మనిషిలో Plasmodium చక్రం): S = స్పోరోజోయిట్‌లు ప్రవేశం → L = కాలేయం (Liver)లో వృద్ధి → R = RBC లపై దాడి, పగలడం → G = గామిటోసైట్‌లు ఏర్పడటం.

  • 'Falciparum is Fatal': P. falciparum అత్యంత తీవ్రమైన (ఉగ్ర) మలేరియాను కలిగిస్తుంది; ఫాల్సిపారం = ఫేటల్ (ప్రాణాంతకం).

  • 'చిన్నదానికి సాల్మొనెల్లా, పెద్దదానికి ఎంటమీబా' (Small for Salmonella, Large for Entamoeba): టైఫాయిడ్ చిన్నపేగును, అమీబియాసిస్ పెద్దపేగును సోకుతాయి.

భావనల అనుసంధానం

  • ఈ వ్యాధికారకాలు దాడి చేసే RBC లు, శోషరస నాళాలు, వాయుకోశాల గురించి పుస్తకం 5: మానవ శరీర ధర్మశాస్త్రంలో ఉంది.

  • ప్రోటోజోవాలు, శిలీంధ్రాలు, హెల్మింథ్‌లు, వాటి వర్గీకరణ పుస్తకం 1: జీవ ప్రపంచంలో వైవిధ్యంలో ఉన్నాయి.

  • వాహకాల పెరుగుదల, నిలిచిన నీరు, జనాభా నియంత్రణ పుస్తకం 10: జీవావరణ శాస్త్రం మరియు పర్యావరణంతో అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి.

అభ్యాస బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు (MCQs): అధ్యాయం 1, స్థాయి 4 (కొత్త NEET సరళి)

31. జాబితా I (వ్యాధి) ని జాబితా II (వ్యాధికారకం) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. టైఫాయిడ్, B. ఫైలేరియాసిస్, C. అమీబియాసిస్, D. సాధారణ జలుబు
జాబితా II: i. Entamoeba histolytica, ii. రినోవైరస్, iii. Salmonella typhi, iv. Wuchereria bancrofti
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (c) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-iii, D-i

32. జాబితా I (వ్యాధి) ని జాబితా II (వాహకం లేదా మోసేది) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. మలేరియా, B. డెంగీ, C. ఫైలేరియాసిస్, D. అమీబియాసిస్
జాబితా II: i. ఆడ Culex, ii. ఇంటి ఈగ, iii. Aedes, iv. ఆడ Anopheles
(a) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (b) A-iv, B-i, C-iii, D-ii (c) A-ii, B-iii, C-i, D-iv (d) A-iv, B-iii, C-i, D-ii

33. జాబితా I (Plasmodium జీవిత చక్రంలోని ఘటన) ని జాబితా II (అది జరిగే చోటు) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. స్పోరోజోయిట్‌లు మొదట విడుదలయ్యే చోటు, B. మొదటి అలైంగిక వృద్ధి, C. సంయోగబీజాల ఫలదీకరణం, D. తర్వాతి కాటుకు ముందు స్పోరోజోయిట్‌లు నిలవ ఉండే చోటు
జాబితా II: i. దోమ లాలాజల గ్రంథులు, ii. మనిషి కాలేయ కణాలు, iii. కాటు తర్వాత మనిషి రక్తం, iv. దోమ జఠరం
(a) A-ii, B-iii, C-iv, D-i (b) A-iii, B-ii, C-i, D-iv (c) A-iii, B-ii, C-iv, D-i (d) A-i, B-ii, C-iv, D-iii

34. జాబితా I (లక్షణం) ని జాబితా II (వ్యాధి) తో జతపరచండి.
జాబితా I: A. పెదవులు, వేలి గోళ్లు బూడిద నుంచి నీలి రంగుకు మారడం, B. శ్లేష్మం, రక్తపు గడ్డలతో మలం, C. చర్మంపై పొడిగా, పొలుసులుగా, దురద మచ్చలు, D. పేగు మార్గం మూసుకుపోవడం, రక్తహీనత
జాబితా II: i. తామర, ii. ఆస్కారియాసిస్, iii. న్యుమోనియా, iv. అమీబియాసిస్
(a) A-iv, B-iii, C-i, D-ii (b) A-iii, B-iv, C-i, D-ii (c) A-iii, B-i, C-iv, D-ii (d) A-ii, B-iv, C-i, D-iii

35. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. సోకిన RBC లు పగిలినప్పుడు హిమోజోయిన్ విడుదలవుతుంది.
B. రినోవైరస్‌లు ఊపిరితిత్తుల వాయుకోశాలను సోకుతాయి.
C. టైఫాయిడ్‌ను విడాల్ పరీక్షతో నిర్ధారించవచ్చు.
D. ఆడ Culex దోమలు Wuchereria ని వ్యాపింపజేస్తాయి.
E. తామర శిలీంధ్రాలు శరీరంలోని చల్లని, పొడి భాగాల్లో బాగా పెరుగుతాయి.
(a) రెండు (b) నాలుగు (c) ఐదు (d) మూడు

36. దోమల ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధుల నియంత్రణ గురించి సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. Gambusia చేపలు దోమ లార్వాలను తింటాయి.
B. గుంటలు, మురుగు కాలువల్లో కీటకనాశనులు చల్లడం లార్వాలను చంపుతుంది.
C. Aedes ముఖ్యంగా వేగంగా ప్రవహించే నదుల్లో పెరుగుతుంది.
D. తలుపులు, కిటికీలకు వైర్ మెష్ దోమ కాట్లను తగ్గిస్తుంది.
(a) A, C మాత్రమే (b) A, B, D మాత్రమే (c) B, C మాత్రమే (d) A, B, C, D

37. సరైన వాక్యాల సమూహాన్ని ఎంచుకోండి.
A. Salmonella typhi కలుషిత ఆహారం, నీటి ద్వారా శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తుంది.
B. సోకిన వ్యక్తి తుంపర్ల ద్వారా న్యుమోనియా వ్యాపించవచ్చు.
C. Haemophilus influenzae ఫ్లూ కలిగించే వైరస్.
D. తీవ్రమైన టైఫాయిడ్ పేగుకు రంధ్రం, మరణాన్ని కలిగించవచ్చు.
(a) A, B మాత్రమే (b) B, C, D మాత్రమే (c) A, B, D మాత్రమే (d) A, C, D మాత్రమే

38. కింది వాక్యాలలో ఎన్ని సరైనవి?
A. Ascaris గుడ్లు కలుషిత నీరు, కూరగాయల ద్వారా ఆతిథేయిని చేరతాయి.
B. Wuchereria కాళ్ల శోషరస నాళాల్లో ఉంటుంది.
C. ఫైలేరియాసిస్ Aedes దోమల ద్వారా వ్యాపిస్తుంది.
D. Ascaris ఒక ప్రోటోజోవా పరాన్నజీవి.
(a) ఒకటి (b) మూడు (c) నాలుగు (d) రెండు

39. ఒక రోగి ఉష్ణోగ్రత చార్టు కొన్ని రోజులు 37 °C దగ్గర ఉంటుంది, తర్వాత వణుకుతో కూడి సుమారు 40 °C కు హఠాత్తుగా పెరుగుతుంది; ఇది కొన్ని రోజుల క్రమమైన వ్యవధుల్లో మళ్లీ వస్తుంది. ప్రతి పెరుగుదలకు కారణం ఏమిటి?
(a) స్పోరోజోయిట్‌లు కాలేయ కణాలలోకి ప్రవేశించడం (b) RBC లలో గామిటోసైట్‌లు ఏర్పడటం (c) దోమ జఠరంలో ఫలదీకరణం (d) సోకిన RBC లు పగిలి హిమోజోయిన్ విడుదల కావడం

40. ఒక పట్టికలో నలుగురు రోగుల వివరాలు ఉన్నాయి.
P: వాయుకోశాల్లో ద్రవం, నీలి రంగు గోళ్లు.
Q: 5 రోజులుగా ముక్కు దిబ్బడం, గొంతునొప్పి.
R: 39–40 °C కొనసాగే జ్వరం, కడుపునొప్పి, మలబద్ధకం.
S: కాళ్లు నొప్పితో వాచడం.
ప్రతి రోగినీ సరైన వ్యాధికారకంతో జతచేసే ఆప్షన్ ఏది?
(a) P–రినోవైరస్, Q–S. pneumoniae, R–S. typhi, S–Wuchereria (b) P–S. pneumoniae, Q–రినోవైరస్, R–S. typhi, S–Wuchereria (c) P–S. pneumoniae, Q–రినోవైరస్, R–Entamoeba, S–Ascaris (d) P–S. pneumoniae, Q–రినోవైరస్, R–S. typhi, S–Ascaris

41. Plasmodium జీవిత చక్రం ఫ్లో చార్టులో ఆరు పెట్టెలు ఉన్నాయి: 1. స్పోరోజోయిట్‌లు రక్తంలోకి ప్రవేశిస్తాయి; 2. కాలేయ కణాలలో వృద్ధి; 3. RBC లలో వృద్ధి, తర్వాత అవి పగలడం; 4. RBC లలో గామిటోసైట్‌ల వికాసం; 5. పేగులో ఫలదీకరణం, వికాసం; 6. స్పోరోజోయిట్‌లు లాలాజల గ్రంథులకు చేరడం. ఏ రెండు పెట్టెలు ఆడ Anopheles లోపల జరిగే ఘటనలను చూపిస్తాయి?
(a) 1, 2 (b) 5, 6 (c) 3, 4 (d) 4, 5

Q42–43 కోసం సందర్భం: వర్షాకాలంలో పుణేలోని ఒక హౌసింగ్ సొసైటీలో చాలామంది నివాసితులకు అధిక జ్వరం, తీవ్రమైన కీళ్ల నొప్పి, దద్దుర్లు వచ్చాయి. ఆరోగ్య కార్యకర్తలు డెసర్ట్ కూలర్లు, పూల కుండీల ట్రేలు, డాబాపై ఉన్న పాత టైర్లలో లార్వాలను కనుగొన్నారు. అక్కడి దోమలు ఎక్కువగా పగలే కుడుతాయి.

42. ఎక్కువగా బాధ్యత వహించే దోమ
(a) Aedes (b) Anopheles (c) Culex (d) ఏదీ కాదు; వ్యాధి ఆహారం ద్వారా వ్యాపిస్తుంది

43. సొసైటీకి అత్యంత ఉపయోగకరమైన ఒకే నియంత్రణ చర్య
(a) నివాసితులందరికీ యాంటీబయాటిక్‌లు ఇవ్వడం (b) రాత్రిపూట పడకగదుల్లో మాత్రమే కీటకనాశని చల్లడం (c) ప్రతి వారం కూలర్లు, ట్రేలు, టైర్లను ఖాళీ చేసి ఆరబెట్టడం (d) తాగునీటిని అంతా కాచడం

44. ఒకే రకమైన వ్యాధికారకం వల్ల వచ్చి, వేరేవేరు మార్గాల ద్వారా వ్యాపించే రెండు వ్యాధుల జత ఏది?
(a) టైఫాయిడ్, న్యుమోనియా (b) డెంగీ, చికున్‌గున్యా (c) ఆస్కారియాసిస్, తామర (d) సాధారణ జలుబు, ఫైలేరియాసిస్

45. Plasmodium మనిషి లోపల వృద్ధి చెందుతుంది, అయినా మలేరియా స్పర్శ ద్వారా ఒకరి నుంచి మరొకరికి నేరుగా వ్యాపించదు. దోమ ఎందుకు అవసరమో ఉత్తమంగా వివరించే వాక్యం ఏది?
(a) Plasmodium మనిషి శరీర ఉష్ణోగ్రత వద్ద బతకలేదు (b) గామిటోసైట్‌లు దోమ లోపల మాత్రమే ఏర్పడతాయి (c) ఫలదీకరణం, స్పోరోజోయిట్‌ల ఏర్పాటు దోమ లోపల మాత్రమే జరుగుతాయి (d) స్పోరోజోయిట్‌లు మనిషి కాలేయ కణాలలో ఏర్పడతాయి

స్థాయి 4 జవాబులు

QAnsకారణం
31cటైఫాయిడ్–Salmonella, ఫైలేరియాసిస్–Wuchereria, అమీబియాసిస్–Entamoeba, జలుబు–రినోవైరస్
32dAnopheles–మలేరియా, Aedes–డెంగీ, Culex–ఫైలేరియాసిస్, ఇంటి ఈగ–అమీబియాసిస్
33cకాటుతో స్పోరోజోయిట్‌లు రక్తంలోకి; మొదట కాలేయంలో వృద్ధి; దోమ జఠరంలో ఫలదీకరణం; లాలాజల గ్రంథుల్లో నిలవ
34bనీలి గోళ్లు–న్యుమోనియా, మలంలో శ్లేష్మం, రక్తం–అమీబియాసిస్, పొలుసు మచ్చలు–తామర, పేగు మూసుకుపోవడం–ఆస్కారియాసిస్
35dA, C, D సరైనవి; రినోవైరస్‌లు ఊపిరితిత్తులకు చేరవు; తామరకు వేడి, తేమ అనుకూలం
36bAedes నదుల్లో కాకుండా శుభ్రమైన నిలిచిన నీటిలో పెరుగుతుంది; A, B, D సాధారణ నియంత్రణ చర్యలు
37cHaemophilus influenzae న్యుమోనియాను కలిగించే బ్యాక్టీరియం, ఫ్లూ వైరస్ కాదు
38dA, B సరైనవి; ఫైలేరియాసిస్ Culex ద్వారా; Ascaris హెల్మింథ్
39dపగిలిన RBC ల నుంచి హిమోజోయిన్ విడుదలైన తర్వాత జ్వరం, చలి వస్తాయి
40bవరుసగా న్యుమోనియా, జలుబు, టైఫాయిడ్, ఫైలేరియాసిస్
41bఫలదీకరణం, స్పోరోజోయిట్‌ల కదలిక దోమలో జరుగుతాయి
42aపగలు కుట్టడం, నిలవ ఉన్న శుభ్రమైన నీరు, కీళ్ల నొప్పి, దద్దుర్లు Aedes (డెంగీ/చికున్‌గున్యా)ను సూచిస్తాయి
43cపెరుగుదల స్థానాలను తొలగిస్తే Aedes ఆగుతుంది; యాంటీబయాటిక్‌లు వైరస్‌లపై పనిచేయవు
44aరెండూ బ్యాక్టీరియా వ్యాధులు; టైఫాయిడ్ ఆహారం, నీటి ద్వారా, న్యుమోనియా తుంపర్ల ద్వారా
45cలైంగిక దశ, స్పోరోజోయిట్‌ల ఏర్పాటుకు దోమ అవసరం; గామిటోసైట్‌లు మనిషి RBC లలోనే ఏర్పడతాయి
34 min left
‹
›